ოთარ ჭილაძე

ოთარ ჭილაძე

ოთარ ჭილაძე – Otar Chiladze

(გაზეთ «ლიტერატურნაია გაზეტასთვის», მაიაკოვსკის დაბადების 90 წლისთავთან დაკავშირებით)

ვერ დავეთანხმები ბატონ ევგენი ევტუშენკოს, თითქოს მძლავრი «რ», ისევე როგორც, დავუშ-ვათ, რბილი, ხავერდოვანი «ლ», რამეს განსაზღვრავდეს პოეზიაში. ნებისმიერ შემოქმედს (ამ შემთხვევაში – მაიაკოვსკის) ქმნის გარკვეული კულტურა, ენა, ფსიქიკა… იმ ხალხის სულიე-რი თავგადასავალი, რომლის შემადგენელ ნაწილადაც ჩაიფიქრა თავიდანვე განგებამ. ასე რომ, დიდი ქათინაური კი არის ჩვენთვის, მაგრამ საქართველოს არ შეეძლო «ეჩუქებინა» (როგორც ევტუშენკოს მიაჩნია) მაიაკოვსკი რუსული პოეზიისთვის, რამდენადაც მაიაკოვსკი, როგორც შემოქმედი, მხოლოდ და მხოლოდ და მაინცდამაინც რუსული კულტურის ნაყო-ფია. პოეტისა და საერთოდ პიროვნების ჩამოყალიბებაში, რასაკვირველია, გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს იმ პირველ და, ამიტომაც, განუმეორებელ გარემოს, სადაც თვალს გაახელს და სამუდამოდ გამოენასკვება გულში ბუნების იდუმალებით, სილამაზითა და სიდიადით მოგვრილი შეშფოთება, აღტაცება, გაოცება, სიხარული… ეს რთული და სიტყვით გამოუთ-ქმელი გრძნობა ყველა შემოქმედს მოჰყვება ბავშვობიდან და ყველა დავალებულად თვლის თავს მის წინაშე, რადგან ღმერთმა იცის, როგორ წარიმართებოდა მისი ცხოვრება, მაინცდამა-ინც ასეთი რომ არ ყოფილიყო პირველად ხილული სამყარო. თავისთავად ცხადია, მაიაკოვ-სკისაც ჰქონდა თავისი ბავშვობის «საიდუმლო კუნძული», სადაც იმერეთის ხასხასა გორაკე-ბი ბზინავდნენ, მარადიული რიონი მოედინებოდა და განუწყვეტლივ ყვაოდნენ ბაგრატის ტაძრის ბროწეულები. თავისთავად ცხადია, მაიაკოვსკიზე უკეთ არავინ იცოდა და ვერც ვე-რასოდეს გაიგებდა, თუ რა ჯადოსნური მანქანებით შეძრეს მათ პოეტის სული. აკი ამბობდა კიდეც – «შენი ვალი მაქვს, ბაღდადის ცაოო» – მაგრამ, ჩვენში რომ ვთქვათ, მაიაკოვსკი ქარ-თველი პოეტი რომ ყოფილიყო, თავისი ქართველობა მარტო მაშინ კი არ გაახსენდებოდა, როცა კავკასიაზე დაადგამდა ფეხს, არამედ იქამდეც, უფრო ზუსტად კი, არასოდეს დაავიწყ-დებოდა ის, რისი დავიწყებაც, უბრალოდ, შეუძლებელია.
მაგრამ არ იქნება მართალი, თუკი ევტუშენკო იფიქრებს, თითქოს ამის გამო არ ვპასუხობ-დე გარკვევით – ვთვლი თუ არა მაიაკოვსკის ჩემს მასწავლებლად. საერთოდ ეს ტრადიციუ-ლი შეკითხვაა და, რამდენადაც ვიცი, ჯერ არავის გაუცია ამ შეკითხვაზე ამომწურავი, კატე-გორიული პასუხი, და ალბათ იმიტომაც, მწერალს გაცილებით მეტი მასწავლებელი რომ სჭირდება, ვიდრე სხვა ნებისმიერი ხელობის მიმდევარ კაცს. ხანდახან, უბრალოდ, გვესახე-ლება ვიღაცის შეგირდობა და მაინცდამაინც ის გვინდა იყოს ჩვენი მასწავლებელი. მაგრამ, რაც არ უნდა უცნაურად მოგვეჩვენოს, მოწაფე კი არ ირჩევს მასწავლებელს, არამედ მასწავ-ლებელი – მოწაფეს. მაგრამ მხოლოდ და მხოლოდ მოწაფის დამსახურება იქნება, თუკი მოა-ხერხებს და ბრმა მიმბაძველად არ იქცევა საკუთარი მასწავლებლისა. სწავლა და მიბაძვა სრულიად განსხვავებული ცნებებია და თუკი სწავლა ბუნებრივ ნიჭს კიდევ უფრო ზრდის, კიდევ უფრო აფართოვებს, მიბაძვა ნიჭის თავისებური მუხრუჭია. უფრო მარტივად რომ ვთქვათ, მიმბაძველობა, თანაც შეგნებული, დიდი ვერაფერი შვილია. შემოქმედი, უპირვე-ლეს ყოვლისა, საკუთარი თავის მონაა. რა თქმა უნდა, არ ვგულისხმობ ნარცისულ კომ-
პლექსს. «საკუთარი თავი» შემოქმედისთვის იგივე პოზიციაა, მრწამსია, მიზანია. ასე რომ, ეს ერთადერთი შემთხვევაა, როცა მონობა სასახელოც კია. მიმბაძველი კი სხვისი მონაა, თანაც ნებაყოფლობითი, და ყველა უბედურებასთან ერთად, ვთქვათ, მოძრაობის აზრს კი არ იმეო-რებს, არამედ – თავად მოძრაობას; აფეთქებას კი არა – მხოლოდ აფეთქების ხმას. მიმბაძველი აუცილებლად პატივმოყვარეობითაცაა ავად, რამდენადაც მიმბაძველობისკენ ადამიანს სუ-ლის სიღრმეთა წვდომის სურვილი კი არ უბიძგებს, არამედ – ცხოვრების ზედაპირზე ამო-ტივტივების ჟინი, რის გამოც მისი არსი, უპირველეს ყოვლისა, სწორედ ჭეშმარიტი შემოქმე-დების წინააღმდეგაა მიმართული (ამიტომაცაა ალბათ, ყოველთვის დიდ პოეტებს რომ ჰყავთ მიმბაძველები). მიმბაძველობა, გავლენისგან განსხვავებით, სულში კი არ ტოვებს კვალს, არამედ სახეზე და ამიტომ, ადვილი ამოსაცნობიცაა. თუმცა, ევტუშენკოც დაახლოე-ბით იმავეს ეუბნება თურმე თავის «მიმბაძველებს» და, აქედან გამომდინარე, თავადაც კარ-გად იცის (უნდა იცოდეს) მიმბაძველობის ფასი.
პოეტმა ყველაფერი, რაც კი შეძრავს, ხელახლა უნდა მოხარშოს საკუთარ სულში. ყველა ჭეშმარიტი პოეტი თავისი ეპოქის ღვიძლი შვილია და გულუხვად და პატიოსნად უბრუნებს ხალხს, რაც უნახავს და განუცდია. მის მიერ შექმნილი სინამდვილე გაცილებით ცოცხალი და საინტერესოა, რადგან მისივე ვნებებითაა გამდიდრებული. მის ხმას თაობები ისევე შეეჩ-ვევიან ხოლმე, როგორც მდინარის პირას მცხოვრებნი – მდინარის განუწყვეტელ ხმაურს და წარმოიდგინეთ, რა შემზარავი იქნება მათთვის ცხოვრება, მდინარე თუ დაიშრიტა მოუ-ლოდნელად, რა აუტანელი იქნება უცებ ჩამოვარდნილი დუმილი. მაგრამ, საბედნიეროდ, პოეზია დაუშრეტელი მდინარეა – ხალხია მისი სათავეცა და შესართავიც. კონკრეტული პოე-ტი კი იქამდე ცოცხლობს, ვიდრე ხალხს ესმის მისი, ვიდრე ხალხს თავის მესაიდუმლედ მი-აჩნია. ესე იგი, არავითარ შემთხვევაში არ შეეშლება სხვაში. მაგრამ ეს როდი ნიშნავს, თით-ქოს პოეტები ერთმანეთს გამორიცხავდნენ. პირიქით, როგორც არ უნდა განაცალკევებდეს მათ მათივე «ინდივიდუალობის თავისებურება» (ევტუშენკოს გამოთქმაა), ბოლოს და ბო-ლოს ისინი მაინც ერთად აღმოჩნდებიან ხოლმე და ეს უკვე კანონზომიერებად არის ქცეული: დრო დაპირისპირებულ პოეტებსაც კი ერთმანეთის გვერდით აყენებს. თუმცა, ყველა პოეტი თავის განსაკუთრებულ მისიას ასრულებს მაინც, ანუ ყოველდღიურად კვდება თავის საწერ მაგიდასთან, დროზე ადრე რომ არ დაიხოცონ სხვები. არადა, ადვილი შესაძლებელია, საერ-თოდ არ კითხულობდნენ წიგნს ისინი, ვის «გადარჩენასაც» პოეტი აპირებს. ასე რომ, შეიძლე-ბა, ფუჭი და ამაო აღმოჩნდეს მისი შრომა. ამის ბრალიცაა ალბათ, აშკარად რომ შეიმჩნევა დღეს მაგიდის ტყვეობიდან განთავისუფლების სურვილი, ანუ დაუოკებელი სწრაფვა ეს-ტრადისკენ, ტელევიზიისკენ… რაც, ჩემი აზრით, საკუთარი უმწეობიდან გამოსვლის უნაყო-ფო მცდელობაა მხოლოდ. ვისაც სათქმელი აღარაფერი აქვს, ის უფრო ებღაუჭება მიკრო-ფონს, როგორც წყალწაღებული ხავსს. მაგრამ ამგვარი სურვილი თუ მიდრეკილება, რასაკ-ვირველია, ნიჭის თავისებურებითაც შეიძლება აიხსნას, განსაკუთრებით, როცა საქმე მაია-კოვსკისთანა პოეტს შეეხება. მაგრამ ასე ცხარედ და, ცოტა არ იყოს, დაუნდობლად იმიტომ ვლაპარაკობ, მაგიდის უარყოფა მწერლისგან ღალატად და მწერლური მოთმინების რღვევის სიმპტომად რომ მიმაჩნია. თითქოს საკუთარ ნაწარმოებს გვინდა მივასწროთ მკითხველამდე, ჯერ ჩვენ დავენახოთ, გავეარშიყოთ მიკროფონის საშუალებით, მოვაწონოთ, შევაყვაროთ თა-ვი და მერე უფრო თამამად მივანდოთ განსასჯელად ჩვენი ლექსებიც. არადა, მაგიდა მწერ-ლისთვის იგივეა, რაც დურგლისთვის – ჩარხი, მჭედლისთვის – გრდემლი… ოღონდ ისე არ უნდა გავიგოთ, თითქოს საერთოდ წინააღმდეგი ვიყო «ლექსების საჯარო კითხვისა», რასაც, ევტუშენკოს თქმით, მაიაკოვსკი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა თურმე. კაცია და გუნება. მე არც ესტრადის წინააღმდეგ ვილაშქრებ კატეგორიულად და, თავისთავად, ესტრა-
და მეტად საინტერესო ჟანრადაც მიმაჩნია. თავადაც ბევრი სიამოვნება მიმიღია მისგან. მაგ-რამ კატეგორიულად უარვყოფ იმ ესტრადულობას, რომელიც, სამწუხაროდ, ზოგიერთი პო-პულარული პოეტის შემოქმედებაში აშკარად ჩანს და, დაუკითხავად შემოჭრილი მდგმური-ვით, ავიწროებს ბინის კანონიერ პატრონს – პოეზიას. მე იმ ნაწარმოებებს ვგულისხმობ, მსმე-ნელისთვის რომაა გამიზნული და არა მკითხველისთვის. ზრდის რა საკუთარ ავტორიტეტს, პოეტი იცავს საერთოდ პოეზიის პრესტიჟს. ამიტომ მკითხველის ყურადღების ცენტრში ყო-ველთვის ნაწარმოები უნდა იდგეს და არა თავად პოეტი. პოეტმა მკითხველის ყურადღება პოეზიისკენ უნდა შეაბრუნოს და არა თავისკენ. სხვათა შორის, ჩვენში, საქართველოში, მაინ-ცდამაინც არ არის მიღებული ესტრადული პოეზია, ანდა, თუ გნებავთ, პოეტების გამოსვლა ესტრადაზე. მართალია, როგორც უკვე ვთქვით, კაცია და გუნება, ზოგს მღვდლის ცოლი მოსწონს, ზოგს მღვდლის ქალიშვილი, მაგრამ, ჩემი აზრით, სტადიონზე რევოლუციის დი-დი ტრიბუნიც კი არაბუნებრივად გამოიყურება. სტადიონზე ბუნებრივია ფეხბურთი, რაგ-ბი… პოეზია კი ყოველთვის საკუთარ «სტადიონზე» თამაშობს და ეს გაცილებით დიდი თამა-შია, გაცილებით გრანდიოზულია, ვიდრე ნებისმიერი სპორტული სანახაობა, რაც ერთმა-ნეთთან პირისპირ დარჩენილი შემოქმედისა და მკითხველის «შერკინებაში» გამოიხატება; ეს ის გზაა, რომლითაც პოეზია, ერთი ადამიანის სულზე გავლით, მილიონებისკენ მიემართება და, ამიტომ, გვინდა თუ არა, უნებურად ისევ უნდა მივუბრუნდეთ მაგიდის თემას, მით უფ-რო რომ, ჩემი ღრმა რწმენით, ზოგიერთ ჩვენს მწერალს ნამდვილად აწუხებს «მაგიდის შიში», სიმაღლისა თუ წყლის შიშის მსგავსად. თავისთავად ცხადია, მიწიერ სიამეთა დავიწყებაც ძნელია, მაგრამ, გვინდა თუ არა, მხოლოდ აქ, მხოლოდ მაგიდასთან გამოჩნდება, რა შეგვიძ-ლია, რისი მაქნისები ვართ საერთოდ. რაც შეეხება ახალ პოეტურ მწვერვალებს, ამ ოცდახუ-თი წლის განმავლობაში ალბათ არც ჩვენში გამოჩენილა რუსთაველი, ვაჟა ანდა გალაკტიო-ნი, რაც ნაკლებად მოსალოდნელი იყო და ამიტომ ნაკლებად შემაშფოთებელიც. საერთოდ, მე უფრო ოპტიმისტურად ვუყურებ ამ საკითხს. ცოტა სხვანაირადაც. რასაკვირველია, არსე-ბობს გარკვეული პერიოდები ლიტერატურის ისტორიაში, როცა პოეზიის ცაზე ზედიზედ ინთებიან ახალ-ახალი ვარსკვლავები. მაგრამ არის ასევე ეგრეთ წოდებული «სიცარიელის» პერიოდებიც, ოღონდ, ეს სრულებითაც არ ნიშნავს იმას, თითქოს ამ პერიოდში პოეზიის ძა-ლისხმევა აღარ იგრძნობოდეს, თითქოს უკვე არსებული დიდი პოეტები, «ვარსკვლავები», მხოლოდ იმ ეპოქის საკუთრებას წარმოადგენდნენ, როცა მოევლინენ ქვეყანას, და ჩვენთვის ის ფუნქცია დაკარგული ჰქონდეთ, რასაც საკუთარი თაობისთვის ასრულებდნენ. ნურას უკაცრავად! ჩვენი ეპოქა, შეიძლება, პოეტური მწვერვალებით მდიდარი არ იყოს (თუმცა, მე პირიქით მგონია), მაგრამ პოეზიისადმი უდიდესი ინტერესით კი აშკარად გამოირჩევა. ესეც უკვე თავისთავად დიდი საქმეა, რადგან ეს ინტერესია სწორედ, გუშინდელ დიდ პოეტს დღევანდელ დიდ პოეტად რომ აქცევს. ასე რომ, არაფერი დაშავდება, რამდენიმე თაობამ «სა-კუთარი» დიდი პოეტის გარეშე იცხოვროს. მაგრამ როგორი ღარიბები იქნებიან ის თაობები სულიერად, თავისად თუ არ ჩათვალეს პოეზიის მარადიული ვარსკვლავები.
და მაინც, უდიდესი პატივისცემის გრძნობითა ვარ განმსჭვალული ყოველი ახალგაზ-რდის მიმართ, რომელიც ნებაყოფლობით, არა თუ ნებაყოფლობით – წმინდანის თავგანწი-რულობით, მიჯნურის მოუთმენლობით იდგამს კისერზე მწერლის მძიმე უღელს, რითაც კი-დევ ერთხელ ადასტურებს ამ პროფესიის აუცილებლობასა და მარადიულობას. მთავარია, ნიჭი ჰქონდეთ. ნიჭი კი, როგორც ერთი ჭკვიანი კაცი ამბობს, ფულივითაა: თუ გაქვს – გაქვს, თუ არა გაქვს – არა გაქვს. კიდევ უფრო მთავარია, ამ ნიჭის გამოყენებაც შეეძლოთ, ანუ, უმიზნოდ, უაზროდ კი არ გაფლანგონ მართლა ფულივით, არამედ თუნდაც ერთი ადამია-ნის გაბედნიერებას, განათლებასა და გაკეთილშობილებას მოახმარონ მთლიანად. მწერლობა
დიადი, დიდებული მოწოდებაა და მე ყოველთვის მტკივნეულად განვიცდი, როდესაც მწე-რალი სხვა, მისთვის მეორეხარისხოვანი საქმის გამო, როგორც ღმერთს, ისე განუდგება ხოლ-მე თავის მაგიდას, რომელსაც ეკუთვნის სულიან-ხორციანად.
ქართული ანდაზა ამბობს: ის ურჩევნია მამულსა, შვილი რომ სჯობდეს მამასაო. იგივე ით-ქმის ლიტერატურაზეც. ჩვენ თუ ჩვენს წინამორბედ მწერლებზე უკეთესები ვიქნებით, ამით ლიტერატურა მხოლოდ მოიგებს. მაგრამ ისიც უნდა ითქვას, რომ ეს ჩვენს შესაძლებლობებს აღემატება. თუმცა, საცდელი მაინც უნდა სცადოს კაცმა. ჩვენ ჩვენი საქმე პატიოსნად უნდა ვა-კეთოთ – არც სიმძიმეს მოვარიდოთ წელი, არც სიცივეს სახე – დანარჩენს კი თავად დრო და მკითხველი დაადგენს.

1983

ოთარ ჭილაძე

ოთარ ჭილაძე

ოთარ ჭილაძე – Otar Chiladze

(საერთო პასუხი ჟურნალ «ლატინსკაია ამერიკას» ანკეტაზე)

ყოველნაირად შევეცდები დავაკმაყოფილო თქვენი თხოვნა, ანუ – შეძლებისდაგვარად გიპა-სუხოთ შეკითხვებზე და, რაც მთავარია, ვიყო გულწრფელი: არც ცოდნა დავმალო და არც უცოდინრობა იმ საკითხებისა, რომელთა გასარკვევადაც ესოდენ სერიოზული ღონისძიების ჩატარება განგიზრახავთ. ამიტომ, თავიდანვე ვიტყვი, რომ თქვენმა შეკითხვებმა რატომღაც საკამათოდ განმაწყო, უფრო სწორად, მეც ათასი შეკითხვა გამიჩნდა; მაგრამ, რაც არ უნდა უცნაურად მოგეჩვენოთ, შეიძლება სწორედ ამ შეკითხვების მეშვეობით მოვახერხო ჩემი აზ-რის გამოთქმა, რამდენადაც აქამდე არასოდეს მომცემია შესაძლებლობა, ერთხელ და სამუ-დამოდ ჩამომეყალიბებინა გარკვეული შეხედულება ლათინურ-ამერიკულ რომანზე. უფრო მეტიც – ზოგადად ლათინურ-ამერიკული რომანი, პირადად ჩემთვის ნაკლებად ამაღელვე-ბელი მოვლენაა, რა თქმა უნდა, მცირე გამონაკლისის გარდა, უფრო ზუსტად – მარკესის გარდა, რომლის გამოჩენამაც, ჩემი ღრმა რწმენით, საერთოდ განაპირობა ცნება «თანამედრო-ვე ლათინურ-ამერიკული რომანი» – როგორც განსაკუთრებული, მნიშვნელოვანი ლიტერა-ტურული მოვლენა. ლათინურ-ამერიკული რომანი მარკესამდეც ხომ არსებობდა? არსებობ-დნენ ის მწერლებიც, რომელთა სახელებიც დღეს საქვეყნოდაა ცნობილი, მაგრამ მარკესის გა-მოჩენამდე აზრადაც არ მოსვლია ვინმეს, ელაპარაკა ლათინური ამერიკის ლიტერატურის მსოფლიო მნიშვნელობაზე და, რაც ჩვენთვის მთავარია, მისი გავლენის კვალი ეძებნა რიგი ქართველი, სომეხი, უკრაინელი თუ ბალტიისპირელი მწერლის შემოქმედებაში. კეთილი და პატიოსანი! პირადად მე არაფერი მაქვს საწინააღმდეგო ამგვარი გავლენებისა. პირიქით – ჩე-მი აზრით, ლიტერატურის განვითარება საერთოდ წარმოუდგენელია გავლენების გარეშე. ვინც გავლენას განიცდის, თავადაც ახდენს გავლენას. შეიძლება ესეც იყოს ლიტერატურის მარადიულობის საიდუმლო: მივიღე და გავეცი! მაგრამ, მე მგონი, მაინც განსაკუთრებული სიფრთხილე გვმართებს: როცა ამგვარ ლიტერატურულ გავლენებზე ვლაპარაკობთ, გავლე-ნის სფეროებიც მკვეთრად უნდა იყოს გამოკვეთილი და არა ჩვენ მიერ შერჩეული ჩვენივე შეურყეველი თეორიისა თუ მიმზიდველი მოსაზრების გასამართლებლად. ამიტომაც მოგახ-სენეთ ზემოთ, თქვენმა შეკითხვებმა მეც ათასი შეკითხვა გამიჩინა-მეთქი. მაგალითად, არ ვიცი და ძალიან მინდა ვიცოდე, რის საფუძველზე მიაჩნიათ, რომ ახალმა ლათინურ-ამერი-კულმა რომანმა «გარკვეული ზემოქმედება მოახდინა რიგი ქართველი, სომეხი, უკრაინელი და ბალტიისპირელი მწერლის შემოქმედებაზე»? კონკრეტულად ვინ არიან ეს მწერლები? რა-ღა მაინცდამაინც იმათთვის აღმოჩნდა ახლობელი ლათინურ-ამერიკული რომანის ძიებანი? რა დააშავეს სხვა რესპუბლიკების მწერლებმა? ხომ არ ვაზვიადებთ ლათინურ-ამერიკული რომანის მნიშვნელობას და ხომ არ მოვიკოჭლებთ, მაგალითად, სომხური ლიტერატურის ცოდნასა და შეფასებაში? მარტო საბჭოთა და ლათინური ამერიკის ლიტერატურებში შეიმ-ჩნევა «ინტერესთა დამთხვევა» თუ ეს ჩვეულებრივი, უფრო სწორად, კანონზომიერი მოვლე-ნაა ყველა ლიტერატურისთვის? მოკლედ, შეკითხვა ბევრია, მაგრამ ამ შემთხვევაში თქვენი შეკითხვებია მთავარი და არა ჩემი. აი, თქვენ მეკითხებით, რამ განაპირობა ლათინურ-ამერი-კული რომანით დაინტერესება ჩვენს ქვეყანაშიო? ჩემი ღრმა რწმენით, ნებისმიერი ლიტერა-
ტურით დაინტერესების მიზეზი ყოველთვის ერთი და იგივეა – კარგი წიგნი! სადაც კარგი წიგნი დაიბადება, ჩვენც, მკითხველებიც, იქით შევბრუნდებით. მაგრამ აქვე უნდა ვთქვა, რომ ლათინური ამერიკის ლიტერატურის ბოლოდროინდელ აღზევებაში უდიდესი როლი მიუძღვის მოულოდნელობის ეფექტს. ყუმბარა იქ აფეთქდა, სადაც არავინ ელოდებოდა. მაგ-რამ მარტო იქ «აფეთქდა» თუ მსგავსი «აფეთქებები» საერთოდ დამახასიათებელია ჩვენი ეპო-ქისთვის? ამ ბოლო ოცწლეულში ასეთი მოულოდნელი «აფეთქებები», რა თქმა უნდა, მეტ-ნაკლები ძალისა და მნიშვნელობისა, მსოფლიო ლიტერატურის სწორედ «ჩამორჩენილ» და «მიყრუებულ» უბნებში ხდებოდა, რაც მხოლოდ ერთი შეხედვითაა საკვირველი, თორემ ლა-თინური ამერიკაც ისეთივე განუყოფელი ნაწილია მსოფლიოსი, როგორიც საფრანგეთი, ინ-გლისი, იაპონია… და ისიც განუწყვეტლივაა ჩართული მსოფლიოში მიმდინარე ნებისმიერ ლიტერატურულ პროცესში. და მაინც, როდესაც ლათინურ-ამერიკულ რომანსა და მისი გავ-ლენის სფეროებზე ვლაპარაკობთ, არ უნდა დავივიწყოთ მოულოდნელობის ეფექტი. მე იშ-ვიათად მეგულება მარკესისთანა ნიჭიერი მწერალი, მაგრამ ის რომ უფრო პრესტიჟიანი ლი-ტერატურის წარმომადგენელი იყოს, ვთქვათ, ამერიკული, ინგლისური, ფრანგული, რუსუ-ლი ანდა თუნდაც ესპანური ლიტერატურისა, შეიძლება, მისი გამოჩენა ნაკლებად მოულოდ-ნელი ყოფილიყო და ამდენად – ნაკლებად ეფექტურიც. მაგრამ ასეა თუ ისე, მარკესი ნამდვი-ლად დიდი ტალანტია და დიახაც რომ შესწევს ძალა, დიდება და უკვდავება შესძინოს მშობ-ლიურ ლიტერატურას. თუმცა, ამ შემთხვევაში, ჩვენ ალბათ ის უფრო უნდა გვაინტერესებ-დეს, თუ რა ზემოქმედებას ახდენს ლათინურ-ამერიკული რომანი უკვე ჩამოთვლილი რეს-პუბლიკების რიგ მწერლებზე. წეღან ვიკითხე, რატომ მაინცდამაინც ამ რესპუბლიკების მწერლებზე-მეთქი? ახლა კი დავამატებ: ამ რესპუბლიკებშიც ხომ არ მოხდა მსგავსი «აფეთქე-ბები»? ანუ, აქაც ხომ არ შეიქმნა ისეთი მნიშვნელოვანი წიგნები, რომლებმაც თავიანთი მოუ-ლოდნელობითა და ეფექტურობით თავისთავად შეუქმნეს მსგავსების ილუზია როგორც ზო-გიერთ სულსწრაფ კრიტიკოსს, ისევე საამისოდ მოუმზადებელ მკითხველსაც. ბოლო წლებში მეტნაკლებად გახმაურებული ნაწარმოებები, თუკი საერთოდ ჰგვანან ერთმანეთს, სწორედ ეფექტურობით ჰგვანან. გარკვეული დამთხვევები, საგნებისა და მოვლენებისადმი ერთნაი-რი მიდგომა – სრულებითაც არ არის საკმარისი, ორი ლიტერატურის ურთიერთგავლენაზე რომ ვილაპარაკოთ. ამგვარ «გავლენებს», უპირველეს ყოვლისა, თავად ეპოქა განაპირობებს, დღეს კი ალბათ უფრო მეტადაც, ვიდრე – ოდესმე. ქვეყნები და ხალხები არასოდეს არ ყოფი-ლან ასე ახლოს ერთმანეთთან, არამარტო გეოგრაფიულად, არამედ სულიერადაც და ფსიქო-ლოგიურადაც. ბუენოს-აირესში თოფი რომ გავარდეს, ერთი საათის მერე მთელ თბილისს ეცოდინება. მართალია, ლიტერატურამ არაერთხელ დაგვიდასტურა უკვე, რომ ადამიანები ყველგან ერთნაირები არიან და, მიუხედავად კანის ფერისა თუ მსოფლმხედველობისა, ერ-თნაირად ტირიან, ერთნაირად იცინიან, ერთნაირად უყვართ და ღალატობენ, მაგრამ ტექნი-კურმა რევოლუციამ (თუმცა, სრულებითაც არ ითვალისწინებდა ამას) კიდევ უფრო გაუსვა ხაზი ადამიანური სულისა და გონების ერთნაირობას. პოეტურად რომ ვთქვათ, ახლა ადამი-ანებს სიზმარიც საერთო აქვთ. მაგრამ თუკი ადამიანი სიზმარში ნამდვილად იმას ხედავს, რაც ცხადში აღელვებს და აშფოთებს, მაშინ მართლა არაფერია გასაკვირი, ერთსა და იმავე სიზმარს ხედავდეს პერუელი და ესტონელი, ლუქსემბურგელი და ჩუვაში… რწმენის შერყე-ვა, მომავლის შიში, ატომური კატასტროფის მოლოდინი განაპირობებს დღევანდელი ადამი-ანის აზროვნებას, თვალთახედვას, აღქმისა და განცდის თავისებურებას. აქედან იღებს სათა-ვეს სხვადასხვა ხალხების ლიტერატურაში მიმდინარე მსგავსი პროცესებიც, მსგავსი მიდრე-კილებებიც, მსგავსი მარშრუტებიც კი ისტორიასა თუ მითოლოგიაში. იოანეს გამოცხადება დიდი ხანია კაცობრიობისათვის ცნობილი «ფაქტია», მაგრამ დღევანდელ ლიტერატურაში
აპოკალიფსური ჩვენებების მოჭარბება, თითქმის დაკანონება, ისევ და ისევ დაძაბული, დასა-ჭექად გამზადებული ეპოქის ბრალია და არა რომელიმე მწერლის პიროვნული თვისებისა თუ პროფესიული მეთოდისა. ფაქტორების, სტიმულების მსგავსება განაპირობებს ცალკეულ დამთხვევებს, როგორც ფორმის, ისე შინაარსის თვალსაზრისითაც ერთმანეთისგან უაღრე-სად განსხვავებული მწერლების შემოქმედებაშიც კი. ჩემს პირველ რომანში (1972 წ.) ზღვა უკან იხევს, მიიპარება, უზღვოდ ტოვებს დაპყრობილსა და გაპირუტყვების გზაზე დამდგარ ქვეყანას. მარკესის მეორე რომანში (1975 წ.) ასევე დაპყრობილი და გაპირუტყვების გზაზე დამდგარი ქვეყნის დიქტატორი ზღვას ყიდის. ლიტერატურულ დამთხვევებს, ძირებსა და წარმომავლობებს გამოკიდებული კრიტიკოსი, თუკი ძალიან ჩაეძიება, ჩვეულებრივ დამ-თხვევაზე მეტს დაინახავს აქ, მაგრამ განა ეს უფლებას აძლევს ვინმეს, უპირველეს ყოვლისა კი მე – ავდგე და განვაცხადო: მარკესმა ჩემი რომანის გავლენით დაწერა თავისი რომანი-მეთქი? რა თქმა უნდა – არა. ასევე არა მგონია, ლათინურ-ამერიკულ რომანს და, კერძოდ, მარკესის რომანებს ასე უცებ მოეხდინოს გავლენა ზემოთ ჩამოთვლილ «რიგ მწერლებზე», თუნდაც იმიტომ, ისინი და მარკესი თითქმის ერთდროულად რომ ქმნიან თავიანთ ნაწარმო-ებებს. ჩვენ თუ ნამდვილად გავლენაზე ვლაპარაკობთ, გავლენისათვის გარკვეული დროცაა საჭირო, რათა გაითავისო ის, რამაც შეგძრა, დაგმუხტა, მსგავსის შესაქმნელად განგაწყო («ანა კარენინა», ჩემი აზრით, დღევანდელ ლიტერატურაზე უფრო ახდენს გავლენას, ვიდრე თავის თანამედროვე ლიტერატურაზე ახდენდა). მიმბაძველობისგან განსხვავებით, გავლენა ხომ სულზე ტოვებს კვალს?! ამას კი დრო სჭირდება. თუკი შეთვისება-შესისხლხორცებისთვის საჭირო (აუცილებელი!) დროის ფაქტორს გამოვრიცხავთ, ანდა ამ დროს ჩვენი გუნება-გან-წყობილებისდაგვარად ავაჩქარებთ, მაშინ კეთილშობილი, გამამდიდრებელი გავლენის ნაც-ვლად ჩვეულებრივი, არაფრისმაქნისი მიმბაძველობა, ანდა კიდევ უარესი – პლაგიატობა შეგვრჩება ხელში. საერთოდ, ჩემი აზრით, მშობლიური ენა, ყველა სხვა სიკეთესთან ერთად, შეუვალი ჯებირიცაა შენსა და უცხო სამყაროს შორის და ვიდრე იქიდან შემოღწეული რაიმე ახალი მოვლენა შენს სულსა და გონებაზე მოახდენდეს ზემოქმედებას, ჯერ მან უნდა გა-ფილტროს თავის წიაღში, მოათვინიეროს, უფრო სწორად, მოაშინაუროს, რათა შენთვისაც უფრო გასაგები და, ამდენად, მისაღები ანდა სულაც დასაგმობი გახადოს იგი. დაბოლოს, კი-დევ ერთხელ უნდა ვთქვა, რომ ლათინურ-ამერიკული რომანი, მართალია, დამსახურებუ-ლად გახდა ფართო ყურადღებისა და განსჯის საგანი, მაგრამ როცა ამ რომანის კონკრეტული ზემოქმედების კვალს ვეძებთ სხვა ლიტერატურებში, არასოდეს არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ კარგი წიგნები საერთოდ ჰგვანან ერთმანეთს, ჰგვანან, უპირველეს ყოვლისა, თავიანთი სი-კარგით, და არაფერია ამაში არც გასაკვირი, არც შესაშფოთებელი. პირიქით – ყოველი ახალი კარგი წიგნის გამოჩენა საყოველთაო ზეიმის განწყობას უნდა ბადებდეს, მიუხედავად იმისა, თუ სად დაიწერა იგი, რამდენადაც კარგი წიგნი ყველგან შეიძლება დაიწეროს, ყველგან, სა-დაც ადამიანი ცხოვრობს, სადაც მისი გაუტეხლობის, მარადიულობის, სიჯიუტის საერთა-შორისო დროშა – კერიის კვამლის ფთილა – ფარფატებს.

1983

ოთარ ჭილაძე

ოთარ ჭილაძე

ოთარ ჭილაძე – Otar Chiladze

(საერთო პასუხი ჟურნალ «ვოპროსი ლიტერატურის» ანკეტაზე)
ვიდრე გიპასუხებთ, მინდა წინასწარ გაგაფრთხილოთ, ლიტერატურის თეორიაში საკმაოდ მოვიკოჭლებ. ბევრი რამ, რაც თქვენ გაინტერესებთ, ჩემთვისაც ძნელი ასახსნელია. და მაინც, ჩემი აზრით, მკითხველის ინტერესს იწვევს არა ესა თუ ის ლიტერატურული ჟანრი, არამედ კონკრეტული წიგნის მხატვრული ღირსებანი. თუ იწერება კარგი წიგნი, თავისთავად ჩნდება ინტერესიც იმ წიგნისადმი. ხოლო რაც შეეხება იმას, თუ ვინ არის ამ კარგი წიგნის ავტორი, ამას არავითარი მნიშვნელობა არა აქვს. პირადად ჩემთვის ლექსი, მოთხრობა, რომანი თუ პი-ესა ერთი და იმავე მოვლენის გამოხატულებაა, რასაც ავტორის, ანუ მწერლის ე. წ. სათქმე-ლის ბუნება და ხასიათი განაპირობებს და არა ავტორის, ანუ მწერლის აჩემება, მაინცდამაინც ლექსი უნდა დავწერო, ანდა მაინცდამაინც ნოველაო. მწერალი ჩემთვის უფრო ფართო ცნე-ბაა, ვიდრე ამ ცნების დღევანდელი გაგება გულისხმობს; – მხედველობაში მაქვს სექციების არსებობა; – თუმცა, არც იმის უარყოფა შეიძლება, რომ გარკვეულ დროს გარკვეული ჟანრია გაბატონებული. ასე იყო ყოველთვის, ასე იქნება მომავალშიც, ვიდრე ლიტერატურა იარსე-ბებს; ხოლო რომელიმე ჟანრის პრივილეგიას, ანუ, როგორც თქვენ ამბობთ, რომელიმე ჟან-რისკენ შემობრუნებას, ისევ და ისევ კარგი წიგნების არსებობა განაპირობებს.
რაც შემეხება მე, «ისტორიულ პროზამდე» კი არ მივედი, არამედ თავიდანვე «ისტორიული პროზით» დავიწყე, თუმცა არ ვიცი, რამდენად განეკუთვნება ჩემი რომანები ამ ჟანრს. ყოველ შემთხვევაში, ჩემი მიზანი არასოდეს ყოფილა ისტორიული ნაწარმოების შექმნა ამ სიტყვისა და ცნების პირდაპირი და მკაცრი გაგებით. ხოლო პოეზიიდან პროზაზე გადასვლა ჩემთვის გაცილებით უმტკივნეულოდ და შეუმჩნევლად მოხდა, ვიდრე ჩემი საქმიანობით დაინტერე-სებული ხალხისთვის. მე ერთი წამითაც არ მქონია იმის შეგრძნება, თითქოს რაღაცის გამო რაღაცაზე უარს ვამბობდი, ხელობას ვიცვლიდი, ანდა ერთი ამქრიდან მეორეში გადავდიო-დი. აკი თქვენც ამბობთ, პოეტის პროზაზე გადასვლა იშვიათი შემთხვევა არ არისო; მაგალი-თად კარამზინსა და პუშკინს ასახელებთ, თუმცა კარამზინამდე და პუშკინამდეც მოიძებნება არა ერთი და ორი მაგალითი, ოღონდ არა პოეზიიდან პროზაზე გადასვლისა, როგორც თქვენ ამბობთ, არამედ პოეზიისა და პროზის განუყოფლობისა, როგორც მე მიმაჩნია, ანუ მაგალი-თი იმისა, თუ როგორ არ გამორიცხავს ერთი მეორეს და პირიქით – როგორ ბუნებრივად თა-ნაარსებობენ ისინი ერთიდაიმავე ავტორის შემოქმედებაში (ბოკაჩო, რაბლე, შექსპირი, სერ-ვანტესი, სვიფტი, ილია ჭავჭავაძე, ვაჟა ფშაველა…). კაცს ერთხელ თუ წაუცდა ხელი და ლექ-სი დაწერა, არა თუ რომანი, შეიძლება პიესაც კი დაწეროს. რაც შეეხება მუზების ნათესაობას, უფრო სისხლხორცეული ნათესაობა ძნელი წარმოსადგენია. ისინი დები არიან და გინდაც არ უყვარდეთ ერთმანეთი, ცხოვრებისეული ინტრიგებით მაინც ვერ მიჩქმალავენ სისხლისმიერ ერთიანობას.
არ არსებობს ეპოქა, საინტერესო არ იყოს ნებისმიერი შემოქმედისთვის. მაგრამ არა მგო-ნია, ავტორი თვითონ ირჩევდეს ამა თუ იმ ეპოქას თავისი ნაწარმოებისთვის. აქ, ჩემი აზრით, გადამწყვეტი მნიშვნელობა მაინც შემთხვევითობას ენიჭება. მაგალითად, რაიმე ნივთს, ძვე-ლი წერილის ნაგლეჯს, ჩრჩილით შეჭმულ კაბას, ანდა სხვა ამგვარად უმნიშვნელო წვრილ-მანს შეუძლია არათუ გარდასული დრო გაგვახსენოს მხოლოდ, არამედ ისე მძაფრად გვაგ-რძნობინოს იმ დროის ფერი და სურნელება, «სამოქმედოდაც» აღგვაგზნოს, როგორც ნადი-რის სუნნაკრავი მწევარი. პირადად ჩემზე უდიდესი გავლენა იქონია იმ მოსაზრებამ, რომ-ლის მიხედვითაც შესაძლებელია კოლხეთის ჭაობები ოდესღაც არსებულ ზღვის ფსკერად წარმოვიდგინოთ. აი ამ, თითქოს უმნიშვნელო, არალიტერატურულმა ინფორმაციამ გან-მაწყო რომანის დასაწერად, რისთვისაც მართლაც რომ ზღვა მასალის წაკითხვა და შესწავლა დამჭირდა და რასაც არავითარ შემთხვევაში არ ჩავიდენდი ალბათ, ამ პატარა, «ყოვლად უწყ-ინარ» ცნობას რომ არ გადავყროდი შემთხვევით. მწერალი თვითონვე იგდებს თავს «განსაც-დელში», ანუ აუტკივარ თავს იტკივებს ხოლმე, და მერე თვითონაც აღარ იცის, როგორ გაა-მართლოს თავისი «დანაშაული» სხვების თვალშიც; უფრო სწორად, როგორ გასცეს პასუხი იმ უამრავ კითხვას, ბუნებრივად რომ ებადება მკითხველს, რომლისთვისაც მიზეზი კი არა, შე-დეგია მთავარი.
ისტორიული პროზის, ისევე როგორც საერთოდ ლიტერატურის, ყურადღება ადამიანის-კენაა მიპყრობილი; ლიტერატურის და, ამდენად, ისტორიული პროზის ცენტრშიც ყოველ-თვის ადამიანი დგას, თავისი სანიმუშო თუ თავისი დასაგმობი ცხოვრებით; ოღონდ, ჩემი აზრით, სრულებითაც არ არის აუცილებელი, ის ადამიანი ნამდვილად ისტორიული პიროვ-ნება იყოს. მე მგონი, ისტორიულ პიროვნებებზე დაწერილი ნაწარმოებები კიდევ სხვა ჟან-რია, და გაცილებით შეზღუდული, ვიდრე ისტორიული პროზა და, რაღა თქმა უნდა, ვიდრე საერთოდ პროზა. ადამიანი გაცილებით დიდი და რთული ცნებაა, ვიდრე ნაპოლეონი. ნაპო-ლეონის ცხოვრებით დაინტერესებულ მწერალს ნახევარი საქმე მუშაობის დაწყებამდე აქვს მოთავებული, რადგან მის მომავალ წიგნში, როგორი დიდი ფანტაზიითაც არ უნდა იყოს ავ-ტორი დაჯილდოებული, არაფრით არ შეიძლება ნაპოლეონს უარი ათქმევინოს იმპერატო-რობაზე, ანდა ვატერლოოს შემდეგ თავი მოაკვლევინოს, რაც არ მომხდარა, მაგრამ რაც გამო-რიცხული არ არის ზოგადად ადამიანისთვის. პირადად მე ადამიანი მაინტერესებს დროისა და სივრცის უსასრულობაში, რამდენადაც არასოდეს არ ვიცი წინასწარ, როდის როგორ მო-იქცევა იგი, მიუხედავად მისი ბუნების საოცარი სიმყარისა; ადამიანი მხოლოდ გარეგნულად ემორჩილება ცვალებადობას, ხოლო შიგნით, სულის სიღრმეში ახლაც ისეთივეა, როგორიც თავიდანვე «შექმნა ღმერთმა». და მაინც (მე მგონია, სწორედ ესაა მისი მომხიბვლელობა), მი-უხედავად უკვე საკმაოდ საპატიო ასაკისა, მიუხედავად საკმაოდ დიდი გამოცდილებისა, ყოველ წუთას მზადაა იმავე შეცდომის ჩასადენად, რის გამოც გუშინ თვითონვე დაზარალდა ყველაზე მეტად. შეიძლება, ამანაც განაპირობა ჩემი მიდრეკილება ისტორიისა და მითოლო-გიისადმი; შეიძლება – ჩემი, როგორც მწერლის სისუსტემაც. კარგ მოჭიდავეს მოედნის სიპა-ტარავე ხელს არ შეუშლის; ცუდს კი დიდ მოედანზე ურჩევნია ჭიდაობა, უკან დასახევი, გვერდზე გასახტომი ადგილი რომ ჰქონდეს. სხვათა შორის, არც ისაა გამორიცხული, რომ ჩე-მი, როგორც მწერლის ჩამოყალიბებაში, განსაკუთრებული როლი ჩემი სამშობლოს ბედს ეთამაშოს. როცა საქართველოს ისტორიას კითხულობ, ძალაუნებურად მითოლოგიურად იწყებ აზროვნებას; ისეთი შთაბეჭდილება გექმნება, თითქოს ღმერთმა, უფრო სწორად, ღმერ-თებმა, ამ პატარა ქვეყანას სიცოცხლის შესაძლებლობები წაართვეს, მაგრამ, სამაგიეროდ, უკ-ვდავება აჩუქეს; უკვდავება კი, მოგეხსენებათ, სიცოცხლეზე გაცილებით ძნელია; იმავე მი-თოლოგიიდან მრავლად ვიცით მაგალითები, როცა მიწიერი ჭრილობებით, მიწიერი ტკივი-
ლებით გამწარებულ გმირებს უკვდავება ჩვეულებრივ ადამიანურ სიკვდილზე გაუცვლიათ; მაგრამ რისი უფლებაც მითოლოგიურ გმირებს აქვთ, იმისი უფლება არა აქვს ადამიანს, ხალხს, ხალხებს, კაცობრიობას; კაცობრიობა უკვდავებისთვისაა «განწირული», ხოლო ამ უკ-ვდავების საიდუმლო ადამიანის სულში იმალება; აქედან იღებს სათავეს ლიტერატურის და საერთოდ ხელოვნების გაუნელებელი ინტერესი ადამიანის სულისადმი; ხოლო ამ შემთხვე-ვაში ჟანრებს დაახლოებით ისეთივე მნიშვნელობა აქვს, როგორიც ჯარის სახეობებს, რომ-ლებსაც ერთი და იმავე საქმის შესრულება ევალებათ, ოღონდ ოდნავ განსხვავებულად. ასე რომ, თქვენი შეკითხვა: ვთვლი თუ არა თავს ისტორიული პროზის ავტორად, სრულებითაც არ არის უცნაური. რაც ისტორიას ეკუთვნის – მარადიულია; ანუ – დასრულებული, ერთხელ და სამუდამოდ გადაწყვეტილი; კართაგენი დაინგრა, რომი დაემხო, გარიბალდიმ გაიმარ-ჯვა… მაგრამ ლიტერატურას მაინც წარმავალის მარადიულობა აინტერესებს უფრო: ვნება, გრძნობა, განცდა… ამდენად, თქვენს მიერ ეგრეთ წოდებულ «ისტორიულ პროზაშიც» აუცი-ლებლად ვლინდება, რასაკვირველია, მეტნაკლებად, ავტორის პიროვნებაც; ერთმა ავტორმა შეიძლება გაამართლოს ის, რაც მეორემ უარყო. უფრო მეტიც, თქვენ რომ პუშკინის პუგაჩოვს ახსენებთ, ის უნიკალური, მხოლოდ და მხოლოდ პუშკინის პუგაჩოვია, არა ქრონიკებისა და ისტორიული დოკუმენტებისგან შეკოწიწებული, არამედ პოეტური გენიის მიერ შექმნილი, სრულიად ახალი სახე ისტორიული პუგაჩოვისა.
აქვე ვიტყვი ბარემ ენაზედაც: ქართულმა სალიტერატურო ენამ მთელი თავისი თხუთმეტ-საუკუნოვანი არსებობის მანძილზე იმდენად უმნიშვნელო ცვლილებები განიცადა, პრობლე-მად არასოდეს ქცეულა. ისე, ჩემი აზრით, დღევანდელი მწერალი მხოლოდ და მხოლოდ დღევანდელი ენით უნდა წერდეს და არც სასიამოვნო კოლორიტის გამო არ უნდა იხმაროს არქაული სიტყვები, თუკი მათ უფრო თანამედროვე შესატყვისები გააჩნია.
ახალი მწერალი ციდან არ ვარდება; არც ცარიელ ადგილზე ამოდის. სხვათა შორის, არც არაფერს ამბობს ახალს; ახლებურად ამბობს ძველს, ბევრჯერ თქმულს, რამდენადაც თვითო-ნაა ახალი და არა ის, რასაც ლიტერატურა ემსახურება, რაც ლიტერატურის სფეროს განე-კუთვნება. ამდენად, ყველა წინამორბედი მწერალი თავისთავად მასწავლებელიცაა, ოღონდ ცოტა უცნაური: იმას კი არ გვასწავლის, თუ როგორ ვწეროთ, არამედ – როგორ არ ვწეროთ. იმედია, აუხსნელად მიმიხვდებით, რომ ამით წინამორბედი მწერლების წერის მანერას კი არ ვიწუნებ, არამედ სწორედ მათი ოსტატობის მიუღწეველ სიმაღლესა და ხელშეუხებლობას ვუსვამ ხაზს. ყველა მწერალს გაცილებით მეტი მასწავლებელი ჰყავს, ვიდრე ჰგონია, რადგან არამარტო იმ მწერლისგან სწავლობს, რომელსაც აღმერთებს, არამედ იმისგანაც (და შეიძლე-ბა, უფრო მეტსაც), რომელსაც ვალდებულების გამო კითხულობს მხოლოდ.
არც იმას დავმალავ, რომ თქვენმა ნამდვილად საინტერესო და, მე ვიტყოდი, ღრმად გააზ-რებულმა შეკითხვებმა მეც საუბრის გუნებაზე დამაყენა; ამდენი არასოდეს მილაპარაკია; მაგრამ რამდენიც არ უნდა ვილაპარაკო, არა მგონია, ამომწურავი იყოს ჩემი პასუხი. ამიტომ, თქვენი ნებართვით, ტოლსტოის მოვიშველიებ, რომელსაც მართლაც რომ ორი სიტყვითა აქვს ნათქვამი ის, რასაც მე აგერ უკვე ოთხი თაბახი ქაღალდი მოვანდომე: «მე რომ იმის მო-ყოლა მდომებოდა, რისი გამოხატვაც რომანში ვცადე, იძულებული გავხდებოდი ხელახლა დამეწერა ზუსტად იგივე რომანი, რომელიც ერთხელ უკვე დავწერე».

1980

ოთარ ჭილაძე

ოთარ ჭილაძე

დღეს ოთარ ჭილაძე გარდაიცვალა… ეს ამბავი აქ, ბლოგში გავიგე და უცებ – ერთ წამში – გავღარიბდი. რაზე არ ვცადე ფიქრი, მაგრამ ისევ და ისევ მასთან ვბრუნდებოდი – ამ უაღრესად ღრმა და მარტოსულ კაცთან. ვბრუნდებოდი მის ტკივილთან, მის აზრებთნ და მისი ბოლო ინტერვიუს ბოლო ფრაზასთან: „როგორც არ უნდა გაგვიჭირდეს, ყოველთვის გვახსოვდეს – წინ მარადისობაა!“
თან მერიდება ჩემი დღევანდელი გრძნობების და ფიქრების აღწერა, თან არც სხვა რამეზე შემიძლია აზრების თავმოყრა. უბრალოდ, არ მეგულება ადამიანი, რომელიც ამდენად ინდივიდუალურიც იყოს და ამდენად საზოგადოებრივიც; ამდენად გულდახურულიც და ამდენად გულგახსნილიც; ამდენად უცხოც და ამდენად ჩემიანიც…
მთელი დღის განმავლობაში ჩემთვის ძვირფასი ადამიანები მეხმიანებოდნენ და მეუბნებოდნენ, რომ ოთარ ჭილაძე გარდაიცვალა. და ყველა, ვინც დღეს ბატონ ოთარს ახსენებდა, იმ საქართველოს ნაწილია, რომელიც განსაკუთრებით მიყვარს.
დილიდან პირველ რიგში გამახსენდა ბატონი ოთარის მიერ ნათქვამი ერთი ფრაზა, რომელმაც წაკითხვისთანავე შემძრა: ვიდრე საბჭოთა კავშირში ვცხოვრობდით, სულ თავისუფლებაზე ვოცნებობდით და როდესაც გავთავისუფლდით, პირველი, რასაც ზურგი ვაქციეთ, სწორედ თავისუფლება იყოო…
ეს რომ გამახსენდა, მერე ფიქრი იქით გამექცა, რომ, მართლაც, ვინც როგორ შევძელით, ისე ვაქციეთ ზურგი: ზოგმა თავისუფლება მაშინვე ამ ქვეყნიდან გასაქცევად გამოიყენა, ზოგმა – ახალი პატრონის მოსაძებნად ჩვენი საერთო სამშობლოსთვის, ზოგმა ეკლესიას შეაფარა თავი და ზოგიც იმისტი და ამისტი გახდა.
დღეს რომ თავისუფალ საქართველოში სახელმწიფო პოლიტიკის რანგშია აყვანილი ტყუილი და უსამართლობა; ჩვენი თავისუფლება რომ ჩვენივე პასუხისმგებლობის წყარო კი არ გახდა, არამედ – ჩვენი უპასუხისმგებლობის; ისინიც, ვინც ქვეყანას მართავს და ჩვენც, ვინც ამ პროცესს შორიდან ვუყურებთ, ერთდროულად რომ ვართ თავისუფლები ჩვენს უპასუხისმგებლობაში – ესეც, ჩემი ხედვით, ბატონი ოთარის ჩუმი და მუდმივი ტკივილის ნაწილი იყო, რომელიც ხანდახან საჯარო სივრცეშიც გამოიკვლევდა ხოლმე გზას. და იმდენად ბუნებრივი იყო მისი ტკივილი, რომ დიდხანს-დიდხანს მეც მიმყვებოდა ფიქრად და ტკივილად.
ამ განცდებმა დღის ბოლოს რატომღაც სულხან-საბა ორბელიანის ერთი არაკი გამახსენა, „თავტაფიანები“ ჰქვია. ექიმი ყვება, მეფემ ერთი შემცოდე კაცისთვის თავის მოკვეთა ბრძანაო; მეც იქვე ვიყავ, კაცს თავი რომ წარკვეთეს, მყისვე წამალი შევაგებე, „ყიაში ჩავასხი და ყელზე ტაფა დავაკარო“. „აღარ მოკვდა კაცი იგი და თავის ნაცვლად ტაფა ება. სიკვდილამდე სამი-ოთხი შვილი ეყოლა და თავი არც ერთს არ ება და წვრილი ტაფები ებნეს თავთა ნაცვლად“ – ასე სრულდება არაკი.
დღეს პირველად ვიფიქრე, რომ გათავისუფლებული საქართველო, ძირითადად, თავტაფიანების სამშობლო გახდა. ვინც არ შეეგუა „ისტობას“, ვინც თავი არ მოიჭრა და მის ნაცვლად ტაფა არ დაიდგა, – ამ ადამიანების ნაწილი, უბრალოდ, განაწყენდა თავის სამშობლოზე, გაიბუტა და თავისუფლებას იმით აქცია ზურგი, რომ საქართველო პატარა ბელადებს, „ისტებს“ და თავტაფიანებს დაუტოვა, თავად კი სხვების თავისუფალ სამშობლოს შეაფარა თავი. ამაზეც წერდა ბატონი ოთარი, ამაზე განსაკუთრებულად წუხდა.
მაგრამ დღევანდელ დღეს სულ არ უხდება სხვებზე გაბრაზება, სხვების დამუნათება. დღევანდელ დღეს უხდება საკუთარ თავში ჩაყურყუმალავება და თუ რამ საყრდენია აღმოსაჩენი, საკუთარ თავში მისი ძიება.
დღის ბოლოს ვიფიქრე, რომ ჩემი საყრდენი, მგონი, დიდი ხნის წინ მაქვს მოძებნილი. ეს საყრდენი იმ სამყაროდან გადმომყვა, რომელიც გარედან უძრავ-დახავსებული და შეუხედავი იყო, შიგნიდან კი თავისუფლების და შემოქმედების ძლიერი მუხტით მიზიდავდა. ეს იყო ოთარ ჭილაძის, ჭაბუა ამირეჯიბის, ანა კალანდაძის, გურამ დოჩანაშვილის, რეზო ინანიშვილის, ვახუშტი კოტეტიშვილის, ჯემალ ქარჩხაძის, აკაკი ბაქრაძის, თამაზ ჩხენკელის, ნოდარ დუმბაძის, ჯემალ აჯიაშვილის და სხვათა – მათ შორის, ჩემიც – საქართველო. ამ საქართველოს მკვიდრ ბინადრად რომ მიმაჩნია თავი, იმიტომ მიჩნდება პერიოდულად განცდა, რომ მე ვღარიბდები, მაგრამ იმიტომაც მუდმივად დამყვება განცდა, რომ თავად საგანძური მარადიული და ხელშეუვალია.
უკვე გვიან ღამით, ბლოგის წერისას, ბატონი ოთარის წიგნი გადმოვიღე და ერთი ლექსი წავიკითხე, რომელიც, რაც თავი მახსოვს, ჩემად მეგულება. „გამოთხოვება“ ჰქვია და დღეიდან კიდევ სულ სხვანაირად ძვირფასია ჩემთვის: თურმე, წლების განმავლობაში, ბატონი ოთარი თვითონ მამზადებდა დღევანდელი დღისთვის:

„რა მოხდა, თუკი ვეღარ შევხვდებით.
ამქვეყნად რაც კი ხდება შემთხვევით,
– მარადიული ის არის მხოლოდ
და ასეთია ყოველთვის ბოლო
ნამდვილი გრძნობის, განცდის და ვნების,
და მეც ამ დიდი კანონის ნებით –
მიყვარხარ!“

© რადიო “თავისუფლება”

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები