ლევან მარგიანი – Levan Margiani

კონსტანტინე გამსახურდიას დედა - ელისაბედ თოფურიძე, მეუღლე - რევეკა ვაშაძე, ძმა - ალექსანდრე. 1914 წ.

კონსტანტინე გამსახურდიას დედა - ელისაბედ თოფურიძე, მეუღლე - რევეკა ვაშაძე, ძმა - ალექსანდრე. 1914 წ.

კონსტანტინე გამსახურდია – Konstantine Gamsakhurdia

დედავ, მისტიურო ქალო!

გიყურებ ბნელ თვალებში. მეშინია ჩემი წარსულის. შორით მოდიხარ ვით ავესტას მოხუცი მოგვი. წელში მოხრილი როგორც მშვილდი ჩემი ბავშვობის. გინდა ვიტირო, რომ მე ასე ახალგაზრდა ვარ. ასე ახალგაზრდა დედა ვარ. ასე მოხუცი დედა მყოლია. კითხულობ ჩემს ნაწერებს. გული მტკივა: ჩემი არ გესმის.
შენ ხომ გაიგებ, როცა ავად ვარ. ის კი არ გესმის, თუ რა სტკივა ამ ჩემ უკვდავ სულს. იყურებ.გხედავ და შენს თვალებში მელანდება დაღალულ სისხლის ბნელი წარსული. ვინ შეგეხვეწა ნაციებ მინდვრებში გაზრდილი _ სინათლის მწვერვალისაკენ რომ ამისრულე.
დედავ, მისტიურო ქალო!
შენ არ მაწოვე მე სინათლის სქელი ჯიქანი?
ენა მერევა ამ ეთერის ცივ უფსკრულებში. თვალი მეტკინა. ამის მეტი არ შემიძლია. ვირყევი. ვღელავ. და ვტორტმანობ სინათლისა და ჩრდილის უფსკრულებზე გადაკიდული.
მომეცი ხელი. შენ მიწასთან უფრო ახლო ხარ. მაჭამე მიწა.
ნაციები და ნესტიანი.
დედავ, მისტიურო ქალო!
მე ვასაკა ვარ ხეზე გასული. თავის ჭაობში ვერ დატეული და ბნედიანი. მე შენს თვალებში მელანდება ჩემი წარსული და მეშინია, რომ მოხუცი დედის შვილი ვარ.მე ვასაკა ვარ. მეშინია მაღლა ასულმა ვერ გავიგონო მოხუცებულ მშობლის გულის თქმა. მომეცი ხელი და დამაბრუნე.
დედავ, მისტიურო ქალო.
ვინ შეგეხვეწა, სამეგრელოს ბნელ ჭაობებში დაბადებული თავბრუდამსხმელი სინათლისაკენ რომ ამისრულე.
შენ მემაშხლე _ მე მაშხალა ვარ ცივი ეთერის უფსკრულებში ზეატყორცნილი. მივჰქრი სულ ზევით, როგორც გიჟი ავიატორი. ჩემს აღმასრბოლას ვერ ეწევა ორბი ფრთამალი. ძირს დარჩა მიწა მტვერიანი და დაჟანგული.
ვეძგერე ქაოსს ვით თავხედი მაკედონელი.
აჰა, იხსნება მეშვიდე ცის იდუმალება. მივჰქრივარ მაღლა. აღარ ვიცი სად დავეცემი. სად დამიტირებს შენი შავი, ბნელი თვალები. უნდა დავიწვა. უფსკრულები მსურს გავანათო.
უნდა დავიწვა როგორც მაშხალა.
არ გებრალები?
დედავ, მისტიურო ქალო!

სატახტო ქალაქი. 1924 წელი.

კონსტანტინე გამსახურდია – Konstantine Gamsakhurdia

ნაპოლეონი

ნახევრად ღია კარებში იდგა იმპერატორი. მას სისხლივით წითელი პორფირი ეცვა. ხელში ვარდები, სისხლივით წითელი. იკივლეს ვარდებმა ჩემს დანახვაზე, როგორც ჩემმა ათასმა საყვარელმა, რომელთაც არაოდეს უნახავართ. იკივლეს ვარდებმა ჩემს დანახვაზე.
_ ვინ მოგცა სირ ეგ ვარდები? ვუთხარი ბონაპარტეს. ვინ მოგცა ამ შუა ზამთარში, ვარდები? როცა გარედ ყინავს და მონაზვნებივით შავი ყვავები დასტრიალებენ ქალაქს.
_ ეს ვარდები. ამბობდა იმპერატორი, ჩემმა საყვარლებმა მომიტანეს, სთქვა და კარი მთლად გააღო, ახლა მესმოდა თუ როგორ ხმაურობდენ მის პალატებში მისი ტიტველი საყვარლები.
_ ეს ერთი… მიმითითა მან ერთ ფერმკრთალ ვარდზე. ეს ყველაზე უკეთესი იყო, ხომ იცი რჩეულები ადრე კვდებიან. ეს ვარდიც მოკვდება მალე…
მე ბრაზით ავენთე, გამოვგლიჯე ხელიდან თაიგული იმპერატორს, გამოვიღე ის ვარდი და სახეში შემოვჰკარი.
_ გრცხვენოდეს სირ, გრცხვენოდეს, რომ რჩეულთა სიკვდილი შენც გჯერა.
_ ჯერ მე კაცი არ მინახავს, რომელსაც სიკვდილი არ სჯეოდეს. დიდება შენ რომელსაც სიკვდილი არ გჯერა. მან მოიხსნა პორფირი და გადამაცვა. მან მოიხსნა გვირგვინი და თავზე დამადგა. დიდება იმ კაცს, რომელსაც სიკვდილი არ სწამს.
მე კიდევ შემოვკარი ნაპოლონს მკვდარი ვარდი ცხვირ-პირში. გრცხვენოდეს, სირ, გრცხვენოდეს! ნაპოლეონი გაჩუმდა… თავი ძირს დაჰხარა.
_ აკი ამბობდი სირ: “ჯერ ტყვია არ ჩამოსხმულა რომელიც მომკლავსო”.
აკი ატყუებდი შენ ჯარს-კაცებს “მე სიკვდილის არ მეშინიაო”…
_ ჰო, მაგრამ… წაიბუტბუტა კორსიკელმა და სიტყვა გაუწყდა პირში.
_ ჰო, მაგრამ… შენ არ იყავი ბერეზინაზე რომ მოჰკურცხლე, შენ არ იყავი ვატერლოოდან რომ გარბოდი დიაცივით…
_შენ დიდო კეისარო შენ, შენ! ახლა მესამეჯერ მივუტანე იმპერატორს მკვდარი ვარდი ცხვირთან. მინდოდა კიდევ შემომეკრა, მაგრამ შემეცოდა. შემეცოდა სიკვდილისგან დაშინებული ღმერთკაცი.

ბერლინი, 1920 წ.

შოთა რუსთაველის პორტრეტი. გრიგოლ გაგარინი. 1847 წ.

შოთა რუსთაველის პორტრეტი. გრიგოლ გაგარინი. 1847 წ.

კონსტანტინე გამსახურდია – Konstantine Gamsakhurdia
აპოლოგია რუსთაველისა

შვიდი საუკუნის მანძილზე იდგა ბნელში ქართული პოეზიის იგავმიუწვდომელი ორფეოსი, პოეტთა შორის ბრძენი უდიდესი, ბრძენთა შორის მოძღვართ-მოძღვარი.
არც ერთ სახლს ამშვენებს მისი სახელის მემორიული დაფა, არც რომელიმე აკადემიის წევრად აურჩევიათ იგი ოდესმე, არც თუ დაფნითა და მუხის ფოთლებით შეუმკიათ მისთვის შუბლი თანამედროვეთ.
იგი ხელიდან გასხლტომია მემატიანეთა ყურადღებას და ვინ იცის, ბიოგრაფები შესძლებენ თუ არა თარიღების სალტეში მოაქციონ ოდესმე მისი აქ მოსვლის და იდუმალი გაუჩინარების ამბავი, ხოლო ქმნილება მისი დღესაც სძევს ჩვენს წინაშე, როგორც უპირატესი თავკიდური ქართული პოეტური კულტურისა, მომდევნო თაობათა პოეტებისათვის გარდაუვალი ბარიერი, ენათმეცნიერთათვის თავსამტვრევი საგანი, ისტორიკოსთათვის გამოუცნობელი მეტეორიტი.
ბიოგრაფებსა და მკვლევარებს მიასწრო ხალხის ხსოვნამ მის სახელამდის, ამავე ხალხმა შექმნა ლეგენდა ლეგენდა ათინიდან შინმობრუნებული ობოლი ჭაბუკისა, უიმედოდ გამიჯნურებული და უკვალოდ გადაგებული ჩანგოსანი რაინდის გამო.
შორიდან, ძლიერ შორიდან მოისმის ეს ამბავი, როგორც სულზე უტკბესი მუსიკა, რომელიც ჩვენს გონებას არას ეუბნება, მაგრამ უნებლიე სურვილი მებადება მაინც, მისი უცნაური ცხოვრების გაუშიფრავი ლეგენდა მარადჟამს შერჩეს ქართველი ხალხის მეხსიერებას, როგორც უჩვეულო რამ ნათელის გაელვება საუკუნეთა უმთვარო ღამეში.
ჟამის უწყალო გრიგალებმა შელეწეს მისი თანადროული საქართველოს ბასტიონები, მეფეთა, ერისთავთა და ქორიკოზთა დროშები ბრძოლებში დაიფხრიწა, სამთავროთა სამანები თავდასხმებმა წარხოცეს, მეფეთა ტახტები ურდოებმა დაამხვეს, გვირგვინები სათეატრო ბუტაფორიად ქცეულან, კანონები _ მკვლევართა საკითხავად, არხები ჯოჯოთა და კოღოთა საუფლოდ, ქარავნების მიერ დატკეპნილი მსოფლიო გზები კაჭაჭს მოუცავს, მაგრამ ჟამთა სიავემ ვერ შემუსრა რუსთაველის სტროფების სილბო და სიმტკიცე.
მისმა ჯადოსნურმა არფამ საწერად დასვა ქედმოდრეკილი გადამწერლები, მიმბაძველთა მთელი თაობანი ფეხზე დააყენა, მანვე აამღერა რაინდი და პოეტი, მწყემსი და გლეხი, მეომარი და მიჯნური და ეს ხმა საუკუნეთა მანძილზე თანდათანობით შეერწყო ხალხისას და ამიტომაც იკარგება ხშირად სამანი მასსა და ხალხურ პოეზიას შორის.
სწორედ ამიტომაც რუსთაველის პოემა გაცილებით უფრო მეტია, ვიდრე საკრალური მწერლობა, უფრო გამართობელი, ვიდრე ზღაპარი, უფრო ძვირფასი, ვიდრე სამკაული პატარძლებისათვის პირის სანახავად მიტანილი; ამიტომაც ამკობდა იგი მრავალი საუკუნის მანძილზე ქართული მზითვისწიგნების რეგისტრს.
რუსთველის ლექსი უფრო მეტია, ვიდრე შაირი, უფრო ღრმა, ვიდრე დიდაქტური ფილოსოფიის შეგონებანი, რადგან იგი პოეზიისა და სიბრძნის სამანზე იყო გამიზნული.
სამანზე მდებარე ყოველივე უცნაური ყოფილა მუდამ, ამიტომაც უპირველესი გრძნობა, რომელსაც ეს პოემა აღძრავს კაცის გულში, ეს არის გაოცება.
გაოცებაა ყოველივე შეცნობის ანი და ჰოე, რადგან სამყაროს წინაშე გაოცებამ გამოიწვია პირველი ამღერება მიჯნურისა და პოეტკაცისა.
ასე ყოფილა მას შემდეგ, რაც პირველ მოისარს ჩანგი აუღია ხელში, კაცობრიული კულტურის სალაროს მხოლოდ ისღა შერჩენია, რაც თანადროულსა და მარადიულს თანაბრად წასდგომია.
სწორედ ამიტომაც გვაოცებს რუსთველი დღესაც, ჩვენ, დიდი ეპოქების გამოცდილებებით დატვირთულთ, ბნელი საუკუნეებისაგან მონაგარი სიბრძნის თანაზიართა, ჩვენ, პიეზოელექტრობის, ატომგულის, რადიის, გასაოცარი ქიმიის, ფენომენური ავიაციის სასწაულების მაცქერალთ, ჩვენ, კლასსური და იდეოლოგიური კონტრასტების მიერ წარმომსდგარ კატალიზმების გადამტანთ, და რუსთველი გვაღელვებს არა მარტო ჩვენ, არამედ ჩვენი უკიდურესი პროვინციების კოლმეურნეებს, მწყემსებსა და მონადირეთა, რომელთაც ჯერაც მხოლოდ შორიდან თო დაუნახავთ რკინისგზებისა და ქარხნების ბოლი.
იგი აოცებს მათაც, ვინც ჯერ არ იციან რ აიმ სიბრძნისა, რომელსაც მსოფლიო აკადემიები, უზარმაზარი ლიტერატურე, საროტაციო მანქანები და პრესსა, საერთოდ ინტელექტის ქიმია აწვდის ადამიანის გონებას.
უდიდესთაგან უდიდესი ხელოვნება ამაში გამოხატულა მარადჟამს: ურთულესის უმარტივესი საშუალებით გადმოცემა, გამოუთქმელის, უფსკრულში მიჩქმალულის სამზეოზე გამოტანა, უმაღლესის მიერ შენიშნულის უმდაბლესის გონების ლერწზე დამყვნა და უღრმესი სიბრძნის ნათლადჩენა უბირთაგან უბირისათვისაც.
ან ვინ შეედრება სიმაღლეს იმისას, ვინც უზესთაესის მწვერვალიდან უმდაბლესამდის ხმას აწვდენს, ვინ შეედრება სინათლეს იმისა, ვინაც ჩვენი ბუნების ღამითი მხარეების წაუსაფრებლად ნათელს ჰფენს უმრუმესს, ვინ შეედრება დიდოსტატობას იმისას, ვინაც უდიდესს სიბრძნეს უმარტივესი სიტყვით გვასწავლის, კი არ გვასწავლის, არამედ გვანიშნებს და ყოველ კაცს, ვისაც მისი გენიის ემანაციის შუქი მისწვდენია, ასე აფიქრებინებს, თითქოს ქმნილება მისი თამაშითა და ლაღბობით იყოს შენაქმნი.
ან ვინ გაუტოლდება გენიას იმისას, ვინც ყოველ კაცში შემოქმედს აღვიძებს და ყოველ შემოქმედში ნამწიფებს ოსტატს.
ასეთია რუსთველის გენია.

* * *

რამდენი აკადემია იღწვის მსოფლიოში ჰომეროსის, დანტეს, შექსპირისა და გოეტეს კომენტირებისათვის, მიუხედავად ამისა, ესენი დღესაც მხოლოდ სანახევროდაა საშუალო მკითხველისათვის ხელმისაწვდომი.
არა მარტო ძველად, არა ერთმა კოლმეურნემ, ქალმა და კაცმა ზეპირად იცის “ვეფხისტყაოსანი“ საქართველოში დღესაც.
რუსთაველს ამდენი შუაკაცები არ დასჭირვებია არასდროს, ხელმისაწვდომს მის პოემაში უკომენტაროდ იგებდა და იზეპირებდა ქართველი ხალხი, ხოლო დანარჩენს ისე ითვისებდა, როგორც ინდოეთის ხალხები უფანიშადების ალოგიურ ჰიმნებს.
რუსთაველი იყო არა მარტო ფუძემდებელი ქართული პოეზიისა (ლიტერატურათა ფუძემდებელნი სხვადასხვა დროსა და სხვადასხვა ხალხში მეორეხარისხოვანი ტალანტებიც ყოფილან), არამედ ქართული პოეზიის უწარჩინებულესი მამფალი, არა მარტო უბადლო მეტრი დიდოსტატობისა, არამედ დიდი შემკრები ქართული მეტყველებისა, ქართული ენის მაღალი კანონმდებელი და შეუმუსვრელი დუღაბი ქართული ენის კულტურისა.
ომსა და ჭირში, ნადიმსა და ლხინშიქართულ ენაზე მეტყველი მისგან სესხულობდა დღენიადაგ მხნეობას. ვინ იცის, რამდენი ვაჟკაცი გასულა რუსთაველის თქმისაგან გულმოცემული მამულის მტრების წინააღმდეგ საომრად, რამდენი მეომრისთვისვე ნუგეშუცია მასვე ბრძოლის ველზე, სულის ამოხდომის მძიმე წუთებში.
როცა ბარბაროსები შემუსრავდნენ სხვადასხა კერას ქართული კულტურისას, როცა ფოლიანტების სახელმწიფოს ნანგრევებს ქვეშ მოაქცევდნენ, გუტენბერგის გენიოსური გამოგონების ჩვენთან მოღწევამდის, ქართველი ხალხის მეხსიერება ინახავდა ჩვენთვის მისი სტროფების ჯადოსნურ კრიალოსანს.
ხომ სე ჰყავდა იგი გულში ამოჭრილი ქართველ ხალხს, მიუხედავად ამისა, რუსთაველი უაღრესად საყვარელია არა ქართველთათვისაც და უაღრესი მნიშვნელობის მსოფლიო კაცი.

* * *

გეოფრაფიული ორიენტაციის მიხედვით რუსთაველი აღმოსავლეთისა და დასავლეთის სამანზე დგას, არა მარტო იმიტომ, რომ ფაზისი ევროპისა და აზიის მიჯნად მიაჩნდათ ძველბერძენ ავტორებს.
მისი სენსორული მსოფლშეგრძნება უფრო აღმოსავლურია, ხოლო ფორმათქმნაში და თქმის ტემპერამენტში იგი ძველ ბერძენ დიდოსტატებს უფრო გვაგონებს.
ეს უკანასკნელნი მუდამ აფრთხილებდნენ ხელოვანს:
არც ზომაზე მეტი და არც ზომაზე ნაკლებიო.
წრესგადასული ენტუზიაზმის გამჟღავნება მავნებელია ხელოვნებაში, როგორც დაუოკებელი გრძნობიერები გამოჩინება, რადაგან ორივე შემთხვევაში ბანალობის საფრთხე უდარაჯებს შემოქმედს.
ზომიერება იყო სწორედ ძველბერძნული ხელოვნების ანი და ჰოე.
ამის მეოხებით მოსძებნეს ბერძნებმა ისეთი ფორმები ხელოვნებაში, რომელნიც შემდეგ საუკუნეებშიც მიუღწეველი დარჩაროგორც პოეზიის, ისე სკულპტურისა და ხუროთმოძღვრების დარგში.
ეს პრინციპი უწინარეს ყოვლისა სივრცის შეგნებიდან გამოდიოდა.
ძველბერძნებმა იდეალური პროპორციები შეჰქმნეს ადამიანისა და ბუნების ყოველგვარ განსახიერებაში.
მათი სასახლეები, ტაძრები და გემები ისეთსავე ჰარმონიულ ფორმებში იყვნენ აგებულნი, როგორც მათი ლექსები, ქანდაკებები და სურათები.
მონუმეტალურობას არასოდეს მონსტრუალობაში არ ურევდნენ ძველი ბერძნები, ისე როგორც ჩვენს დროშიაც ემართება ბევრს.
აკროპოლისის მუზეუმში, რომში, მწკრივად დალაგებულია ცალკერძ ფიდიასის, პრაქსიტელისა და უცნობი ბერძენი ოსტატების მარმარის ქანდაკებები, ცალკერძ რომაელი ეპიგონების გაჯგიმული ჰერმესები, ვენერები და აპოლონები, ეს რომაული მონსტრუალობა პანოპტიკუმის ექსპონატებს მოგაგონებს მჭვრეტელს.
ეს მონსტრუალობა ახასიათებდა არა მარტო რომის, არამედ ირანისა და ინდუსტანის ხელოვნებასაც.
მე მგონია, გოეტეს დიდკაცური თავმოდრეკილობა ამეტყველებდა, როცა იგი ირანელ პოეტებს აყენებდა თავის თავზე მაღლა.
აღმოსავლეთის ხელოვნებაში უეჭველად თვალში ეცემა კაცს ეს მონსტრუალობა.
როცა შემოქმედს სივრცის პროპორცია აკლია, როცა მას სიტყვისა და ფერადის ეკონომია ეუცხოება, ხელოვნური ქმნილების ორგანიზმსაც დისპროპორციული სახსრები ექნება და სწორედ ისაა გაზვიადების მანიის სათავე.
ეს ჰიპერბოლიზმი თანა სდევდა მაჰაბჰარატას ციკლურ პოემებს, ირანულ “შაჰნამეს“ და არაბულ “ათას ერთი ღამის“ ნოველებს.

* * *

ძველ ბერძნებს ჰომეროსის პოემების მეტი რომ არაფერი დარჩენოდათ, შემდეგი საუკუნის ისტორიკოსები მაინც ზედმიწევნით აღადგენდნენ როგორც ოლიმპის ღმერთთა სამყაროს, ისე ბერძნების ომებს, მათ ყოფას მათი სულიერი და მატერიალური კულტური სრულ ინვენტარს, მათი ცხოვრების სოციალურ ვითარებასაც.
ჰომეროსის მრავალგზის უფრო მცირე მოცულობისაა, ვიდრე თუნდა მარტოოდენ “შაჰნამე“.

* * *

მსოფლიოს დიდ პოემათა შორის ყველაზე ტანმორჩილია “ვეფხისტყაოსანი“, თუმცა იგი მთელი მაშინდელი სიტყვიერი კულტურის უბადლო სარკეა, და ამას ახერხებს იგი, რადგან პოემაში დაცულია რომანული ქარგის მათემატიკური კანონზომიერება და ამავე დროს ავტორი უაღრესად აფორისტული მანერით კუმშავს და ამკვრივებს სათქმელს.
აფორისტულ მეტყველებაში რუსთველი შეუდარებელია.
ასევე უნიკალურია რუსთაველის რითმიული ინსტრუმენტი.
როგორც ძველი აღმოსავლეთის, ისე ანტიური პოეზიის უდიდესი შედევრებიძნიადსაკითხავია ჩვენს ეპოქაში.
ჩვენი საუკუნე სულ სხვა მოთხოვნებს უყენებს პოეტურ ნაწარმოებს და ეს ეხება უწინარეს ყოვლისა ფორმიას ქმნილებისას.
ანტიურ ერებს არ მოეპოვებოდათ ბოლორითმოვანი ლექსი, ბერძენთა ჰექსამეტრები უხმოდ საკითხავად როდი იყო განკუთვნილი, არამედ ხმამაღლა სათქმელად და სამღერლად.
ამიტომაც ჩვენს დროში ძნელი საკითხავია არა მარტო ანტიური პოეზიის ნიმუშები, არამედ გოეტეს “იფიგენია“, ჰერმან და დოროთეც.
რუსთაველის გენიამ შექმნა ისეთი უაღრესად ქართული ფორმა ლექსისა, რომელიც ზედმიწევნით იდეალურია როგორც უხმოდ საკითხავად, ისე წარსათქმელად და სასიმღეროდ.
თუ ჰომეროსის, ვირგილიუსისა და დანტეს ოემები ასე თუ ისე მონოტონურ რიტმულ პრინციპზეა აგებული და დიდ მანძილზე ღლის მკითხველის ყურადღებასმ რუსთაველის პოემაში მაღალი და დაბალი შაირი ენაცვლება ურთიერთს.
ეს მოვლენა მხოლოდ ახალ საუკუნეებში შეამჩნიეს დასავლეთის პოეტებმა და დიდ პოემებს ნაირნაირი რითმიული ინსტრუმენტი შესშველეს, მე ვგულისხმობ ამ შემთხვევაში გოეტეს “ფაუსტს“.
შუა საუკუნეებში, რუსთაველის შემდეგ ერთი საუკუნით გვიან, მხოლოდ დანტემ იხმარა ბოლორითმოვანი ლექსი დიდი პოემის დასაწერად.
დანტეს ტერცინი, ანუ “ტერცა რიმა“, სამსტრიქონიანი ლექსია, სამკეცი რითმით ურთიერთზე გადანასკვული და იამბური სტრიქონებისაგანაა მთლიანად შემდგარი.
ამ მხრით, ტერცინი გაცილებით უფრო ნაკლებად “დემოკრატიულია“, ვიდრე ხალხურ ქართულ შაირთან მისადაგებული ლექსი რუსთაველისა.
დანტეს უდიდეს ამსახურებად ეთვლება იტალიური ნაციონალური ფორმის მოძებნა და ჰეგზამეტრის დაძლევა, რამდენადაც ჰეგზამეტრის პრობლემა მე-18 საუკუნის მიწურულამდის აწვალებდა დასავლეთის პოეზიას. სამაგიეროდ დანტეს კომედია ფაბულურ მაგისტრალს მოკლებულია, მის პოემას არ მოეპოვება ისეთი სიუჟეტური ქარგა, როგორც ჰომეროსსა და რუსთაველის “ვეფხისტყაოსანს“, ამ მხრით ეს უკანასკნელნი უახლოვდებიან დიდოსტატობით დაწერილ რომანებს.
დანტეს პოემის დინამიურობის საწყისია რითმიული მუსიკალობა, ჰომეროსი და რუსთაველი კვალდაკვალ მისდევენ ფაბულურ ქარგას. სწორედ ამის გამოც, რომ თანამედროვე მკითხველი უკვე აღარ კითხულობს ხმამაღლა, თანადროული თანადროული მსოფლიოს ლირიული პოეზია იძულიებულია დღითიდღე დაუთმოს თავისი ოიზიციები მხატვრულ პროზას, საერთოდ ეპიკას. ბაირონის, გოეტეს, ლონგფელოსა და ვაჟა-ფშაველას მიერ შექმნილი პოემის ჟანრი თითქმის გადავარდა.
თავად ბაირონმა სიცოცხლის უკანასკნელ წლებში ამაოდ მოსინჯა გზა პროზისაკენ, ხოლო ჰაინრიხ ჰაინემ უფრო მძაფრად განიცადა ეს ტრაგედია, მან დიდხან ამაოდ იბრძოლა კლასიკორი პოემის აღსადგენად, მერმე პროზის ფონს დაუწყო ძებნა, მაგრამ ნარკვევის ჟანრს ვერ გასცილდა.
მარტოოდენ ლირიკა რომ აღარ ყოფნის უაღრესის დინამიურობით ღტკინებულ თანადროულობას, ეს კარგად ესმოდათ სიმბოლიზმის კორიფეებს: ბოდლერს, ვერლენს, შტეფან გეორგეს და რაინერ მარია რილკეს.
ამ უკანასკნელმა სიკვდილის წინ საერთოდ უარყო ლირიული ლექსი და ეპისტოლურ პროზას შეაფარა თავი.
ქართული პოეზიაც ეპიკისაკენ მიჰყავდა მუდამ რუსთაველის გენიას. დავით გურამიშვილმა შესძლო მე_18 საუკუნეში ეპიკური პოემის შექმნა, ეპიკისათვის გმირულად იბრძოლეს გასულ საუკუნეში ნიკო ბარათაშვილმა, ვაჟა-ფშაველამ, ილიამ და აკაკიმ და ზოგიერთმა თანამედროვემ. ჩვენი საუკუნის პოეზიასაც აქეთკენ ანიშნებს რუსთაველი.
თანამედროვე მწერლობას უდიდესი ზიანი მიაყანა უკანასკნელ საუკუნეში ევროპელი ფორმალისტების მიერ გავრცელებულმა თეორიებმა.
თავფარავანის ტბად დადგებოდა ის მელანი, რომელიც დახარჯეს მათ დასამტკიცებლად იმისა, თითქოს პოეზია გუდაფშუტა რითმების ოინბაზობა იყოს მხოლოდ.
სიმბოლიზმის, ფუტურიზმის, ექსპრესიონიზმისა და სხვა ლიტერატურულ “იზმების“ ქურუმებმამეორე მხრითაც ავნეს პოეზიას.
ეს იყო გადაჭარბებული მინიატურიზმი. როგორ სასტიკად დასცინის რუსთაველი ამ “ნადირთა მცირეთა მონადირეებს“, რომელთაც დიდი რბევის ატანა ვერ მოეხერხებინათ, სამაგიეროდ ას ლიტრა რკინას ღეჭავდნენ ტრაბახით.
ეს მინიატურიზმი და ეპიური იმპოტენტობა საფრთხეს უქადისმთელი ჩვენი ეპოქის ლიტერატურას, რადგან საუკუნე რომელმაც უდიდესი დირიჟაბლები აუშვა ცაში, გრანდიოზული არხების, ქარხნების, ბოლოს ოდიდესი კატაკლიზმების საუკუნე ბუნებრივად მოითხოვს დიდსა და მონუმენტურ ეპოსს.
რადგან ეპოქალური ეს იგივეა, რაც ეპიური.
ნაციონალური მწერლობა მხოლოდ მაშინ იქცევა ლიტერატურად, როცა იგი ეპოსის თავკიდურებს დაემყარება. ლირიული პოეზია აზიის, ავსტრალიისა და აფრიკის ნომადებსაც მოეპოვებათ, მაგრამ თავისთავად ლიტერატურა ეპოსიდან იწყება მხოლოდ.
“მაჰაბარატა“, “შაჰნამეს“, “ილიადასა“ და “ოდისევის“ ავტორები ხალხებისა და მათი კულტურების შეხლა _ შემოხლას, ომებსა და ყოფას გვიხატავენ, ასევე “ვეფხიტყაოსანში“ ერთი რომელიმე ნაციონალობის ანალები როდია აღწერილი, არამედ მთელი მისი თანადროული მსოფლიოს ინვაზიების, იმ საუკუნის ყოფის, ეთიკისა და მსოფლმხედველობათა ურთიერთთან შერკინების ამბავი.

* * *

ათინაში ერთი კერპი მდგარა თურმე ოდესღაც. იგი არას ამბობდა, არც თუ რაიმეს ასწავლიდა, არამედ წამუყოფდა, ანიშნებდა მხოლოდ.
ასეთი მანიშნებელია ჩვენთვის რუსთაველიც.
მას არ დაუწერია ტრაქტატები პოეტიკისათვის, მაგრამ სულ რამდენიმე სტროფით გვანიშნებს შაირობის ხელოვნებისათვის.
მისი თეორია დღესაც მოისმის, როგორც მისნური გაფრთხილება ყოველი დროისა და ყოველი ერის ხელოვანთა მიმართ.
პოეზია რუსთაველისათვის რითმების თვითმიზნური თამაში როდია, არამედ ერთ-ერთი დარგი სიბრძნისა. ამ მხრით პირდაპირ ეხმაურება პლატონს. “პოეტი შემოქმედივით ბრძენია“, ვკითხულობთ “ნადიმში“. ჰარმონიული ზომიერემა რუსთაველის მსოფლშეცნობის თავკიდურია არა მარტო პოეტიკის, არამედ ეთიკის საქმეშიაც.
თავის პოემის შესავალშივე ემიჯნება რუსთაველი ყოველივე წრეგადასულ ჰედონიზმსა და ეროტიზმს.
არაა მართალი ის აზრი, თითქოს ანტიური სამყაროის ან შუა საუკუნეების პოეზია მეტის კდემამოსილობით იყოს ცნობილი, ვიდრე თუნდაც თანადროული ბურჟუაზიის დეკადენსის პერიოდისა.
როგორც ანტიურ, ისე ფეოდალურ საზოგადოებათაც სჩვეოდათ ფრიად ამორალური პოეზია.
ყოველ ეპოქას, რომელიც აღმასვლას მიელტვის, უეჭველად უნდა ახსოვდეს, რომ წრესგადასულობა და ჰედონიზმი უეჭველი დაღუპვის მაცნეა.
ეს განიცადეს კიდევაც ათინის, რომისა და გვიანი რენესანსის რესპუბლიკელებმა. როგორც კი ჰედონიზმი ფეხს მოიკიდებდა ცხოვრებაში, მყისვე მატს ხელოვნებაშიაც თავს იჩენდა ორგიასტული სულისკვეთებაც და ბუნებრივად იბღალებოდა ის კდემამოსილება, რომელსაც მიჯნურობის საქმეში მოითხოვს რუსთაველი.
სიყვარული ჯერ კიდევ ჰინდურ ვედებში, უფრო გვიან ჰესიოდსა და ემპიდოკლეს ქმნილებებში ცნობილია, კოსმიური პირველადი პრინციპი.
ემპიდოკლესათვის სიყვარული, ანუ მეგობრობა (“ფილოტეს“, “ფილია“) და სიძულვილი, ანუ წაკიდება (“ვეიკოს“) მიწიერი ყოფის თავკიდურებია. ემპიდოკლეს თეორიით მეგობრობა აკავშირებს ყოველივეს, შემდეგ ჩამოდგება წაკიდება.
წაკიდებას ხასიათთა და კავშირთა გათიშვა მოსდევს, ერთსახიერება მრავალნაირობით შეიცვლება, მოვა სიყვარული და ამას ყოველივეს “ღვთაებრივი სპაიროს“ გააერთიანებს.
ეს პროცესი ემპიდოკლეს კონცეპციით მარადჟამეულ მოქმედებს საგნებისა და ადამიანების ქცევასა და მოქცევაში.
რუსთაველის პოემაც უაღრესად იდილიური ტონით იწყება.
ლაღბობით გაჯიბრებული მეფე და ყმა სანადიროდ გასულან. იდილიური სიმშვიდეა არაბთა მეფესა და მის ამირბარს შორის. შემდეგ ამისა ჩამოდგება წაკიდება “ვეიკოს“ და აქედან იწყება მთელი პოემის დინამიკის სათავე.
მეგობრობისა და წაკიდები მომენტები ნაჩვენებია როგორც ტარიელისა და ნესტანის სიყვარულში, ისე ტარიელისა და ფიდონის მეგობრობაში, დავარისა და ნესტანის ურთიერთობაში.* * *
“ვეფხისტყაოსანში“ წაკიდების ეპიზოდი ნაჩვენებია მთელს მსოფლიო პოეზიაში უბადლო, ეროტიულ სცენაში, ლომ_ვეფხვის წაკიდება, სადაც ტარიელი კოცნას მოუნდომებს ვეფხს, რომელიც გულის მიჯნურსა და მასთან წაკიდებას მოაგონებს, შემდეგ ამისა ტარიელი მოჰკლავს უზომოდ გაკაპასებულ ნადირს.
რუსთაველის პოემის დასასრულში მოვა სიყვარული წაკიდებისაგან დაქსაქსულთა და ქვეყნის სხვადასხვა კიდეში გაბნეულ გმირებს პოემისას კვლავ აერთიანებს “სპაიროს“ სახით, ქაჯეთის ციხის აღების შემდეგ.

* * *

პლატონისათვის სიყვარული ბიოლოგიური, გრძნობითი საწყისი როდია, არამედ მშვენიერის, სიქველის ჭვრეტის და შეცნობის ეროსი.
ეროსი ეს ფიზიოლოგიური ვნებიანობის სიმბოლო როდია, არამედ იგი იდეალური სამყაროსაკენ ეზიდება სულს.
“პოეტი შემოქმედივით ბრზენია, _ ვკითხულობთ პლატონის “ნადიმში“ _ და ამიტომაც იგი სხვასაც აპოეტებს, ყოველი კაცი (მის მიერ) პოეტად იქცევა, თუნდაც წინათ უმუზო ყოფილიყოს იგი, თუკი მას ეროსი დაეუფლა. ჩვენ აქედანაც ვრწმუნდებით, რომ ეროსი მუზური ნიჭით ძალმოსილი შემოქმედია.
მოისარობა, მკურნალობა და მისნური წინათქმა აპოლონმა გამოიგონა სინათლის წყურვილითა და სიყვარულით გულანთებულმა, ასე რომ, იგიც ეროსის შეგირდია, ისევე როგორც მუზები მუსიკაში. ჰეფესტოს ოქრომჭედლობაში, პალას ათინა_ ფეიქრობაში და ზევსი _ ღმერთთა და კაცთა წარმართვაში“.
არც რუსთაველის მიჯნურობაა პირწმინდად ბიოლოგიური საწყისი. იგი არც სიძვაა და არც უგულო “მტლაშამტლუში“ მიკნურიბისაგან ხელქმნილი მისი გმირები მარტოოდენ სქესობრივ აღტკინებას როდი აჰყოლიან, არამედ მიჯნურობა აძლევს მათ საგმირო საქმეების ჩასადენ ძალმოსილებასა და სიქველეს.
რუსთაველის სიყვარულის ფილოსოფია ლეონარდო და-ვინჩისაც ეხმაურება.
“უაღრესი აღტკინების მომენტში, _ გვასწავლის და-ვინჩი _ გამიჯნურებულთ რომ შესძლებოდათ საკუთარი თავის დანახვა, ადამიანის მოდგმა უთუოდ დაიღუპებოდა.“
რუსთაველის “არს ამოტორიუმ“, ისევე როგორც მისი პოეტეიკა, მორგებული გასაღებია როგორც რუსთველის მსოფლმხედველობისა, ისე მთელი პოემის არქიტექტონიკის შესაცნობად.

* * *

დასავლეთის ისტორიოგრაფია და ლიტერათმცოდნეობა მე_18 საუკუნის მიწურულამდე უგულვებელჰყოფდნენ არა მარტო ძველი აღმოსავლეთის კულტურას, არამედ ძველი საბერძნეთისას.
ამგვარსავე იგნორაციას იჩენდნენ უკანასკნელ საუკუნემდის წინა აზიისა და კავკასიის ხალხების კულტურისა და ისტორიის მიმართაც.
სწორედ ამ პანევროპული ქედმაღლობის წყალობით, ჯერაც არ დაფასებულა მსოფლიო მასშტაბით საქართველოსა და სომხეთის როლი შუა საუკუნეთა ქრისტიანული კულტურის წინაშე.

* * *

ლეოპოლდ რანკემ მართებულად შენიშნა, რომ ევროპის კულტურის ორი ათასი წლის ისტორია მოწმეა იმისა, რომ ამ მანძილზე აღმოსავლეთისა და დასავლეთის იდეური ზეგავლენა მძაფრად ებრძოდნენ ურთიერთს.
უფრო გვიან გოეტემ და ჰაინემ აღნიშნეს ერთგვარი დუალიზმი დასავლეთის კულტურაზე ზემოქმედ ფაქტორებისა. ეს დუალიზმი შენაცვლებით მჟღავნდებოდა, ერთი იყო ჰელლენისტურ წარმარტული მშვენიერების იდეალი, ხოლო მეორე ასკეტურ ქრისტიანულისა.
რუსთაველის ხანა ემთხვევა ადრიან რენესსანსის ეპოქას ე. წ. “ქრისტიანი ხალხების“ ისტორიაში.
ცნებანი რენესსანსისა და ჰუმანიზმისა ბევრ შემთხვევაში ფარავენ ურთიერთს. თუმცა სიტყვა რენესსანსი იტალიური “რინასციტა“_დან მომდინარეობს. არც თუ ხელოვნების ერთ რომელიმე დარგში განსახიერებულა იგი.
რენესსანსი შეეხო არა მარტო პოეზის და მხატვრობას, არამედ აზროვნების, ყოფის, სოციალური ცხოვრების ყოველნაირ გამოვლინებას.
რენესსანსი ახასიათებდა არა მარტო იტალიურ ტრენჩენტოს და ქვარტოჩენტოს, არამედ ეს იყო დიდი, ინტერნაციონალური მოძრაობა, რომელიც ახალი ერის პირველი ათასეული წლის შემდეგ ჩამოდგა ქრისტიანული ქვეყნების აზროვნებასა, შემოქმედებასა და ყოფაში.
რენესსანსი განსახიერდა არა მარტო დანტეს, პეტრარკას, ბოკაჩიოს ლიტერატურულ ქმნილებებსა და იტალიური ფრესკის მხატვრობაში, არმედ მისი იდეური ფლუიდები გადაწვდენია საქართველოს საეკლესიო მხატვრობას, ხუროთმოძღვრებას და რუსთაველის გენიოსურ პოემაში ამ მოძრაობის ზეგავლენანი არა ნაკლებად ხდებიან საცნაურნი.
რენესანსი დასავლეთში მიმართული იყო რეაქციულ, ანტინაციონალური კათოლიკური კლერიკალიზმისა და ასკეტიზმის წინააღმდეგ; ცხადია, ბიზანტიური ქრისტიანიზმიც არა ნაკლებ აჩლუნგებდა მისი ზეგავლენის ქვეშ მოქცეულ ერებს.
თუ დასავლეთში ლათინური ენის ინტერნაციონალიზება ხელს უშლიდა ნაციონალურ ენებს, აღმოსავლეთში სომხურსა და ქართულს საუკუნეების განმავლობაში მოუხდათ ბრძოლა ბერძნულ ზეგავლენასთან როგორც ეკლესიაში, ისე ეკლესიის გარეთ, ხელოვნებასა და ყოფაში.
ამ ბრძოლის უტყუარ ნიშნებს დღესაც თვალნათლივ ვხედავთ საქართველოს მხატვრობასა და ხუროთმოძღვრებაში.
იტალიური რენესსანსის ლოზუნგი იყო: “რეგენერაციო რომე, რეგენარი 1937 წელი ციო იტალიე“. ბუნებრივობისაკენ, თავისუფლებისაკენ _ იყო რენესანსის მთავარი ლოზუნგები.

* * *

რენესსანსი, როგორც ზოგიერთ ისტორიკოსს ამაოდ ჰგონია, არისტოკრატიული მოძრაობა როდი იყო, არამედ უაღრესად დემოკრატიული. რენესსანსს მოჰყვა 1282 წლის პოპულარული რევოლიუცია ფლორენციისა, სადაც მუშები და წვრილი ბურჟუაზია შეებრძოლა ბარონებისა და ტირანების ხელისუფლებას.
წარმართულ_ანტიური ნამადი რენესსანსის კულტურისა მოითხოვდა ქრისტიანული ასკეტიზმისა და დაჩიავებული ადამიანის პიროვნების აღდგენას.
რენესსანსმა გააღვიძა ხელოვნებაში ბუნებრივობის, რეალიზმისა და თავისუფლების იმპულსი.
ამ მოძრაობას ხელი შეუწყო არა მარტო იმდროინდელმა ქრისტიანული სამყაროს შინაგანი ძალების აღორძინება, არამედ აღმოსავლეთთან გახშირებულმა ბრძოლებმა და ეკონომიურმა ურთიერთობამ და უწინარეს ყოვლისა არაბთა კულტურის ზეგავლენამ.

* * *

არაბებმა შეასრულეს უდიდესი როლი ევროპის კულტრის წინწაწევის ისტორიაში, მათი მეშვეობით შემოვიდა ევროპის კონტინენტზე ანტიური ფილოსოფიისა და კულტურის ძეგლების თარგმანები.
ცნობილია, გაცილებით უფრო ადრე, ვიდრე არაბთა სწავლულები ჰოჰენშტაუფენების პალერმოელ სასახლეში ფეხს მოიკიდებენ, არაბთა კულტურის ზეგავლენანი საქართველოს და სომხეთის კულტურის ცენტრებს მისწვდებოდნენ უთუოდ.
საქართველოში ქრისტიანული კულტურის ასკეტიურ გამოვლინებას ბუნებრივად უპირდაპირდება ირანული კულტურის ზეგავლენა ხელოვნებაში.
თუ იტალიურ ფერწერაში ჯიოტომ გაბედა ხელოვნებაში არაბუნებრივი სქოლასტიციზმის უარყოფა, რამდენი უსახელო ოსტატი მოეპოვება საქართველოს ფრესკის მხატვრობას, რომელიც ჯიოტოზე ადრე გვიხატავდნენ რენესანსული სულით გაცოცხლებულ ფრესკებს, ნაციონალური ტემპერამენტით დახატულ მადონებსა და წმინდანების ფიგურებს.
პოეზიაში რუსთაველმა აიყვანა და მისი ვნებები უმაღლეს ხარისხამდის.
რენესსანსისა და ჰუმანიზმის პროგრამული მოტივი იყო ადამიანის პიროვნების ამაღლება “ვირტუს“ _ სიქველის ხარისხამდის.
რუსთაველის მთელი პოემის მანძილზე გვესმის მოწოდება სიქველისადმი და ეს “ვირტუს“ მას ესმოდა, როგორც სიქველე, გმირობა და სახელის მოხვეჭა, მეგობრობისა და ქალისადმი პატივისცემის კულტი.
კოლა და_რიენცოს ამბოხი მიმართული იყო თავისუფალი რესპუბლიკის აღდგენისაკენ.
ადამიანისა და ადამიანთა კოლექტივის თავისუფლებას უმღეროდა რენესსანსის პოეზია. ამ კონტექსტში რუსთაველის “ათავისუფლე მონები“ დიახაც ეხმაურება კოლა და_რიენცოს `თავისუფლებათა აღორძინების ლოზუნგს.

* * *

რუსთაველმა შემოაბრუნა მწერლობის ტიმონი ქრისტიანული ჰაგიოგრაფიის მკვდარი სქემებიდან ადამიანური ვნებების აპოლოგიისაკენ, ქრისტიანული დოგმატიზმის სიბნელიდან ჰუმანიზმის ნათელ მწვერვალებისაკენ, ჰუმანიზმის მოტივებისაკენ, თუმცა უნდა ითქვას, ჩვენი სასულიერო მწერლობა თვით იაკობ ხუცესისა და მერჩულის ჰაგიოგრაფიულ პროზაშიაც ამჟღავნებდა ამ ტენდენციებს.
საკმარისია მოვიგონოთ დიდს ბუნებრიობითა და მძაფრი რეალიზმით შესრულებული ეპიზოდები ამ ორი დიდი პროზაიკოსის ქმნილებებში.

* * *

სავსებით დამოუკიდებელი პოზიცია უჭირავს რუსთაველს კოსმოგონიის საკითხებშიაც. ამ მხრივ იგი კარდინალურად განსხვავდება როგორც ანტიური, ისე დასავლეთური პოეტების მსოფლშეგძნებისაგან.
მისი გმირები ჰომეროსის გმირების დარად დეეფიცირებულნი, გაღმერთებულნი როდი არიან, არამედ თხემიდან ტერფამდე ადამიანური ვნებებით აღჭურვილნი.
ოდისევი, ენეა და დანტეს პოემის გმირები ღვთაებისაგან დამოუკიდებელ არსებობას მოკლებულნი არიან, ღვთაება ერევა ამ გმირების ბედისწერაში. აქ უმთავრესია თავისუფლება ნებისა.
როგორც ჰომეროსის მშვენიერი ელენე, ისე აქილევი ნესტანისა და ტარიელის დარად ქორწინობენ კიდევაც, მაგრამ ელენე “ღვათაებასთან წილნაყარია“. იგი მითის მიხედვით მდედრობითი სქესის ღვთაებაა, რომლის სიმბოლოდ მთვარე იყო მიჩნეული ცაზე. ჰომეროსი თავის “ოდისეაში“ თვით მეღორესაც “ღვთაებრივს“ უწოდებს.
ბეატრიჩეც დეფიცირებულია დანტეს კოსმოგონიით, ზეციურ სამყაროებში ბეატრიჩე წარმოდგენილია, როგორც ასტრალური არსება, ან ღვთაების თანაზიარი.

* * *

რეალისტური შტრიხები გვხვდება კომედიის მეორეხარისხოვანი გმირების ფერწერაშიც. ამ მხრით იმდროინდელი დასავლეთის პოეზიაში სავსებით უბადლოა ფრანჩესკასა და პაოლოს გამიჯნურების ამბავი “ჯოჯოხეთში“, თუმცა იგიც უნდა ითქვას, ავთანდილისა და ფატმანის ორგიასტული მიჯნურობის სცენას მაინც ვერ შეედრება ეს ადგილი დნტეს ჯოჯოხეთისა.
რენესსანსის “ვირტუს“_ს კონცეფციაში შედიოდა უარყოფა გვაროვნული არისტოკრატიზმისა. გვაროვნული აზნაურობის ნაცვლად რენესსანსმა წამოაყენა “სულიერი აზნაურობის“ პრინციპი, ადამიანის პიროვნების პირადი ღირსებისათვის უპირატესობის მინიჭება. მოიგონეთ რუსთაველის “სჯობს სახელისა მოხვეჭა, ყოველსა მოსახვეჭელსა“.
მიუხედავად იმისა, რომ ბერძნული ანტიური სამყარო რესპუბლიკური იდეების სათავე იყო, ჰომეროსის ცნობილი სენტენცია: “უნდა მეფობდეს ერთი“, მთელი ქვეყნის მონარქისტებს ხელზე აქვს დახვეული. პოლიტიკურად დანტე თავის დე მონარცჰია_ში უაღერსად რეაქციული მონარქიული აზროვნების აპოლოგეტია, მისტიურად განწყობილი მოაზროვნე.
რუსთაველის დროსთან შერფერდებით სავსებით რადიკალური აზრია თუნდაც იმის დასვება, რომ ტარიელი ჰინდოთა მეფის ტახტს წაეპოტინება.
ამ იდეამდის ევროპული დემოკრატიული აზროვნება მივიდა მხოლოდ მას შემდეგ, რაც უბრალო აზნაურთა წრიდან გამოსულმაკაპორალმა ბონაპარტემ საფრანგეთის “ყოვლადქრისტიანი“ მეფეების გვირგვინი აყიროსავით გადაისროლა ტალახში და იმპერატორის ტახტზე ავიდა თავათ.
თამამ, შეუდრეკელ და ყოველგვარი საშუალებით მიზნის მიმღწევ პიროვნებათა აპოლოგიაა მოცემული რუსთაველის პოემაში, ასეთი პიროვნებანი არა ერთი ახსოვს იტალიის რენესსანსს, ჩეზარე ბორჯიას, კოლა და_რიენცოს მაგვარი ნებისკაცები.
ჰომეროსისა და დანტეს გმირები ზარდაცემული არიან ზებუნებრივი ძალების თარეშისა და “ყოვლისშემძლე ღმერთების რისხვისაგან“.
ჰომეროსის ღმერთები ოლიმპიის ტრაპეზს როდი სჭჯერდებიან, ისინი ადამიანის ულუფაშიაც იდებენ წილს, ადამიანს ედავებიან ამქვეყნიურ ნაყოფთა რთველში.
დანტეს უზენაესი ღვთაება ბიბლიურ იეჰოვას წააგავს, იგი ყოველივე ადამიანური ვნებების უსასტიკესად გამკითხველია. შემზარავი პანორამები წარმოდგენილია დანტეს “ჯოჯოხეთში“, სადაც ადამიანი ისჯება არა მარტო ცოდვებისა, არამედ ყოველივე ადამიანური გატაცებისა და ვნების გამოც.
მინიმალურ სასჯელს განიცდიან დანტეს “ჯოჯოხეთში“ თვით ძველი ბერძენი და რომაელი ეპიკურეელები, ფილოსოფოსები და პოეტები, რომელთაც “ვერ მოასწრეს“ ქრისტიქნულ სიქველეთა ათი მცნების წაკითხვაც.
რუსთაველის სამყაროს ლხენა მოცემულია კაცთათვის, სიყვარული არაა ცნობადის ხის აკრძალული ნაყოფი და რუსთაველის გმირი მხოლოდ უაღრესი შეჭირვების ჟამს მიმართავს ღვთაებას, რომელიც მიწიერი ცხოვრებისათვის განმკითხელი მსაჯული როდია, არამედ საკმაოდ პასიური მაცქერალი ცხოვრების ასპარეზზე მომხდარისა და ახდომილისა. სწორედ ამის გამო რუსთაველის გმირები უყოყმანოდ მოქმედებენ, როგორც კი მათი პიროვნული ინტერესი შეილახება. როგორ უყოყმანოდ ჰკლავს ტარიელი ხვარაზმშას ვაჟს, ასეთსავე შეუდრეკელობას იჩენენ დანარჩენი გმირებიც სხვადასხვა დროს მოპირდაპირეთა მიმართ, როცა ისინი დაინახავენ საკუთარი ინტერესების შელახვას.
ასევე გულმშვიდად ურჩევს ნესტანი ტარიელს ხვარაზმელი სასიძოს მოკვდინებას “მათა სპათა აუწყვედლად“. ამ აქტის შემდეგ ტარიელი ქენჯნასაც არ განიცდის. ცნობილია, რომელიმე რელიგიის თანაზიარი უეჭველად ინანებდა კაცისკვლას, თუნდა თავის საქციელი კანონიერად ჰქონოდა მიჩნეული.
ჰომეროსისა და დანტეს გმირების მოქმედება საბოლოოდ ღვთაების ნების მიერ შებოჭილია.
როგორც თავისი კოსმოგონიით, ისე პოეტური მეტყველებითა და სახეთა კომპლექსით რუსთაველი გაცილებით ახლო დგას ჩვენს ეპოქასთან, ვიდრე რენესსანსის პოეზიის თავკაცნი. რუსთაველისათვის უცნობია ის მრუმე ფერბი მისტიციზმისა, როგორითაც განირჩევამთელს მსოფლიოს დიდოსტატთა შორის, დიდი ფლორენციელი, ალიგჰიერი დანტე და, თუ გნებავთ, შექსპირი თავისი მაკბეტის მიხედვითაც.
სქოლასტიციზმისა და მისტიციზმის გაუვალი სიბნელით დაბანგულ ეპოქაში როსთაველი სდგას მსოფლიო პოეზიის პანთეონში ისე შეუვალი და განკერძოებული, როგორც ჩვენი მყინვარწვერი, ამომავალი მზის მთიებით გაბრწყინვებული
სწორედ ამიტომაც ანალებსა და თარიღებს გაქცევია და ლეგენდად ქცეულა მისი სახელი, და მისი ომახიანი ხმა მრავალი საუკუნის ბნელით გარემოცული, დაუცხრომლად დვრინავდაქართველი ხალხის გულში, ხან მწყემსის სტვირიდა ლაღობდა იგი, ხან გლეხურ დარბაზების თაღებს ქვეშ გრგვინავდა და გლახაკების ფანდურის ჩხაკუნშიაც ისე მოისმოდა, როგორც სებასტიან ბახის მუსიკა, ორგელის ჯადოსნურ სალამურებიდან განცხადებული.

1937 წელი

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები