→ სამეგრელო – SAMEGRELO

“ბჟა დიდა რე ჩქიმი, თუთა მუმა ჩქიმი”
ჰაუუ, როდინდელი ლექსი

ჩვენი წინაპრი სამყაროს მიწად და ცად ჰყოფდა. მიწა დედა იყო, ცა მამა. ამიტომ კოლხები და ტიბარენები მიცვალებულ დედაკაცს მიწას აბარებდნენ და მამაკაცს კი ხარის ტყავში გახვეულს მაღლა ხეზე ამაგრებდნენ საგანგებო ჭალაში. მათთვის მიუღებელი იყო მიცვალებულის დაწვა.

ბერძნული წყაროებით გეა და ურანოსი კოლხური პანთეონის ღმერთები არიან.
საინტერესოა, რომ შუმერთა სამყაროც ასეა მოწყობილი – მიწა, ცა და შუაშრე, რომელიც ატმოსფეროცაა და მასში მოძრავი მზეც, და ამ შუაშრეს ჰქვია “ლილ” (გაიხსენეთ სვანური “ლილეო”).

აქვე ნახევრადხუმრობით შეიძლება გავიხსენოთ ერთი შუმერული ანდაზა – “სიკვდილი არ აგვცდება და ვხარჯოთ, რაც გაგვაჩნიაო”.

ამ პრინციპით დღეს ჩვენს მეტი ალბათ აღარავინ ცხოვრობს.

აქვე უნდა ითქვას, რომ შუმერულ ცივილიზაციის მიღმა მიგნებულია მისი წინამორბედი, ჯერჯერობით დაუდგენელი ხალხის მიერ შექმნილი კულტურა, და ეს მსგავსებანიც თითქოს იქიდან უნდა მომდინარეობდეს.

დაახლოებით შვიდი ათასი წლის წინ მოთხრობილ ამ შუმერულ ამბავში მოყვანილი ყველა დასახელება უკლებლივაა შემონახული ჩვენს ენაში: აბზუ სიცოცხლის წარმომშობი წყლის სტიქიაა, აბზუს მეუფემ, სიბრძნის ღმერთმა ენქიმ, ერედუში (შეადარე ჩვენებური ერედვი ან არადუ) ააგო ტაძარი ეენგურა (აბზუს სინონიმია). აბზუს წიაღში იმალება საიდუმლო ძალა, სახელად – მე. აბზუსა და მისი მეუღლის, თიამათის წყალთა შერევით იშვა ღმერთების პირველი თაობა – ლახმუ და ლახამუ.

შუმერული თქმულებით ენლილმა შექმნა ადამიანი და კაცთა მოდგმას მხოლოდ მასთან ჰქონდა ურთიერთობა. დანარჩენ ღმერთებს შეშურდათ და დაიწყეს ჩარევა, რის შედეგადაც ადამიანებს მოევლინა შიში, ავადმყოფობა, მტრობა.

მრავალღმერთიანობის მიმართ ასეთი მტრული დამოკიდებულება ფანტაზიის ნიადაგზე ვერ აღიძვრებოდა. იგი წინა ცივილიზაციის გამოცდილების ანარეკლი უნდა იყოს. თიხის ფირფიტაზე წერა, ანუ ინფორმაციის გამძლე ფორმით შენახვაც შესაძლოა დიდი კატასტროფის მწარე გამოცდილებით იყოს ნაკარნახევი.

გავიხსენოთ უძველესი ქართული ლექსი: “მზე დედაა ჩემი, მთვარე – მამა ჩემი” – მთვარე სულ რამდენიმე ხალხის მითოლოგიაშია მამრი – შუმერთა, ასურელთა, ქარანელთა და წინარექართველთა. და არა მხოლოდ მამრი, მთვარე წინგამძღოლი ღვთაება იყო – ერთი უძველესი მეგრული ლოცვა ასეც იწყება – თუთაში ჯღვერი (მთვარევ წინამძღოლო).

თუმც, როგორც ჩანს, რაღაც პერიოდში შუმერთა მზის ღმერთი მამრიც იყო, რადგან ასევე წყაროების თანახმად შუმერული ქალაქი ლარსი იყო მზის ღმერთ შამაშის და მისი ცოლის – აიას კულტის ცენტრი. ლამარიც(!) აქაური ქალღვთაებაა.

შუმერულ პანთეონთან კავშირს ამჟღავნებს მესაქონლეთა მფარველი ღვთაება ანატორი (ხევს.), ანთარი (მეგრ.), აითარი (აფხ.). (ან – შუმერში ზოგადად ღვთაებას ერქვა, ტორი (ტური) კი სახელია, იქნებ ხარის (ტაურუს).

ჩვენი წარმართული პანთეონის ღვთაება თარხონი, ისევე როგორც ეტრუსკული ტარკონ, ამინდის ხეთურ-ლუვიური ღვთაება თარხუნთიდან უნდა მოდიოდეს.

აქვე ეტრუსკული ჭექა-ქუხილის ღვთაება ტინიაც გავიხსენოთ (შეადარე ათინათს).

ოთხი ათასიოდე წლის ხეთური მითი მოგვითხრობს: – ამინდის ღვთაება ტელეფინუს რაღაც ეწყინა, გაბრაზებულმა ქვეყნის კიდეს მიაშურა და იქ სადღაც მიეძინა. ხანგრძლივი უშედეგო ძებნის შემდეგ ღვთაება ჰანაჰანამ (ნინთუმ) ფუტკარი გაუგზავნა, რომელმაც ნესტრის ჩხვლეტით გააღვიძა ტელეფინუ და აღდგა ბუნებრივი ციკლი.

ამავე მითის მიხედვით მარადმწვანე ხეზე “ეია” ჰკიდია ცხვრის ტყავი (საწმისი), რომელშიაც სანოვაგესთან ერთად მოთავსებულია ხანგრძლივი სიცოცხლე და შთამომავლობა (ანუ – ეს საწმისი ღვთაებრივი ნივთია).

ეს ნიშნავს, რომ მითი ტელეფინუზე ცნობილი იყო ბერძენთათვის.
გასული საუკუნის დასაწყისში ი. ჯავახიშვილმა ივარაუდა, რომ სვანური რიტუალი “მელია-ტელეფია” შესაძლოა ყოფილიყო ნაშთი ღვთაება ტელეფინუსთან დაკავშირებული ბუნების გაღვიძების ამსახველი უძველესი ხეთური რიტუალისა.

“მელია-ტელეფიას’ რიტუალი ერთი ნაწილია ქვემოთაღწერილი “ლიმურყვამალის” დღესასწაულისა და იგი უძველესი სახით არის ჩვენამდე მოღწეული.

სამოცდაათიან წლებში ნ. ბენდუქიძემ გამოთქვა ვარაუდი, რომ “მელია-ტელეფიაში” მელია უნდა დაუკავშირდეს ხეთური მითის პერსონაჟს ფუტკარს. ეს სიტყვა თავად ხეთურში დაკარგულია, მაგრამ შედარებით გვიანდელ ბერძნულ წყაროებში სიტყვა მელისა ფუტკარს ნიშნავს.

ნ. ბენდუქიძის აზრით, იგი სვანურში ნაყოფიერების რიტუალთან ერთად უნდა იყოს შესული ხეთური ენობრივი სამყაროდან.

აქ უნდა გავიხსენოთ, რომ წინააზიურ და წინარებერძნულ ღვთაება კიბელეს ერთ-ერთ კურეტთაგანს მელისეუ ერქვა. მელისევსი ერქვა კრეტის მითიურ მეფეს, მის ქალიშვილს კი მელისა, ანუ ეს სახელი ამ ტერიტორიებზე ბერძნების გამოჩენამდე ფიგურირებს, რაც მის წინააზიურ წარმოშობაზე მეტყველებს.

ამდენად, ანატოლიასა და კრეტაზე ამ სახელის არსებობა ერთდროულად დროსა და სივრცეში აღმოცენებული ერთგვარი შუალედური რგოლია ნავარაუდები ხეთური სახელიდან წყაროში დაფიქსირებულ ბერძნულ სახელამდე, რაც კიდევ უფრო ამყარებს ნ. ბენდუქიძის მიერ გამოთქმულ ვარაუდს.

შ. ამირანაშვილის აზრით – “ეტრუსკული ღვთაების სახელი “ტელეპას” ასევე უკავშირდება აღმოსავლურ თელეფინას და სვანურ ტელეფიას და თრიალეთის ვერცხლის თასზე ასახული სცენაც ამ რიტუალს უნდა ასახავდეს”.

რაკიღა სიტყვამ მოიტანა, სხვა ეტრუსკული სიტყვებიც გავიხსენოთ: კაპუ – კაპუეტი; ნენე – ძიძა; პაპა – პაპა; ტეტე (დიდედა), თივ – თვე, ველთა (მიწა) და სხვანი.

იქნებ ხეთთა უზენაესი ღვთაების ალალუს ხსოვნის ანარეკლია ჩვენებური ჩვეულება, როცა ხველებისას მაღლა აგახედებენ და ალალიო გეტყვიან.
ძალზედ საინტერესოა ხეთურ ღვთაებათა აღწერილობა.

მოკლედ შევჩერდეთ რამდენიმე მათგანზე: ინარას (მფარველ ღვთაებას) შუბი უპყრია და ფარი; ომის ღვთაებას გურზი და ფარი (არწივისა და ლომის გამოსახულებით); ზოგს ცული უპყრია, ზოგს მშვილდი, შოლტი (ან კომბალი), ხმალი და წერაქვი.

ძველი ბერძნები მითოლოგიას ძირითადად ახალხეთებს დაესესხნენ. ჰესიოდეს თეოგონიას ხეთურ, ხურიტულ და ბაბილონურ სათავეებთან მივყავართ.

კრეტული და აღმოსავლური წყაროებიდან ბერძნებმა შეიძინეს წარმოდგენა ზევსის ყრმობაზე, მამამის კრონოსზე, ღმერთების წინა თაობაზე – ტიტანებზე.
– მცირეაზიურ ღმერთქალ მა-ს, რომელსაც ღმერთების დედად მიიჩნევდნენ, კრეტაზე ზევსის დედობა მიეწერება (გაიხსენეთ შუმერული მე).
– ბერძნულ მითებში მიწისქვეშეთის მსაჯულნი – მინოსი და რადამანტი ძმები არიან. მესამე იყო ეაკი, ტროას კედლის ერთ-ერთი მშენებელი, მირმიდონთა პირველი მეფე, პელევსის მამა და აქილევსის პაპა (არცერთი მათგანი ბერძენი არ არის).

მიწისქვეშეთზე თავად ბერძნებს ბუნდოვანი წარმოდგენა ჰქონიათ, ანუ ეს მითები ისევ მცირე აზიიდანაა ნასესხები.

– კორიბანტები ფრიგიული ღვთაება კიბელეს ქურუმები არიან. მოგვიანებით საბერძნეთში გადასული კიბელეს კულტი შეერწყა რეას, ზევსის დედას და კორიბანტებიც კურეტებად იქცნენ. რეამ კრეტაზე შვა ზევსი, რომელსაც, გადმოცემის თანახმად, კრონოსისგან იცავდნენ კორიბანტები (უფროსი ძმები? ტიტანები?)

– იასიონი – კიბელეს მეუღლე და კორიბანტოსის მამა, მიწათმოქმედების უძველესი კრეტული ღვთაებაა. მას მიეწერება ხორბლის კულტურის გადაცემა კაცთათვის, რასაც ადასტურებს ლუკრეციუსიც, რომელიც ქალღმერთ რეას შესახებ წერს:

“სხვადასხვა ტომმა ძველი რწმენის შესაფერისად
“დიადი დედა” უწოდა მას და მიუჩინა
ამალად გუნდი ფრიგიელთა, რადგან სწორედ მათ
წამოუწყიათ მკა და თესვა, პურის მოყვანა…
და შეჭურვილი რაზმიც მიდის აბჯრის ზრიალით,
ვისაც ფრიგიელ კურეტებად ხმობენ ბერძნები”.

– ამირანის მითში პირიმზე, ყამარის მამა, საჩალის წვერზე ზის და იქიდან ტყორცნის მეხს, ამინდს განაგებს.

როგორც წყაროებიდან ჩანს, ელინურმა სამყარომ ზევსი (ისევე, როგორც მარჩბივის ზოდიაქოს ღვთაებანი – ცხენთა მხედნელი კასტორი და მოკრივე პოლიდევკე) წინარექართული კულტურიდან მიიღო.

ამდენად, შესაძლოა იგი პირიმზეს სახეცვლილებაა. ელინისტურ პერიოდში ზევსი ეგვიპტურ მზის ღმერთ ამონში ერეოდათ. ზოგი მითის თანახმად ზევსი კრეტაზე დაიბადა და თავიდან ვეგეტატიური ღვთაება იყო.

– ამირანი ამარცხებს ამინდის გამგებელს და მოჰყავს ყამარი (ესე იგი ცეცხლს მოიპოვებს და ცეცხლის ფლობა კი ამინდის დამარცხებაა).

სხვა, უფრო უხნეს დანაშრევში, ამირანი ვეგეტატიური ღვთაებაა. ერთი გადმოცემით იგი შუშდება ირმის, უფრო ძველი ვერსიით კი ვეშაპის ფაშვში, საიდანაც გაათკეცებული ძალისა გამოდის, ისევე, როგორც ხორბლის ერთი მარცვალი მიწიდან თავთავად აღმოცენდება.

საინტერესოა ვეშაპის თემაც: ვეშა შავი ფერის საბრძოლო კერპი იყო, აქედან მოდის საბრძოლო შეძახილი – ვაშა, აქედანვე მოდის სიტყვა ვაჟი.

ქართული მსოფლაღქმით შავი ყველაზე ძლიერი ფერია, რადგან გარე სკნელს, ცივ, უსასრულო და ბნელ სივრცეს ასახავს.

შესაბამისად, ამირანის ეპოსში შავ ვეშაპთან შესაბრძოლებლად თავად ამირანი გადის და ძმებს შედარებით იოლად გასამკლავებელ თეთრ და წითელ ვეშაპებს უთმობს.

აქ გავიხსენოთ, რომ მითის მიხედვით ამირანი საავდროდ გამზადებულ ღრუბელსა ჰგავს, ანუ თავადაც საკმაოდ შავია (ქართულში ყომრალი, ქუფრი, ლეგა საავდრო ღრუბლის სინონიმებია და ყველა შავს ნიშნავს).
რატომ წაიყვანა ბერძნულმა მითმა ზევსი ოლიმპოზე და პრომეთე კი კავკასიონზე მიჯაჭვული დატოვა?

იქნებ იმიტომ, რომ ზევსის მთავარი ატრიბუტი, ანუ ელვა, საბერძნეთშიაც ჩვეულებრივი მოვლენაა, პრომეთეს მიერ მოპოვებული ცეცხლი კი კავკასიაში უფრო რთული მიზნით გამოიყენებოდა (ვთქვათ ლითონდამუშავებაში) და პრომეთეს მოწყვეტა მეტალურგიის ძირითადი კერიდან არაბუნებრივი იქნებოდა.

ერთი ჩინური სწავლებით, რომელიც ადამიანის ორგანოებს ახასიათებს, ღვიძლი წარსულზე სევდითა და ნაღველით არის სავსე. იქნებ ორბის მიერ პრომეთეს ღვიძლის კორტნა ალეგორიაა ტიტანის მოუშუშებელი სევდისა დაღუპულ ცივილიზაციაზე.

მითის თანახმად ღმერთებმა ცეცხლი წაართვეს ადამიანებს – ისე არ გაძლიერდნენ, რომ ჩვენ დაგვამხონო. ეს მცირე ნაწყვეტი ცხადჰყოფს, რომ ქრისტეანობამდე ქართველისთვის ღმერთი მეტწილად უსამართლო ბატონთან იყო გაიგივებული. ამავე დროიდან უნდა მოდიოდეს ანდაზაც – “კაცი ბჭობდა, ღმერთი იცინოდაო”.

ეს თავი, ისევე როგორც ქვემოთ მოცემული ჩამონათვალი, დაუსრულებელია, მაგრამ ჩავთვალეთ, რომ იგი მაინც დაეხმარება მოხალისე მკვლევარებს. ჩამონათვალში შეტანილია აგრეთვე ერთი ნაწილი მოსაზღვრე და მონათესავე კავკასიელ ხალხთა ღვთაებებისა, რადგან ხშირად ვლინდება საინტერესო კავშირები ჩვენს მითოლოგიასთან.

აგუნა – ვაზის ღვთაება
ავსათი – ნადირთპატრონი
ავსულები – იბლისი, ალმასი, ხუნ-საგი, უბური, ვოჩაბი, გამსილგი (ჩაჩ.-ინგ.)
ალალუ – ხეთური ცის ღვთაება
ალი – ტყის, მდინარის ავსული, ცეცხლისფერთმიანი ქალი
ანატორი – (ხევს.), ჟინი ანთარ (მეგრ.), აითარ (აფხ.), მესაქონლეობის მფარველი
არალე – მოსავლიანობის ურარტული ღვთაება (არალი შუმერულად ქვესკნელია)
არამ-ხუტუ – ამირანი (მეგრ.)
არინა – ხეთთა მზის ქალღმერთი
არმაზი – მახვილიანი კერპი
აჟვეიპშაა – ნადირთპატრონი (აფხ.)
ასიმუთი – იგივე ბეთ, კერპთაგანი
ასსა – ჭექა-ქუხილის (დაღესტ.)
აფი – ელვის (აფხ.)
აფსათი – ღვთაება (სვან.)
ახინი – ამიში, საქონლის მფარველი (აფხ.)
ბარბალე –
ბარბოლი – (კავკ.)
ბადაგონ –
ბომბღა – განაყოფიერება-გამრავლების
ბოსლა – ბოსელი, ვაჩილა (ხევი), ვაცილა (ოს.), ბოსლა-კოტრა (რაჭ.)
ბედის მწერლები –
ბოჩი –
ბუქრა – წყლის ქაჯთა მბრძანებელი
გა – არმაზის გვერდით მდგარი ოქროს კერპი (გაცთან ერთად)
გაცი – არმაზის მსახური
გველეშაპი – ცის მნათობთა მტერი
გველფერნი – ურჩთა დამსჯელნი
გიორგი ნიაღვარმშვენიერი – დევებთან მებრძოლი
გონჯო – (კავკ.)
გრძნეული – ეშმაკობის მოქმედი, კუდური
დალი – ნადირობის ქალღმერთი (სვან.)
დანინა – აინინა, (შუმერული ინანა, ნინნი) საურმაგმა დააწესა ძვ. წ. III საუკუნეში.
დებეჩი – ნართების ღვთაება
დევი – ზღაპრული არსება, კეთილიც გვხვდება და ავიც
დილბად – ქალღვთაება
დორაელი – ავსულთა უფროსი (თუშ.)
დღე დღესინდელი – აწმყოს ღვთაება(?)
ელია-ლაზარე – ამინდის განმგები
ერდი – თუშოლი, მოსავლის (ჩაჩ.-ინგ.)
ერიში – ხელოსნობის (აფხ.)
ვასვასა – მაცდუნებელი
ზადენი – (?) მ. წერეთლის აზრით ხეთური სანდონ
ზიუვილი – წვიმის (დაღესტ.)
თარხონ – წარმართული ღვთაება, მძლეველი გმირი
თხაგალეჯ – მოსავლის (ადიღ.)
თებჟორიკა – მავნე სული
თეთრი სანება ცროლის გორისა – მეკოპართა ხატი ხევსურეთში
თერგვაული – ღვთისშვილი
თუთა – მთვარის ღვთაება
იახსარი – ღვთისშვილი, დევებთან და ქაჯებთან მებრძოლი
იგრის (ეგრის) – წყლის ღვთაება
იდორი – კვარა, მოსავლის (დაღესტ.)
იშთარი – ესტერი, ასტერი, ასტრა, ეთერი
იშხარა – ხეთური ქალღმერთი
კავატი – მავნე სული
კარატის ხატი – მორჩილებდნენ ქაჯები, მაჯლაჯუნები, ალები.
კეთილი ანგელოზი – ღვთისშვილთა თანაშემწე
კვიკვინ – სელის სული, კუკუნ (აფხ.)
კვირია – ხმელთმოურავი
კოპალა – ღვთისშვილი
კუდიანი – ავსული დედაბერი
კუმეტნი – ავსულები
ლაშარელა – მეომართა მფარველი
ლეგთაძუარ – ვაჟთა ღვთაება (ოს.)
მაზაკვალი – მავნე სული
მამბერ – მგელთა მეუფე (სვან.)
მაქცია – გარდამსახველი ავსული
მაცილი – ავსულთაგანი
მაღვალაკი – მავნე სული
მაძახურა – ავსული (ხევს.)
მეზითხა – ნადირთპატრონი
მესეფი – ქალებიც არიან და კაცებიც, ზღვიდან ამოდიან, ამინდს განაგებენ
მეენე – ღვთის ნების მაცნე
მექილიკე – მაცდური და ღმერთთან მაბეზღარი სული
მეყურაიდე – მესმინაე, სათხოვართა შემკრები და ღვთისშვილთათვის გადამცემი
მირსა – ღვთაებათაგანი (მეგრ.)
მინდორთბატონი – მინდვრის მფარველი
მიწრიელი – მავნე სული
მკამგარია – მიქამა-გარია (მიქელ-გაბრიელი მეგრულად)
მორიგე – უზენაესი ღვთაება, გამრიგე
მწევარნი – სულები
მწერელი – სულეთის ბჭე
მხიბლავი – სული
ნანა – ბუნების კვდომა-აღდგომის ღვთაება
ნერჩი პატენი – ფუძის ღვთაება (მეგრ.)
ოროველა – მიწათმოქმედების მფარველი
ოჩიდალი – წვრილფეხა საქონლის მფარველი ღვთაება
ოჩოკოჩი – ტყის ავსული, მკერდზე ცულივით შვერილით
ოჩოპინტრე – ნადირთმფარველი
პირიმზე – მურყვნისელადაც მოიხსენება, ამინდის გამგებელი, ყამარის მამა
პირქუში – ღვთისშვილი, პირველი მჭედელი
პირცეცხლი – ავსულებთან მებრძოლი ღვთისშვილი
ჟინი ანთარი – ზეციური ანთარი (მეგრ.)
როკაპი – კუდიანთა უფროსი დედაბერი
სათაელი – ეშმაკი, ბელიარი
სამძივარი – სამზევარი
სპაისანგელოზი –
საუნაუ – პურეულის (აფხ.)
საქმისაი – ღვთაება (სვან.), ექვსი მოახარი (მხლებელი) ჰყავდა
სახლის ანგელოზი – ოჯახის მფარველი
ტლეფში – მჭედელთა (ადიღ.)
ტყაშმაფა – ალთა მბრძანებელი (მეგრ.)
ფასისი – მდინარის ღმერთი
ფიწალე –
ფსათხა – თხაშხო, სულის მფარველი (ადიღ.)
ფუსნაბუასდია – ღვთაება, ხარისა და მზის კულტის შერწყმით (შეადარე რქებსშუა მზეჩადგმულ ეგვიპტურ ღვთაებას)
ფშიშაკშა – ძროხის (აფხ.)
ქავშელდიანი – გველეშაპის უფროსი (სვან.)
ქაჯი – დიდი ბანჯგვლიანი ავსული
ქვეცრიელი – ყვითელთმიანი ქალქაჯი
ღუდილი – ამინდის (დაღესტ.),
ღუფარი – საქონლის (დაღესტ.),
ყურშა – ფრთოსანი ძაღლი
შაითანები – ტიტუ, იტუ, ნისკუ, ვასვასინეკალი, კეხაი (კეხის გამამრუდებელი), ჟუნდული, ალ-ფაბი, ქუშკაპტარი, ზალზანაგი (ავარ.)
შაშვი – იგივე შაშა, მჭედელთა ხარისთავა ღვთაება (აფხ.)
შვაკვაზი – აჟვეიპშაას მსახური
შიბლა – ჭექა-ქუხილის (ადიღ.)
წყარიშდიდა – ღვთაებათაგანი (მეგრ.)
ჭეხის ანგელოზი – იგივე ელიაა
ჭინკა – პატარა მავნე სული, ხიბალი
ცხეკიშ ანგლეზ – ტყის ანგელოზი (სვან.)
ხაკუსტაშა – ხარის მფარველი (აფხ.)
ხმალა –
ხუტუინ – მიწათმოქმედების ურარტული ღვთაება
ჯაჯა – ანაფა ნაგა, მოსავლიანობის (აფხ.)
ჯეგე-მისარონი – ღვთაებათაგანი (მეგრ.)
ჯიმაღი – ღვთაება (ოტარიდი?)
მსგავსი პუბლიკაციები:
» ზნენი სამამაცონი – 11, როკვა
» ზნენი სამამაცონი – 14, მშვილდოსნობა
» ძირს ამპარტავნება!
» ზნენი სამამაცონი – 22, იარაღი
» ზნენი სამამაცონი – 35, ცეცხლსასროლნი
» დიდი ხნის წინ, თუ – დიდი ხნის უკან?
» ზნენი სამამაცონი – 25, საცემნი
» ზნენი სამამაცონი – 13, ცურვის ხერხები
» ზნენი სამამაცონი – 30, სამკვეთლონი, სატევარი
» ზნენი სამამაცონი – 47, ნაგებობანი

წყარო: კობა ჭუმბურიძე – ალტერნატივა

→ სამეგრელო – SAMEGRELO

კობა ჭუმბურიძე – Koba Chumburidze

z71kyklopes1

თენგიზ ვერულავა – “კოლხური ტომები – ხალიბები, ხალდები “

სახელწოდება

სახელწოდება “ხალიბის” ეტიმოლოგიაზე სხვადასხვა აზრი არსებობს. ჯერ კიდევ ანტიკური ხანის ავტორები გამოთქვამდნენ მოსაზრებას აღნიშნული საკითხის გარშემო.
ძვ. წ. I საუკუნის რომაელი პოეტის ვერგილიუსის “გეორგიკების” ერთ-ერთი განმარტების მიხედვით, ხალიბებს სახელი ეწოდათ ხალიბიუმიდან, კუნძულ ევბეის სოფლიდან, რადგან აქედან გადასახლდნენ (SC, II, 751). აქვე აღსანიშნავია, რომ ანტიკურ წყაროებზე დაყრდნობით, კუნძულ ევბეაზე (იგივე მაკრისი) უმთავრესად პელაზგები ბინადრობდნენ, რომლებსაც ბევრი მეცნიერი კოლხების მონათესავე ტომად აღიარებს. ამ ცნობით, შესაძლებელია ვივარაუდოთ, რომ ხალიბები იგივე პელაზგებია[1], რომლებსაც მცირე აზიაში გადასახლების შემდეგ სახელი დაერქვათ თავიანთი პირვანდელი საცხოვრისის, კუნძულ ევბეის ერთ-ერთი სოფლის, ხალიბიუმის მიხედვით.
საყურადღებოა სახელწოდება “ხალიბის” კავშირი ბერძნულ ტერმინთან “ხალიუფს” (რკინა)[2];[3]. სვიდას ლექსიკონში (X ს-ის შუა წლები) ასეთ განმარტებას ვხვდებით: “ხალიბები – ტომია სკვითიაში, სადაც რკინა იპოვება… ხოლო ხალიფსი რკინაა; ეპიგრამაში სწერია: “და მაგარი ხალიბი (ე.ი. რკინა) მომცელავი”[4]. აღნიშნულიდან გამომდინარე, აშკარად იკვეთება ხალიბების კავშირი რკინის აღმნიშვნელ ბერძნულ სიტყვა “ხალიუფს”-თან[5];[6]. მეცნიერთა გარკვეული ნაწილი თვლის, რომ ბერძნებმა რკინას მისი აღმომჩენი ხალხის, ხალიბების სახელი უწოდეს. ზოგიერთი მეცნიერის აზრით, შესაძლებელია ტერმინი – “ხალიუფს” (რკინა), კი არ მომდინარეობდეს ხალიბების სახელიდან, არამედ თვითონ სახელწოდება “ხალიბი” იყოს განვითარებული ამ ტერმინიდან, რკინის დამუშავებით განთქმული ტომების (ხალდების) აღსანიშნავად.
მეცნიერები აღიარებენ, რომ ჰომეროსის (ძვ.წ. IX-VIII სს) მიერ “ილიადას” “ხომალდთა კატალოგში” ტროის მოკავშირეთა შორის მოხსენიებული “ჰალიძონები” “ვერცხლის შორეულ საბადოდან – ალიბეს მხრიდან” (II. 856-857)[7] იგივე ხალიბები არიან. ჯერ კიდევ სტრაბონი (ძვ.წ. 64/63 – ახ.წ. 23-24 წწ.) ამტკიცებდა, რომ ალიბე ხალიბების ქვეყანაა, ხოლო ჰალიძონები ხალიბები არიან. იგი წერს: “ამათ (ხალიბებს. – ავტორი) ახსენებს პოეტი (ჰომეროსი. – ავტორი) ალიძონებად “კატალოგში” პაფლაგონიელების” შემდეგ… ან უნდა შეიცვალოს დაწერილობა როგორც “შორეულ ხალიბედან”, ან (უნდა ვიფიქროთ), რომ ამ ადამიანებს უწინ ერქვათ ალიბები ხალიბების ნაცვლად”[8].
იგივეს ადასტურებენ სტეფანე ბიზანტიელი (VI ს.) და ევსტათი თესალონიკელი (XII ს.). სტეფანე ბიზანტიელი გადმოგვცემს: “ამათ (ხალიბებს) ჰომეროსი ჰალიძონებს ეძახის კატალოგში და ასახელებს პაფლაგონიელთა შემდეგ… ან დაწერილობაა აქ შეცვლილი და უნდა ყოფილიყო “ხალიბთა შორეულ ქვეყნიდან” ან და წინათ მცხოვრებლებს ალიბები რქმევია ნაცვლად ხალიბებისა”[9]. ევსტათი თესალონიკელი წერს: “პოეტმა [ჰომეროსმა] ჰალიძონები უწოდა ხალიბებს და რომ იგულისხმებოდა ხალიბებში მოხსენიების ღირსი და სახელგანთქმული ვერცხლის საბადოების ოდესღაც არსებობა ისევე, როგორც ახლა რკინის საბადოებია[10].
აპოლონიოს როდოსელის (დაახლ. ძვ. წ. 295-215 წწ.) სქოლიასტის მიხედვით ხალიბებს სახელი ეწოდათ ომის ღმერთ არესის ძე ხალიბოსიდან[11]. იგივეს აღნიშნავს კალიმაქე კვირენელი (ძვ. წ. 300-240 წწ.): “ხალიბებმა თავიანთი სახელი არესის შვილ ხალიბიდან მიიღეს” (II, 373).
მკვლევარებმა დაადგინეს, რომ ხეთური პერიოდის წყაროებში ხალიბები ხალივას (Haliwa) სახელწოდებით მოიხსენიებიან (სუპილულიუმა-მათიავაზას ხელშეკრულება)[12];[13]. თ.მიქელაძე “ხალივას” ხალიბებთან აიგივებს[14]. აღსანიშნავია, რომ ა. ბრაიერი და დ. ვინფილდი სახელწოდება “ხალდეას” ურარტელთა საკუთარ სახელთან აიგივებდნენ (A. Bryer & Winfield 1985, 300).
ხალიბები ხალიტუს (Halitu) სახელწოდებით მოიხსენიებიან ურარტულ წყაროებში, კერძოდ ურარტუს მეფის – რუსა II-ის (დაახლ. ძვ. წ. 685-645 წწ) ადილჯევაზის წარწერაში, რომელიც ძვ. წ. 676 წლის ამბებს გადმოგვცემს[15]. აქვე აღსანიშნავია, რომ უცხოელები ეძახდნენ ურარტუს ქვეყანას “ხალიტუს” (გ. მელიქიშვილი, 1960). გ. მელიქიშვილი “ხალიტუს” ჰომეროსის “ჰალიძონებთან” აიგივებს[16]. ზოგი მკვლევარის აზრით, აღნიშნული ქვეყანა პონტოს ქვეყნის ხალტიკის იდენტურია (დიაკონოვი, 1952).
გ. ქავთარაძის აზრით, სახელწოდება “ხალდეას” არაფერი აქვს საერთო ურარტულ მზის ღმერთ “ხალდი”-სთან და არც ურარტელთა საკუთარ სახელთან. ურარტელები თავიანთ ქვეყანას მოიხსენიებდნენ “ბიაინლის” სახელით და არა როგორც “ხალდი”.
ანტიკური წყაროები ხალიბებს, აგრეთვე, ხალდებად, ქალდებად მოიხსენიებენ (ქსენოფონტე, სტრაბონი). სტრაბონი ამბობს: “ეხლანდელი ქალდები ძველად ხალიბებად იწოდებოდნენ[17]. აღსანიშნავია, რომ ქსენოფონტეს (ძვ. წ. V-IV სს.) “ანაბასისში” “ხალიბი” სახელის ვარიანტად “ხალდი” გვხვდება. ქსენოფონტე ტაოხების მეზობელ ტომებს “ხალიბებს” ეძახის (IV, 7, 15), მაგრამ შემდეგში იგი უკვე “ხალდებზე” ლაპარაკობს. აქვე აღსანიშნავია, რომ ხალდებს არაფერი არ აქვთ საერთო ბაბილონის ქალდეასთან.
ძველი სომხური წყაროები ხალდების ქვეყანას ხალტიქედ მოიხსენიებენ. სომეხი ისტორიკოსი მოვსეს ხორენაცი (ახ. წ. V ს.) წერს: “ვალარშაკმა შეკრიბა (ჯარი) თავისი საბრძანებლის ყოველი კუთხიდან და გაეშურა ხალტიქის საზღვრებისაკენ”[18].
ხალიბები (ხალდები) შემდგომ პერიოდში “ჭანებად” იწოდებოდნენ. აღსანიშნავია, რომ VII ს. სომხური “გეოგრაფია” ხალიბებს ჭანებთან აიგივებს. ძველი სომხური წყაროები ხშირად ერთმანეთში აიგივებენ ჭანეთსა და ხალდეთს. მოვსეს ხორენაცი (ახ. წ. V ს.) ხალდეთს ჭანეთად მოიხსენიებს. იგი გადმოგვცემს: “ტაციტუსი თავისიანებმა მოკლეს პონტოელთა ჭანეთში ე. ი. ხალდეთში”[19].
გ. გიორგაძის აზრით, ქასქების ტოპონიმი “ხალილა”, წინსართით “ხალი” და სუფიქსით – ლა, შესაძლებელია დაკავშირებული იყოს “ხალიტუ”-სა და “ხალიბის” სახელწოდებასთან (გიორგაძე, 2002 წ.).
ძველ ბერძნულ ლიტერატურაში ხალიბებს პირველად ბერძენი ლოგოგრაფოსი, ჰეკატე მილეტელი (549-472 წწ) იხსენიებს[20]. ჰეკატეს გარდა ხალიბებს მოიხსენიებენ: ესქილე (ძვ. წ. 525-456 წწ.), ჰეროდოტე (ძვ. წ. 485-423 წწ.), ქსენოფონტი (ძვ. წ. 435/431-355/4 წწ), ეფოროსი – (ძვ. წ. 405-330 წწ.), ლიკოფრონი (ძვ. წ. IV-III სს.), კალიმაქე (ძვ. წ. 300-240 წწ.), აპ. როდოსელი (დაახლ. ძვ. წ. 295-215 წწ.), ევდოქს როდოსელი (ძვ. წ. III ს.), სკიმნოს ქიოსელი (ძვ. წ. III-II სს.), კატულუსი (ძვ. წ. 87-54 წწ.), ვერგილიუსი (ძვ. წ. 70-19 წწ.) სტრაბონი (ძვ.წ. 64 – ახ.წ. 24 წწ.), გაიუს პლინიუს სეკუნდუსი – (ახ. წ. 23/24-79 წწ.), ვალერიუს ფლაკუსი (ახ. წ. I ს.), დიონისიოს პერიეგეტი (ახ. წ. II ს.), ამიანე მარცელინე (დაახლ. 330-393 წწ.), “პასქალური ქრონიკა” (VII ს.), გიორგი სინგელოზი (VIII ს-ის ბოლო – IX ს-ის დასაწყისი), ექვთიმე მთაწმინდელი (963-1028 წწ), სვიდას ლექსიკონი (X ს-ის შუა წლები), ევსტათი თესალონიკელი (XII ს.) და სხვები.

ადგილმდებარეობა

კუნძული ევბეა ხალიბთა თავდაპირველი საცხოვრისი

ერთ-ერთი ანტიკური წყაროს მიხედვით, ხალიბების უძველეს საცხოვრისს წარმოადგენდა კუნძული ევბეა. ვერგილიუსის “გეორგიკების” I, 58-ე ტაეპის განმარტებით, ხალიბებს “სახელი ეწოდათ ხალიბიუმიდან, ევბეის სოფლიდან, რადგან აქედან გადასახლდნენ”[21]. ამ ცნობით, ხალიბები წარმოადგენენ ბალკანეთის ნახევარკუნძულიდან ლტოლვილ პელასგებს[22]. მკვლევართა აზრით, “გეორგიკების” სქოლიასტი იუნიუს ფილარგირიუსია, რომელიც იცნობდა მრავალ ძველ წყაროს[23];[24].
ხალიბების კუნძულ ევბეასთან კავშირზე მეტყველებს ევბეის უძველესი სახელი – ხალკოდოტისი (პლინიუს უფროსის მოწმობით). პლინიუსი გადმოგვცემს: “ევბეა… უწინ ერქვა ხალკოდოტისი ანუ მაკრისი, როგორც დიონისიოსი და ეფოროსი გადმოგვცემენ; როგორც არისტიდე – მაკრა; როგორც კალიდემუსი – ხალკისი; აქ აღმოჩნდა პირველად ბრინჯაო. როგორც მენეხმუსი [ამბობს], აბანტიასი [ერქვა], როგორც პოეტები ჩვეულებრივ – ასოპისი”[25].
თვით პლინიუსის გადმოცემით, კალიდემუსის ცნობით კუნძულ ევბეას აგრეთვე ერქვა ხალკისი (ჩჰალცის)[26]. აღსანიშნავია, რომ კუნძულ ევბეის ერთ-ერთ ქალაქს ხალკისი (Chalcis, Khalkis), ხალკიდა ერქვა (კუნძულის მარცხენა სანაპირო, სამხრეთ-დასავლეთით). ხალკიდას ჯერ კიდევ ჰომეროსი მოიხსენიებს: “ევბეას მცხოვრებ, გულადობით განთქმულ აბანტებს… ქალკიდაში… დასახლებულებს” (ჰომეროსი, ილიადა, II, 536-544).
ჰომეროსისა და პლინიუსის გარდა ხალკიდას მოიხსენიებს სტრაბონი (სტრ. X, თავი 1, 2). სტრაბონის მიხედვით ხალკიდა კუნძულ ევბეის დედაქალაქია (სტრ. X, თავი 1, 8). იგი ათენელებმა ტროას ომამდე დაარსეს (სტრ. X, თავი 1, 8). ხალკიდა უმნიშვნელოვანეს ქალაქს წარმოადგენდა. სტრაბონის მიხედვით, “ხალკიდელებმა მოახდინეს იტალიისა და სიცილიის ბევრი ადგილების კოლონიზაცია. არისტოტელეს სიტყვებით, ეს კოლონიები ხალკიდელებმა დაარსეს მაშინ, როცა იქ ე. წ. მხედრები მმართველობდნენ… ალექსანდრეს მიერ აზიაში გადასვლისას [ძვ. წ. 334 წ.] ხალკიდელებმა გააფართოვეს თავიანთი ქალაქის კედლები, შეიყვანეს რა მასში კანეფის ბორცვი და ევრიპი და არხზე გადებულ ხიდზე კოშკები, კარიბჭე და კედელი აღმართეს” (სტრ. X, თავი 1, 8).
ხალკიდელების მიერ იტალიისა და სიცილიის კოლონიზაციას სხვა ადგილასაც მოიხსენიებს (სტრ. V, 4, 4). მის მიხედვით, იტალიის ქალაქი კუმი ხალკიდელებმა დაარსეს (სტრ. V, 4, 4).
სტრაბონის მიხედვით კუნძული განთქმული იყო რკინის საბადოებით. “აქ იყო შესანიშნავი მაღარო, რომელიც ერთდროულად შეიცავდა რკინას და სპილენძს, რასაც, როგორც ამბობენ, სხვაგან არსად ნახავდი” (სტრ. X, თავი 1, 9).
გარდა ევბეისა, ხალკიდა იყო ეტოლიაში, ელიდეში, აგრეთვე სირიაში.
ჰომეროსი ხალკიდეს ევბეის გარდა მოიხსენიებს ეტოლიაში (ცენტრალური საბერძნეთის დასავლეთ ნაწილის ოლქი) და ელიდეში (მხარე დასავლეთ პელოპონესში). იგი გადმოგვცემს:
“ეტოლიელნი მოჰყვნენ თოანტს ანდრემონის ძეს,
პლევრონის მკვიდრნი, ოლენოსის და პილენესი,
ზღვის სანაპირო ქალკიდესი და კალიდონის” (ჰომეროსი, ილიადა, II, 638-640).
“ოდისეას” მიხედვით კი ხალკიდე ელიდეშიც მდებარეობდა:
“რა გასცდნენ კრუნოსს და ქალკიდის ლივლივა ტალღებს,
ჩავიდა მზეც და გზა სავალი ბინდმა დაჰფარა.
ახლა ფეასკენ აჩქარებდათ მათ ელიდედან
ეპეელების ვრცელ მხარეში ქარი ზევსისა” (ჰომეროსი, ოდისეა, XV, 295-298).

კოლხურ სამყაროსთან კავშირზე მიგვანიშნებს კუნძულ ევბეას სხვა სახელწოდებაც – ნეგროპონტი, ეგრიბოსი.
ევბეას რომ უძველეს ხანაში მაკრისი ერქვა გადმოგვცემენ ანტიკური ავტორები (ეფოროსი, კალიმაქე, სტრაბონი, დიონისიოსი, არისტიდე, პლინიუს უფროსი, ევსტათი თესალონიკელი…).
პლინიუსი გადმოგვცემს: “ევბეა… უწინ ერქვა ხალკოდოტისი ანუ მაკრისი, როგორც დიონისიოსი და ეფოროსი გადმოგვცემენ; როგორც არისტიდე – მაკრა[27].
სტრაბონის მიხედვით, თავისი სიდიდის გამო ძველი ავტორები “ევბეას მაკრიდას უწოდებდნენ“ (სტრ. X, თავი 1, 2)
ევბეას აგრეთვე უწოდებდნენ აბანტიასს, აბანტიდას (სტრაბონი, X, 1, 3), ასოპის, ოხეს, ელოპიას.
ჰომეროსის მიხედვით ევბეას ბინადრებს აბანტები წარმოადგენდნენ.
“ევბეას მცხოვრებ, გულადობით განთქმულ აბანტებს
ერეტრიაში, ქალკიდაში, ჰისტაიაში,
ზღვისპირა ქალაქ კერინთოში, მაღალ დიონში,
კარისტოში და სტირას მხარეს დასახლებულებს
არესის მოდგმის ელფენორი მეთაურობდა,
ქალკოდონტის ძე, აბანტების მხნე წინამძღოლი.
გრძელთმებიანი აბანტები მას მოჰყვებოდნენ,
იფნისტარიან ოროლებით სწყუროდათ მხედრებს
მომხვდურთა მკერდი დაელეწათ, აბჯრით დაცული” (ჰომეროსი, ილიადა, II, 536-544).

ევბეაზე უმთავრესად პელაზგები ბინადრობდნენ. ვერგილიუსის “გეორგიკების” I, 58-ე ტაეპის განმარტებით, ხალიბებს “სახელი ეწოდათ ხალიბიუმიდან, ევბეის სოფლიდან, რადგან აქედან გადასახლდნენ”[28]. ამ ცნობით, ხალიბები წარმოადგენენ ბალკანეთის ნახევარკუნძულიდან ლტოლვილ პელასგებს[29].
კუნძული ევბეას თავისი მდებარეობის გამო დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა. იგი წარმოადგენდა შუა საბერძნეთზე ბატონობის ბურჯს[30]. იგი საბერძნეთის უდიდეს კუნძულს წარმოადგენს. კუნძული მატერიკიდან გამოყოფილია ევბეის ზღვით

ხალიბების განსახლების არეალი

ხალიბები უძველესი დროიდან ვრცელ ტერიტორიაზე იყვნენ განსახლებულნი. მათი საცხოვრისი მდ. ჰალისიდან მდ. ჭოროხი აუზამდე იყო გადაჭიმული. ამიტომაც უწოდებდნენ ანტიკური ხანის ავტორები მათ მიწა-წყალს უსაზღვროს. აპოლონიოს როდოსელი (ძვ. წ. III ს.) გადმოგვცემს: “პოლიფემეს კი სხვა უწერია: უნდა კიოსის სანაპიროზე სახელგანთქმული დიდი ქალაქი მიზიელების ჯაფით ააგოს, შემდეგ კი თავად ჰპოვებს აღსასრულს ხალიბთა ვრცელი ქვეყნის მიწაზე”[31].
ხალიბების ვრცელ ტერიტორიაზე გავრცელებას მეტყველებს ის გარემოება, რომ ანტიკური ხანის წყაროებში მათი განსახლება ნაჩვენებია როგორც მდინარეების – ჰალისისა და თერმოდონტის, ასევე მდინარე ჭოროხის აუზებში.
ამ მხრივ აღსანიშნავია ჰეკატე მილეტელის, ქსენოფონტის, გაიუს პლინიუს სეკუნდუსის ცნობები. ძვ. წ. ა. VI-V საუკუნის ავტორი ჰეკატე მილეტელი გადმოგვცემს: “ხალიბები, ტომი პონტოზე… და “ხალიბოი” ჰეკატესთან: “ხალიბებს სამხრეთიდან არმენიელები ესაზღვრებიან”. სტამენე, ხალიბების ქალაქი, ჰეკატე (ასახელებს) აზიაში”[32]. ამ ცნობაზე დაყრდნობით, ხალიბების ერთი ნაწილი შავი ზღვის სამხრეთ სანაპიროზე, ქალაქ სტამენეს მიდამოებში ბინადრობდა. მეცნიერები ქ. სტამენეიას თანამედროვე ქ. ორდუს (ქ. კოტიორა) დასავლეთით ათავსებენ[33]. ხოლო რაც შეეხება ხალიბების მეორე ნაწილს, მათ ჰეკატე მილეტელი “არმენიის” მეზობლად, მთიან რეგიონში მოიხსენიებს.
პლინიუს უფროსი (ახ. წ. 23/24-79 წწ.) თავის “ბუნებრივ ისტორიაში” ხალიბებს ასახლებს მდ. თერმოდონტთან, ქ. კოტიორასთან ახლოს. ამავე დროს იგი მოიხსენიებს არმენოხალიბებს, რომლებიც მისი აზრით, ბინადრობენ ტრაპეზუნტის აღმოსავლეთით, დიდი სომხეთიდან 30 000 ნაბიჯით მოშორებით (ბუნებრივი ისტორია, ფრ. 11).
ანტიკური ხანის ზოგიერთი ავტორი ხალიბებს სამხრეთ შავიზღვისპირეთის სანაპირო ზოლში ათავსებს, ზოგიერთი კი – სამხრეთით, მთიან რაიონებში, ჭოროხის სათავეებთან. განვიხილოთ თითოეული მათგანი.

შავი ზღვის სამხრეთი სანაპირო

შავი ზღვის სამხრეთ სანაპიროზე ხალიბების ტერიტორია გადაჭიმული იყო მდ. თერმოდონტის (ახლანდელი მდ. თერმე-ჩაი) მიდამოებიდან ქ. სინოპის სანახებამდე, ე.ი. მოიცავდა მდინარე ჰალისის ორივე, როგორც აღმოსავლეთ ისე დასავლეთ სანაპიროს.
მდინარე ჰალისის (ახლანდელი ყიზილ-ირმაქი) აუზში ხალიბების გავრცელებას ადასტურებენ ჰომეროსი, ჰეროდოტე, ფსევდო-სკიმნოსი, ეფორე, ლიკოფრონი სქოლიასტითურთ, პომპონიუს მელა, ამიანე მარცელინე.
დღეს მრავალი მეცნიერი აღიარებს, რომ ჰომეროსის მიერ “ხომალდთა კატალოგში” მოხსენიებული ჰალიძონები, იგივე ხალიბებია. აქედან გამომდინარე, ძვ. წ. XIII ს. დასასრულისათვის ხალიბები მდინარე ჰალისის (ახლანდელი ყიზილ-ირმაქი) რეგიონის საკმაოდ მნიშვნელოვან ტერიტორიას მოიცავდა.
ხალიბების მდ. ჰალისის დასავლეთით ბინადრობაზე მოგვითხრობს ჰეროდოტე. იგი წერს: “დროთა განმავლობაში კრეზმა დაიპყრო ჰალისის აქეთა მხარეს (ე.ი. დასავლეთი მხარე. თ.ვ.) მოსახლე ყველა ხალხები კილიკიელებისა და ლიკიელების გარდა, სახელდობრ: ლიდიელები, ფრიგიელები, მისიელები, მარიანდები, ხალიბები, პაფლაგონელები, თრაკიელები… “ და სხვა (ჰეროდოტე, I, 28). საყურადღებოა, რომ ჰეროდოტეს ხალიბები დასახელებული ჰყავს მდ. ჰალისის დასავლეთით, ამასთანავე, ისინი მოხსენიებული არიან პაფლაგონიელების მეზობლად, რაც ემთხვევა და გარკვეულწილად ამაგრებს ჰომეროსის უძველეს ცნობებს. თავის მხრივ, პაფლაგონიის აღმოსავლეთ საზღვრად ანტიკური ხანის წყაროები მდინარე ჰალისს აღიარებენ.
აღნიშნულ ცნობებს მხარს უჭერს აგრეთვე ფსევდო-სკიმნის ცნობა, რომელიც თავის Oრბის დესცრიპტიო-ში ხალიბებს პაფლაგონიელების მეზობლად იხსენიებს. პაფლაგონიელების მეზობლად ხალიბებს ასახელებს ლიკოფრონ ქალკიდეკელ ლ;VXGი (ძვ. წ. III ს.) და მისი სქოლიასტი. მათი ცნობით, ისინი პაფლაგონიის ტომადაც კი იწოდებიან. ლიკოფრონის სქოლიასტი გადმოგვცემს: “ხალიბები ტომია პაფლაგონიის, რომლებთანაც, ჩანს, პირველად აღმოჩნდა რკინა”[34].
პომპონიუს მელას (ახ. წ. I ს.) მიხევით, ხალიბები ბინადრობდნენ მდინარე ჰალისის როგორც აღმოსავლეთით ისე დასავლეთითაც. მისი ცნობით, სინოპე და ამისოსი ხალიბების ქალაქებია. იგი წერს: “პაფლაგონიასთან ყველაზე ახლოს მყოფ ხალიბებს აქვთ სახელგანთქმული ქალაქები ამისოსი და სინოპე – ცინიკოსი დიოგენეს სამშობლო, მდინარეები ჰალისი და თერმოდონტი…”[35].
ხალიბებს ზღვის სანაპირო ზოლში ასახელებს ესქილე: “ზღვისპირ იარე, სად ტალღანი ლოდებზე ჰქუხან. მარცხენა მხარეს ოდითგანვე რკინის მჭედელნი მოსახლეობენ ხალიბები”[36].
ზოგი ანტიკური ხანის ავტორი ხალიბებს თერმოდონტის (ახლ. მდ. თერმე-ჩაი) აღმოსავლეთით ასახლებს. ასე მაგალითად, ფსევდო-სკილაქსის (ძვ. წ. IV ს.) ცნობებზე დაყრდნობით, ხალიბები ტიბარენების შემდეგ (მის დასავლეთით), დაახლოებით ქ. კოტიორას (ახლანდელი ქ. ორდუ) დასავლეთით ბინადრობდნენ. იგი გადმოგვცემს: “ტიბარენების შემდეგ არის ხალიბების ტომი; და დახურული ნავთსადგური გენეტესი, ელინური ქალაქი სტამენეია, ელინური აკროპოლისი იაზონია.”[37]. მკვლევარები გენეტესის, სტამენეიას და იაზონიას ლოკალიზაციას თანამედროვე ქ. ორდუს დასავლეთით ახდენენ. როგორც ზემოთ ავღნიშნეთ, ქ. სტამენეიას ქ. ორდუსთან (ქ. კოტიორა), ან მის ახლომდებარე ადგილთან აიგივებენ. იაზონია იგივე იაზუნბურუნი, ანუ იასუნის კონცხს წარმოადგენს, რომელიც ქ. კოტიორას დასავლეთით მდებარეობს[38]. ფსევდო-სკილაქსის მიხედვით, “ხალიბების შემდეგ ბინადრობენ ასირიელები, მდინარე თერმოდონტი და ბერძნული ქალაქი თემისკირა”. ქალაქი თემისკირა მდინარე თერმოდონტთან მდებარეობდა. აქედან გამომდინარე, ფსევდო-სკილაქსის ცნობით, ხალიბები ზღვის სანაპირო ზოლში დაახლოებით მდ. თერმოდონტიდან (ახლ. მდ. თერმე-ჩაი) ქ. კოტიორამდე (ეხლანდელი ქ. ორდუ), ან მის დასავლეთით მდებარე იაზუნბურუნის, ანუ იასუნის კონცხამდე ბინადრობდნენ[39].
როგორც ზემოთ ავღნიშნეთ, სტამენეს ხალიბების ქალაქად აღიარებს ჰეკატე მილეტელიც[40]. ცხადია, ფსევდო-სკილაქსის და ჰეკატეს მიერ მოხსენიებული ქ. სტამენე ერთი და იგივე ქალაქია და თანამედროვე ქ. ორდუს (ძველი ქ. კოტიორა) შეესაბამება. ხალიბთა ტომს მდ. თერმოდონტზე ათავსებენ აგრეთვე, ევდოქს როდოსელი და სტეფანე ბიზანტიელი[41];[42]. პლინიუს უფროსი ხალიბებს მდ. თერმოდონტთან, ტიბარენების დასავლეთით, ქ. კოტიორასთან ახლოს ათავსებს. იგი წერს: “თერმოდონტის მდინარესთან ცხოვრობენ კენები, ხალიბები, აქვეა ქ. კოტიორა, შემდეგ ბინადრობენ ტიბარენები” (ბუნებრივი ისტორია, ფრ. 11.)
ზღვისპირა ზოლში, ტრაპეზუნტის დასავლეთით ასახლებენ ხალიბებს ანტიკური ხანის ისეთი ავტორები, როგორიცაა ქსენოფონტი, ეფორე, აპოლონიოს როდოსელი, დიონისიოს პერიეგეტი, პლინიუსი. ეფორეს, დიონისიოს პერიეგეტის, რუფუს ფესტუს ავიენუსის (ახ. წ. IV ს.) ცნობებით, ხალიბებს აღმოსავლეთით ტიბარენები ესაზღვრებიან[43]. ვალერიუს ფლაკუსი ხალიბებს გენეტესის მთებთან და ტიბარენების “მწვანე ტბებთან” ახლოს ათავსებს (არგონავტიკა, V).
ანტიკური ხანის ავტორების ცნობებზე დაყრდნობით, ხალიბები მარტო ზღვისპირა ზოლში არ ბინადრობდნენ. ზოგიერთი ავტორი მათ სამხრეთით, “ქვეყნის შიგნითაც” ათავსებენ. სტრაბონს თავის “გეოგრაფიაში” მოჰყავს ეფორეს (ძვ. წ. IV ს.) ცნობა, რომელსაც განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება. სტრაბონი გადმოგვცემს: “ეფორე ამბობდა, რომ ეს ნახევარკუნძული დასახლებულია თექვსმეტი ტომით, რომელთაგან სამი არის ელინური, ხოლო დანარჩენი ბარბაროსული, თუ არ ჩავთვლით შერეულ (ტომებს); ზღვასთან არიან კილიკიელები, პამფილიელები, ლიკიელები, ბითვინიელები, პაფლაგონიელები, მარიანდინები, ტროელები და კარიელები; შუა ქვეყანაში მოსახლეობენ პისიდიელები, მისიელები, ხალიბები, ფრიგიელები და მილიები”[44]. როგორც ჩანს, ეფორე ხალიბებს ქვეყნის შიგნითაც, ე. ი. ჰალისის ზემო წელზეც ათავსებს. თავის მხრივ, სტრაბონი არ უარყოფს ხალიბების ბინადრობას “ქვეყნის შიგნით”. იგი ეკამათება ეფორეს მხოლოდ იმის გამო, რომ მან ხალიბები მხოლოდ შიდა ქვეყანაში მიუთითა, მაშინ როდესაც ისინი ზღვის სანაპიროზეც უნდა აღენიშნაო. სტრაბონი გადმოგვცემს: “ჯერ უნდა შევეკითხოთ ეფორეს, რატომ ათავსებს ხალიბებს ნახევარკუნძულის შიგნით, ასე შორს აღმოსავლეთით სინოპისა და ამისოსაგან? რატომ ათავსებს იგი შუა ხმელეთზე ხალიბებს, რომელთაც პოეტი, (ჰომეროსი), ჰალიძონებს უწოდებს, როგორც ჩვენ უკვე დავამტკიცეთ? უმჯობესი იყო გაეყო და ერთნი ეჩვენებინა ზღვის ნაპირას, ხოლო მეორენი შუა ხმელეთზე”[45].
ხალიბებს “ქვეყნის შიგნით” ასახლებს ფსევდო-სკიმნოსიც. იგი ზღვის ნაპირას პაფლაგონიელებს და პამფილიელებს მოიხსენიებს, ხოლო ზღვისგან დაშორებით, მატერიკის სიღრმეში – ხალიბებს. ფსევდო-სკიმნოსი გადმოგვცემს: “ხალიბები ქვეყნის შიგნით არიან და (ცხოვრობენ) კაპადოკიელების მახლობლად”[46].
აღსანიშნავია, რომ ქსენოფონტი (ძვ. წ. 435/431-355/4 წწ) ხალიბების ერთ ნაწილს კერასუნტის დასავლეთით მოიხსენიებს (V. 5, 1). მაგრამ, სადამდე ვრცელდებოდა ზღვის სანაპიროზე დასავლეთის მიმართულებით ხალიბთა მოსახლეობა,
ქსენოფონტეს (ძვ. წ. V ს.) მიხედვით მოსინიკებს ეკავათ ტერიტორია ტრაპეზუნტიდან დასავლეთით კერასუნტამდე (ფარნაკია).

შავი ზღვის სამხრეთ-აღმოსავლეთ მთიანეთი

ანტიკური ხანის ავტორების ცნობებზე დაყრდნობით, ხალიბები მარტო ზღვისპირა ზოლში არ ბინადრობდნენ. მათი აზრით, ხალიბები ტრაპეზუნტის სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარე მთიანეთშიც (მდ. ჭოროხის სათავეების მახლობელი ადგილი, არზრუმის მიდამოები, ჭანეთის ანუ ჩრდილოეთ ანატოლიის ქედის სამხრეთი კალთები) ბინადრობდნენ (ჰეკატე მილეტელი, ქსენოფონტი, სკიმნოს ქიოსელი, სტრაბონი,). სკიმნოს ქიოსელი (ძვ. წ. III-II სს.) მოგვითხრობს: “ხალიბები ქვეყნის შიგნით არიან და (ცხოვრობენ) კაპადოკიელების მახლობლად”[47].
აღსანიშნავია, რომ ქსენოფონტი ხალიბებს ტიბარენებსა და მოსინიკებს შორის ათავსებს და პირველთა ხელქვეით ტომად წარმოგვიდგენს. ამ ცნობაზე დაყრდნობით, შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ ხალიბების სამოსახლო ტერიტორია “სამხრეთისაკენ და ალბათ სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ ვრცელდებოდა და შესაძლოა აღწევდა ტიბარენებისა და მოსინოიკების ტერიტორიებს სამხრეთიდან”[48]. აქედან გამომდინარე, საფიქრებელია, რომ “მოსინოიკებს დამორჩილებული ჰყავდათ არა მთლიანად ხალიბების ტომები, არამედ მხოლოდ ის ნაწილი, რომელიც მათ ტერიტორიას სამხრეთიდან ემეზობლებოდა[49].
ქსენოფონტის ცნობებზე დაყრდნობით, შესაძლებელია განისაზღვროს ხალიბების ტომის განსახლების უფრო მიახლოებითი ლოკალიზაცია. “ანაბასისის” საფუძველზე მეცნიერები თვლიან, რომ ხალიბების ტომი ცხოვრობდა აღმოსავლეთ ანატოლიაში, მდ. არეზის ზემო წელის ჩრდილოეთით[50]. მათი სამხრეთი საზღვარი სომხეთამდე ვრცელდებოდა[51]. ქსენოფონტის “ანაბასისის” IV, 5-ში და VI, 6,1-ში აღწერილია ბერძენთა მსვლელობა არმენიაში. არმენიაში მოგზაურობა მდინარე არეზზე (ქსენოფონტი მას ფასისს უწოდებს) მთავრდება. “ამის შემდეგ (ელინებმა) იარეს შვიდ გადასავლად დღეში ხუთ-ხუთი ფარასანგი მდინარე ფასისის (მდ. არეზი; თ. ვ.) გასწვრივ. [ფასისის] სიგანე ერთი პლეთრონია. შემდეგ იარეს ორ გადასავლად 10 ფარასანგი. მთის გადასასვლელთან, რომელიც ვაკეზე ეშვებოდა, მათ დახვდნენ ხალიბები, ტაოხები და ფასიანები… აქედან (ელინებმა) ტაოხების ქვეყანაში ხუთ გადასავლად ოცდაათი ფარასანგი იარეს… აქედან იარეს ორმოცდაათი ფარასანგი შვიდ გადასავლად ხალიბების (მიწა-წყალზე)… ამის შემდეგ ელინები მივიდნენ მდინარე ჰარპასოსთან, რომლის სიგანე ოთხი პლეთრონია. აქედან იარეს სკვითინების [ქვეყანაში]”[52]. ქსენოფონტის მონათხრობიდან ჩანს, რომ “არმენიის” ქვეყნის შემდეგ ხალიბების მიწა-წყალი იწყებოდა, რომელნიც მდ. ფასისის (არეზის) ზემო წელის ჩრდილოეთით და მდ. ჰარპასოსის (ჭოროხი) ხეობაში, უმთავრესად მის მარჯვენა მხარეს ბინადრობდნენ. ბერძნებმა ხალიბების ტერიტორიაზე 50 ფარასანგი (ე. ი. დაახლოებით 250 კმ) გაიარეს მდ. ჰარპასოსის (ჭოროხის) დინების სამხრეთით, რის შემდეგაც მდინარის ნაპირზე გავიდნენ.
საყურადღებოა ქსენოფონტის მეორე ნაწარმოები – “კიროპედია” (“ჩყროპაედია”), რომლის მიხედვითაც ხალდები ცხოვრობდნენ მთიანეთში, დასავლეთ სომხების მეზობლად (ქსენოფონტი, “ჩყროპაედია”, III, 1-3).
როგორც ზემოთ გვქონდა აღნიშნული, ხალიბების სომხეთის მეზობლად გავრცელებას მხარს უჭერს აგრეთვე ჰეკატე მილეტელი (549-472 წწ), რომელიც აღნიშნავს: “ხალიბებს სამხრეთით არმენიელები ესაზღვრებიანო”[53].
ჭოროხის ხეობაში ხალიბების განსახლებას სომხური წყაროებიც ადასტურებენ. შემთხვევითი როდია, რომ ძველი სომხური წყაროები ჭოროხის ხეობას ხალდაძორს (ხალდის ხეობას) უწოდებენ[54]. ხოლო VII ს. სომხური “გეოგრაფია”, აგრეთვე მოვსეს ხორენაცი (ახ. წ. V ს.) ხალიბებს ჭანებთან აიგივებს[55]. შესაძლებელია ვივარაუდოთ, რომ ანტიკურ წყაროებში ამ მიდამოებში მოხსენიებულ ხალიბებში სწორედ ეს ჭანები იგულისხმებიან[56].
აღმოსავლეთ ანატოლიის მთიანეთში ხალიბების განსახლების შესახებ საინტერესო ცნობებს გვაწვდის სტრაბონი. მისი ცნობით, ძველი ხალიბების მემკვიდრეები ქალდეები ტრაპეზუნტისა და მცირე სომხეთამდე გადაჭიმულ ფარნაკიის სამხრეთით მდებარე მთიანეთში ცხოვრობდნენ და თვით ფარნაკიაც ხალიბების მიწა-წყალზე მდებარეობდა[57]. ფარნაკიისა და ტრაპეზუნტის გარდა ხალიბები დიდი სომხეთის საზღვრებამდეც ვრცელდებოდნენ, რითაც ეხმიანება ქსენოფონტის “ანაბასისში” გადმოცემულ ზემოაღნიშნულ ცნობას. სტრაბონის მიხედვით, ანტიოქ დიდის სარდლებმა, მამა-შვილმა, არტაქსიამ (Aრტასჰეს) და ზარიადრმა (ძარეჰ) ხალიბებს კარენიტის მხარე და ქსერქსნე წაართვეს, რის შედეგად სომხეთმა თავისი გავლენა გაავრცელა ევფრატისა და არაქსის ამ რეგიონში[58]. სტრაბონი გადმოგვცემს: “მოგვითხრობენ არმენიაზე რომ პირველად ის პატარა ყოფილა, გაზრდილა არტაქსიასა და ზარიადრის მეშვეობით, რომლებიც პირველად ანტიოქ დიდის სარდლები იყვნენ, ხოლო მერე, მისი დამარცხების შემდეგ, გამეფდნენ… ამათ გაზარდეს (ქვეყანა იმის ხარჯზე), რომ მეზობელ ხალხებს ჩამოაჭრეს ნაწილები… ხალიბებისა და მოსინიკებისაგან (წაიღეს) კარენიტი და ქსერქსნე, რომელიც მცირე არმენიის მეზობლად არიან, თუ მისი ნაწილები არიან”[59]. სომხების მიერ ხალიბების კუთვნილი კარენიტის მხარისა და ქსერქსნეს დაპყრობა ძვ. წ. II საუკუნის პირველი ნახევრით თარიღდება[60].
მკვლევართა მტკიცებით, კარენიტი იგივე კარნუ-ქალაქი, თანამედროვე ქ. ერზერუმია, რომელიც დიდი სომხეთის დასავლეთ ნაწილში, მდინარეების – ჩრდილოეთ ევფრატის (ანუ კარა-სუს), ჭოროხის, ელმალის და არეზის (არაქსი) ზემო დინებებს შორის მდებარეობს, ხოლო ქსერქსნე მისგან დასავლეთით, თანამედროვე ერზერუმის რაიონშია[61]. ნ. ადონცის მიხედვით, კარენიტი ერზერუმის მხარეს შეესაბამება, ხოლო ქ. კარინი – ქ. ერზერუმს[62].
ქართული საისტორიო წყაროებიც ერზერუმს კარნუ-ქალაქს უწოდებენ. დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსის მიხედვით, აღმოსავლეთის დომესტიკოსის (მხედართმთავრის), გრიგოლ ბაკურიანის ძის გამგებლობაში შედიოდა ოლთისი, კარნუ-ქალაქი და კარი. იგი გადმოგვცემს: “და წარვიდა მეფე გიორგი მამულსა თვისსა ტაოს, და მოვიდა ბანას. ხოლო მუნ მოვიდა წინაშე მათსა ზორვარი აღმოსავალისა გრიგოლ ბაკურიანის ძე, რომელსა ჰქონდეს ოლთისნი, და კარნუ-ქალაქი, და კარი, და დიდად განიხარეს და განისუენეს”[63]. აღსანიშნავია, რომ XVIII საუკუნის შუა წლების ჯანაშვილისეულ ნუსხაში არშიაზე მიწერილია: “კარნუ აზრუმია”[64].
ჟამთააღმწერელის “მონღოლთადროინდელ ისტორიაში” გამრეკელ-თორელის გამგებლობაში შედიოდა “ჯავახეთი, სამცხე და აღმართ ვიდრე კარნუ-ქალაქადმე”[65].
ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, კარენიტი, იგივე კარნუ, ერზერუმის მხარეს გულისხმობს და ძვ. წ. II-I საუკუნეთა მიჯნამდე ხალიბების ქვეყნის შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენდა[66].
სომხეთის მიერ ხალიბების მიწა-წყლის მიტაცებას უნდა გამოეწვია ჭოროხის, მტკვრისა და არაქსის სათავეებს შორის ნარევი მოსახლეობის წარმოქმნა, რასაც აღნიშნავს პლინიუსი ახალი ეთნიკური ცნებით – არმენოხალიბები. იგი წერს: “ფარნაკეადან 100000 ნაბიჯზე მდებარეობს თავისუფალი ქალაქი ტრაპეზუნტი, უზარმაზარი მთებით შემოზღუდული. მათ გადაღმა ბინადრობს არმენოხალიბების ტომი, ხოლო მათგან 30000 ნაბიჯის მანძილზე დიდი სომხეთია” (ბუნებრივი ისტორია, ფრ. 11). პლინიუსის მიხედვით, სომხები შავი ზღვის სანაპიროს მხოლოდ 30 რომაული მილით იყვნენ დაშორებულნი, რაც მიგვანიშნებს, რომ მათ საგრძნობლად შეუვიწროებიათ ხალიბები და თავის ფარგლებში მოუქცევიათ ხალიბების ტერიტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილი.
მეცნიერთა აზრით, “ამგვარი ისტორიული პროცესის შედეგი უნდა იყოს სომხურ ენაში ჭანურის ენობრივი ელემენტების დამკვიდრების ცნობილი ფაქტი”[67].
აღსანიშნავია, რომ დაახლოებით ამ მიდამოებში ივარაუდება ხეთური და ურარტული პერიოდის წყაროებში ხალივასა (Hალიწა) და ხალიტუს (Hალიტუ) სახელწოდებით მოხსენიებული ხალიბები.
თ. მიქელაძე ხეთურ წყაროებში დაცული სუპილულიუმა-მათიას ხელშეკრულების იმ ადგილზე მიანიშნებს, სადაც ერთადაა დასახელებული Hალიწა და Kარნა[68];[69]. იგი აღნიშნავს: “ცხადია Hალიწა შეესაბამება ხალიბების ქვეყანას, ხოლო Kარნა ხალიბთა კუთვნილ მხარეს – კარენიტ/კარნუს. ძნელია მოიძებნოს საბუთი ამ იგივეობის საწინააღმდეგოდ, რადგან აქ სახელთა სრულ თანხვედრას კი არ აქვს მხოლოდ ადგილი, არამედ ტერიტორიათა დამთხვევასაც. საქმე ისაა, რომ Hალიწა–სა და Kარნა–ს უშუალო მეზობლების იშუვასა და თურმითას ქვეყნები ეგულებათ: პირველი, – ხარფუთის მიდამოებსა და ეფრატისპირეთის აღმოსავლეთ ნაწილში, ხოლო მეორე – თანამედროვე ტოკატ-სივასსა და ერზინჯანს შორის, ე. ი. იმ მხარეებში, რომელიც უშუალოდ ესაზღვრება ერზერუმისა და ჭოროხის სათავეთა რაიონს სამხრეთიდან და სამხრეთ-დასავლეთიდან”[70].
იგივე შეიძლება ითქვას ურარტულ წყაროებში დაცული ურარტუს მეფის – რუსა II-ის (დაახლ. ძვ. წ. 685-645 წწ) ადილჯევაზის წარწერაში მოხსენიებული ხალიტუს (Hალიტუ) ტომთა გაერთიანების შესახებ[71]. მეცნიერთა აზრით, ხალიტუ (Hალიტუ) იგივე “ჰალიძონები” და შესაბამისად ხალიბებია[72];[73]. აღნიშნული წარწერის მიხედვით, ხალიტუს ქვეყანა მდებარეობდა მუშქების ზევით, შავი ზღვის სამხრეთ სანაპიროებთან და წარმოადგენდა ე.წ. “პონტოსპირა ხალდების”, ანუ იგივე ხალიბების მხარეს, რომელიც აღმოსავლეთით ვრცელდებოდა მდინარეების: დასავლეთ ევფრატის, ანუ კარა-სუს, ელმალისა და არეზის ზემო დინებებს შორის[74];[75].

ხალიბების განსახლების ჩრდილოეთი საზღვარისაინტერესოა სანამდის ვრცელდებოდა ხალიბების განსახლების ჩრდილოეთი საზღვარი. ქსენოფონტის მონათხრობიდან მხოლოდ მიახლოებით არის შესაძლებელი ამის დადგენა. იგი გადმოგვცემს, რომ ბერძნები ხალიბთა ქვეყანაში მდ. ჰარპასოსს (ჭოროხი) გაჰყვნენ მისი დინების მიმართულებით, შესაძლებელია იმ იმედით, რომ ზღვაზე შეძლებდნენ გასვლას. ამაზე მიუთითებს ის, რომ მოქირავნეებმა ჰარპასოსი (ჭოროხი) იქ გადალახეს, სადაც იგი განსაკუთრებით ფართოა. თ. მიქელაძის მოსაზრებით, ეს უნდა მომხდარიყო ახლანდელ სოფ. ორჯოხის მიდამოებში[76]. ამას იგი ასაბუთებს იმ გარემოებით, რომ “ორჯოხის შემდეგ ჭოროხი გაუვალ კლდეებს შორისაა მოქცეული და ბერძენთა დიდი არმია ვეება აღალით ვერ შეძლებდა ამ კლდეების გადალახვას, მით უმეტეს, რომ მათ გზადაგზა განუწყვეტლივ თავს ესხმოდნენ ხალიბები”[77]. აქედან გამომდინარე, ხალიბები ჩრდილოეთით ჭოროხის შუა წელზეც ბინადრობდნენ და მათი გავრცელების ტერიტორია ეხლანდელ სოფ. ორჯოხის მიდამოებსაც მოიცავდა. მათ უმნიშვნელოვანეს ქალაქებს წარმოადგენდნენ ამისოსი და სინოპე.

 

 

ეთნიკური წარმომავლობა

ხალიბები (იგივე ხალდები) უძველეს კოლხურ ტომს წარმოადგენენ. ამას ადასტურებს ჯერ კიდევ ანტიკური ხანის მწერალთა ცნობები. ამ ცნობების მიხედვით ისინი ძირითადად კოლხურ ტომებთან (ტიბარენები, მოსინიკები, მაკრონები, მაკროკეფალები და სხვ.) გარემოცვაში იხსენიებიან. აღსანიშნავია, რომ VII ს. სომხური “გეოგრაფია” ხალიბებს ერთ-ერთ კოლხურ ტომთან – ჭანებთან აიგივებს.
ჰომეროსი “ხომალდთა კატალოგში” ჰალიძონების ერთ-ერთ წინამძღოლად ასახელებს ოდიოსს მეცნიერები ბევრს დაობენ წინამძღოლთა სახელების ეთნიკური წარმომავლობის გარშემო. ზოგს ისინი ბერძული სამყაროს კუთვნილებად მიაჩნდა (რ. ლეონჰარდი, ო. გრუპე). ვუკოლ ბერიძის აზრით, ოდი კოლხური წარმართული პანთეონის ერთ-ერთი თვალსაჩინო ღვთაება იყო[78]. აღნიშნული კიდევ ერთხელ ამტკიცებს ხალიბების კოლხურ ტომად აღიარებას.
მკვლევარები კარგახანია ხალიბებს კოლხების მონათესავე ტომად მიიჩნევენ. ივ. ჯავახიშვილის მტკიცებით, ისინი მეგრულ-ჭანურ ეთნიკურ ჯგუფს განეკუთვნებიან[79]. იგივეს აღიარებს ნ. ლომოური[80].
ხალიბების კოლხურ ტომებთან მონათესავეობაზე მეტყველებს აგრეთვე, ერთ-ერთი ანტიკური წყარო, რომლის მიხედვით, ხალიბების უძველეს საცხოვრისს წარმოადგენდა კუნძული ევბეა (ანუ მაკრისი). მკვლევარები კუნძულ ევბეის ძველ სახელს – მაკრისს მაკრონების სახელწოდებას უკავშირებენ[81]. ასე მაგალითად, აპოლონიოს როდოსელის სქოლიასტი გადმოგვცემს: “დიონისიოს ქალკიდელი ამბობს, რომ იმათ მაკრონები იმიტომ ჰქვიათ, რომ ისინი ევბეელთაგან არიან გამოსულები” (ევბეას ძველად მაკრისი ეწოდებოდა)[82]. თავის მხრივ, “მაკრონებს” მეცნიერები “მეგრელებთან” აიგივებენ და თვლიან, რომ მაკრონთა სატომო სახელი უკავშირდება ეთნიკურ ტერმინს “მარგალი” (მეგრელი)[83].
აღსანიშნავია, რომ კუნძულ ევბეაზე (ანუ მაკრისი) უმთავრესად პელაზგები ბინადრობდნენ. აქედან გამომდინარე, ბევრი მეცნიერი ასკვნის, რომ ხალიბები იგივე ბალკანეთის ნახევარკუნძულიდან ლტოლვილი პელაზგებია, რომლებიც სხვა პელაზგური ტომების (მაგ. მაკრონები) მსგავსად, “აღმოსავლეთით, ჯერ პროპონტიდის (მარმარილოს ზღვის), შემდეგ კი შავი ზღვის სანაპიროებისაკენ გადმოხიზნულან და აქ ძველთაგანვე დამკვიდრებული ნათესავი ტომების მეზობლად დაბინავებულან”[84]. ამ მხრივ, მნიშვნელოვანია, რომ პელაზგებს კოლხების მონათესავე ტომად აღიარებენ.
“Liber generationis” (ახ. წ. 334 წ) ავტორი, იპოლიტე პორტელი, “პასქალური ქრონიკა” (VII ს.), გიორგი სინგელოზი (VIII ს-ის ბოლო – IX ს-ის დასაწყისი) მათ იაფეთის შთამომავლებად მიიჩნევს[85];[86];[87].
ძველი ბერძენი პოეტი და მეცნიერი კალიმაქსი (დაახლ. ძვ. წ. ა. 300-240 წწ.) ხალიბებს სკვითურ ტომად მიიჩნევს. სკვითებად ხალიბებს მიიჩნევდნენ, აპ. როდოსელის სქოლიასტი, ვირგილიუსი (გეორგიკა, ტ. I, 55-56 გვ.) აღსანიშნავია, რომ ანტიკური ხანის ავტორები სკვითებად მიიჩნევდნენ არამარტო საკუთრივ სკითებს, არამედ მათ მეზობელ ტომებსაც. სკვითებად ხალიბების (ვირგილიუსი – გეორგიკა, ტ. I, 55-56 გვ.) გარდა მიიჩნევდნენ მთელ კოლხეთს და სომხეთსაც კი.

ყოფა-ცხოვრება და ზნე-ჩვეულებები

რკინის პირველი მჭედლები ხალიბები იყვნენ. ისინი ძვ. წ. II ათასწლეულიდან ცხოვრობდნენ ანატოლიის მთიანეთში.
რკინის ათვისება წარმოადგენდა უდიდეს ტექნიკურ რევოლუციას. ძველად ღუმელი არ იძლეოდა რკინის გამოდნობისათვის საჭირო მაღალ ტემპერატურეს (1530 გრადუსი). მიღებული ლითონი წარმოადგენდა ცომისებრი მასის სვრეტებიან გუნდას წიდის ნარევით. ხალიბებმა გამოიგონეს წიდისაგან განთავისუფლების ხერხი, რომელიც მიიღწეოდა ხანგრძლივი ჭედვის შედეგად. ასე მიიღეს მათ მყარი, მცირენახშირბადიანი რკინა.
რკინის მეტალურგიის აღმოჩენა წარმოადგენდა უდიდეს საიდუმლოებას – რადგან რკინის მადანი ყველგან იყო, ვიდრე სპილენძი. ამას გარდა, რკინა უფრო იაფი ჯდებოდა, ვიდრე სპილენძი. აქედან გამომდინარე, თუ რკინის მეტალურგიის საიდუმლოებას ფარდა აეხდებოდა, ახალი ლითონი მალე გავრცელდებოდა მთელ სამყაროში და გარდაქმნიდა ადამიანთა ცხოვრებას. თითქმის ნახევარი ათასი წელი ინახავდნენ ხალიბები თავიანთ საიდუმლოს, მთებში ქმნიდნენ საგუშაგოებს და კლავდნენ მსტოვრებს.
დადგა დრო და რკინა ყველაზე ფართოდ გავრცელებული ლითონი გახდა. ადამიანებმა რკინისაგან შექმნეს ისეთი იარაღები, რომლებმაც მთლიანად შეცვალეს მათი ყოფა-ცხოვრება. დადგა დრო რკინის ცულების, ხერხების და თოხების, ადამიანებმა კიდევ ერთი გამარჯვება მოიპოვეს ბუნებაზე, რომელიც მათ საშუალებას აძლევდათ ადვილად გაეჩეხათ ტყეები და გაეტეხათ ყამირი. რკინისწვერიანი გუთანი უფრო ადვილად ამუშავებდა მიწას. რკინის ნიჩაბი საშუალებას იძლეოდა გაეყვანათ სარწყავი არხები. ადრე, ასეთი სამუშაოების ჩატარება ადამიანთა დიდი მასის, ზოგჯერ მთელი გვარის ძალისხმევას მოითხოვდა. ახლა კი ამის გაკეთება ერთ ადამიანსაც შეეძლო. ამან თავის მხრივ, გვარის დაშლა და ინდივიდუალური ნაკვეთების გამოყოფა გამოიწვია.
მაგრამ მჭედლების მთავარ ნაწარმს წარმოადგენდნენ არა ცულები და თოხები, არამედ ხმლები. მჭედელი მუხლს იდრეკდნენ და მსხვერპლს სწირავდნენ ღმერთებს, ხოლო მეფეებს და მათ მხედრებს გადასცემდნენ მათ მიერ გამოჭედილ ხმლებს. რკინის ხმალი გახდა ძალაუფლების სიმბოლო, თაყვანისცემის ობიექტი, ღვთაება: თვალუწვდენელი სტეპების ბარბაროსები ხმალს არჭობდნენ მიწაში და თაყვანს სცემდნენ მას როგორც ღმერთს. დადგა დრო რკინის ხმლების.
ანტიკური ხანის წყაროებში მრავლად მოიპოვება ცნობები ხალიბებზე, როგორც რკინოს დამუშავებით განთქმულ ტომებზე. ხალიბებმა ხალხებს რკინის მოპოვება–დამუშავება ასწავლეს. ბერძნულ-რომაული წყაროები რკინისა და ლითონის აღმოჩენასა და მის დამუშავებას ხალიბებს მიაწერენ. ვირგილიუსის ცნობით, “ხალიბები – ტომი პონტოში, რკინა რომ აღმოაჩინა”. არიანე ნიკომედიელის ცნობით, ხალიბები პირველნი არიან ადამიანთა შორის, რომელთაც მიეცათ შემთხვევა ლითონთა დამუშავების[88]. პლინიუსის ცნობითაც, ხალიბები ერთ-ერთი პირველთაგანნი იყვნენ მათ შორის, ვინც საერთოდ მელითონეობას ჩაუყარეს საფუძველი[89]. ესქილე ხალიბებს წარმოგვიდგენს, როგორც “ოდითგანვე რკინის მჭედელნი”[90]. ხოლო “მიჯაჭვული პრომეთეს” სქოლიასტი ხალიბების სამშობლოს წარმოგვიდგენს, როგორც “რკინის–დედის ქვეყანა: ესე იგი რკინის წარმომშობი ქვეყანა… სადაც პირველად მოიძებნა რკინა”[91].
ბერძნებმა რკინას მისი აღმომჩენი ხალხის სახელი უწოდეს. აშკარაა ხალიბების კავშირი ბერძნულ ტერმინთან “ხალიუფს” (რკინა)[92];[93]. სვიდას ლექსიკონში (X ს-ის შუა წლები) ასეთ განმარტებას ვხვდებით: “ხალიბები – ტომია სკვითიაში, სადაც რკინა იპოვება… ხოლო ხალიფსი რკინაა; ეპიგრამაში სწერია: “და მაგარი ხალიბი (ე.ი. რკინა) მომცელავი”[94].
მეცნიერთა აზრით, შესაძლებელია ტერმინი – “ხალიუფს” (რკინა), კი არ მომდინარეობდეს ხალიბების სახელიდან, არამედ თვითონ სახელწოდება “ხალიბი” იყოს განვითარებული ამ ტერმინიდან, რკინის დამუშავებით განთქმული აქაური ტომების (ხალდების) აღსანიშნავად.
აპოლონიოს როდოსელი (დაახლ. ძვ. წ. 295-215 წწ.) ამბობს: ხალიბები “ეჭიდებიან ხენეშ ხრიოკებს, გარჯა-შრომაა იმათი ხვედრი, რკინა-ფოლადის ოსტატებია, საქმიანობენ საბადოებში”[95]. აპ. როდოსელის მიხედვით ხალიბები მიწათმოქმედებას არ მისდევენ და რკინასა და ვერცხლს ამუშავებენ: “ეს ხალხი ხარებს არ აბამს სახნისს, ხნულს არ მიჰყვება ახოში მხვნელი, ხალიბი ნახირს არ აბალახებს გაშლილ ველებზე ხელჯოხიანი: ხალიბი ხალხი მხოლოდ მიწას თხრის, მადანს დაეძებს, გადასდის ხვითქი, ნახავს, გაადნობს, გაცვლის ხორბალში, რომ არ ამოსძვრეს შიმშილით სული; ჭვარტლით არიან გამურულები – ეს არის მთელი მათი ცხოვრება”[96]. იგივეს აღნიშნავს მისი სქოლიასტიც: “ხალიბებს საბადოებიდან ამოაქვთ რკინა, ჰყიდიან და ასეთრიგად შოულობენ ცხოვრების სახსარს, ვინაიდან მოსავლიანობისათვის უვარგისი მიწა უკავიათ”[97].
ევდოქს როდოსელი (ძვ. წ. III ს.) წერს: “ხალიბთა ქვეყნიდან გააქვთ რკინა, რომელსაც აქებენ მისი სიმაგრის გამო” (ევდოქს როდოსელი, დედამიწის აღწერილობა, ფრ. 3).
სტეფანე ბიზანტიელი (VI ს.) იმოწმებს ევდოქს როდოსელის ცნობას ხალიბების რკინის შესახებ. იგი გადმოგვცემს: “მათ შესახებ ამბობს ევდოქსე I წიგნში: “ხალიბთა ქვეყნიდან გააქვთ რკინა, რომელსაც სიმაგრეს უქებენ”[98].
დიონისიოს პერიეგეტი (ახ. წ. II ს.) ასე გადმოგვცემს ხალიბების შესახებ: ”უხეშსა და მკაცრ მიწა-წყალზე ცხოვრობენ ხალიბები, მძიმე რკინის დამუშავების მცოდნენი. ისინი დგანან მძიმედ მჟღერად გრდემლებთან და არასოდეს ისვენებენ ჯაფისა და საშინელი გასაჭირისაგან”[99]. იგივეს გადმოგვცემს რუფუს ფესტუს ავიენუსი (ახ. წ. IV ს.).
საინტერესოა ფსევდო-არისტოტელეს ცნობა ხალიბების მიერ რკინის დამუშავების შესახებ, რომელიც თავის ნაწარმოებში “საოცარ ამბავთა შესახებ” აქვს აღწერილი: “ამბობენ, რომ განსაკუთრებულია ხალიბური და ამისური რკინის წარმოება. ის დაკავშირებულია იმ ქვიშასთან, რომელიც მდინარეებს ჩამოაქვს. ზოგიერთები ამბობენ, რომ ამ ქვიშას, უბრალოდ გარეცხილს ღუმელში ახურებენ, ხოლო სხვების აზრით ის, რაც რჩება გარეცხვისა და გახურების შემდეგ მასში დებენ ეგრეთწოდებულ ცეცხლგამძლე ქვას, რაც ამ ქვეყანაში ბევრია, ეს რკინა ბევრად უკეთესია ყველა სხვაზე, მაგრამ იგი ერთ ღუმელში რომ არ დნებოდეს, როგორც ჩანს, არაფრით განსხვავდებოდა ვერცხლისაგან. ამბობენ, რომ მხოლოდ ეს რკინაა, რომ არ იჟანგება, მაგრამ ის ბლომად არ მოიპოვება”[100].
ესქილე თავის ნაწარმოებში “მიჯაჭვული პრომეთე” ხალიბებს წარმოგვიდგენს რკინის დამმუშავებელ, მკაცრ და სახიფათო ხალხად. იგი ამბობს: “ოდითგანვე რკინის მჭედელნი მოსახლეობენ ქალიბები, ერიდე იმათ, გულსასტიკნია და სტუმართა უკარებელნი”[101].
ქსენოფონტე თავის “ანაბასისში” საგანგებოდ ჩერდება ხალიბებზე და ვრცლად მოგვითხრობს მათ შესახებ. მისი ცნობით, ხალიბები “უმამაცესნი იყვნენ (იმ ტომებს შორის, რომელთა მიწა-წყალი ელინებმა) გაიარეს”[102] (VI, 7, 15). ქსენოფონტი აღწერს ხალიბების საკმაოდ რთულსა და მრავალრიცხოვან შეიარაღებას და მოგვითხრობს, რომ “(ხალიბები) ხელჩართულ ბრძოლაში ებმებოდნენ (ელინებთან). მათ ჰქონდათ სელის აბჯრები, (რომლებითაც) მუცლის ქვედა ნაწილამდე (იყვნენ დაცული), ხოლო (აბჯრის) კალთების ნაცვლად მჭიდროდ დაგრეხილი თოკები. ისინი ატარებდნენ აგრეთვე საბარკულებსა და მუზარადებს, ხოლო ქამრის გასწვრივ ლაკონური ხმლის მსგავს სატევარს, რომლითაც კლავდნენ მას ვის ძლევასაც შეიძლებდნენ, სჭრიდნენ თავებს და თან მიჰქონდათ; ამასთან (ხალიბები) მაშინ მღეროდნენ და როკავდნენ, როდესაც მტერი უყურებდა. მათ ეკავათ აგრეთვე 5 წყრთის (სიგრძის) შუბები, რომელთაც მხოლოდ თითო შუბისპირი ჰქონდათ. ისინი რჩებოდნენ პოლისმებში და როდესაც ელინები ჩაუვლიდნენ ყოველთვის ბრძოლით დაედევნებოდნენ მათ[103] (VI, 7). ქსენოფონტი ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ შუბებს მხოლოდ ერთი შუბის პირი ჰქონდათ, რითაც სურს განასხვავოს ხალიბების შუბები ბერძნულისაგან, რომელსაც ბოლოშიც ჰქონდა წვერი მიწაში ჩასარჭობად[104].
აღსანიშნავია, რომ ჰეროდოტე სხვადასხვა ხალხთა შეიარაღების აღწერისას ცალკე გამოყოფს ხალიბების შეიარაღებას და ხაზს უსვამს მათ მნიშვნელობას. მისი ცნობით, ისინი სხვა ტომებისაგან გამოირჩეოდნენ იმით, რომ სპილენძის მუზარადს ატარებდნენ, მაშინ, როდესაც მის მიერ აღწერილი სხვა ხალხებს ხის ან დაწნული მუზარადი ჰქონდათ (ჰეროდოტე, ისტორია, VII, 17).
ლიკოფრონი (ძვ. წ. IV-III სს.) განსაკუთრებით ამახვილებს ყურადღებას “გამანადგურებელ ხალიბდურ მახვილზე”, რომლითაც დაიღუპა ალექსანდრა[105]. ამასთან დაკავშირებით სქოლიასტი გვიხსნის, რომ ხალიბებს “საუკეთესო რკინა აქვთ… რადგან პირველად ხალიბებმა აღმოაჩინეს რკინა”[106].
ქსენოფონტი აღნიშნავს, რომ ხალიბებს ჰქონდათ გამაგრებული ადგილები და სანოვაგეც აქვე აქვთ მომარაგებული. “(ხალიბები) ცხოვრობდნენ სიმაგრეებში და სურსათიც იქ ჰქონდათ ატანილი. ამის გამო აქედან ელინებმა ვერაფერი ვერ წაიღეს და იკვებებოდნენ ისევ იმ პირუტყვით, რომელიც ტაოხებს წაართვეს[107] (VI, 7, 15-17).
აღსანიშნავია ჰომეროსის ცნობა, რომელიც ჰალიძონებს, იგივე ხალიბებს აგვიწერს იმ ქვეყნის ბინადრებს, “სადაც ვერცხლის სამშობლო არის” (ჰომეროსი, ილიადა, II, 856-857).
“ხომალდთა კატალოგში” მოხსენიებულ ჰალიძონებს, რომლებიც მდინარე ჰალისის როგორც აღმოსავლეთ ისე დასავლეთ მხარეს ბინადრობდნენ, ძვ. წ. XIII ს. დასასრულისათვის ჰყავთ ორი წინამძღოლი – ოდიოსი და ეპისტროფოსი.

მცირე ისტორიული ექსკურსი

რომაელი პოეტის ვერგილიუსის (ძვ. წ. 70-19 წწ.) დიდაქტიკური პოემის “გეორგიკების” ერთ-ერთი განმარტებაზე დაყრდნობით, ხალიბები ბინადრობდნენ ბალკანეთის ნახევარკუნძულის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროსთან, ეგეოსის ზღვაში მდებარე კუნძულ ევბეაზე. საფიქრებელია, ხალიბების თავდაპირველი სამშობლო აქ მდებარეობდა და აქედან გადასახლდნენ მცირე აზიაში. ამას ადასტურებს ვერგილიუსის (ძვ. წ. 70-19 წწ.) “გეორგიკების” სქოლიასტის განმარტება, რომლის მიხედვით, ხალიბებს სახელი ეწოდათ ხალიბიუმიდან, ევბეის სოფლიდან, რადგან აქედან გადასახლდნენ (SC, II, 751). ამ ცნობაზე დაყრდნობით, ხალიბები ბალკანეთის ნახევარკუნძულის უძველეს მკვიდრ მოსახლეობას წარმოადგენენ. ხალიბიუმის გარდა ხალიბების ევბეასთან კავშირზე მეტყველებს აგრეთვე ამ კუნძულის მთავარი ქალაქის სახელწოდება ქალკიდა (ხალკიდა, ჩჰალკის). ქ. ქალკიდა მნიშვნელოვან პოლიტიკურ და სავაჭრო ცენტრს წარმოადგენდა. იგი იყო შუა საბერძნეთზე ბატონობის ბურჯი[108]. მნიშვნელოვანია ქალკიდის კავშირი ბერძნულ ტერმინთან “ქალკეოს” – სპილენძი, რადგან ხალიბები განთქმული იყვნენ ლითონის აღმოჩენითა და დამუშავებით.
ძვ. წ. II ათასწლეულის დასაწყისიდან (დაახლოებით ძვ. წ. 1900 წ), როცა ინდოევროპული ტომები ჩრდილოეთიდან შემოიჭრნენ ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე, ხალიბები განიცდიან შევიწროებას დამპყრობელთა მხრიდან. ინდოევროპული ტომები ძალით იკავებდნენ ახალ-ახალ ტერიტორიებს. ამას დაერთო ძვ. წ. XV საუკუნეში ხმელთაშუა ზღვის რეგიონში მომხდარი ძლიერი გეოლოგიური კატასტროფები[109], რომლებმაც წინაბერძნული ტომების, მათ შორის ხალიბების მნიშვნელოვანი ნაწილის განადგურება გამოიწვია. ბერძენმა დამპყრობლებმა ისარგებლეს შექმნილი მდგომარეობით და კიდევ უფრო გაამძაფრეს მკვიდრი მოსახლეობის რბევა. ხალიბების მნიშვნელოვანი ნაწილი იძულებული გახდა აყრილიყო თავისი მიწიდან და გადასახლებულიყვნენ მცირე აზიაში.
ძვ. წ. XV – XIII საუკუნეებში ხალიბები მცირე აზიაში, შავი ზღვის სამხრეთ სანაპიროებზე დასახლდნენ. ჰომეროსის (ძვ.წ. IX-VIII სს) “ილიადას” მიხედვით, ძვ. წ. XIII საუკუნეში ისინი უკვე პაფლაგონიელების აღმოსავლეთით, მდინარე ჰალისის რეგიონში ბინადრობდნენ. ჰომეროსი “ხომალდთა კატალოგში” ჰალიძონებს ტროის მოკავშირეთა შორის ახსენებს. ტროას ომი ძვ. წ. XIII ს-ის მეორე ნახევრით (ზოგის აზრით ძვ. წ. 1225 წ.)[110] თარიღდება. აქედან გამომდინარე, ჰალიძონები, იგივე ხალიბები ძვ. წ. XIII საუკუნეში შავი ზღვის სანაპიროს დიდ ნაწილზე იყვნენ განსახლებულნი.
აღნიშნულ პერიოდში მათ ურთიერთობა უხდებოდათ ხათებთან (ხეთების წინამორბედი მოსახლეობა), შემდგომ ხეთების სამეფოსთან, ქასქებთან, აგრეთვე შავი ზღვის სამხრეთ სანაპიროზე მოსახლე სხვა ტომებთან. ხეთურ პერიოდში ისინი მოქცეული უნდა ყოფილიყვნენ ხეთების სამეფოს ფარგლებში[111].
ძვ. წ. I ათასწლეულის დასაწყისში სამხრეთ ამიერკავკასიაში ჩამოყალიბდა ურარტუს სახელმწიფო, რომელიც ძვ. წ. IX-VI საუკუნეებში წინა აზიის ერთ-ერთ უძლიერეს სახელმწიფოდ იქცა. ურარტულ წყაროებში, კერძოდ ურარტუს მეფის – რუსა II-ის (დაახლ. ძვ. წ. 685-645 წწ) ადილჯევაზის წარწერაში[112] მოიხსენიება ხალიტუს (Hალიტუ) დიდი გაერთიანება, რომელსაც მეცნიერები ხალიბთა ტომების გაერთიანებად მიიჩნევენ. ხალიტუს გაერთიანება მეტოქეობას უწევდა ურარტელებს.
ძვ. წ. VI საუკუნის 40-იან წლებში აქემენიდური სპარსეთის მეფემ კიროს II დიდმა (ძვ. წ. 558-530 წწ.) მცირე აზიის მნიშვნელოვანი ნაწილი დაიმორჩილა. აღნიშნულ პერიოდში ანტიკური წყაროების მიხედვით, ხალიბების დიდი გაერთიანება დაქსასულად გამოიყურება, რაც შედეგი იყო აქემენიდთა დაპყრობებისა და ამით გამოწვეული ადმინისტრაციულ-პოლიტიკური რეფორმებისა[113]. ქსენოფონტეს დროს, ძვ. წ. V-IV საუკუნეებში, ხალიბების ერთი ნაწილი მათ მეზობლად მოსახლე მოსინიკებს ჰყავდათ დამორჩილებული. ხოლო ხალიბების იმ ნაწილს, რომელიც ქსენოფონტის მიხედვით, ჭოროხის აუზში ცხოვრობდნენ საკმაოდ ძლიერი გაერთიანება ჰქონდათ. მათ ისარგებლეს სპარსეთის დასუსტებით და თავი დააღწიეს მისგან ბატონობას.
ძვ. წ. ა. II საუკუნეში სელევკიდების დიდი სამეფოს დაშლის შედეგად ორი სომხური სახელმწიფო ჩამოყალიბდა: არტაშატის სამეფო (დიდი არმენია) და დასავლეთ სომხური სამეფო – მცირე არმენია. სომხური სამეფოების ფუძემდებლები იყვნენ ანტიოქ დიდის სარდლები, მამა-შვილი, არტაქსია (არტაშეს I: 189-161) და ზარიადრი. განსაკუთრებით ძლიერი იყო არტაქსიის მიერ დაარსებული სამეფო დედაქალაქით არტაშატით (არაქსის შუა დინებაზე, დღევანდელი ერევნის სამხრეთით). U
სტრაბონის ცნობით, მცირე სომხეთის სამეფომ მათ მეზობლად მოსახლე ხალიბებს კარენიტის მხარე (ზემო ევფრატზე, თანამედროვე ქ. ერზერუმის მახლობლად) წაართვა. სტრაბონი გადმოგვცემს: “მოგვითხრობენ არმენიაზე რომ პირველად ის პატარა ყოფილა, გაზრდილა არტაქსიასა და ზარიადრის მეშვეობით, რომლებიც პირველად ანტიოქ დიდის სარდლები იყვნენ, ხოლო მერე, მისი დამარცხების შემდეგ, გამეფდნენ… ამათ გაზარდეს (ქვეყანა იმის ხარჯზე), რომ მეზობელ ხალხებს ჩამოაჭრეს ნაწილები… ხალიბებისა და მოსინიკებისაგან (წაიღეს) კარენიტი და ქსერქსნე, რომელიც მცირე არმენიის მეზობლად არიან, თუ მისი ნაწილები არიან”[114]. სომხების მიერ ხალიბების კუთვნილი კარენიტის მხარისა და ქსერქსნეს დაპყრობა ძვ. წ. II საუკუნის პირველი ნახევრით თარიღდება[115].
XIV საუკუნეში ხალდეას მოიხსენიებს ბიზანტიელი ისტორიკოსი ნიკიფორე გრიგორასი (1290-1360 წწ.) იგი მოგვითხრობს კონსტანტინოპოლში გავლით მოხვედრილ ჯამბაზებზე, რომელნიც “პირველად ეგვიპტიდან წამოსულან და თითქოს რაღაც რკალი შემოხაზესო, უვლიათ აღმოსავლეთით და ჩრდილოეთით და გამოუვლიათ ხალდეა და არაბეთი, სპარსეთი და მიდია და ასირიელთა ქვეყანა; ხოლო დასავლეთით მოუნახულებიათ კავკასიონთან მდებარე იბერია, კოლხეთი და არმენია, და რაც ბიზანტიონამდე გზა-და-გზა ცხოვრობენ ტომები, და ყველა ქვეყანაში და ქალაქში თავიანთი ხელოვნება უჩვენებიათ[116].

ლიტერატურა:
[1] ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 135, თბილისი, 1964 წ
[2] მ. ი. მაქსიმოვა, სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთის ანტიკური ქალაქები, გვ. 143, 1956 წ
[3] ღ. Dუსსაუდ, Pრელიდიენს, Hიტტიტეს ეტ Aცჰეენს. Pარის, გვ. 161, 1953
[4] გეორგიკა, ბიზანტიელი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, ტ. IV, ნაკვეთი II, ტექსტები ქართული თარგმანითურთ გამოსცა და განმარტებები დაურთეს ალ. გამყრელიძემ და ს. ყაუხჩიშვილმა, გვ. 324, თბილისი, 1952 წ.
[5] მ. ი. მაქსიმოვა, სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთის ანტიკური ქალაქები, გვ. 143, 1956 წ
[6] ღ. Dუსსაუდ, Pრელიდიენს, Hიტტიტეს ეტ Aცჰეენს. Pარის, გვ. 161, 1953
[7] ჰომეროსი, ილიადა, თბილისი, გვ. 95, 1979 წ
[8] თ. ყაუხჩიშვილი, სტრაბონის გეოგრაფია, გვ. 205, თბილისი, 1957 წ
[9] გეორგიკა, ბიზანტიელი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, ტ. III, გვ. 288, ტფილისი, 1936 წ
[10] ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 181, თბილისი, 1964 წ
[11] ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 323, თბილისი, 1964 წ
[12] E. F. ჭეიდნერ. Pოლიტისცჰე Dოკუმენტე აუს Kლეინასიენს. I, Lეიპზიგ, გვ. 5, 7, 1923
[13] თ. მიქელაძე, ძიებანი კოლხეთისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთი შავიზღვისპირეთის უძველესი მოსახლეობის ისტორიიდან, გვ. 122, თბილისი, 1974 წ
[14] თ. მიქელაძე, ძიებანი კოლხეთისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთი შავიზღვისპირეთის უძველესი მოსახლეობის ისტორიიდან, გვ. 122, თბილისი, 1974 წ
[15]Й.М. Дьяконов, Заметки по урартской эпиграфике, “Эпиграфика Востока”, т. VI, გვ. 111-112, 1952
[16] გ. მელიქიშვილი, ძიებანი საქართველოს, კავკასიისა და ახლო აღმოსავლეთის ძველი ისტორიის დარგში, გვ. 91-93, თბილისი, 1999 წ
[17] თ. ყაუხჩიშვილი, სტრაბონის გეოგრაფია, გვ. 204, თბილისი, 1957 წ
[18] მოვსეს ხორენაცი, სომხეთის ისტორია, ძველი სომხურიდან თარგმნა, შესავალი და შენიშვნები დაურთო ალექსანდრე აბდალაძემ, გვ. 102, თბილისი, 1984 წ
[19] მოვსეს ხორენაცი, სომხეთის ისტორია, ძველი სომხურიდან თარგმნა, შესავალი და შენიშვნები დაურთო ალექსანდრე აბდალაძემ, გვ. 162, თბილისი, 1984 წ
[20] გეორგიკა, ბიზანტიელი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, ტ. III გვ. 288, ტფილისი, 1936 წ
[21] ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 135, თბილისი, 1964 წ
[22] ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 135, თბილისი, 1964 წ
[23] M. შცჰანზ, Gესცჰიცჰტე დერ რომისცჰენ ლიტტერატურ; II, I; გვ. 128, მუნცჰენ, 1911
[24] ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 135, თბილისი, 1964 წ
[25] ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 140, თბილისი, 1964 წ
[26] ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 140, 544, თბილისი, 1964 წ
[27] ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 140, თბილისი, 1964 წ
[28] ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 135, თბილისი, 1964 წ
[29] ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 135, თბილისი, 1964 წ
[30] აკ. გელოვანი, მითოლოგიური ლექსიკონი, გვ. 508, თბილისი, 1983 წ
[31] აპ. როდოსელი, არგონავტიკა, გვ. 78, თბილისი, 1975 წ
[32] ნ. ლომოური, ბერძენი ლოგოგრაფოსების ცნობები ქართველი ტომების შესახებ, მასალები საქართველოს და კავკასიის ისტორიისათვის, ნაკვ. 35, გვ. 30, თბილისი, 1963 წ
[33] თ. ყაუხჩიშვილი, საქართველოს ისტორიის ძველი ბერძნული წყაროები, გვ. 44, თბილისი, 1976 წ.
[34] ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 310, თბილისი, 1964 წ
[35] ალ. გამყრელიძე, პომპონიუს მელას ცნობები საქართველოს შესახებ, გვ. 29, ქართული წყაროთმცოდნეობა, I. თბილისი, 1965 წ
[36] ესქილე, ტრაგედიები, გვ. 192, თბილისი, 1978 წ
[37] ნ. ლომოური, ბერძენი ლოგოგრაფოსების ცნობები ქართველი ტომების შესახებ, გვ. 34, მასალები საქართველოს და კავკასიის ისტორიისათვის, ნაკვ. 35, თბილისი, 1963 წ
[38] ნ. ლომოური, ბერძენი ლოგოგრაფოსების ცნობები ქართველი ტომების შესახებ, გვ. 18, მასალები საქართველოს და კავკასიის ისტორიისათვის, ნაკვ. 35, თბილისი, 1963 წ
[39] ნ. ლომოური, ბერძენი ლოგოგრაფოსების ცნობები ქართველი ტომების შესახებ, გვ. 18, მასალები საქართველოს და კავკასიის ისტორიისათვის, ნაკვ. 35, თბილისი, 1963 წ
[40] ნ. ლომოური, ბერძენი ლოგოგრაფოსების ცნობები ქართველი ტომების შესახებ, გვ. 30, მასალები საქართველოს და კავკასიის ისტორიისათვის, ნაკვ. 35, თბილისი, 1963 წ
[41] გეორგიკა, ბიზანტიელი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, ტ. III, გვ. 288, ტფილისი, 1936 წ
[42] ნ. ლომოური, ბერძენი ლოგოგრაფოსების ცნობები ქართველი ტომების შესახებ, გვ. 18, მასალები საქართველოს და კავკასიის ისტორიისათვის, ნაკვ. 35, თბილისი, 1963 წ
[43] თ. ყაუხჩიშვილი, ბერძენი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, I, გვ. 66, თბილისი, 1967 წ
[44] თ. ყაუხჩიშვილი, სტრაბონის გეოგრაფია, გვ. 220, თბილისი, 1957 წ
[45] თ. ყაუხჩიშვილი, სტრაბონის გეოგრაფია, გვ. 221-222, თბილისი, 1957 წ
[46] თ. ყაუხჩიშვილი, ბერძენი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, I, გვ. 99, თბილისი, 1967 წ
[47] თ. ყაუხჩიშვილი, ბერძენი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, I, გვ. 99, თბილისი, 1967 წ
[48] ნ. ლომოური, ბერძენი ლოგოგრაფოსების ცნობები ქართველი ტომების შესახებ, გვ. 18, მასალები საქართველოს და კავკასიის ისტორიისათვის, ნაკვ. 35, თბილისი, 1963 წ
[49] ნ. ლომოური, ბერძენი ლოგოგრაფოსების ცნობები ქართველი ტომების შესახებ, გვ. 18, მასალები საქართველოს და კავკასიის ისტორიისათვის, ნაკვ. 35, თბილისი, 1963 წ.
[50] გ. ქავთარაძე, ანატოლიაში ქართველურ ტომთა განსახლების საკითხისათვის, გვ. 66, თბილისი, 1985 წ
[51]თ. მიქელაძე, ქსენოფონტის “ანაბასისი”, გვ. 79-82, თბილისი, 1967 წ
[52]თ. მიქელაძე, ქსენოფონტის “ანაბასისი”, გვ. 79-82, თბილისი, 1967 წ
[53] გეორგიკა, ბიზანტიელი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, ტ. III, გვ. 288, ტფილისი, 1936 წ
[54] ნ. ადონცი, სომხეთი იუსტინიანეს ეპოქაში, გვ. 52, 1908
[55] მოვსეს ხორენაცი, სომხეთის ისტორია, გვ. 162, ძველი სომხურიდან თარგმნა, შესავალი და შენიშვნები დაურთო ალექსანდრე აბდალაძემ, თბილისი, 1984 წ
[56] გ. მელიქიშვილი, კოლხეთი ძვ. წ. VI-IV საუკუნეებში, საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. I, გვ. 416, თბილისი, 1970 წ
[57] თ. ყაუხჩიშვილი, სტრაბონის “გეოგრაფია”, გვ. 204, თბილისი, 1957 წ
[58]პ. ინგოროყვა, გიორგი მერჩულე, გვ. 516, თბილისი, 1954 წ
[59]თ. ყაუხჩიშვილი, სტრაბონის გეოგრაფია, გვ. 189, თბილისი, 1957 წ
[60]G. Kავტარადზე, თწო თრანსცაუცასიან Eტჰნონყმს ოფ Aნატოლიან Oრიგინ, ჩაუცასიან ანდ Nეარ-Eასტერნ შტუდიეს, თბილისი, 2001
[61]ВДИ, 1949, N 4, 33, 232
[62]ნ. ადონცი, სომხეთი იუსტინიანეს ეპოქაში, გვ. 52, 1908
[63] ქართლის ცხოვრება, ტ. I, ს. ყაუხჩიშვილის გამოცემა, გვ. 318, თბილისი, 1955 წ
[64] ქართლის ცხოვრება, ტ. I, ს. ყაუხჩიშვილის გამოცემა, გვ. 318, თბილისი, 1955 წ
[65] ქართლის ცხოვრება, ტ. II, ს. ყაუხჩიშვილის გამოცემა, გვ. 208, თბილისი, 1959 წ
[66] თ. მიქელაძე, ძიებანი კოლხეთისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთი შავიზღვისპირეთის უძველესი მოსახლეობის ისტორიიდან, გვ. 122, თბილისი, 1974 წ
[67] თ. მიქელაძე, ძიებანი კოლხეთისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთი შავიზღვისპირეთის უძველესი მოსახლეობის ისტორიიდან, გვ. 121, თბილისი, 1974 წ
[68] E. F. ჭეიდნერ. Pოლიტისცჰე Dოკუმენტე აუს Kლეინასიენს. I, გვ. 5, 7, Lეიპზიგ, 1923
[69] თ. მიქელაძე, ძიებანი კოლხეთისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთი შავიზღვისპირეთის უძველესი მოსახლეობის ისტორიიდან, გვ. 122, თბილისი, 1974 წ
[70] თ. მიქელაძე, ძიებანი კოლხეთისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთი შავიზღვისპირეთის უძველესი მოსახლეობის ისტორიიდან, გვ. 122, თბილისი, 1974 წ
[71] გ. ქავთარაძე, ანატოლიაში ქართველურ ტომთა განსახლების საკითხისათვის, გვ. 66, თბილისი, 1985 წ
[72] გ. მელიქიშვილი, ძიებანი საქართველოს, კავკასიისა და ახლო აღმოსავლეთის ძველი ისტორიის დარგში, გვ. 91-93, თბილისი, 1999 წ
[73] Й.М. Дьяконов, Заметки по урартской эпиграфике, “Эпиграфика Востока”, т. VI, გვ. 111-112, 1952
[74] Й.М. Дьяконов, Заметки по урартской эпиграфике, “Эпиграфика Востока”, т. VI, გვ. 111-112, 1952
[75] ნ. ლომოური, ბერძენი ლოგოგრაფოსების ცნობები ქართველი ტომების შესახებ, მასალები საქართველოს და კავკასიის ისტორიისათვის, ნაკვ. 35, გვ. 19, თბილისი, 1963 წ
[76] თ. მიქელაძე, ქსენოფონტის “ანაბასისი”, გვ. 42, თბილისი, 1967 წ
[77] თ. მიქელაძე, ქსენოფონტის “ანაბასისი”, გვ. 42, თბილისი, 1967 წ
[78]ვ. ბერიძე, ოდი, ოდიში და ოდოია, გვ. 168-170, ჟურნ. “მნათობი”, 1959 წ., N 12
[79]ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, წ. I, გვ. 11, 1950 წ
[80]ნ. ლომოური, ბერძენი ლოგოგრაფოსების ცნობები ქართველი ტომების შესახებ, მასალები საქართველოს და კავკასიის ისტორიისათვის, ნაკვ. 35, გვ. 19, თბილისი, 1963 წ
[81]ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 528, თბილისი, 1964 წ
[82]თ. ყაუხჩიშვილი, ჰიპოკრატე და მისი ცნობები საქართველოს შესახებ, გვ. 24, მეცნიერება, თბილისი, 1965 წ
[83]ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, I ტ.., გვ. 85, 1913 წ
[84] ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 135, თბილისი, 1964 წ
[85] გეორგიკა, ბიზანტიელი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, ტ. I, ტექსტები ქართული თარგმანითურთ გამოსცა და განმარტებები დაურთეს ალ. გამყრელიძემ და ს. ყაუხჩიშვილმა, გვ. 13, თბილისი, 1961 წ
[86] ИППОЛИТ ПОРТСКИЙ, КНИГА ПРОИСХОЖДЕНИЯ, ВДИ, 1949, № 3, с. 249—250
[87] გეორგიკა, ბიზანტიელი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, ტ. IV, ნაკვეთი I, ტექსტები ქართული თარგმანითურთ გამოსცა და განმარტებები დაურთო ს. ყაუხჩიშვილმა, გვ. 8, თბილისი, 1941 წ.
[88] თ. მიქელაძე, ძიებანი კოლხეთისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთი შავიზღვისპირეთის უძველესი მოსახლეობის ისტორიიდან, გვ. 115, თბილისი, 1974 წ
[89] ა.ა. იესსენი, სპილენძის უძველესი მეტალურგიის საკითხისათვის კავკასიაში, გვ. 199.
[90] ესქილე, ტრაგედიები, გვ. 192, თბილისი, 1978 წ
[91] ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 227, თბილისი, 1964 წ
[92] მ. ი. მაქსიმოვა, სამხრეთ-აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთის ანტიკური ქალაქები, გვ. 143, 1956 წ
[93] ღ. Dუსსაუდ, Pრელიდიენს, Hიტტიტეს ეტ Aცჰეენს. გვ. 161, Pარის, 1953
[94] გეორგიკა, ბიზანტიელი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, ტ. IV, ნაკვეთი II, ტექსტები ქართული თარგმანითურთ გამოსცა და განმარტებები დაურთეს ალ. გამყრელიძემ და ს. ყაუხჩიშვილმა, გვ. 324, თბილისი, 1952 წ
[95] ა. როდოსელი. “არგონავტიკა”, გვ. 90, 1948 წ
[96] ა. როდოსელი. “არგონავტიკა”, გვ. 107, 1948 წ
[97] ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 326, თბილისი, 1964 წ
[98] გეორგიკა, ბიზანტიელი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, ტ. III, გვ. 288, ტფილისი, 1936 წ
[99]თ. ყაუხჩიშვილი, ბერძენი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, I, გვ. 159, თბილისი, 1967 წ
[100] თ. ყაუხჩიშვილი, საქართველოს ისტორიის ძველი ბერძნული წყაროები, გვ. 68, თბილისი, 1976 წ
[101] ესქილე, ტრაგედიები, გვ. 192, თბილისი, 1978 წ.
[102] თ. მიქელაძე, ქსენოფონტის “ანაბასისი”, გვ. 81, თბილისი, 1967 წ
[103] თ. მიქელაძე, ქსენოფონტის “ანაბასისი”, გვ. 81-82, თბილისი, 1967 წ
[104] თ. მიქელაძე, ქსენოფონტის “ანაბასისი”, გვ. 130, თბილისი, 1967 წ
[105] თ. ყაუხჩიშვილი, ბერძენი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, IV, გვ. 53, მეცნიერება, თბილისი, 1980 წ
[106] თ. ყაუხჩიშვილი, ბერძენი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, IV, გვ. 61-62, მეცნიერება, თბილისი, 1980 წ
[107]თ. მიქელაძე, ქსენოფონტის “ანაბასისი”, გვ. 81-82, თბილისი, 1967 წ.
[108] აკ. გელოვანი, მითოლოგიური ლექსიკონი, გვ. 508, თბილისი, 1983 წ
[109] რ. გორდეზიანი. ბერძნული ლიტერატურა, ელინური ეპოქის ეპოსი, ლირიკა, დრამა, გვ. 12, თბილისი, 2002 წ
[110] ე. ბიკერმანი, ძვ. მსოფლიოს ქრონოლოგია, (რუს. გამოცემა), გვ. 181, 1975 წ
[111] თ. მიქელაძე, ძიებანი კოლხეთისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთი შავიზღვისპირეთის უძველესი მოსახლეობის ისტორიიდან, გვ. 122, თბილისი, 1974 წ
[112]Й.М. Дьяконов, Заметки по урартской эпиграфике, “Эпиграфика Востока”, т. VI, გვ. 111-112, 1952
[113]თ. მიქელაძე, ქსენოფონტის “ანაბასისი”, გვ. 130, თბილისი, 1967 წ.
[114] თ. ყაუხჩიშვილი, სტრაბონის გეოგრაფია, გვ. 189, თბილისი, 1957 წ
[115] G. Kავტარადზე, თწო თრანსცაუცასიან Eტჰნონყმს ოფ Aნატოლიან Oრიგინ, ჩაუცასიან ანდ Nეარ-Eასტერნ შტუდიეს, თბილისი, 2001
[116] გეორგიკა, ბიზანტიელი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, ტ. VII, ტექსტები ქართული თარგმანითურთ გამოსცა და განმარტებები დაურთო ს. ყაუხჩიშვილმა, გვ. 142, თბილისი, 1967 წ

 

→ სამეგრელო – SAMEGRELO

→ თენგიზ ვერულავა – Tengiz Verulava

მეფე აიეტი

აია კოლხეთის უძველესი სახელია. არგონავტების მითში ქვეყანა, სადაც არგონავტებმა ლაშქრობა ჩაატარეს ეწოდება აია. მეცნიერთა აზრით, “არგონავტების მითის პირველი სახე უნდა შექმნილიყო ჯერ კიდევ მაშინ, როდესაც სახელი “კოლხიდა” არ არსებობდა და ამ მხარეს რაღაც სხვა ერქვა (შეიძლება გაია, აია: მიწა ქვეყანა)”[1], ხოლო საბერძნეთის ტერიტორიაზე ჯერ კიდევ არ იყო დამკვიდრებული ბერძნები და მას “პელაზგია” ეწოდებოდა ადგილობრივ მკვიდრთა “პელაზგების” მიხედვით (ჰეკატე მილეტელი და სხვა მრავალი ავტორი)”[2].
ჰომეროსის (ძვ.წ. IX-VIII სს.) “ოდისეა” წარმოადგენს უძველეს ბერძნულ წყაროს, სადაც მოხსენიებულია კოლხეთის პირვანდელი სახელწოდება “აია” და რომელშიც აირეკლა ჰომეროსამდელი წარმოდგენა ბერძნებისა კოლხეთზე[3]. ჰომეროსმა არ იცის სახელი კოლხეთი, მაგრამ მის მაგივრად ახსენებს “აიას”. “ოდისეაში” გეოგრაფიული სახელი “აია” მოხსენიებულია სამ ადგილას (ჰომეროსი, სიმღერა X, XI, XII). “ოდისეას” მიხედვით, “აიაიე” მდებარეობს აღმოსავლეთით, იქ, სადაც მზის ღმერთი ჰელიოსი აღმოსვლას იწყებს:
“როს ოკეანის მდინარებას გასცდა ხომალდი,
აიაიასთან მიგვაბრუნეს ტალღებმა ზღვისა,
სად ცისკრის მაცნე ეოსს ბინა აქვს და სად არის
აღმოსავალი, საცეკვაო ჰელიოსისა” (ჰომეროსი, სიმღერა XII, 1-4;)[4].

ანტიკური ხანის მწერლები ჰელიოსის სასახლეს აიეტის ქვეყანაში ათავსებენ. ასე მაგალითად, ბერძენი პოეტი-ელეგიკოსი მიმნერმე (ძვ. წ. VII-VI სს.) თავის კრებულში “ნანო” აღნიშნავს, რომ ჰელიოსის სხივები აიეტის ქალაქში (ანუ აიაში), ოქროს დარბაზში ძევს. იგი წერს: “აიეტის ქალაქი. აქ მალი ჰელიოსის სხივები ძევს ოქროს დარბაზში, ოკეანეს სანაპიროზე, სადაც წარემართა ღვთაებრივი იასონი”[5]. ამ ფრაგმენტიდან ნათლად ჩანს აიას მდებარეობა – “ოკეანის სანაპიროზე”, რაც შავი ზღვის სანაპიროზე მიუთითებს. აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთ ანტიკური წყაროში შავი ზღვა ოკეანედ მოიხსენიება.
ოდისეაში მოხსენიებულია აგრეთვე კირკეს კუნძული აიაიე (ე.ი. აიასადმი განკუთვნილი):
“აიაიეს მივაღწიეთ, სად კირკე მკვიდრობს,
მძლავრი ქალღმერთი, კაცური ხმით მოლაპარაკე.
იგი და იყო ავის მზრახველ აიეტ მეფის” (ჰომეროსი, სიმღერა X, 135-137;)[6]
ანტიკური ტრადიციის მიხედვით, კირკე აიას მეფის აიეტის დაა. მეცნიერთა აზრით, კირკეს კუნძულის სახელწოდება “აიაიე” აიას კუთვნილს, მის ნაწილს აღნიშნავს და მისი მდებარეობა იქვე, აიეტის ქვეყანაში ივარაუდება (რ. გორდეზიანი)[7].
“ოდისეაში” მოხსენიებული “აია”, რომ ბერძენ მწერლებს ჩვეულებრივ კოლხეთის ტერიტორიაზე არსებულ ქვეყნად მიაჩნდათ, ამას ადასტურებს ევსტათი თესალონიკელი (XII ს.). “ილიადისა” და “ოდისეას” კომენტარებში იგი აღნიშნავს, რომ ჰომეროსი “კოლხიკეს” ნაცვლად აიას ხმარობს როგორც ადგილის აღმნიშვნელ სახელწოდებას. იგი წერს: “ამით ამბობს პოეტი (ჰომეროსი)… “აიაიე” კოლხიკეს ნაცვლად ადგილობრივი სახელის მიხედვით. აია ხომ კოლხიდის ქალაქია. სხვებთანაც და ლიკოფრონთანაც მის მოქალაქეს ჰქვია აიელი, ხოლო ქალს ჰქვია აიაია. ხოლო კირკეს კუნძულს “აიაია” იმავე კირკეს გამო… ხოლო გეოგრაფოსი ამბობს “აია” ქალაქიაო ფასისთან, ამით იმას ამბობს, რომ ამ კოლხური აიას მახლობლად არის აგრეთვე კირკეს კუნძული “აიაიე”. გმირი აიეტეც ამავე აიასგან იწოდება ამ სახელითო, ამტკიცებენ ძველები[8].
აიას კოლხეთთან აიგივებს და ქვეყნის უძველეს სახელად მოიხსენიებს ჰეროდოტე. აღსანიშნავია, რომ იგი თავის “ისტორიაში” სხვადასხვა გეოგრაფიულ ადგილს მისი ძველი და ახალი სახელებით იხსენიებს, მაგ., პითო-დელფო, რომელშიც “პითო” წარმოადგენს “დელფოს” პირვანდელ სახელს. ასევე, აია-კოლხიდაში “აია” ნიშნავს “კოლხიდის” უძველეს სახელს[9]. ჰეროდოტე წერს: “გრძელი ხომალდით მოსცურეს აია – კოლხიდაში, მდინარე ფასისთან”[10]. “ესენი (ე.ი. არგონავტები) მიცურავდნენ აიაში, კოლხიდაში, საწმისისათვის”[11]. აქედან გამომდინარე, ჰეროდოტეს მიხედვით, მის დროინდელ “კოლხიდას” წინათ, არგონავტების მითის შექმნის პერიოდში სახელად “აია” ერქვა[12].
ჰეროდოტეს მსგავსად, აპოლონიოს როდოსელის “არგონავტიკაში” “აია” “კოლხეთის” სინონიმია და არა ქალაქი. აპ. როდოსელი წერს: “კოლხეთ-აია ხომ კიდეშია, სადაც თავდება ზღვა და ხმელეთი”[13]. იქვე: “აიეტ მეფის კოლხურ ხომალდით გასცდნენ აიას ქვეყნის ნაპირებს და გაეშურნენ ქალაქ ორქომენს[14]. ამავე დროს, აღსანიშნავია, რომ “არგონავტების” სქოლიასტები “აიას” ქალაქად მოიხსენიებენ.
ანტიკური და ბიზანტიური ხანის ზოგიერთი მწერალი “აიას” ქალაქად მიიჩნევს, რამაც ხელი შეუწყო შეცდომის დამკვიდრებას ლიტერატურაში[15]. ძვ. წ. VIII საუკუნის ეპიკოსი პოეტი ევმელოს კორინთელი “კორინთიკაში” წერს: “აია კოლხეთის ქალაქია”[16]. ძველი ბერძენი მწერალი ლიკოფრონი (ძვ. წ. IV-III სს.) აიეტესს “აიასა და კორინთოს მრისხანე გამგებელს” უწოდებს[17]. ამ ცნობით, აია კორინთოს დარი, ე.ი. ორივე ქალაქია. სქოლიასტებიც ასე განმარტავენ: აია კოლხიდის ქალაქია[18].
სტეფანე ბიზანტიელის (VI ს.) “ეთნიკაში”: “აია კოლხთა ქალაქია, აიეტის მიერ დაფუძნებული, ზღვისგან მოშიორებული სამასი სტადიონით; მას ჩამოუდის ორი მდინარე: ჰიპსოსი და კვიანეოსი, რომლებიც [ქალაქს] ნახევარკუნძულად ჰქმნიან[19].
ევრიპიდე (ძვ. წ. 480-406 წ.წ.), ლიკოფრონ ქალკიდეკელი (ძვ. წ. IV-III სს.) და იოანე ცეცეც (XII ს.) აღნიშნავენ “კოლხთა აიას”[20];[21].

ლიტერატურა:

[1] გ. გოზალიშვილი, მითრიდატე პონტოელი, გვ. 8-9, თბილისი, 1965 წ.
[2] გ. გოზალიშვილი, მითრიდატე პონტოელი, გვ. 8-9, თბილისი, 1965 წ.
[3] ჰომეროსი, ოდისეა, გვ. 53, თბილისი, 1979 წ.
[4]ჰომეროსი, ოდისეა, გვ. 244, თბილისი, 1979 წ
[5] ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 202; თბილისი, 1964 წ
[6] ჰომეროსი, ოდისეა, გვ. 214, თბილისი, 1979 წ.
[7] ჰომეროსი, ოდისეა, გვ. 49, თბილისი, 1979 წ.
[8] გეორგიკა, ბიზანტიელი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, ტ. VIII, ტექსტები ქართული თარგმანითურთ გამოსცა და განმარტებები დაურთო ს. ყაუხჩიშვილმა, გვ. 2, თბილისი, 1970 წ
[9] ჰეროდოტე, ისტორია, ბერძნულიდან თარგმნა, წინასიტყვაობა და საძიებელი დაურთო თ. ყაუხჩიშვილმა, ტ. I, გვ. 29-30, თბილისი 1975 წ
[10] ჰეროდოტე, ისტორია, ბერძნულიდან თარგმნა, წინასიტყვაობა და საძიებელი დაურთო თ. ყაუხჩიშვილმა, ტ. I, გვ. 37, თბილისი 1975 წ
[11] ჰეროდოტე, ისტორია, ტ. II, ბერძნულიდან თარგმნა, წინასიტყვაობა და საძიებელი დაურთო თ. ყაუხჩიშვილმა, გვ. 472, თბილისი 1976 წ
[12] ჰეროდოტე, ისტორია, ბერძნულიდან თარგმნა, წინასიტყვაობა და საძიებელი დაურთო თ. ყაუხჩიშვილმა, ტ. I, გვ. 30, თბილისი 1975 წ
[13] აპ. როდოსელი, არგონავტიკა, გვ. 91, თბილისი, 1975 წ
[14] აპ. როდოსელი, არგონავტიკა, გვ. 110, თბილისი, 1975 წ
[15] აპ. როდოსელი, არგონავტიკა, გვ. 208, თბილისი, 1975 წ
[16] ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 195, თბილისი, 1964 წ
[17] თ. ყაუხჩიშვილი, ბერძენი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, IV, გვ. 52, მეცნიერება, თბილისი, 1980 წ
[18] თ. ყაუხჩიშვილი, ბერძენი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ, IV, გვ. 61, მეცნიერება, თბილისი, 1980 წ
[19] ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 230, თბილისი, 1964 წ
[20] ა. ურუშაძე, ძველი კოლხეთი არგონავტების თქმულებაში, გვ. 231, თბილისი, 1964 წ
[21] А М Каримский, Философия истории Гегеля, 1988.

→ სამეგრელო – SAMEGRELO

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები