Posted by: burusi | 05/09/2009

ყარაჩოხელები

ყარაჩოხელები
ყარაჩოხელები

ისტორია

ყარაჩოღელი იმდროინდელი მოქალაქეა, როცა ,,ქართლის ცხოვრების” სიტყვით: ,,ქალაქი ტფილისი ჯერეთ არა სრულიად შემოყვანებულიყო უღელსა ქვეშე მორჩილებასა”. ყარაჩოღელი სინთეზია ქართული და აღმოსავლური ქვეყნების ურთიერთობისა.

ისტორიკოს თამაზ ბერაძის ზრით, ,,ყარაჩოხელს, როგორც ქალაქის სოციალური ფენის წარმომადგენელს, დაახლოებით რვაასი-ცხრაასი წლის ისტორია აქვს. მისი წინაპარია რინდი, ჯევანმარდი. რინდი სპარსული სიტყვაა და ნიშნავს მოქეიფეს, ზარხოშს. რინდი ეწოდებოდა აგრეთვე აჯანყების მონაწილეს, არსებული წესწყობილების წინააღმდეგ მებრძოლს. ჯევანმარდიც სპარსული სიტყვაა. ჯევან ახალგაზრდას ნიშნავს, მარდ კაცს, ე.ი. ახალგაზრდა კაცი. ამ სიტყვიდან არის ნაწარმოები ქართული ჯომარდი. ჯევანმარდის – ჯომარდის – საპირისპირო სიტყვაა ნემარდ-ნამარდ, რაც არა კაცურ კაცს, მოღალატეს ნიშნავს. ჯომარდსაც და ნამარდსაც მხოლოდ თბილისში გაიგონებდით, ის ქალაქური ტერმინია. მათ ახლაც შეიძლება მოკრათ ყური თბილისის ძველ უბნებში – ავლაბარში, ჩუღურეთში, ხარფუხში. ჯევანმარდს უყვარდა სპორტი. ის ქალაქის მოსახლეობის საყვარელი ფალავანი იყო, უსამართლობის მოძულე, სუსტების მფარველი… თბილისელმა ყარაჩოხელმა – ჯომარდმაც მემკვიდრეობით მიიღო ყველა ეს კარგი თვისება. თბილისელი ყარაჩოხელი ქალაქის მოსახლეობის საყვარელი ფალავანი, უსამართლობისა და ძალმომრეობის მოძულე, სუსტების, დაჩაგრულებისა და ქვრივ-ობლების ქომაგი იყო.

აღნიშნულისაგან განსხვავებით, ზოგიერთ ისტორიკოს მიაჩნია, რომ “ყარაჩოხელების, იგივე – შავჩოხიანთა გაერთიანება, ჩვენი ქვეყნის რუსეთის დაქვემდებარებაში შესვლის პერიოდის შემდეგ გაჩნდა (ნუგზარ ლავრელაშვილი)“.

ეტიმოლოგია

სიტყვა ყარაჩოღელი თბილისური, ქალაქური, ქართული წარმოშობისაა. იგი XIX საუკუნეში გაჩნდა. ყარაჩოხელის სახელწოდება ჩაცმულობიდანაა მიღებული და ნიშნავს შავჩოხიანს.

სოციალური წარმომავლობა

ყარაჩოხელი ქალაქის დაბალ ფენას ეკუთვნოდა. ისინი ჩვეულებრივი, რიგითი თბილისელი მუშები და ხელოსნები იყვნენ, რომელთაც სინდისის საკუთარი კოდექსი გააჩნდათ. ეს ყველაფერი ძალიან მოგვაგონებს ევროპაში შუა საუკუნეებში შექმნილ ამქარ-გაერთიანებებს, რომლებშიც ასევე ქალაქის წვრილი ხელოსნები შედიოდნენ, თუმცა, ყარაჩოხელების ცხოვრების წესი მათგან მაინც განსხვავდებოდა.

ყარაჩოხელები პრაქტიკულად კანონგარეშე ცხოვრობდნენ. ისინი მხოლოდ იმ წესებით ხელმძღვანელობდნენ, რომლებსაც მათი წინამძღოლი, უსტაბაში ამკვიდრებდა. ამ წესებით ყოველ ყარაჩოხელს ევალებოდა:

1. ყოველი ოსტატი ვალდებულია გაჭირვებაში მეორეს დაეხმაროს.

2. ოსტატებმა ერთმანეთს შეგირდები არ უნდა წაართვან.

3. რომელიმე ყარაჩოხელის სიკვდილის შემთხვევაში მისი დამარხვისა და სხვა ხარჯები ყველა იმ ადამიანმა უნდა გაიღოს, რომლებიც ამქარში ირიცხებიან.

4. შეგირდი ოსტატად მთელმა ამქარმა უნდა აკურთხოს.

5. ახალი უსტაბაშის არჩევის დროს ამქრიდან ერთი წევრიც რომ იყოს ამ კანდიდატურის წინააღმდეგი, მას არ აირჩევენ.

ჩაცმულობა

ყარაჩოღელს აცვია შავი შალის ჩოხა, გრძელკალთებიანი, მოკლე ნაოჭიანი, უღილკილებოდ, რომ ახალუხის ნაოჭქვეშ სარტყლის ფოჩი თვალნათლივ გამოჩენილიყო. ყელზე გადაგდებული ჰქონდათ აბრეშუმის სახიანი მერდინი. შიგნიდან აცვიათ წითელი აბრეშუმის, გულამოჭრილი პერანგი, ზედ – შავი ატლასის ან ყარამანდული წვრილნაოჭიანი ახალუხი. მათი განიერი შარვალი შალისაგან იკერებოდა, თავებში აბრეშუმის ფოჩებიანი ხონჯარი ჰქონდა გაყრილი. საშინაოდ იცვამდნენ ქოშებს, საგარეოდ ხმარობდნენ ერთადლიან პუჭპუჭებიან წაღებს. მათი სამკაული იყო, ვერცხლის გობაკებიანი ქამარი, ქამარში მწვანე ბაღდადი, ”გალიბანდის” ე. წ. ”წიწაკა” ქუდი, წელში ვერცხლის ჩიბუხი და ჩიბუხისთვის ქისა…

ჩვეულებები

წარმოუდგენელია ძველი თბილისი ყარაჩოხელთა ქეიფებისა და დროსტარების გარეშე. მათ ნახავდით თბილისის დუქნებსა და სამიკიტნოებში, ორთაჭალისა და კრაწინის ბაღებში, მტკვრის ”ტალღებზე” მოქანავე ტივსა თუ ნავზე. თასებით ხელში დადიოდნენ. ყარაჩოხელის კეთილი გამოხედვა გეუბნებოდა: სანამ ვარ, ასე ვიცხოვრებო.

ისტორიკოს ელენე ბოცვაძის მიხედვით: “ყარაჩოხელები ქეიფის მოყვარული ხალხი იყო, ისინი შრომით მოპოვებულ ფულს არასოდეს ინახავდნენ და უზრუნველად ხარჯავდნენ ღვინოში. თბილისში ლეგენდაც კი არსებობდა ყარაჩოღელი ალექსას შესახებ, რომელმაც ორთაჭალის ბაღში ძალიან დიდი ფული, 100 თუმანი იპოვა და იმის ნაცვლად, რომ ეს თანხა შეენახა, ადგა და მთელი ამქარი ერთი კვირის განმავლობაში აქეიფა. იმ კვირაში თბილისში არც ერთი სახელოსნო აღარ მუშაობდა. ხალხი ძალიან ცუდ დღეში ჩაცვივდა, რადგან ხელოსნები ყველას სჭირდებოდა, ისინი კი გაშლილ სუფრას უსხდნენ და ვართალალოს გაიძახოდნენ“.

ყარაჩოღელის სიტყვა თამამი იყო და გულუბრყვილო. ყარაჩოღელი გარეგნულად წარმოსადეგი პიროვნებაა, მხარბეჭიანი, ბრგე, დარბაისელი, ჩასპანდი, გულმართალი, პატიოსანი, რაინდი. მათგან შორს იყო ჩხუბი და აყალმაყალი. შრომაც და ლხინიც დარბაისლური იცოდა. თავის, თუ ძმაკაცის შეყვარებულებს უმღერდნენ, ქვრივ-ობოლზე ზრუნავდნენ, გაჭირვებულს უვლიდნენ, ავადმყოფს ეხმარებოდნენ, ქალაქზე ზრუნავდნენ.

ყარაჩოღლის ხმა – ტკბილი და შთამბეჭდავი. ყარაჩოხელის საყვარელი საკრავები იყო ზურნა, დუდუკი, საზანდარი და ქამანჩა. ყარაჩოხელის მუსიკა — დუდუკია. შრომით დაღლილი დუდუკის დარბაისლურსა და ნაღვლიან კვნესაში ახშობდა სიყვარულის კაეშანს და ცხოვრებისეულ ჭირ-ვარამს. ყარაჩოღელი სიტყვის შედევრებს ქმნიდა: ”გამიფრინდა სიხარულის ფრინველი, მიზეზისა სხვისა და სხვისა”; “ნაჭერ-ნაჭერ ღრუბელ მოდის მაღლა ციდანა, დაბეჭდილი წიგნი მომდის საყვარლისგანა”.

მოქეიფეთა სუფრა არასდროს დამწუხრდებოდა. სახელდახელო სუფრაზე საოცარ სადღეგრძელოებს წარმოთქვამდნენ, მაგალითად: ,,ეს გაუმარჯოს იმ მებაღეს, ვენახში რომ გაივლის, დაწოლილ ვაზს შეამჩნევს, წამოაყენებს, ახეირებს, ნაყოფს გამოაღებინებს, დაჰკრეფს, დაწურავს, დალევს და სხვასაც დაალევინებს”.

მათ მიერ წარმოთქმულ სადღეგრძელოში ჩაქსოვილი იყო კაცთმოყვარული, ჰუმანური აზრები, ადამიანის ყოველდღიური, ცხოვრებისეული ფიქრი და ტკივილი: ”ქვეყანა ზღვაა, მიდის კაცი, ზოგს ატივტივებს, ზოგს დასძირავს. რისგან არის? ადამიანის სიბოროტის, შურისა და ავგულობისგან. რა გინდა, შე გაუმაძღარო კაცო, რომ სულ შენკენ იწევ დასხვას კი არას დასდევ. ნათქვამია: ”კაცი უნდა ხერხი იყოს, გაჰქონდეს და გამოჰქონდესო; შენც ირგე და სხვასაც არგუნე და მიუწილადე.”

ყოველ სადღეგრძელოს მოჰყვებოდა დუდუკის ტკბილი ჰანგი, რომელიც ღვინისაგან შეზარხოშებულთ, ეშხში შესულებს ცხოვრების სითბოსა და სილამაზეს აგრძნობინებდა.

ქეიფში, პურ-მარილში ღამენათევი მეინახენი გათენებისას, დილის საარზე, ქეიფს თბილისის გოგირდის აბანოებში აგრძელებდნენ. ცხელი აბაზანისა და ლაზათიანი ქისის მიღების შემდეგ ”სუფრა” ზედ აუზის თავზე იშლებოდა და კვლავ ისმოდა ყარაჩოხელთა ”ფრთიანი” სადღეგრძელოები.

ყარაჩოხელების პოეზია

ძველ თბილისში შეიქმნა ე. წ. ყარაჩოხელთა პოეზია. ქალაქელი ყარაჩოხელის საყვარელი სასიმღერო ლექსი იყო ”მითხარ, მითხარ”, რომლის ტექსტი იოსებ გრიშაშვილს ეკუთვნის:

”რომ არ მწყალობ, ცოდვა არ ვარ რად არ გალობ, არ გიყვარვარ?!

მითხარ, მითხარ, ეგრე მაალე, ვარდო, ფერი რად იცვალე?!

გენაცვალე!..

ბულბულს _ ენა, ვარდს _ სინაზე, მოვსტაცე და შეგთავაზე!..

ვარსკვლავთ გუნდი მოცქირალე ძირს კვარცხლებად გაგიშალე…

გენაცვალე!..”

“მუხამბაზი”

ლოთებო, ნეტავი ჩვენა, არიარალი,

დღეს მოგვეცა შვება, ლხენა, თარიარალი,

მოვძებნოთ ღვინის მარანი, თარიარალი.

მოვნახოთ მინის ფარანი, არიარალი,

ნოემ რომ ერთხელ ინება, არიარალი,

ყურძნის წვენის გემოვნება, თარიარალი.

წყალი პირუტყვს მიუტევა, თარიარალი,

მაშ, მოდით, ისევ ღვინითა, არიარალი,

დრო გავატაროთ ლხინითა, თარიარალი

ლიტერატურა

1. გრიშაშვილი ი., ძველი ტფილისის ლიტერატურული ბოჰემა, ტფ., 1927;

2. ჩხეტია შ., ტფილისის ისტორიისათვის, «მასალები საქართველოსა და კავკასიის ისტორიისათვის», 1938, ნაკვ. 1;

3. სოხაძე ა., ქსე, ტ. 5, გვ. 527, თბ., 1980;

4. თამაზ ბერაძე, ძველი თბილისის სურათები, თბილისი, 1980 წ.

გალერეა

ქის ხანის ძეგლები საქართველოში

ქის ხანის ძეგლები საქართველოში

საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები

საქართველოს პოლიტიკური რუკა – Political Map of Georgia

საქართველოს რუკები – Maps of Georgia

 

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები