სადაც უდაბურს, მთასა მყინვარსა,
ორბნი, არწივნი ვერ შეხებიან…
ილია ჭავჭავაძე

სწორედ ხუთი წელიწადია, რაც თეთრი მთის ქებათაქება მესმის, დადგება თუ არა ზაფხული, მთელი ოდიში თეთრი მთის სახელს გაიძახის “ვაი, ნიტე, ქომიღუდას თეში საქმე, ჩე გოლაშა მიდმართედას” [1 ვაი, ნეტავი ისე მქონდეს საქმე, რომ თეთრ მთაზე შემეძლოს წასვლაო.]. ასეთი ნატვრა, ზაფხულის დამლევამდე მუდამ გვესმის. რასაკვირველია, ეს ბევრს ნატვრად ურჩება, მხოლოდ უმცირესობა ახერხებს ამის ასრულებას და ყოველ ზაფხულს 700 კაცამდე გროვდება საგარაკოთ.

ვისაც უნდა ჰკითხო ოდიშში ამ მთის შესახებ, ყველასაგან ამნაირ პასუხს მიიღებ: “ჰაერი დიდებულია, აბასთუმანი და ბაკურიანი რას მიედრება. უბედურებაა ისაა, რომ გზა ძლიერ ცუდი და საშიშია, ცხენიანი კაცი ძლივს გაეტევა, დიდი მანძილიც ფეხითაა სასიარულო”.

წლეულს, რუსეთიდან დაბრუნებისას, მისი დიდებით დაინტერესებულმა გადავწყვიტე თეთრი მთის მონახულება. არ ვიცი რითი აიხსნება მთელი ოდიშის ასეთი მიგდება-მივიწყება. ყოველ წელს რამდენი ექსკურსია მოდის კავკასიის დასათვალიერებლად, მაგრამ ოდიშს არც ერთი მათგანი არ მიჰკარებია; ჩვენთვის სრულიად უცნობია ეს მხარე.

რუსეთიდან ერთი რუსი ამხანაგი წამომყვა საქართველოს დასათვალიერებლად. მეც, რასაკვირველია ვაჩვენე ყველა ის ადგილი და მიდამო, რითაც ვამაყობთ და ბოლოს გამოვუცხადე ჩემი სურვილი, იმის მაგიერ, რომ საქართველოს სამხედრო გზა დავათვალიეროთ, სჯობს თეთრი მთა ვნახოთ მეთქი. იგიც დიდი სიხარულით დამთანხმდა, გამოვეწყეთ სამგზავროთ და ახალ სენაკიდან ნოქალაქევამდე ეტლით მივედით. იქ ჩვენი ყურადღება მიიქცია ციხის ნანგრევებმა, რომელიც მდ. ტეხურის მარჯვენა ნაპირას იმყოფებოდა. ძველათ, მტრის შემოსევის დროს, ეს ყოფილა თავშესაფარი. ამ ციხიდან ტეხურამდე გვირაბია გაყვანილი, ალბათ წყლის ამოსატანათ; ეს გვირაბი სავსებით გადარჩენილა და ჩვენც ამ გზით დავეშვით. თვით ციხე კი ძლიერ დანგრეულია.
საუცხოო სანახავია თვით მდ. ტეხური. ამ ციხის ახლო იგი ისეთ ვიწრო კალაპოტშია მოქცეული, თითქოს კაცი გადაახტებაო. ამ ადგილს “დედა მოკას” [2 დედა მძიმე] ეძახიან. ასეთი თქმულება: მტრების შემოსევის დროს, როგორც მოგახსენეთ, ყველა ამ ციხეს აფარებდა თავს და როცა ერთხელ მტრებმა სოფელი ააოხრეს, ერთი ორსული ქალი, მტრების შიშით ლტოლვილი, ტეხურს მოადგა და სასოწარკვეთილმა ღმერთს შველა [გვ. 189] სთხოვა. მთებიც ერთმანეთს დაუახლოვდა და “მძიმე” ქალი მეორე ნაპირზე გადავიდა, იქ თავისიანები დახვდნენ და ამნაირად სიკვდილს გადარჩაო. ამიტომ ამ ადილს “დედა მძიმე” უწოდესო.

ნოქალაქევში არის აგრეთვე აბანო, რომელიც რევმატიზმს ძლიერ უხდება, აქ ჰაერსაც არა უშავს რა. ესენი დავათვალიერეთ თუ არა, ჩვენც გავუდექით გზას. ნოქალაქევიდან ტალერამდე დღენახევრის სავალია, ამ გზაზე არაფერი საყურადღებო არ შემხვედრია, გარდა თამაკონის საზოგადოების სკოლისა; მგონია ეს ერთად ერთი სკოლაა ოდიშში, სადაც წერა-კითხვის გარდა, მეურნეობასაც ასწავლიან; აქედან თურმე მცხოვრებთაც აძლევენ სანერგეს. მშვენიერი სანახავია ეს სკოლა, ყოველნაირი ხეხილით და მცენარეულობით სავსე მთელი ეზოთი. ძლიერ სამწუხაროდ დამირჩა, რომ დაწვრილებით ვერა გავიგე რა ამ სკოლისა, რადგან ყველა აქ მყოფი ზაფხულის სიცხეს გაქცევია. თამაკონიდან ახლოა საბაჟო ე. ი. დუქანი და კანტორა თეთრი მთის მოიჯარადრეებისა. თეთრ მთაზე მიმავალი ამ ადგილს ვერ აშორდება, აქ გახდევინებენ “ბაჟს”. ცხენზე მანეთს. აქედან იწყება ის გზა, რომელიც შიშსა გვრის თეთრ მთაზე ზოგიერთ მიმავალს. თვით გზა ძლიერ ვიწროა, ერთი მხრით უშველებელი მთა და მეორე მხრით კი უფსკრული. მიხვეულ-მოხვეული გზა უფრო ხშირად ტეხურის ნაპირს მისდევს. ამ გზით დღენახევარი უნდა იარო 25 ვერსი აღმართი, რომ იცოდეთ, რა დიდებულია აქაური ბუნება. ფეხის ყოველ გადადგმაზე ანკარა, ყინულივით ცივი წყალი მთიდან გადმოშხუის, აგერ მზის სხივისაგან ათას ფერად მოელვარე ჩანჩქერი – ქვევიდან კი მოისმის ტეხურის შხუილი და ხმაურობა; ამასთან მთელი არე-მარე ნაძვის სუნითაა გაჟღენთილი, ერთი სიტყვით, მართლაც, რომ მშვენიერებაა. ამ გზით სიარული არა თუ საშიშია, პირიქით ერთგვარი წამალია, რომ გზა იყოს საამისო.

ამ გზაზე ზოგან ვაკე ადგილსაც შეხვდებით, სადაც მხოლოდ ზაფხულობით სახლობენ; აქ შეგიძლიათ მოსვენება, ღამის გათევა უფასოდ, საჭმელსაც ძლიერ იაფად გაძლევენ. ჩვენც ღამის გასათევად ერთს ამგვარ მოსახლესთან გავჩერდით, ეს იყო ძლიერ ახალგაზრდა ცოლ-ქმარი. ერთმანეთს იმდენად გავდნენ, რომ ჩვენ და-ძმა გვეგონა; ამათ ბევრი ჰქონდათ საერთო, ტყუილად კი არ შეუერთებია განგებას ისინი, მაგრამ ეტყობოდათ, რომ თავიანთი მდგომარეობით არ იყვნენ კმაყოფილნი. კარგად გაგვიმასპინძლდნენ და რიგიანათაც მოგვასვენეს. მეორე დღეს დილა ადრიან გავუდექით გზას იმ მოსაზრებით, რომ საღამოს თეთრ მთაზე უნდა ვყოფილიყავით. მაგრამ არც თუ ისე სასიამოვნოდ გათავდა ჩვენი მგზავრობა. ქობულიას ნასახლარის ახლო გზას გადავცდით და მხოლოდ საღამოს 4 საათზე შევამჩნიეთ. უკან დაბრუნება არ შეგვეძლო, რადგან ძლიერ დაღლილი ვიყავით, გვშიოდა და მასთან ერთად წვიმაც წამოვიდა. იქვე ახლო მეცხვარეებისაგან მიტოვებული კარავი ვნახეთ, შევაკეთეთ ყავრებით და გათენებამდე იქ გავჩერდით. შიში არაფრისა არ გვიგვრძნია, მაგრამ, როგორც მერე გადმოგვცეს, თურმე ბედად გადაურჩით დათვს. მეორე დილას ალიონზე წამოვდექით და დავიწყეთ გზის ძებნა, მოვნახეთ ახალი ბილიკი, რომელიც საეჭვოდ მიგვაჩნდა. ცოტა ხნის სიარულის შემდეგ მთელი არე-მარე ნისლმა დაფარა, მივდივართ, მაგრამ სად და როგორ, არაფერი ვიცით, ამ თვალუწვდენელ ტყეში. მხოლოდ ჩვენ ორი, გზადაბნეული და დაქანცული, არსაიდან შველის იმედი არა გვაქვს. ასე გვგონია, თუ ნისლით მოცული ზღვის წიაღში ვართ. თუ [გვ. 190] ჩემი ამხანაგი აქამდე ძლიერ ყოჩაღად იყო, ახლა სასოწარკვეთას მიეცა და სულ უკან დაბრუნებას მოითხოვდა, მე უარზე ვიყავი, რადგან უკან დასაბრუნებელი გზის მონახვა აღარ შემეძლო. ასე იმედდაკარგულებმა შუადღემდე ვიარეთ და ტიტველ სერს მივადექით. აქ ცოტა იმედი მოგვეცა, შევჩერდით და დავიწყეთ თვალიერება, ნისლი გათხელდა. ჩვენ სიხარულს საზღვარი არაჰქონდა, როცა ძროხის ზმუილი და ძაღლის ყეფა მოგვესმა. ამხანაგი ძირს დავტოვე და ფოფხვით სერზე ავედი; იქიდან რომ გადავიხედე, ძირს მოშორებით კვამლი დავინახე. ცოტა ხნის შემდეგ, ჩემს ძახილზე მეცხვარეც გამოჩნდა და რომ გამოვკითხე, ამ ადგილს “წვრილ მთას” ეძახიანო; თეთრ მთამდე ერთი დღის სავალი აღმოჩნდა, ჩვენ კი მეტი სიარულის ილაჯი აღარ გვქონდა და მეცხვარეებთან გავჩერდით. დიდი სტუმართმოყვარეობა გაგვიწიეს, საჭმელი მოგვიმზადეს, დასველებული ტანისამოსი გაგვიშრეს, თუმცა საწოლის სივიწროვე იყო, მაგრამ მეორე დღემდე არ გაგვიშვეს. გამოთხოვებისას მადლობა გადავუხადეთ და ფულიც ვაძლიეთ, მაგრამ იწყინეს – თქვენ თუმცა მდიდრები ხართ [1 ჩვენი ტანისამოსის შეხედვით სჯიდნენ, მათ ნაქსოვი ჩოხა და ცხვრის ტყავი აცვიათ.], მაგრამ ჩვენი ჩვეულება ამის ნებას არ გვაძლევსო. გზის აბნევის გამო 1 ივლისის მაგიერ თეთრ მთაზე მხოლოდ 3 ივლისს მივედით. აქ ავდრის მიზეზით ხალხი ცოტა იყო მოსული. მოაგარაკენი აქ ცხოვრებდნენ ყავრის კარავში, რომელიც მთელი სეზონის განმავლობაში 8-20 მანეთად ღირს. ბოთლი რძე შაურად, ხორცს ხანდისხან თუ დაკლავენ, გირვანქა ორ შაურად ღირს, მაწონი ერთი ყუთი აბაზი, ფუთი სიმინდის ფქვილი მანეთად. დანარჩენს აქ ვერაფერს იშოვნი, სახლიდან უნდა წამოიღო, საჭმელიც თვითონ უნდა გააკეთო.

თვით თეთრი მთა, როგორც კურორტი, რამდენიმე აგარაკისაგან შესდგება: ა) ლებარდე, ბ) მჟავე წყალი, გ) ტეხურის თავი.

ჩვენ მჟავე წყალზე ვიყავით, აქ არის რკინის წყალი [2 ამბობენ ანალიზი გაუკეთესო, მაგრამ ვინ და სად არ იციან; კარგი იქნებოდა თუ გამოაქვეყნებდნენ მის შემადგენლობას.], ჩემის აზრით, ბევრად უკეთესი ვიდრე ჟელეზნოვოდსკისა. აქვე არის ცივი გოგირდის დასალევი წყალი, ხანდისხან ამას ათბობენ, საწნახელისებრ ჭურჭელში ასხამენ და ბანაობენ, ამბობენ ძალიან მარგებელიაო. აგრეთვე არის აქ ბუნებრივი “შხაპი”, მთიდან გადმოსჩქეფს ანკარა თეთრი წყალი, ქვეშ ამოუდგებიან მას და ისხურებენ. ეს წყალი, როგორც მოგახსენეთ, თეთრია, მაგრამ რასაც კი დაესხურება ყველაფერს: ქვას, ხეს და სხვ. მწვანედ ღებავს და ამის გამო მას შაბიამანის წყალს ეძახიან. აქ არის აგრეთვე სახმარი წყარო, მისი წყალი ძალზე სასიამოვნო დასალევია. ტეხურიც ახლო უვლის, ერთი სიტყვით ბუნებით დაჯილდოვებულია ეს ადგილი. საოცრად უხდება აქაური ჰავა და წყალი სისხლნაკლულებს, ჭაობის ციებას, კუჭის ავადმყოფობას და სხვ.; ამბობენ ჭლექსაც [3 თუმცა აქ ჰაერი მშვენიერია, ახლოს ნაძვის ტყეა, მაგრამ ჭლექიანს მაინც არ ვურჩევდი აქეთ ამოსვლას, რადგან სრულიად მოუწყობელია და გზაც ცუდია.], ბევრი პირდაპირ სიკვდილისაგან იხსნაო. აქ ექიმი არ არის, არც ვინმე დაგარიგებთ, თუ როგორ უნდა მოიქცეთ. აქ ყველაფერი გამოცდილებით იციან, ვინ როგორ უნდა მოიქცეს, მჟავე წყალი რამდენი უნდა დაილიოს; თუ მუცელში შეგკრა, მაშინ ერთი ჭიქა გოგირდის წყალი უნდა დალიო. ვისაც სურს, შხაპს ღებულობს. საკუთრივ აქაური მოიჯარადეები, ნაჭყეპიები, უფრო ფულის შოვნას ეძებენ, ვიდრე რამის გაკეთებას: ყოველ ზაფხულს 5.000 მ. იღებენ [გვ 191] და ერთი შაურის დახარჯვაც არ უნდათ აგარაკის მოსაწყობად, მოაგარაკენი ამათ საწველ ფურად ჰყავთ.

ეს რომ ასე არ იყოს, აბა რა დიდი საქმე იქნებოდა, რომ მთის გზას ყოველ გადასახვევზე ჯოხი დაერჭოთ და ზედ წაეწერად “გზა თეთრი მთისაკენ”. ეს დიდ ხარჯს არ მოითხოვს, ხოლო მოაგარაკეებისათვის ძლიერ საჭიროა. ასე რომ იყოს, თეთრ მთაზე მიმავალი, გზის მაჩვენებელს, რომელიც სამი მანეთი ღირს აღარ იქირავებდა.

ამას გარდა, კარავს რაღაც ორ-სამ ყავარს დაადებენ და მორჩა, ფული ბლომად მიაქვთ, ხოლო თავზე მაინც გაწვიმს. მჟავე წყლის დალევაც დიდი გასაჭირია, მისასვლელად ფეხი უნდა დაისველო, რადგან წყაროს წყალი გზაზეა მიშვებული. რა იქნებოდა ამ წყლისათვის ღარი გაეკეთებინათ. შხაპიც უპატრონოთაა მიტოვებული; ავადმყოფს ქვაზე და ქვიშაზე უწევს გახდა და დგომა. ამასაც ძლიერ ცოტა ხარჯი უნდა – საჭიროა მხოლოდ რამდენიმე ფიცარი დასაჯდომად და ქვეშ დასაგებად. აქ უკუღმართობა ბევრია. მაგრამ არავინაა ისეთი, რომ ამას ყველაფერს ყურადღება მიქციოს და აგარაკის მოიჯარადეთა თავგასულობა ალაგმოს. წარმოიდგინეთ მერძეევებიც თავნება ხალხია, ხან მოგიტანენ რძეს, ხან არა. როცა ჩვენ ამ დეფექტებზე მივუთითეთ ნაჭყეპიებმა “ბუნტოვჩიკებად” მოგვნათლეს და როდესაც უკან დაბრუნება დავაპირეთ, თურმე კანტორაში კაცი აფრინეს, “ბუნტოვჩიკები” მიდიან და თვალყური ადევნეთო. გზაზედაც ვიღაც მიხეილ ნაჭყეპიამ, თოფით მოკვლა დამიპირა, რადგან ვუთხარი, თქვენს სისაძაგლეს გაზეთში დავწერ მეთქი.

ეს ამბავი იყო 1910 წელს, რაც ქუთაისის გაზეთ “კოლხიდაში” 1911 წ. 5 აგვისტოს დაიბეჭდა.

1921 წელს საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების პირველ წელს ახალი სენაკის აღმასკომის ჯანგამყოფილების გამგის, ექიმ ვ. ხარბედიას დავალებით მეორეჯერ ავედი თეთრ მთაზე, როგორც მოაგარაკეთათვის უფასო სამკურნალო დახმარების ექიმი.

ლებარდეში მოვაწყე უფასო ამბულატორიული მიღება და სამკურნალო საშუალებებით უზრუნველვყავი მოაგარაკენი. ჩემს პაციენტთა შორის, მიმღებ წიგნში, ჩაწერილია ის მწყემსი, რომელმაც დიდი პატივი გვცა მთაში გზის აბნევის შემდეგ. მიუხედავად მთის ჰაერზე ცხოვრებისა იგი ტუბერკულოზით იყო დაავადებული. ჩვენ ერთმანეთი ვიცანით და ვეცადე პატივისცემა ერთი-ორად გადამეხადა.

იმავე წელს ჯანსახკომის მოადგილის პ. კიკალეიშვილის დახმარებით, გადაიდო თანხა ათი-სამ ოთახიანი სახლის ასაშენებლად. დღეს კი ლებარდე კარგად მოწყობილი სარაიონო კურორტია, საავტომობილო გზაც გაყვანილია.

1955 წელს ექიმმა ბ. გობეჩიამ გამოსცა მშვენივრად დასურათებული და კარგად შედგენილი წიგნი “კურორტი ლებარდე”, სადაც მოცემულია კურორტ ლებარდეს და მდინარე ტეხურის ხეობის მოკლე აღწერილობა; მინერალური წყლები, კლიმატი, სამკურნალო მოქმედება და კურორტის განვითარების პერსპექტივა. უდაოდ მისასალმებელია ასეთი ნაშრომი, მაგრამ არ მესიამოვნა, როცა მე-8 გვერდზე წავიკითხე შემდეგი: კურორტი “საბჭოთა ხელისუფლების დამყარებისთანავე ჩამოერთვა მოიჯარადრეებს და დაექვემდებარა მშრომელი ხალხის მომსახურების ინტერესს, პირველი სეზონი 1922 წლის ზაფხულში ჩატარდა და მე პირველს მხვდა წილად კურორტზე ამბულატო[გვ. 192]რიის ჩამოყალიბება და დამსვენებლების საექიმო მომსახურების უზრუნველყოფა”.

ეს სრულიად არ შეეფერება სინამდვილეს. ვფიქრობ ვის? ვის? მაგრამ ექიმ ბეგლარ გობეჩიას კი უნდა სცოდნოდა, რომ პირველად 1921 წელს გაიხსნა ლებარდეში ამბულატორია და რომ იმას კი არა, მე მხვდა წილად კურორტზე დამსვენებლების საექიმო მომსახურეობის უზრუნველყოფა და პირველი სააგარაკო ათი-სამოთახიანი სახლისათვის ადგილის მიჩენა.

 

→ პეტრე ქავთარაძე – Petre Kavtaradze

გიორგი ქავთარაძე - Giorgi Leon Kavtaradze

გიორგი ქავთარაძე - Giorgi Leon Kavtaradze

1. არქეოლოგიური საფუძვლების პროგრამა. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტის არქეოლოგიის კათედრა. თბილისი: თსუ-ს გამომცემლობა, 1972 (თანაავტორი).

2. ცენტრალური ანატოლიის ადრებრინჯაოს ხანის პირველი ფაზის ქრონოლოგიის საკითხისათვის, – ასპირანტთა და ახალგაზრდა მეცნიერ მუშაკთა სამეცნიერო კონფერენცია (მუშაობის გეგმა, მოხსენებათა მოკლე შინაარსი, თეზისები). ივ. ჯავახიშვილის სახ. ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტი. თბილისი, 1973, გვ. 10-11.

3. К вопросу о взаимоотношении раннебронзовых культур центральной Анатолии и северного Кавказа, – Всесоюзная научная конференция: Античные, византийские и местные традиции в странах восточного Черноморья (Май, 1975 г.). Тезисы докладов. Тбилиси, 1975.

4. დავარქვათ “იბერია”, – ლელო, 31.08.1975, №.173 (5463), გვ. 3 (თანაავტორი).

5. “ოქროს ვერძის” პრიზისთვის, – ლელო, 25.01.1976, №. 17 (5567) გვ. 2 (თანაავტორი).

6. ლელო – ერთი სპორტული ტერმინის გამო, – ახალგაზრდა კომუნისტი, 24.04.1976, №.48 (9422) (თანაავტორი).

7. ცენტრალური ანატოლიისა და ჩრდილო-დასავლეთ კავკასიის ურთიერთობის საკითხისათვის ადრებრინჯაოს ხანაში, – არქეოლოგია, კლასიკური ფილოლოგია, ბიზანტინისტიკა. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის შრომები, 183, თბილისი, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 1978, გვ. 5-19 (რეზიუმე რუსულ და ინგლისურ ენებზე).

8. ”სამეფო აკლდამების” სოციოლოგიური ინტერპრეტაციისათვის, – მასალები საქართველოსა და კავკასიის არქეოლოგიისათვის, VII, თბილისი, გამომცემლობა ”მეცნიერება”, 1979, გვ. 83-92 (რეზიუმე რუსულ ენაზე).

9. კიდევ ერთხელ გუნდების სახელწოდებათა შესახებ – ლელო, 1979 (თანაავტორი).

10. ტრიბუნები და მწვანე მინდვრები, – ლენინელი, № 33-34 (1115-16), 23.11.1979, გვ. 6 (თანაავტორი).

11. საქართველოს არქეოლოგია (ბიბლიოგრაფია), – მასალები საქართველოსა და კავკასიის არქეოლოგიისათვის, VII, თბილისი, გამომცემლობა ”მეცნიერება”, 1979, გვ. 101-116 (თანაავტორი).

12. ზოგიერთი მინოსური სიტყვის ეტიმოლოგიისათვის, _ საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის დაარსების მე-40 წლისთავისადმი მიძღვნილი თბილისის ახალგაზრდა მეცნიერთა საიუბილეო კონფერენცია. თბილისი, 1981.

13. Хронология археологических культур Грузии эпохи энеолита и бронзы. Автореферат диссертация на соискание ученой степени кандитата исторических наук. Тбилиси, 1981, 30 с.

14. საქართველოს ენეოლით-ბრინჯაოს ხანის არქეოლოგიური კულტურების ქრონოლოგია ახალი მონაცემების შუქზე. თბილისი, გამომცემლობა ”მეცნიერება”, 1981, 172 გვ., VIII ტაბ. (რეზიუმე რუსულ და ინგლისურ ენებზე).

15. ცენტრალური და აღმოსავლეთ ანატოლია ძვ. წ. V-III ათასწლეულებში (არქეოლოგიური მონაცემების მიხედვით). თბილისი, გამომცემლობა ”მეცნიერება”, 1982, 183 გვ.

16. К хронологии эпохи энеолита и бронзы Грузии. Тбилиси, Издательство “Мецниереба”, 1983, 156 с. ელ-ვერსია (Russian).

17. ცენტრალურ ანატოლიაში ხეთური ტომების გამოჩენის საკითხისათვის, _ საქართველოს არქეოლოგიის საკითხები, III. თბილისი, გამომცემლობა ”მეცნიერება”, 1985 გვ. 3-21 (რეზიუმე რუსულ ენაზე).

18. ანატოლიაში ქართველურ ტომთა განსახლების საკითხისათვის. თბილისი, გამომცემლობა ”მეცნიერება”, 1985, 196 გვ. ელ-ვერსია (ქართულ ენაზე)

19. Некоторые вопросы хронологии Грузии эпохи энеолита-ранней бронзы, _ Кавказ в системе палеометаллических культур Евразии. Материалы I симпозиума – “Кавказ и Юго-Восточная Европа в эпоху раннего металла” (Телави-Сигнахи 1983). Тбилиси, Издательство “Мецниереба”, 1987, с. 10-16.

20. დავიბრუნოთ „თბილისის დრო“, _ ახალგაზრდა კომუნისტი, 21.02.1989, გვ. 6. ელ-ვერსია (ქართულ ენაზე).

21. შეცდომა უნდა გასწორდეს,, _ კომუნისტი, 05.03.1989, გვ. 4.

22. პროვინციალიზმი _ უგულვებელყოფა იქნება, _ ლელო, №.49 (10218), 13.03.1990, გვ. 3.

23. ორბი, _ ლელო, 09.1991.

24. Вопросы этнической истории Кавказа и Анатолии и проблема хронологии и периодизации (VI-I тысячелетия до н.э.). Диссертация на соискание ученой степени доктора исторических наук в форме научного доклада. Тбилиси, 1992, 60 с., 2 табл.

25. ადრეული ლითონების ხანის კავკასიის არქეოლოგიური კულტურების ქრონოლოგია და მისი მნიშვნელობა აღმოსავლეთ ევროპისა და წინა აზიის საერთო ქრონოლოგიური სისტემის დაფუძნებაში, – საქართველო და გარე სამყარო, 1. კონფერენციის თეზისები. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრი. თბილისი, 1993.

26. ამიერკავკასიისა და პალესტინის არქეოლოგიურ კულტურათა ურთიერთმიმართების შესახებ (ძვ. წ. III-I ათასწლელებში), – საქართველო და გარე სამყარო, 2. კონფერენციის თეზისები. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრი. თბილისი, 1994.

27. The Importance of Metallurgical Data for the Formation of Central Transcaucasian Chronology, _ International Symposium on the Beginnings of Metallurgy, Bochum, 26-28 April 1995. A. Hauptmann & E. Pernicka (eds.). Bochum, 1995.

28. ამიერკავკასიისა და პალესტინის მოსახლეობის ურთიერთობანი (ძვ. წ. III-I ათასწლელები), _ საქართველოს ებრაელთა ისტორია, საქართველო-პალესტინისა და ქართულ-ებრაული ურთიერთობანი. საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენცია. თეზისები. თბილისი, 1996, გვ. 32-33.

29. The Interrelationship between the Transcaucasian and Anatolian Populations by the Data of the Greek and Latin Literary Sources, _ The Thracian World at the Crossroads of Civilisations. Reports and Summaries. The 7th International Congress of Thracology. P. Roman (ed.). Bucharest: the Romanian Institute of Thracology, 1996.

30. კავკასიის კარიბჭე. თვალსაზრისი, – საქართველოს რესპუბლიკა, 05.09.1996, №.179. El-version (Georgian version).

31. Probleme der historischen Geographie Anatoliens und Transkaukasiens im ersten Jahrtausend v. Chr. (Caucasica I), _ Orbis Terrarum, Internationale Zeitschrift für Historische Geographie der Alten Welt, 2, 1996. Stuttgart, Franz Steiner Verlag, 1996, 191-216. El-version (German version).

32. The Interrelationship between the Transcaucasian and Anatolian Populations by the Data of the Greek and Latin Literary Sources, _ The Thracian World at the Crossroads of Civilisations. Proceedings of the Seventh International Congress of Thracology (Constanţa-Mangalia-Tulcea, 20-26 May 1996). Edited by P. Roman in collabration with S. Diamandi and M. Alexianu. Bucharest: the Romanian Institute of Thracology and the Publishing House Vavila Edinf SRL, 1997, pp. 352-361. El-version (English version)

33-34. საქართველო და კავკასიონი (საქართველოს სახელმწიფოებრივი კონცეპციისათვის), – მნათობი, № 3-4, გვ. 147-163, № 5, გვ. 103-121, 1997. თბილისი: გამომცემლობა “სამშობლო”, 1997.

35. გოგლა ახლოდან… წელთა სიშორიდან, – მნათობი, № 7, 1997. თბილისი: გამომცემლობა “სამშობლო”, 1997, გვ. 107-118. El-version (Georgian version)

36. მეფის ქანდაკების შესახებ (ინტერვიუ), – დილის გაზეთი, 20.06.1998.

37. Где находится статуя Гагика первого? – Свободная Грузия, № 225 (21446), 26.08.1998, ც. 3.

38. მეფე გაგიკის ქანდაკების დაკარგული ნარჩენები ნაპოვნია, – ვრასტანი, № 77-78 (14623-24), 26.09.1998, გვ. 5 (სომხურ ენაზე).

39. მესხეთი – გოგლას წინაპართა ძველი აკვანი, – ლიტერატურული მესხეთი, № 1 (იანვარი), 1999, გვ. 7.

40. The Importance of Metallurgical Data for the Formation of Central Transcaucasian Chronology, – The Beginnings of Metallurgy. Proceedings of the International Conference “The Beginnings of Metallurgy”, Bochum 1995. Edited by A. Hauptmann, E. Pernicka, Th. Rehren and U. Yalçin. Der Anschnitt, Zeitschrift für Kunst und Kultur im Bergbau, Beiheft 9. Veröffentlichungen aus dem Deutschen Bergbau-Museum, Nr. 84. Bochum: Deutsche Bergbau-Museum, 1999, pp. 67-101. el-version (Engils version).

41. The Circumpontic Area and Its Implication in Ethno-Cultural History of the Ancient World, – Azerbaijan in the Agelong Multilateral Cultural Intercommunications. Summary and Reports of the Fourth Baku International Symposium. R. Rajabov (ed.). Independent Union of Azerbaijanists, Unocal Khazar Ltd., Academy of Science of Azerbaijan. Baku: Nasir, 1999, pp. 246-250.

42. The Problem of the Identification of the Mysterious Statue from the Erzerum Museum, – Caucasica, the Journal of Caucasian Studies, vol. 3. Tbilisi Ivane Javakhishvili State University, Tbilisi: Tbilisi University Press, 1999, pp. 59-66, figs. 1-10. el-version (English version)

43. გოგლა ახლოდან… წელთა სიშორიდან, – გიორგი ლეონიძე. საქართველოს ცრემლები. ლექსები. შედგენილი ნესტან ლეონიძის მიერ. პატარძეულის გიორგი ლეონიძის სახლ-მუზეუმის გამოცემები, 1. თბილისი, 2000, გვ. 686-705.

44. გოგლას ერთი ლექსის ადრესატის ვინაობისათვის, – ლიტერატურული მესხეთი, № 5 (17), მაისი, 2000, გვ. 2.

45. По поводу рецензии М. В. Андреевой, – Амирани, Вестник Международного Кавказологического Научно-исследовательского Общественного Института, вып. III. Mოнреаль-Тбилиси, 2000, с. 5-33 (რეზიუმე ქართულ ენაზე). ელ-ვერსია, (Russian version)

46. Some Problems of the Interrelation of Caucasian and Anatolian Bronze Age Cultures, – Quaderni di Archeologia Università di Messina 1 (1), 2000. In memoria di Luigi Bernabò Brea. Messina: Rubbettino, 2001, pp. 107-123. ელ-ვერსია (Englis version).

47. პოეტის მეუღლე – ეფემია გედევანიშვილი – გოგლას ზოგიერთი ლექსის ადრესატი, – ლიტერატურული მესხეთი, 2001, № 1.

48. მოგონებები, – გიორგი ლეონიძე. რჩეული ლექსები, სონეტები, ავტობიოგრაფია, მოგონებები, წერილები მისი პოეზიის შესახებ. რედაქტორ-შემდგენელი თამარ ბარბაქაძე. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის შოთა რუსთაველის სახელობის ქართული ლიტერატურის ინსტიტუტი. თბილისი: გამომცემლობა “საარი”, 2001, გვ. 127-132.

49-50. სამი ფურცელი ანატოლიური დღიურიდან, – ლიტერატურული საქართველო, 2001 წლის 2-8 და 9-15 ნოემბერი, №№ 44-45 (3356-3357). ელ-ვერსია (Georgian version)

51. Georgian Chronicles and the raison d’ètre of the Iberian Kingdom (Caucasica II), – Orbis Terrarum, Journal of Historical Geography of the Ancient World 6, 2000. Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 2001, pp. 177-237. el-version (English version )

52. Two Transcaucasian Ethnonyms of the Anatolian Origin, – Caucasian and Near-Eastern Studies, dedicated to Professor N. Khazaradze on Her Seventieth Birthday. Tbilisi: Mematiane, 2001, pp. 39-58 (with a Georgian summary). el-version (Englis version).

53. Die frühesten Metallobjekte Zentral-Transkaukasien, – Georgien – Schätze aus dem Land des Goldenen Vlies (Katalog). I. Gambashidze, A. Hauptmann, R. Slotta und Ü.Yalçin ( Hrsg.). Bochum: Deutsche Bergbau-Museum, 2001, S. 136-141. el-version (German version)

54. ინტერვიუ, – გაზ. ქობულეთი, 2001 წლის 30 სექტემბერი.

55. გოგლა ახლოდან… წელთა სიშორიდან (შევსებული), – ლექსნი თქმულნი გიორგი ლეონიძისა. შედგენილი ნესტან ლეონიძის მიერ.

56. პოეტის მეუღლე – ეფემია გედევანიშვილი – გოგლას ზოგიერთი ლექსის ადრესატი, – ლექსნი თქმულნი გიორგი ლეონიძისა. შედგენილი ნესტან ლეონიძის მიერ. 2002, გვ. 562-566.

57. An Attempt to Interpret Some Anatolian and Caucasian Ethnonyms of the Classical Sources, – Sprache und Kultur # 3 (Staatliche Ilia Tschawtschawadse Universitaet Tbilisi für Sprache und Kultur Institut zur Erforschung des westlichen Denkens). Tbilisi, 2002, pp. 68-83. el-version (English version)

58. იბერიის სამეფოს “არსებობის არსი” ძველი საისტორიო წყაროების მიხედვით, – მნათობი (მწერლობა, მეცნიერება, ხელოვნება), № 7-8. თბილისი, გამომცემლობა “სანი”, 2003, გვ. 94-154. ელ-ვერსია (Georgian version).

59. რეც. წიგნ.: გრიგოლ გიორგაძე, ძველი აღმოსავლეთი და ქართველთა წარმომავლობა (“უძვლესი ახლოაღმოსავლური ეთნოსები და ქართველთა წარმომავლობა”), – ენა და კულტურა, # 4. თბილისი: ლოგოსი, 2003.

60. Errata, – Orbis Terrarum, Internationale Zeitschrift für Historische Geographie der Alten Welt, 7, 2001. Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 2003, pp. 223-224 .

61. კავკასიისა და ანატოლიის ადრეული ბრინჯაოს ხანის კულტურების ურთიერთმიმართების ზოგიერთი საკითხი, – კავკასიურ-ახლოაღმოსავლური კრებული, XI. ეძღვნება ქალბატონ მერი ინაძეს დაბადების 75 წლისთავის აღსანიშნავად. თბილისი: გამომცემლობა “მემატიანე”, 2004, გვ. 50-96 (რეზიუმე ინგლისურ ენაზე). ელ-ვერსია (Georgian version).

62. The Chronology of the Caucasus during the Early Metal Age: Observations from Central Trans-Caucasus, – A View from the Highlands. Archaeological Studies in Honour of Charles Burney. Edited by Antonio Sagona. (Ancient Near Eastern Studies, Supplement 12). Leuven: Peeters, 2004, pp. 539-556. el-version (English version )

63. ინტერვიუ, – ახალი ჟურნალი, 2004 წლის 9-15 აგვისტო # 32 (56), გვ. 52-53 (ინტერვიუ აიღო ირმა ვარსიმაშვილმა).

64. შუაგული ამიერკავკასია – ფორპოსტი თუ პლაცდარმი თანამედროვე გეოპოლიტიკურ თამაშებში? ისტორიული პერსპექტივიდან, – ლიტერატურული საქართველო, 3-9 სექტემბერი, 2004 წ., # 35 (3503), გვ. 2-3. ელ-ვერსია (Georgian version)

65-66. ინსტრუქცია: როგორ დავაღწიოთ თავი მტაცებელ ცხოველებს, – ლიტერატურული საქართველო, 8-14 ოქტომბერი, 2004 წ., # 40 (3508), გვ. 3-4 და 15-21 ოქტომბერი, 2004 წ., # 41 (3509), გვ. 3. ელ-ვერსია (Georgian version).

67. ვინ არის ჩორეხის პროტოტიპი? – კალმასობა, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის შოთა რუსთაველის სახელობის ქართული ლიტერატურის ინსტიტუტისა და ქართველ მწერალთა სალიტერატურო-სამეცნიერო გაზეთი, # 8 (82), 2004, გვ. 9. ელ-ვერსია (Georgian version).

68. დაიაენი/დიაუხის ქვეყანა და ქართული სახელმწიფოებრივი ტრადიცია, – მოსე ჯანაშვილის დაბადებიდან 150 წლისთავისადმი მიძღვნილი სამეცნიერო სესია. მოხსენებების მოკლე შინაარსები. თბილისი, 2005 წლის 30 მაისი-2 ივნისი, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ივანე ჯავახიშვილის სახ. ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი. თბილისი: გამომცემლობა “მემატიანე”, 2005, გვ. 13-18. ელ-ვერსია (Georgian version).

69. ინტერვიუ, – აჭარა, 2005 წლის 20 ოქტომბერი (ინტერვიუ აიღო ნუგზარ ჟორდანიამ).

70. ტაოხთა უძველესი ქვეყანა და ქართული სახელმწიფოებრიობის საწყისები, – ენა და კულტურა, # 5. თბილისი: ლოგოსი, 2005, გვ. 92-114 (რეზიუმე ინგლისურ ენაზე). ელ-ვერსია, (Georgian version)

71. დაიაენი/დიაუხის ქვეყნის უძველესი `სამეფო ქალაქის~ ლოკალიზაციისათვის, – ქართული მემკვიდრეობა, ტ. IX. ქუთაისი: გამომცემლობა “ქუთაისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი”, 2005, გვ. 371-381 (რეზიუმე ინგლისურ ენაზე). ელ-ვერსია (Georgian version).

72. გოგლა – ჩორეხის პროტოტიპი? – გიორგი ლეონიძის ხსოვნისადმი მიძღვნილი IV და V რესპუბლიკური სამეცნიერო კონფერენციის მასალები (მოხსენებათა მოკლე შინაარსები). პატარძეულის გიორგი ლეონიძის სახლ-მუზეუმის გამოცემები, 3. პატარძეული – თბილისი: გამომცემლობა “უნივერსალი”, 2005, გვ. 24-25.

73. გიორგი ლეონიძე და საქართველოს თავისუფლება, – გიორგი ლეონიძის ხსოვნისადმი მიძღვნილი IV და V რესპუბლიკური სამეცნიერო კონფერენციის მასალები (მოხსენებათა მოკლე შინაარსები). პატარძეულის გიორგი ლეონიძის სახლ-მუზეუმის გამოცემები, 3. პატარძეული – თბილისი: გამომცემლობა “უნივერსალი”, 2005, გვ. 26.

74. Caucasian Georgia – A Bridgehead or a Stronghold of the Modern Geopolitical Games. A Look from the Historical Perspective, – Amirani, Journal of the International Caucasological Research Institute, XIV-XV, Montréal – Tbilisi, 2006 (reziume qarTul enaze). el-versia (English version)

75. პალესტინის, ანატოლიისა და ამიერკავკასიის ადრეული ბრინჯაოს ხანის კულტურათა ქრონოლოგიური ურთიერთმიმართების საკითხისათვის, – დ. ბააზოვის სახელობის საქართველოს ებრაელთა ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმის შრომები, IV. თბილისი, 2006, გვ. 107-126 (რეზიუმე ინგლისურ ენაზე).

76. კართაგენელები და კავკასია, –- ლიტერატურული საქართველო, 15 სექტემბერი, 2006 წ., # 32 (3596). El-version (English version)

77. გზისგამკვალავი – სპარტაკ ჟვანია. შემდგენელ-რედაქტორი: თამაზ ფიფია. თბილისი, 2006, გვ. 29-30.

78. იბერიულ-კავკასიური საერთაშორისო სამეცნიერო-სასწავლო ცენტრის თვალსაზრისი, – ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მომავლისათვის. თბილისი: გამომცემლობა “უნივერსალი”, 2006, გვ. 5-10.

79. საქართველოს სახელმწიფოებრივი განვითარების საკითხები (ადრეული ხანიდან). იბერიულ-კავკასიური საერთაშორისო სამეცნიერო ცენტრი. კავკასიოლოგიური სერია, II. თბილისი: “უნივერსალი”, 2006, 245 გვ., ელ-ვერსია, (Georgian version)

80. Диаохи – Древнейшие государственные объединения (Грузия), В кн.: Православная Энциклопедия, т. XIII. Москва, 2006 (со-автор).

81. სამხრეთ-დასავლეთი ამიერკავკასიის ისტორიული გეოგრაფიის ზოგიერთი საკითხი, – შოთა მესხია 90 – საიუბილეო კრებული მიძღვნილი შოთა მესხიას დაბადების 90 წლისთავისადმი. მთავარი რედაქტორი: როინ მეტრეველი, შემდგენელ-რედაქტორი: ნათელა ვაჩნაძე. თბილისი: გამომცემლობა “ნეკერი” 2006, გვ. 394-411, ელ-ვერსია, (Georgian version)

82. სოლოლაკის ადგილმდებარეობისათვის, – ქართველური მემკვიდრეობა, X. აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. ქუთაისი: გამომცემლობა “ქუთაისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, 2006, გვ. 310-319, ელ-ვერსია (Georgian version).

83. ტაოს უძველესი ციხე-ქალაქების ადგილმდებარეობის გამო, – კავკასიურ-ახლოაღმოსავლური კრებული, XII. ეძღვნება პროფესორ მანანა ხიდაშელის დაბადების 70 წლისთავს. ივანე ჯავახიშვილის ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი. თბილისი, 2006, გვ. 86-108, ელ-ვერსია (Georgian version).

84. კართაგენელთა შესახებ ძველი ამიერკავკასიული ცნობების ინტერპრეტაციისათვის, – თამარ გამსახურდია 70 – საიუბილეო კრებული მიძღვნილია თამარ გამსახურდიას ნათელი ხსოვნისადმი: მშვენიერება მოსილი სევდით. მთავარი რედაქტორი – როინ მეტრეველი, შემდგენელი და რედაქტორი – ნათელა ვაჩნაძე. საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია, საქართველოს ისტორიკოსთა ეროვნული კომიტეტი. თბილისი: გამომცემლობა “ნეკერი”, 2007, გვ. 75-85, 395, 412, ელ-ვერსია (Georgian version).

85. The Problem of Interpretation of Ancient Gem from Paris, – Materials of the First International Congress of Caucasiologists. Tbilisi Ivane Javakhishvili State University; Arnold Chikobava Institute of Linguistics. Editor-in-Chief: V. Shengelia. Tbilisi: Pulishing House “Universal”, 2007, pp. 272-273.

→ გიორგი ქავთარაძე – Giorgi Leon Kavtaradze

გიორგი ქავთარაძე - Giorgi Leon Kavtaradze

გიორგი ქავთარაძე - Giorgi Leon Kavtaradze

1952-1962  თბილისის პირველი საშუალო სკოლის მოსწავლე.
1952-1968  თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტის ისტორიის განყოფილება.
1968-1971  თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტის არქეოლოგიის კათედრის ასპირანტი.
1971-72  წინა აზიის არქეოლოგიის სპეცკურსი თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტის არქეოლოგიის კათედრაზე.
1971-1974  საველე არქეოლოგიური სამუშაოები სამცხე-ჯავახეთისა და ქვემო ქართლის არქეოლოგიურ ექსპედიციებში.
1973-1981  საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის უმცროსი მეცნიერი თანამშრომელი.
1974-1977  ახალგაზრდა მეცნიერ მუშაკთა საბჭოს კულტურის კომისიის წევრი (კომისიის თავმჯდომარე ბიძინა ჩოლოყაშვილი).
1981  საკანდიდატო დისერტაცია: “საქართველოს ენეოლით-ბრინჯაოს ხანის არქეოლოგიური კულტურების ქრონოლოგია ახალი მონაცემების შუქზე”.
1982-1985  საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის მეცნიერი თანამშრომელი.
1986-1991  საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის უფროსი მეცნიერი თანამშრომელი.
1991  გერმანიის არქეოლოგიური ინსტიტუტის ქ. ბონის საერთო და შედარებითი არქეოლოგიის კომისიის სტიპენდიანტი (ბონი – საერთო და შედარებითი არქეოლოგიის კომისია, ფრანკფურტი/მაინზე – რომაულ-გერმანული კომისია).
1992-94  წინა აზიის არქეოლოგიის სპეცკურსი თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტის ასიროლოგიის კათედრაზე.
1992-2006  პატარძეულის გიორგი ლეონიძის სახლ-მუზეუმის დირექტორი.
1992  სადოქტორო დისერტაცია: “კავკასიისა და ანატოლიის ეთნიკური ისტორიის საკითხები და ქრონოლოგია-პერიოდიზაციის პრობლემა (ძვ.წ. VI-I ათასწლეულები)”.
1992-1998  საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის წამყვანი მეცნიერი თანამშრომელი.
1994-2003  ლექცია-მოხსენებები: ბერლინის ”ფრაიე უნივერსიტეტი”, შტუტგარტის, ტიუბინგენის და ჰაიდელბერგის უნივერსიტეტები.
1995  ივ. ჯავახიშვილის სახ. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტის არქეოლოგიის კათედრის თანამშრომელი.
1995/1996  გერმანიის აკადემიური გაცვლის სამსახურის სტიპენდიანტი ჰაიდელბერგის უნივერსიტეტის ძველი და ადრეული ისტორიის ინსტიტუტში.
1997-2003  პარიზის ქართულ-ევროპული ინსტიტუტის წევრი და წარმომადგენელი გერმანიაში.
1998-დან  არქეოლოგთა ევროპული ასოციაციის წევრი.
1998-2006  საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ივ. ჯავახიშვილის სახ. ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის ძველი ისტორიის განყოფილების წამყვანი მეცნიერი თანამშრომელი.
1999-2006  უცხოეთში მცხოვრებ თანამემამულეებთან კულტურული კავშირის საქართველოს საზოგადოების პრეზიდიუმის წევრი.
1999/2000  გერმანიის აკადემიური გაცვლის სამსახურის სტიპენდიანტი შტუტგარტის უნივერსიტეტის ისტორიის ინსტიტუტში.
2006-დან  ქუთაისის აკაკი წერეთლის სახელობის უნივერსიტეტის სამაგისტრო პროგრამა ქართველოლოგიაში (თანაავტორი ტ. ფუტკარაძე).
2006-დან  იბერიულ-კავკასიური საერთაშორისო სამეცნიერო ცენტრის სამეცნიერო საბჭოს წევრი.
2007 წლის აპრილიდან 2008 წლის იანვრამდე ოთარ ლორთქიფანიძის არქეოლოგიის ინსტიტუტის პრეისტორიული არწეოლოგიის განყოფილების მეცნიერი თანამშრომელი.
2006-დან  ივ. ჯავახიშვილის ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის ძველი ისტორიის განყოფილების მთავარი მეცნიერი თანამშრომელი.

→ გიორგი ქავთარაძე – Giorgi Leon Kavtaradze

გიორგი ქავთარაძე – Giorgi L. Kavtaradze
კავკასიონის გეოპოლიტიკური როლი ისტორიული პერსპექტივიდან

საქართველო ძლიერების ზენიტში - 1184-1230 (ავტ. გიორგი მარუაშვილი)

საქართველო ძლიერების ზენიტში - 1184-1230 (ავტ. გიორგი მარუაშვილი)

დედამიწის აღმოსავლეთ ნახევარსფეროს რუკაზე თვალის ერთი გადავლებაც კი საკმარისია ამიერკავკასიის ცენტრალური მდებარეობის დასანახად. მისგან ჩრდილოეთით განლაგებულია გამოკვეთილად ჩრდილოური ქვეყანა – რუსეთი, სამხრეთით – ირანი და თურქეთი, დასავლეთიდან შავი ზღვა გამოყოფს მას აღმოსავლეთ ევროპისაგან, ხოლო აღმოსავლეთით კასპიის ზღვა – ცენტრალური აზიისაგან. ამიერკავკასიის ასეთი შუალედური მდებარეობა მიზეზი უნდა ყოფილიყო მისი ეთნო-კულტურული მრავალფეროვნების, რაც შემჩნეული ჰქონდათ ჯერ კიდევ კლასიკური ხანის მწერლებსა და მოღვაწეებს.

ამიერკავკასიის დასავლეთ და ცენტრალურ ნაწილებში მდებარე საქართველო, ადრეული ხანების კოლხეთი და იბერია, კლასიკური ხანის ბერძნული მითოლოგიისათვის ოქროს საწმისის და პრომეთეოსის ქვეყანაა. იგი, მართლაც პრომეთეოს-ამირანისავით არის მიჯაჭვული კავკასიონის დიდ მთაგრეხილზე. საინტერესოა, რომ საქართველოს ყოფილ სახელმწიფო გერბზე გამოსახული თეთრი გიორგის (საქართველოს ხატება) ცხენის ფლოქვებთან, წმიდა გიორგის ხატზე გამოსახული ურჩხულის ნაცვლად, ძევს კავკასიონის მთები, ქვეყნის წინაშე მდგარი ბუნებრივი გამოწვევის სიმბოლო – სიმბოლო დედამიწის გეოგრაფიული, ეთნო-კულტურული და პოლიტიკური დაყოფის ერთ-ერთ უმთავრეს ნიშანსვეტთან მისი ბედის კავშირისა.

საქართველოს გერბი

ამიერკავკასია (და კერძოდ, საქართველო) მდებარეობს არა მხოლოდ გეოგრაფიულად – დედამიწის ოთხივე მხარის გზაჯვარედინზე, არამედ გზაჯვარედინზე ქრონოლოგიური თვალთახედვითაც – ძველ, ტოტალიტარულ და ახალ, დემოკრატიულ სამყაროებს შორის. ორივე ეს გზაჯვარედინი ამავე დროს ერთმანეთთან არის გადახლართული; ამიერკავკასიის ჩრდილოეთითა და აღმოსავლეთით ჯერ ისევ არიან განლაგებული ფაქტობრივად ტოტალიტარული ქვეყნები, ხოლო დასავლეთითა და სამხრეთით – მეტნაკლებად დემოკრატიული ცხოვრების წესის მქონე, ან დემოკრატიული გარდაქმნების გზაზე მდგარი საზოგადოებები.

პირველი და მეორე მსოფლიო ომებისა და კომუნისტური სისტემის კოლაპსის შემდეგ, მსოფლიოს სხვადასხვა ადგილას აღმოცენდნენ თუ აღორძინდნენ მრავალრიცხოვანი სახელმწიფოები. ამ პროცესს დღესაც აქვს ადგილი, ძირითადად პოსტსაბჭოთა სივრცეში; კერძოდ, 1918 წელს აღდგა საქართველოს მრავალსაუკუნოვანი სახელმწიფოს დამოუკიდებლობა. ეს ქვეყანა სამი წლის შემდეგ, 1921 წლის თებერვალ-მარტში, დაპყრობილ იქნა საბჭოთა რუსეთის მიერ. საბჭოთა იმპერიის დასუსტებისთანავე, 1991 წლის 9 აპრილს, საერთო-სახალხო რეფერენდუმის საფუძველზე ისევ აღდგა საქართველოს დამოუკიდებლობა.

როგორც ჩანს, სწორედ გეოპოლიტიკური ხასიათის ფაქტორებმა გამოიწვია არა მხოლოდ კლასიკური ხანის შუაგულ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოებრიობის აღმოცენება, არამედ აგრეთვე განაპირობა მისი ისტორიული განვითარება საშუალო საუკუნეებში, ახალ და უახლეს ხანებში.

საგანგებო კვლევის მიზანი უნდა იყოს საქართველოს პოლიტიკურ ორიენტაციაში შესაძლო მიმართულებათა მონახაზის წარმოდგენა, საკუთრივ საქართველოს, საზოგადოდ ამიერკავკასიისა და უფრო ვრცელი (შავი და კასპიის ზღვების აუზების მომიჯნავე) არეალის პოლიტიკურ ცხოვრებაში არსებული ტენდენციების ფონზე და ამ ტენდენციათა ურთიერთმიმართების ხასიათის გარკვევა.

ქართველი პოლიტოლოგები თუ ფართო საზოგადოება სამგვარი არჩევანის წინაშეა:
1. СНГ-ს ფარგლებში არსებულ თავდაცვით სისტემასთან (ანუ რუსეთთან) მიერთება;
2. ნეიტრალიტეტის გამოცხადება;
3. ევრო-ატლანტიკურ დემოკრატიულ საზოგადოებებში ინტეგრირება.

პრორუსული გადახრა ფაქტიურად ნიშნავს ჩვენი ქვეყნის უკან გაბრუნებას სახელმწიფოებრიობის შენების გზიდან და რუსულ “ხახაში” თანდათანობით ჩავარდნას. ნიშანდობლივია, რომ მიუხედავად საერთაშორისო გადაწყვეტილებებისა, რუსეთი ყველა ხერხებით ცდილობს საქართველოში შეინარჩუნოს სამხედრო ყოფნა, გააფართოოს აქ თავისი ეკონომიკური და პოლიტიკური გავლენა.

ნეიტრალური სტატუსი წამგებიანია ქვეყნისათვის, რომელიც პოლიტიკური პროცესების ეპიცენტრშია და, ამავე დროს გარშემორტყმულია აგრესიული მეზობლებით – უპირველეს ყოვლისა, რუსეთით. თურქეთი და რამდენადმე ირანი, თავიანთი კავკასიური პოლიტიკის ხელახალი განსაზღვრის შემდეგ და საკუთარი ისტორიული ტრადიციებისაგან განსხვავებით, ცდილობენ შეძლებისდაგვარად დაიცვან რეგიონში მშვიდობა და უსაფრთხოება.

როგორც ჩანს, ევრო-ატლანტიკურ დემოკრატიულ საზოგადოებებში ინტეგრირება, ერთადერთი არჩევანია, რომელსაც შეუძლია უზრუნველყოს საქართველოს თავისუფალი განვითარება.

მაგრამ რამდენად შეგვიძლია დარწმუნებულნი ვიყოთ, რომ დროის ხანგრძლივი პერსპექტივიდან ეს არჩევანი უპასუხებს ქვეყნის ეროვნულ ინტერესებს? რატომ ხდება აღნიშნული არჩევანი, პროდასავლური ორიენტაცია, ქართული საზოგადოების motto? რამდენად საფუძვლიანია ქართული საზოგადოების ერთი ნაწილის შიში, რომ აღნიშნული ორიენტაციის გამო, ქვეყანა და მისი მოსახლეობა იმყოფება დასავლეთის დემოკრატიული საზოგადოების მტერთაგან მომდინარე, წინასწარ განუჭვრეტელი და გარდაუვალი დასჯის საფრთხის ქვეშ, რის გამოც, მათი აზრით, ქვეყნის პოლიტიკური ორიენტაცია შესაცვლელია?

დასმული კითხვები ცხადყოფს, რამდენად დაძაბული და გაურკვეველია საქართველოში უკანასკნელი წლების პოლიტიკური სიტუაცია. ძნელი წარმოსადგენია, რომ მოიპოვებოდეს იოლი პასუხი ყველა იმ კითხვაზე, რომელიც აწუხებს დღევანდელ ქართულ საზოგადოებრიობას, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, შეძლებისდაგვარად მაინც უნდა შევეცადოთ მდგომარეობა უფრო გასაგები გავხადოთ ქვეყნის ისტორიული განვითარების თვალთახედვიდან გამომდინარე.

თანამედროვე მოვლენების საფუძველში ადრეული ხანებისათვის დამახასიათებელი პროცესების ხასიათის შეცნობისათვის, საჭირო ხდება რეტროსპექტული ხედვის გამოყენება. საქართველოს პოლიტიკური ორიენტაციის ისარი სხვადასხვა დროს განსხვავებული მხარეებისაკენ იხრებოდა; მაგრამ რა სახის მექანიზმი განაპირობებდა ამ ცვალებადობას? რომელი იყო უდიდესი მაგნიტური ძალის მქონე მხარე, ისტორიის მანძილზე ქართული ვექტორის განმსაზღვრელი? დღევანდელობაში გასარკვევად აუცილებელი ხდება ამ კითხვებზე პასუხის გაცემა.

სამწუხაროდ, სათანადო ყურადღების გარეშეა დარჩენილი, ცენტრალურ ამიერკავკასიაში სახელმწიფო ძალაუფლების აღმოცენებასა და კავკასიონის უღელტეხილების კონტროლის საჭიროებას შორის არსებული ურთიერთკავშირი. არადა, ეს ურთიერთკავშირი მკაფიოდ არის აღბეჭდილი რეგიონის ისტორიულ განვითარებაში. ასეთი უგულვებელყოფა ძირითადად განპირობებული იყო, უკანასკნელი ორასი წლის განმავლობაში ამიერკავკასიის ინკორპორაციით ჯერ რუსეთისა და შემდეგ საბჭოთა იმპერიაში. ბუნებრივია, ამ იმპერიათა არცერთი ქვეშევრდომი დაწესებულება არ დაუშვებდა მსგავსი თემატიკის დამუშავებას და ვერც პოსტსაბჭოთა ხანაში იქნებოდა იგი მაინცდამაინც წახალისებული. ორივე ეს ქვეყანა (რუსეთის იმპერია და საბჭოთა კავშირი) საკმაოდ წარმატებული გამოდგა ამიერკავკასიის ტერიტორიის ტოტალურ დაქვემდებარებაში; ამას სასიცოცხლო მნიშვნელობა ჰქონდა მათი ექსპანსიონისტური მიზნებისათვის მთელი ახლოაღმოსავლური-ხმელთაშუაზღვისპირეთული არეალის მიმართ. მეორე მხრივ, ის გარემოება, რომ უკანასკნელი ორასი წლის განმავლობაში არცერთი კავკასიელი ერი არ იყო ფაქტიურად წარმოდგენილი მსოფლიოს პოლიტიკურ რუკაზე, მიზეზი გახდა დასავლელი სპეციალისტების მიერ კავკასიის ისტორიის უგულვებელყოფისა.

კომუნისტური სისტემის რღვევამ შესაძლებლობა მისცა აღნიშნული სისტემისადმი ადრე მიკუთვნებული ქვეყნების სპეციალისტებს გამოეყენებინათ კვლევისას მათთვის ადრე წარმოუდგენელი ისეთი მეთოდოლოგიური საფუძვლები, რომლებიც საგრძნობლად არიან დაშორებული მარქსიზმ-ლენინიზმის დოგმებს და რომლებიც უკვე რამდენად მოძველებულადაც კი არიან მიჩნეული. ადრეული კავკასიის პოლიტიკურ ისტორიის შესწავლასთან დაკავშირებით ყველაზე უფრო ოპტიმალურად არნოლდ თოინბის ე. წ. “გამოწვევისა და პასუხის”, ანუ “სტიმულისა და რეაქციის” (Challenge-and-Response) მოდელის გამოყენება ჩანს, ვინაიდან, ცენტრალურ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოებრიობის იდეის წარმოქმნა-განვითარება თავის “გამოწვევასა” თუ “სტიმულს” (challenge) სწორედ ადგილობრივი ბუნებრივი და საზოგადოებრივი გარემოს “პასუხში” ანუ “რეაქციაში” (response) პოულობდა [Toynbee 1956 : 31, 101, 208 შმდ.].

საქართველოს პოლიტიკური ისტორია, სხვა ამიერკავკასიული ქვეყნების მსგავსად, ძირითადად განპირობებული იყო ამიერკავკასიის მდებარეობით დიდი კავკასიონის მთაგრეხილის სამხრეთით. ეს მთაგრეხილი ქმნიდა ტეხილს (გეოლოგიური “რღვევის ხაზის” მსგავსად) არა მხოლოდ გეოგრაფიული, სოციალურ-ეკონომიკური და ეთნო-კულტურული, არამედ მსოფლიოს გეოპოლიტიკური დაყოფის თვალსაზრისითაც. კაცობრიობისათვის კავკასიონის მდებარეობის უაღრესად დიდი მნიშვნელობა, ჯერ კიდევ ორი ათასი წლის წინ, ნათლად გამოხატა პლინიუს უფროსმა (Plinius Magnus): კავკასიის კარი (ანუ დარიალის კარიბჭე) სამყაროს ორ ნაწილად განყოფს (n.h. 6, 30).

სამყაროს კონცეფცია ყოველთვის საჭიროებდა ზღვარს, აგებულს მოაზროვნე ადამიანის მიერ ბარბაროსთა საწინააღმდეგოდ, ასეთი იყო, მაგალითად, ჩინეთის დიდი კედელი ან ადრიანეს კედელი (Roman Limes). კავკასიის კარიბჭეს ანალოგიური დაცვითი კედლის ფუნქცია ჰქონდა. უხსოვარი დროიდან იგი მძლავრი წინაღობა იყო საზიარო ინტერესების მქონე ახლოაღმოსავლურ-ხმელთაშუაზღვისპირეთულ ცივილიზირებულ სამყაროში, ანუ ოიკუმენეში, ევრაზიელი ნომადების შეღწევის საწინააღმდეგოდ.

კავკასიონის მთავარი ქედის ცენტრალური უღელტეხილი, კავკასიის კარი, ხშირად მოიხსენება კლასიკური ხანის მწერლობაში, როგორც ალექსანდრეს სვეტები, ბურჯი თუ რკინის კარიბჭე [შდრ., Anderson 1932 : 15-19]. ისტორიული ლიტერატურიდან კარგად არის ცნობილი, რომ თავად ალექსანდრეს არასოდეს ულაშქრია კავკასიისაკენ. ამიტომ, საფიქრებელია, რომ ალექსანდრე დიდის სახელის კავშირი ქართულ სახელმწიფოებრიობასთან, ასახული სომხურ და ქართულ მატიანეებში, უნდა მიანიშნებდეს მხოლოდ და მხოლოდ ამ სახელმწიფოს raison d’être-ზე (არსებობის არსზე); კერძოდ, მის დანიშნულებაზე, ყოფილიყო ცივილიზებული სამყაროს ფორპოსტი, ამ უკანასკნელის ბრძოლაში გოგისა და მაგოგის საუფლოსთან, რომელსაც კავკასიის კარიბჭის, ანუ კავკასიონის მთავარი ქედის, გადაღმა ედო ბინა.

სიმბოლურია, რომ საქართველოს ყოფილ სახელმწიფო გერბზე გვხვდებოდა დიდი მეფის ლეგენდარული ხატების მიერ ბოძებული მზის, მთვარისა და ხუთი ვარსკვლავის გამოსახულება. ამრიგად, ალექსანდრესეული რკინის კარიბჭის კონცეპცია წარმოადგენდა გამოხატულებას ქართული სახელმწიფოებრიობის კონკრეტული პოლიტიკური ფუნქციისა, ყოფილიყო დამცველი მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი სტრატეგიული პუნქტის – კავკასიის კარიბჭისა.

ზემოაღნიშნული სახელმწიფოებრივი ფუნქცია იყო ერთ-ერთი გადამწყვეტი ფაქტორი, რომელმაც ხელი შეუწყო ადრეელინისტური ხანის ცენტრალურ ამიერკავკასიაში ქართული სახელმწიფოს წარმოქმნას. უფრო ზუსტად, კავკასიონის მთავარი ქედის უშუალოდ სამხრეთით – ანუ ევრაზიელი ნომადებისა და ახლოაღმოსავლური ცივილიზირებული საზოგადოებების საკონტაქტო ზონაში – საქართველოს მდებარეობა, ძირითადი მიზეზი იყო ჩრდილოეთიდან მასზე მუდმივი გარეგანი ზეწოლის, ანუ “გამოწვევის” (challenge), რომელმაც თავის მხრივ განაპირობა “პასუხი” (response) – აღნიშნულ ზონაში ანუ ცენტრალურ ამიერკავკასიაში სახელმწიფოებრიობის (იბერიის სამეფოს) აღმოცენება. შემთხვევითი არ უნდა იყოს, რომ Pax Achaemenia–ს შეცვლა Pax Macedonica–თი იყო იბერიის (აღმოსავლურქართული) სახელმწიფოს წარმოქმნის აღმნიშვნელი ნიშანსვეტი [Toumanoff 1943 : 142, 150 შმდ,. 443; შდრ., Gugushvili 1936, 109 შმდ.]. /გვ. 284/

იბერიის სამეფოს “არსებობის არსის” მსგავსად, კლასიკური ეპოქის სხვა ახალი სახელმწიფოების: ალბანეთისა და ლაზიკის მნიშვნელობა განპირობებული ჩანს, ამიერკავკასიის საერთო გეოგრაფიული მდებარეობით . ეს სახელმწიფოები წარმოადგენდნენ ცივილიზებული სამყაროს (ბერძნული – ოიკუმენე, რომაული – orbis terarrum) ძნელად გადასალახავ ფორპოსტებს კავკასიის კარიბჭის გადაღმიდან შემოჭრილი მომთაბარე ბარბაროსი ტომებისათვის. თუმცა, არსებობდა აშკარა სხვაობა ქართული სახელმწიფოების (იბერია, ლაზიკა) დასავლურ (ბერძნულ-ბიზანტიურ) და ალბანეთისა და სომხეთის აღმოსავლურ (პართია, ირანი) პოლიტიკურ ორიენტაციებს შორის.

რომაელთა ერთ-ერთი კარდინალური ამოცანის – ახლო აღმოსავლეთში Pax Romana-ს შენარჩუნების – ყველაზე უფრო ხელსაყრელ შესაძლებლობას კავკასიის უღელტეხილებზე განხორციელებული კონტროლი იძლეოდა. იბერიელები, რომელთა ძალაუფლება კავკასიის კარიბჭეზე ვრცელდებოდა, რეგიონში რომაელთა ყველაზე მნიშვნელოვანი მოკავშირეები იყვნენ. რომაელებსა და იბერებს (ერთიდაიმავე orbis terarrum-ის შემადგენელ ნაწილებს) შორის არსებული მჭიდრო თანამშრომლობა, საერთო სტრატეგიულ ინტერესებზე იყო დაფუძნებული.

იბერიის ხელისუფალნი პერმანენტულად და დიდი წარმატებითაც იყენებდნენ თავიანთი ქვეყნის ხელსაყრელ სტრატეგიულ მდებარეობას, რათა შეეჩერებინათ ყველა მხრიდან მომდინარე აგრესია. ჯერ კიდევ, ტაციტუსი შენიშნავდა, რომ იბერიელები გამოირჩეოდნენ სხვადასხვა პოზიციების თავიანთ სასარგებლოდ გამოყენების “დიდი ხელოვანებით”; მათ შეეძლოთ, კავკასიონის გადაღმა მხარეებიდან უეცრად “გადმოესხათ” მოქირავნეები თავიანთი მტრების წინააღმდეგ (Ann. 6, 33).

როგორც ჩანს, უძველესი დროიდან მომდინარეობს ქართული სახელმწიფოს სწრაფვა, გააკონტროლოს შავი ზღვიდან კასპიის ზღვამდე არსებული კავკასიონის ყველა გადასასვლელი; რაც გამოხატულია საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობის ფორმულაში: “ნიკოფსიითან დარუბანდამდე”. აღნიშნული ფორმულა განსაკუთრებულ მახვილს სვამს ჩრდილოეთის საზღვრის გაყოლებაზე, რომელიც გადაჭიმული იყო დაახლოებით თანამედროვე ტუაფსედან (შავი ზღვა) დერბენდამდე (კასპიის ზღვა), რომლის დაცვა და კონტროლი შუა საუკუნეების საქართველოს ერთ-ერთ ძირითად ფუნქციას წარმოადგენდა.

ახლოაღმოსავლურ-ხმელთაშუაზღვისპირეთული არეალის სახელმწიფოთა ყველა დროის მესვეურთათვის, მომთაბარეთათვის გზის გადამკეტი კავკასიის კარიბჭის ეფექტური კონტროლის დიდი საჭიროების გამო, სასურველი იყო შუაგულ ამიერკავკასიაში, იბერიაში, მსგავსი ფუნქციის შესრულებისათვის საკმაო ძალის მქონე პოლიტიკური ორგანიზაციის არსებობა.

ქართული სახელმწიფოებრიობის ბედის კავშირი კავკასიონის გადასასვლელების გაკონტროლების მოთხოვნასთან მკაფიოდ იკვეთება მთელი მისი ისტორიის განმავლობაში. ჩემი აზრით, ძირითადად ქვეყნის ამ ფუნქციის არსებობით უნდა იყოს გამოწვეული ის გარემოება, რომ საქართველო წარმოადგენს ერთადერთ სახელმწიფოს მთელ ქრისტიანულ /გვ. 285/ სამყაროში, რომლის სოციალურ-პოლიტიკური და კულტურული განვითარება უწყვეტად შეიძლება ჩაითვალოს კლასიკური ხანებიდან დაწყებული XIX საუკუნის დასაწყისში რუსეთის მიერ მისი ანექსიის ხანამდე [Toumanoff 1943].

როგორც ვხედავთ, ახლოაღმოსავლურ-ხმელთაშუაზღვისპირეთული საზოგადოებების დაინტერესება ცენტრალური ამიერკავკასიით გარდაუვალი იყო არა მხოლოდ ამ რეგიონის აბსტრაქტული დაცვითი ფუნქციის გამო, არამედ ძირითადად ამ უკანასკნელის მდებარეობის გამო ცივილიზებული და ბარბაროსული სამყაროების შეხების ზონაში. მიუხედავად იმისა, რომ ამიერკავკასიის ასეთი მდებარეობა განაპირობებდა მის სივრცეში ისტორიული განვითარების ამ ორი დიამეტრალურად საწინააღმდეგო მოდელის შეჯახებას; კავკასიონის მთავარი ქედის ფაქტორი, რომლის სამხრეთითაც ეს რეგიონი მდებარეობდა, განსაზღვრავდა მის ბედს – ყოფილიყო მაღალგანვითარებული და წარმატებული ახლოაღმოსავლურ-ხმელთაშუაზღვისპირეთული ოიკუმენეს ფორპოსტი სოციალური, პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული განვითარების დაბალი ტემპის მქონე ევრაზიის ვრცელი სტეპების მრავალრიცხოვან და აგრესიულ მომთაბარეთა წინააღმდეგ, რომელთაც ახლო აღმოსავლეთში ლაშქრობისას პლაცდარმად ესაჭიროებოდათ საქართველოს და ამიერკავკასიის ტერიტორია.

სხვა სიტყვებით, რომ ვთქვათ, ქართველთა სახელმწიფო ისტორიულად წარმოადგენდა ცივილიზაციის ბურჯს სამხრეთ-დასავლეთისა და ჩრდილო-აღმოსავლეთის შესაყარზე.

მუდმივი დაპირისპირება ბარბაროსსა და ცივილიზებულს, მიმთვისებელსა და მეურნეს/შემოქმედს შორის იყო ის კვესი და აბედი, რომლის საშუალებითაც დაინთო სახელმწიფოებრიობის ცეცხლი კავკასიონის მთავარი ქედის ცენტრალური ნაწილის გადმოღმა მდებარე ქართულ სახელმწიფოში.

დამოწმებული ლიტერატურა:

  • Anderson 1932 – A. R. Anderson. Alexander’s Gate, Gog and Magog, and the Inclosed Nations. The Medieval Academy of America. Cambridge, Massachusetts, 1932.
  • Gugushvili 1936 – A. Gugushvili. The Chronological-Genealogical Table of the Kings of Georgia, – Georgica, 1-3, 1936.
  • Toynbee 1956 – A. J. Toynbee. A Study of History, vol. II. London, New York, Toronto: Oxford University Press, 1956.
  • Toumanoff 1943 – C. Toumanoff. Medieval Georgian Historical Literature (VIIth – XVth Centuries), – Traditio, I. Studies in Ancient and Medieval History, Thought and Religion. New York, 1956.

ack:
http://www.scribd.com/people/view/400119-giorgi-leon-kavtaradze;
http://kavtaradze.wetpaint.com/
http://www.geocities.com/komblege/kavta.html
http://www.geocities.com/komblege/publications2.htm

საქართველოს საპატრიარქო, კონრად ადენაუერის ფონდი
საქართველოში არსებული კონფლიქტები და მშვიდობის პერსპექტივები

სარედაქციო საბჭო: არქიმანდრიტი ადამი (ახალაძე), თამაზ ბერაძე, როზეტა გუჯეჯიანი, როლანდ თოფჩიშვილი, მარიამ ლორთქიფანიძე, ლელა მარგიანი, ტარიელ ფუტკარაძე, ბეჟან ხორავა

თბილისი: ”კალამუსი”, 2009

→ გიორგი ქავთარაძე – Giorgi Leon Kavtaradze

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები