სიმონ ჯანაშია

სიმონ ჯანაშია – Simon Janashia

სიმონ ჯანაშია – ბიოგრაფია

აკადემიკოსი სიმონ ჯანაშია დაიბადა 1900 წლის 26 (13) ივლისს, სოფელ მაკვანეთში (ოზურგეთის რაიონი). მამამისი, ნიკოლოზ ჯანაშია (1872-1918), ასევე ცნობილი ქართულის მასწავლებელი, ეთნოგრაფი და საზოგადო მოღვაწე იყო. 1918 წელს, როდესაც ქართული უნივერსიტეტი დაარსდა, ივანე ჯავახიშვილმა ნიკო ჯანაშია აფხაზური ენის ლექტორად მოიწვია. სამწუხაროდ იგი იმავე წელს გარდაიცვალა

ნიკო ჯანაშიას და მისი მეუღლის, ელენე მუჯირის ოჯახში მიიღო პატარა სიმონმა საფუძვლიანი პირველდაწყებითი განათლება. თავდაპირველად ძველი სენაკის ქართულ სკოლაში სწავლობდა, შემდეგ კი – სოხუმის რეალურ სასწავლებელში. ახალგაზრდობის წლები სიმონმა ძირითადად აფხაზეთში გაატარა, სადაც პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწეოდა მამამისი, ნიკო ჯანაშია.

ს. ჯანაშიას მოწაფეობის წლებში უცდია კალამი ლიტერატურაში და ერთგვარი წარმატებაც ჰქონია, წერდა ლექსებს, თარგმნიდა.

მამის სიკვდილის შემდეგ, 1918 წელს, დედასთან ერთად საცხოვრებლად გადმოდის თბილისში.

1918 წელს სიმონ ჯანაშია ახლადგახსნილ თბილისის ქართულ უნივერსიტეტში ჩაირიცხა სიბრძნისმეტყველების ფაკულტეტზე, სადაც ივანე ჯავახიშვილის რჩევით ერთდროულად ორ სპეციალობას ეუფლება – ისტორიასა და ენათმეცნიერებას. სადიპლომო შრომასაც ამ ორ დარგში წერს: ,,ქართული ფეოდალური ქცევის წესები მეთვრამეტე საუკუნეში” და ,,შეთანხმებისა და მართვის წესები ქართლის მოქცევაში”. 1922 წელს, პირველი გამოშვების კურსდამთავრებული, ივანე ჯავახიშვილის წარდგინებით საპროფესოროდ მოსამზადებლად დატოვეს.

ამ პერიოდში მისი ჯანმრთელობა უკვე საგრძნობლად შეირყა. ახალგაზრდა ნიჭიერ მეცნიერს ექიმებმა ,,უმწვავესი ფორმის დაქანცულობის” დიაგნოზი დაუსვეს. უნივერსიტეტმა მას მატერიალური დახმარება გაუწია და ხანგრძლივი დროით სამკურნალოდ გაგზავნა.

1926 წელს სიმონ ჯანაშია მიიწვიეს უნივერსიტეტში აფხაზური ენის ლექტორად, სადაც 1937 წლამდე მოვაწეობდა. აფხაზეთში გაზრდილს, აფხაზური დედა ენასავით იცოდა.

ამავე დროს სიმონ ჯანაშიას დაევალა ისტორიის დარგის სტუდენტებისთვის წყაროთმცოდნეობის კურსის წაკითხვა, ამ დროდან მოყოლებული, თითქმის სიცოცხლის ბოლომდე კითხულობდა საქართველოს ისტორიის ზოგად კურსს, კავკასიის მთიელ ხალხთა ისტორიას, ატარებდა სპეციალურ კურსებს საქართველოს ძველი და შუასაუკუნეების ისტორიის სხვადასხვა საკითხებზე. ის იყო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულთაგან პირველი პროფესორი.

1930 წლიდან ს. ჯანაშია უნივერსიტეტში ხელმძღვანელობს საქართველოს ისტორიის კათედრას, ამავე წელს აირჩიეს პროფესორად. 1935 წელს სიმონ ჯანაშია დაინიშნა საქართველოს ისტორიის კათედრის გამგედ და პროფესორად, 1936-37 წლებში ის საქართველოს ისტორიის კაბინეტის გამგე იყო უნივერსიტეტში. 1939 წელს ს. ჯანაშია დაინიშნა საბჭოთა კავშირის მეცნიერებათა აკადემიის საქართველოს ფილიალის თავმჯდომარის მოადგილედ. 1936-41 წლებში სიმონ ჯანაშია ხელმძღვანელობდა საბჭოთა კავშირის მეცნიერებათა აკადემიის საქართველოს ფილიალის ენის, ისტორიისა და მატერიალური კულტურის ინსტიტუტს. 1943 წელს გახდა საბჭოთა კავშირის მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილი წევრი.

1941 წელს ერთ-ერთი იყო საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის დამფუძნებელთაგან. 1941 წელს არჩეულ იქნა აკადემიის ნამდვილ წევრად და აკადემიის პირველ ვიცე-პრეზიდენტად. 1941-43 წლებში ხელმძღვანელობდა აკადემიის ისტორიის და ენათმეცნიერებათა ინსტიტუტს, 1943 წელს გადადგა ენათმეცნიერების ინსტიტუტის დირექტორობიდან, ხოლო გარდაცვალებამდე ხელმძღვანელობდა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტს. 1940 წელს სიმონ ჯანაშია ხელმძღვანელობდა არქეოლოგიურ გათხრებს მცხეთასა და არმაზში

წლების მანძილზე ს. ჯანაშია მუშაობდა ქართული სალიტერატურო ენის ნორმების დამდგენი სახელმწიფო კომისიის თავმჯდომარედ, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედიის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის განყოფილების რედაქტორად, რუსთაველის სახელობის სამეცნიერო-საკვლევი და კავკასიისმცოდნეობის ინსტიტუტების მეცნიერ თანამშრომლად, საისტორიო საეთნოგრაფიო საზოგადოების სწავლულ მდივნად.

სიმონ ჯანაშია იყო სახელმწიფო პრემიის ორგზის ლაურეატი, მინიჭებული ჰქონდა საქართველოს სსრ მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწის წოდება.

ს. ჯანაშიას მეცნიერული მუშაობა ინტენსიური და მრავალმხრივი იყო. მის კალამს ეკუთვნის გამოკვლევები საქართველოს ისტორიული წარსულიდან, რომელშიც განხილულია ქართველი ხალხისა და საქართველოს სახელმწიფოს წარმოშობის უმნიშვნელოვანესი პრობლემები, იბერიულ-კავკასიური ხალხების ეთნოგენეზისი. 1938 წლის თებერვალში წარმატებით დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია თემაზე: ,,ფეოდალური ურთიერთობის წარმოშობა ქართველ ტომებში”. სიმონ ჯანაშიამ შექმნა ფუნდამენტური მონოგრაფიები: ,,საქართველო ადრინდელი ფეოდალიზმის გზაზე”, ,,ფეოდალური რევოლუცია საქართველოში”, ,,არაბობა საქართველოში” და სხვა. 1949-1968 წლებში თბილისში გამოიცა ჯანაშიას ნაშრომთა კრებული ოთხ ტომად.

სიმონ ჯანაშია უმთავრესად იკვლევდა ძველი და ადრინდელი შუასაუკუნეების საქართველოს ისტორიის პრობლემებს. მან შეიმუშავა საქართველოს ისტორიის ახლებური პერიოდიზაცია, გამოყო პირველყოფილი თემური წყობილების პერიოდი, გამოთქვა თვალსაზრისი ძვ. წ. პირველი ათასწლეულის შუახანებიდან ქართული სახელმწიფოების, ძვ. წ. || ს-დან კოლხეთის და ძვ. წ. | ს-დან ქართლის (იბერიის) სამეფოთა არსებობის შესახებ. კრიტიკა გამოიწვია მისმა მოსაზრებამ კოლხეთის სამეფოს წარმოშობის საკითხთან დაკავშირებით საკავშირო და ქართულ პრესაშიც. მას საქართველოს ისტორიის გაიდეალებას და სხვა ბრალდებებსაც უყენებდნენ, მაგრამ, როგორც ცნობილია, ახალმა არქეოლოგიურმა აღმოჩენებმა, ზოგი ახალი წერილობითი წყაროს შემოტანამ სამეცნიერო მიმოქცევაში მთლიანად დაადასტურა ს. ჯანაშიას მოსაზრება ძვ. წ. | საუკუნეში კოლხეთის სამეფოს არსებობის შესახებ. ”კოლხეთი, იბერიასთან ერთად შეადგენდა იმ ნიადაგს, რომელზედაც შენდებოდა ქართული ფეოდალური სახელმწიფოებრიობა” – წერდა აკადემიკოსი სიმონ ჯანაშია

რაც შეეხება ფეოდალურ ურთიერთობათა ჩასახვასა და განვითარებას, ის ამ პროცესის ჩასახვას პირველი საუკუნეებიდან ვარაუდობდა, || საუკუნეს ფეოდალიზმის ხანად მიიჩნევდა, ხოლო || საუკუნეში ძალაუფლების ახალგაზრდა ფეოდალთა კლასის ხელში გადასვლას ფეოდალურ რევოლუციიას უწოდებდა.

|X-X საუკუნეები მას ადრეშუასაუკუნეებიდან განვითარებული ფეოდალიზმის ხანაზე გარდამავალ ეტაპად მიაჩნია და თვლის, რომ X საუკუნეში ძირითადად მთავრდება ადრეული ფეოდალიზმის ეტაპი და იწყება განვითარებული ფეოდალიზმის საფეხური, რომლის აყვავებას ის X|-X|| საუკუნეებს უკავშირებს.

1943 წ. თბილისში გამოვიდა ,,საქართველოს ისტორიის“ სახელმძღვანელო, ნ. ბერძენიშვილის, ი. ჯავახიშვილისა და ს. ჯანაშიას თანაავტორობით, რისთვისაც სახელმწიფო პრემია მიენიჭა. II გამოცემა დაიბეჭდა 1946 წ. იმავე წელს გამოვიდა სახელმძღვანელოს რუსული თარგმანი.

სიმონ ჯანაშია იკვლევდა ქართველთა ეთნოგენეზის, მისი წარმოშობა-ნათესაობის პრობლემას. მან ქართველები კავკასიურ ეთნოსად სცნო და, ამასთანავე, ქართველთა სამხრეთიდან გადმოსახლების შესახებ არსებული მიგრაციული თვალსაზრისის წინააღმდეგ, გამოითქვა მოსაზრება სამხრეთიდან ჩრდილოეთით არა ტომთა გამოსახლების, არამედ მონათესავე ხალხში სამხრეთიდან ჩრდილოეთით კულტურული და პოლიტიკური ცენტრების გადანაცვლების შესახებ და აღნიშნა, რომ ქართველები ისტორიულად თავიანთი დღევანდელი მიწა-წყლის აბორიგენები არიან.

მან საგანგებოდ შეისწავლა აფხაზეთის ისტორია (1936 წ.) და ამტკიცებდა, რომ “საკუთრივ აფხაზებს (მათი დღევანდელი ტერიტორიის დიდ ნაწილზე) წინ უსწრებდა ქართველური მოსახლეობა, ერთი მხრით, სვანური შტოსი, მეორე მხრით – ჭანურ-მეგრულისა”. იგი წერდა: “ VIII საუკუნისათვის თანამედროვე აფხაზეთის ტერიტორიაზე აშკარა უპირატესობა აბაზგებმა მოიპოვეს. ეს ეთნიკური სახელი მალე უფრო ფართო, განმაზოგადებელ მნიშვნელობას იძენს. მისი ქართული ფორმა — „აფხაზი“, რომელიც მიღებულია „აბაზგი“, „აბაზხი“-დან თანხმოვანთა შინაგანი გადაჯგუფების გზით, ქართული ენის ფონეტიკური კანონების თანახმად, თანდათანობით საყოველთაო გავრცელებას პოულობს ”

სიმონ ჯანაშიამ საფუძვლიანად შეისწავლა ქართველთა ერად ჩამოყალიბების პრობლემა, უარყო ლიტერატურაში არსებული თვალსაზრისი, რომ ქართველები ერად X|X საუკუნის 60-იან წლებში ყალიბდებიან (ი. სტალინი) და აღნიშნა, რომ ქართველთა ერად ჩამოყალიბება (ისევე როგორც, საერთოდ, ერების ჩამოყალიბება) ხანგრძლივი ისტორიული პროცესი იყო და ერის ნიშნები მათ ჯერ კიდევ შუა საუკუნეების ადრეულ საფეხურზე ჰქონდათ, ხოლო X|X ს-ის 60-იან წლებს ერის საბოლოო ნიშანი – ეკონომიკური ერთობა უკავშირდება. მისი მოხსენება “ქართველი ერის წარმოშობის შესახებ სტალინური მოძღვრების შუქზე” დაიწერა 1944 წლის 23 დეკემბერს, მაგრამ პირველად 1977 წელს გამოქვეყნდა.

სიმონ ჯანაშია გარდაიცვალა 1947 წლის 15 ნოემბერს 47 წლის ასაკში.

ხანმოკლე იყო სიმონ ჯანაშიას ცხოვრება, მაგრამ მან იმდენი გააკეთა თავისი ქვეყნისათვის, რომ მადლიერმა ქართველმა ხალხმა ვალმოხდილი მამულიშვილი მთაწმინდის მიწას მიაბარა.

ლიტერატურა:

  • ედიშერ ხოშტარია – აკადემიკოსი სიმონ ჯანაშია, თბილისი, 1976 წ.
  • მარიამ ლორთქიფანიძე – “დიდი მეცნიერი და მკვლევარი: აკადემიკოსი სიმონ ჯანაშია”, “საქართველოს რესპუბლიკა”. 2010-11-16
Posted by: burusi | 12/09/2009

გიორგი ლეონიძე

გიორგი ლეონიძე

გიორგი ლეონიძე

გიორგი ლეონიძე – Giorgi Leonidze (1897-1966)

“1616 წელს პატარძეული აჰყარა და გადაასახლა ირანში, ფერეიდანს, შაჰაბასმა”, – აღნიშნავს პოეტი თავის ავტობიოგრაფიაში. ამ ლამაზ სოფელში, რომელიც თბილისიდან სულ რაღაც 35 კილომეტრის მანძილზე მდებარეობს, ნიკოლოზ ლეონიძის ოჯახში, 1899 წლის 27 დეკემბერს, დაიბადა ქართული პოეზიის ბერმუხა გიორგი (გოგლა) ლეონიძე.
აღსანიშნავია, რომ გოგლას წინაპართა სოფელი ტაო-კლარჯეთში, ართვინსა და ტბეთს შუა, მდებარეობდა. სოფელს ერქვა ლეონიძე. ამჟამად მისი სახელწოდებაა ნიოლიზე მაჰალესი(თურქულად “ნიოლიძეთა უბანი)”. როგორც ამბობენ, გოგლა სიცოცხლის ბოლო დღეებამდე ტაო-კლარჯეთის ხილვაზე ოცნებობდა.

პოეტის მამა, ნიკოლოზი სახალხო მასწავლებელი გახლდათ. ნიკოლოზს გორის საოსტატო სემინარია დაუმთავრებია. მასთან სწავლობდა ვაჟა-ფშაველა, რომელთანაც ახლო მეგობრობაც ჰქონია. დედას ჩაუნერგავს პოეტის გულში ქართული მწერლობისა და საქართველოს ისტორიის სიყვარული. დედის წყალობით ექვსი წლის გიორგი უკვე დამოუკიდებლად უკითხავდა წიგნებს თანატოლებს.
“ნინოწმინდა პალატები მეფეთა, გალავანი-ჯამი აქაფებული” – ამბობს ერთგან პოეტი და ჩანს, როგორ ეამაყება ისტორიულ სოფელს რომ უკავშირდება მისი წარმომავლობა დედის მხრივ. სოფელი პატარძეული ივრის სანაპიროთი კი ყრმობას მარადჭაბუკს ხდის.

გოგლამ ლექსების წერა ბავშვობიდან დაიწყო. რიყიანი და ხმიანი იორი მასწავლიდა ქართული ლექსის მუსიკასო, – იგონებდა პოეტი და დასძენდა, – სოფელში ივრის წნორებს ვუკითხავდიო პირველ ლექსებს. იქნებ სწორედ ეს წნორები იყო მისი პირველი სიყვარულის მესაიდუმლეც. როგორც ამბობენ, მას თავდავიწყებით ჰყვარებია ლელი ლორთქიფანიძე. ულამაზესი ასული მისი მრავალი ლექსის შთაგონების წყარო იყო, მაგრამ ეს სიყვარული ტრაგიკული აღმოჩნდა.
თუ დღეს გიორგი ლეონიძის მხატვრული სიტყვა მთელი ძალით ჟღერს თავისი ბუნებრიობითა და ხალხური ამღერებით, ეს იმიტომ, რომ ამ სისადავესა და ხალხურხმიანობას პოეტი ბავშვობიდანვე იწოვდა თავის მშობლიურ გარემოში.
ახლობელთა გადმოცემით, დედას უნახავს, თუ როგორი გატაცებით უსმენდა გოგლა წისქვილში მეწისქვილის ზღაპარს. სწორედ ეს შთაბეჭდილებები უნდა იყოს ასახული “ივერიის ღამის” სტრიქონებში:
“სთქვი, მეწისქვილევ, ერთი ზღაპარი.
სთქვი, ნაღვლიანი ძველი ქართლივით,
ან აზნაურის ქალზე ვიმღეროთ…
დარიალიდან გადავარდნილი
ხაზარეთისკენ მისცურავს წერო…”

1907 წელს გიორგი გადმოიყვანეს თბილისში და მიაბარეს სასულიერო სასწავლებელში, რომლის დასრულების შემდეგაც სწავლა განაგრძო სასულიერო სემინარიაში, სადაც მას მოძღვრავდნენ ღირსეული ადამიანები: ვასილ ბარნოვი, ნიკოლოზ სულხანიშვილი, კორნელი კეკელიძე და სხვები. სწორედ ამ ადამიანებმა განაპირობეს პოეტის მომავალი ცხოვრება; სწორედ მათ ჩაუნერგეს სამშობლოს უსაზღვრო სიყვარული და იმ ენის სითბო, რომელსაც მაშინ დევნიდნენ. სწორედ აქ, სასულიერო სემინარიის კედლებში გაღვივდა ინტერესი ქართული მწერლობის მიმართ. ამის დასტურია ხელნაწერი ჟურნალები -“ფანდური” და “ფუტკარი”, რომლის რედაქტორიც თავად გახლდათ, ხოლო 1916 წელს მისი რედაქტორობით გამოვიდა ლიტერატურული ალმანახი “საფირონი”.

ამ პერიოდში გაზეთ „სინათლე“-ში გამოქვეყნდა მისი ლექსი „მცხეთა“ (1911 წ.). ერთი წლის შემდეგ ლექსი უძღვნა ვაჟა-ფშაველას, რომელიც საპასუხო ლექსით (1912, დაიბეჭდა გაზეთ „განათლებაში“) გამოეხმაურა პოეტს. 1912 წლიდან ლეონიძის ლექსები სისტემატურად იბეჭდებოდა ჟურნალ-გაზეთებში, თუმცა პოეტი თავისი შეგნებული სამწერლო მოღვაწეობის დასაწყისად 1915 წელს ასახელებდა. ამ წელს დასტამბულ ლეონიძის ლექსებში, წერილში „ოსკარ უალდი“ (ჟურნალი „თეატრი და ცხოვრება“, № 51) და სხვა აშკარად გამოჩნდა პოეტის მოდერნისტული განწყობილებანი. 1918 წელს იგი დაუახლოვდა „ცისფერყანწელებს“, რომლებთანაც ანათესავებდა ქართულ ნიადაგზე მოდერნიზმის გადმონერგვის სურვილი და ლექსის ტექნიკური სრულყოფისაკენ სწრაფვა. ეს წლები ერთგვარი „ოსტატობის სკოლა“ გამოდგა ახალგაზრდა პოეტისათვის, რომელიც გარკვეული ხარკი მიუზღო სიმბოლიზმს (ლექსები: „ოფორტი“, 1919; „მზე ტაბასტა“, 1922; „ავტოპორტრეტი“ და სხვა წერილები და ნარკვევები).

1919 წელს პოეტმა თბილისის სახელმწიფო უნივერსტეტში განაგრძო სწავლა. 1921 წელს ლეონიძემ ტ. ტაბიძესთან ერთად გამოსცა პოეტური კრებული „რევოლჲიუციის პოეტები“. 1922-1923 წლებში იგი „ცისფერყანწელთა“ ყოველკვირეულ სალიტერატურო გაზეთ „ბახტრიონს“ რედაქტორობდა. ლეონიძე მაინც შორს იყო ორთოდოქსული სიმბოლიზმისაგან. შემდგომ პოეტის ღრმა პატრიოტულმა განწყობილებამ და ქართველ კლასიკოსთა ძლიერმა ზეგავლენამ ჩამოაშორა ესთეტიზმს.

ლეონიძე თვითმყოფი და ღრმად ეროვნული პოეტია, რომლის ადრინდელი ლირიკულმა შედევრებმა („ნინოწმინდის ღამე“, „სიმღერა პირველი თოვლისა“, 1926; „მყვირალობა“, „ყივჩაღის პაემანი“, „ყივჩაღის რამე“, 1928; „ოლე“, 1931 და სხვა) იმთავითვე განსაზღვრა პოეტის როლი XX საუკუნის ქართულ პოეზიაში.

საქართველოს ისტორიის წარსულისადმი მიძღვნილ ლექსთა ციკლი „ქართლის ცხოვრება“ პატარა ერის ისტორიის ტრაგიკული ფურცლებია. პოეტი წარსულშიც მომავალს განჭვრეტს; ამიტომაც მისი თუნდაც ყველაზე ტრაგიკული სტრიქონები ნათელი ოპტიმიზმით არის გამსჭვალული («წიგნი „ქართლის ცხოვრება“», «მინაწერი „ქართლის ცხოვრებაზე“», „წინაპრებს“, 1928; «მე ვკითხულობდი „ქართლის ცხოვრებას“», 1929; „დიდ თამარს“, „დავით აღმაშენებელს“, 1941 და სხვა). ლეონიძის ღრმა პატრიოტიზმი, მისი მოქალაქეობრივი პროგრამაა ჩამოყალიბებული ლექსში „ვუმღერ სამშობლოს“, პოეტის იდეალია „ადიდებული, დამწიფებული“ სიცოცხლე, ამავე დროს, ლექსის ის უჭკნობი სიჭაბუკე, რომლის საწინდარია ლექსისა და მისი წარმომშობი ეპოქის თანხმოვანება („სიჭაბუკე და ლექსი ერთია“). საქართველოს მიუძღვნა ლექსთა ციკლი „თბილისის განთიადები“ („მთაწმინდიდან ქარს მოჰქონდა“, 1926; „თბილისის განთიადი“, 1935; „თბილისი, ჩვენო თბილისო“, 1940; „თბილისს“, 1947 და სხვა).

პოეტი გამოეხმაურა მეორე მსოფლიო ომს („მხედარი პირტახია“, 1941; „შინმოუსვლელო, სადა ხარ?“, 1943; „არ დაიდარდო, დედაო“, 1944 და სხვა). ძნელბედობის ჟამს შექმნილი ზოგიერთი მისი ლექსი ხალხურ სიმღერად იქცა.

ლეონიძის ლირიკულ-ეპიკურ პოემებში „სამგორი“ (1960) და „ფორთოხალა“ (1951; სსრკ სახელმწიფო პრემია, 1952) თანამედროვეობის, „ახალი ქართლის“ თემა გადაწყვეტილი ისტორიის თემასთან თავისებურ მიმართებაში. „ფორთოხალა“ ისტორიის შემოქმედი ხალხისადმი, უსახელო გლეხის ქალისადმი მიძღვნილი ჰიმნია. ლეონიძეს ეკუთვნის აგრეთვე პოემები „ბავშვობა და ყრმობა“ (1933, სტალინური პრემია, 1941), „ბერშოულა“ (1943), „რატომ არის საქართველო ლამაზი და მდიდარი“ (1957) და სხვა. 60-იანი წლების ზღურბლიდან შეიმჩნევა ლეონიძის პოეზიის ახალი აღორძინება.

ლეონიძის მოთხრობების წიგნმა „ნატვრის ხემ“ (1962, იმავე სახელწოდების ფილმი – 1976, რეჟისორი თენგიზ აბულაძე) სრულიად ახალ მხატვრულ სამყაროს აზიარა მკითხველი, პოეტის ყრმობის ხორცშესხმული აჩრდილები, გააზრებულნი დიდი მხატვრის ღრმა ინტელექტით, თანამედროვე ოსტატის თვალთახედვით წარმოგვიდგებიან. ერთმანეთთან დაუკავშირებელი მცირე მოთხრობების ეპიკურობა მძლავრი პოეტური ნაკადით არის გაჯერებული.

გიორგი ლეონიძე ნაყოფიერად იღვწოდა ლიტერატურათმცოდნეობაშიც. იყო ქართული ლიტერატურის, განსაკუთრებით ძველი ქართული მწერლობის მკვლევარი, ძველი ხელნაწერების დაუცხრომელი მაძიებელი და გამომცემელი.
1920 წელს გიორგი ლეონიძემ სათანადო კომენტარებითა და გამოკვლევებითურთ გამოსცა მამუკა ბარათაშვილის „ჭაშნილი“. 1928 წელს მისი რედაქციითა და ვრცელი შესავალი წერილით დაიბეჭდა სულხან-საბა ორბელიანის “სიბრძნე-სიცრუისა”. მანვე გამოიკვლია ამ წერილის ბიოგრაფია, გაანალიზა იგავ-არაკების ფოლკლორული ვარიანტები, გამოაქვეყნა სულხან-საბას შესახებ საინტერესო საარქივო მასალები. “მგოსანი საიათნოვა”-ასე ჰქვია წიგნს, რომელიც გიორგი ლეონიძემ გამოსცა 1930 წელს. 1935 წელს ფეშანგის პოემა “შაჰნავაზიანს” დაურთო ვრცელი გამოკვლევა. 1939 წელს მისი რედაქციით გამოიცა იოსებ თბილელის „დიდმოურავიანი“. ლეონიძეს ეკუთვნის გამოკვლევები ვეფხისტყაოსნის, ვახტანგ VI-ის, დავით გურამიშვილის, ბესიკის, საიათნოვას, ანთიმოზ ივერიელის, მ. გურიელის, ა. ყაზბეგის, ი. ჭავჭავაძის, ა. წერეთლის, ვაჟა-ფშაველას, ვ. ბარნოვის და სხვათა შესახებ.

აღსანიაშავია, რომ გიორგი ლეონიძის თაოსნობით 1931 წელს მთაწმინდის პანთეონის ტერიტორიაზე დაარსდა მთაწმინდის მწერალთა მუზეუმი, რომელიც შემდეგ გადაკეთდა საქართველო სახელმწიფო ლიტერატურულ მუზეუმად (ამჟამად გ. ლეონიძის სახელობისა), იგი წლების მანძილზე ამ მუზეუმის დირექტორად მუშაობდა. ასევე მისი უშუალო ინიციატივით დაარსდა ილია ჭავჭავაძის სახლ-მუზეუმი საგურამოში. გ.ლეონიძე საკუთარი სახსრებით სცემს ლიტერატურულ კრებულს ,,საფირონს,” მონაწილეობს ჟურნალების ,,გრდემლის” და ,,დროშის” დაარსებაში, მისი ინიციატივით გამოდიოდა ლიტერატურული გაზეთი ,,ბახტრიონი”, ალმანახი ,,ლიტერატურული მემკვიდრეობა”. 1940-1948 წლებში „ლიტერატურული მატიანის“ რედაქტორი იყო.

1951-1953 წლებში გიორგი ლეონიძე ხელმძღვანელობდა საქართველოს მწერალთა კავშირს, 1957-1966 წლებში შოთა რუსთაველის სახელობის ქართული ლიტერატურის ისტორიის ინსტიტუტს. იყო მშვიდობის დაცვის საბჭოთა კომიტეტის წევრი. კომიტეტის სახელით გიორგი ლეონიძემ 1958 წელს ბუქარესტში გააკეთა მოხსენება ქართულ_რუმინულ კულტურათა ურთიერთობაზე. აქვე წაიკითხა ვრცელი მოხსენება ანთიმოზ ივერიელის ცხოვრებასა და მოღვაწეობაზე, რომელმაც დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა რუმინეთის საზოგადოებრიობაზე. ანთიმოზ ივერიელის მოღვაწეობის ამსახველი მასალები რუმინეთის სასკოლო სახელმძღვანელოში შეიტანეს.

1944 წელს გ. ლეონიძე აირჩიეს საქართველოს სსრ მეცნიერებეთა აკადემიის ნამდვილ წევრად, ხოლო 1959 წელს ქართული პოეზიის განვითარებაში შეტანილი დიდი წვლილისათვის, დაბადების 60 წლისთავთან დაკავშირებით მიენიჭა რესპუბლიკის სახალხო პოეტის საპატიო წოდება. სწორედ ამ საიუბილეო სხდომაზე უთქვამს გოგლას ასეთი რამ: “ცა რომ ქაღალდად გადაიქცეს, ღამის ჰაერი მელნად, ვარსკვლავები გადამწერებად მყავდეს და იმაზე მეტი ასოები დავსხა ქაღალდზე, რაც ზღვაში ქვიშა და თევზია, მაინც ვერ გამოვხატავ ჩემს სიყვარულს ჩემი ერისადმიო”. ეს სიტყვები საუკეთესოდ ახასიათებს მას, როგორც პიროვნებასა და შემოქმედს.

სიკვდილამდე ორი წლით ადრე პოეტი ერთ ლექსში წერდა:
“ჩამოჭკნებიან ეს ყვავილები,
ეს ჯამ-ჯიხვებიც დაიცლებიან,
დაეცემიან მთებში ირმები,
გულს სურვილები გაეცლებიან,
ალაზნის ვაზებს დასცვივათ ოქრო,
დადნება, რაც მთებს დაჰვერცხლებიათ,
ვინ იჯადოქროს? უკვდავების დღეს
მხოლოდ ლექსები დაესწრებიან”.

გიორგი ლეონიძე გარდაიცვალა 1966 წლის 9 აგვისტოს თბილისის მახლობლად, წყნეთში. 14 აგვისტოს მთაწმინდის პანთეონში, რეპროდუქტორიდან გოგლას ომახიანი ხმა ისმოდა – ცოცხალი გიორგი ლეონიძე განსვენებულ გიორგი ლიონიძეს საკუთარი ლექსებით მიაცილებდა, ლექსებით, რომლებიც, მისი თქმით, “უკვდავების დღეს დაესწრებიან”.

თენგიზ ვერულავა

ოლღა გურამიშვილი

ოლღა გურამიშვილი

ოლღა თადეოზის ასული გურამიშვილი-ჭავჭავაძისა (1842 – 1927)

1863 წლის 10 აპრილს ილია ჭავჭავაძე დაქორწინდა საგურამოს მფლობელ თავად თადეოზ გურამიშვილის ასულ ოლღა გურამიშვილზე. ამ ხნიდან მოყოლებული თვით ტრაგიკულ აღსასრულამდე ილიას ცხოვრება და შემოქმედება განუყრელად არის დაკავშირებული მის სახელთან.
ოლღა თადეოზის ასული გურამიშვილი დაიბადა 1842 წლის 12 მარტს, ქვემო ავჭალაში. დედა ადრე გარდაეცვალა და მის აღზრდაზე დედობრივი მზრუნველობა გამოიჩინა მამიდამ – სიდონია გურამიშვილმა. 1855 წელს ოლღა გურამიშვილი ჩაირიცხა ამიერკავკასიის კეთილშობილ ქალთა ინსტიტუტში, თბილისში.
შეძლებული და წარჩინებული მამიდის ოჯახში მყოფი ოლღა გურამიშვილი თბილისის მოწინავე საზოგადოების წრეში ტრიალებდა და ყურადღებით ადევნებდა თვალს ,,ცისკრის” ფურცლებზე ,,მამათა და შვილთა” შორის გაჩაღებულ ბრძოლას. ეს სწორედ ის პერიოდია, როდესაც სამოღვაწეო ასპარეზზე გამოვიდა პეტერბურგიდან საქართველოში ახლად დაბრუნებული ილია ჭავჭავაძე.
ოლღას იმთავითვე შეუცვნია ჭაბუკი ილიას ტვირთის სიმძიმე და მამისა და ნათესავების წინააღმდეგობის მიუხედავად, ილიას სამუდამო თანადგომა გადაუწყვეტია. მან მართლაც და გასაოცარი ერთგულებით და თავდადებით ბოლომდე გაიზიარა ილიას ტრაგიკული ხვედრი: წიწამურის საზარელი ტრაგედია ოლღას თვალწინ დატრიალდა და იმ საბედისწერო დღეს ილიას მკვლელებმა თოფის კონდახებით მასაც შეუბრალებლად გაუჩეხეს თავი.
ოლღა ჭავჭავაძეს საზოგადოებისა და ქვეყნის წინაშე ბევრი რამ მოვალეობა აწვა კისერზე: იგი იყო ქართველთა შორის წერა – კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების წევრი, საქართველოს საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოების წევრი, 1895-1906 წლებში ქართველ ქალთა საქველმოქმედო საზოგადოების თავმჯდომარე, ხელმძღვანელობდა ქართველ ქალთა ჭრა – კერვის სკოლას, ეხმარებოდა ღარიბ მოსწავლეთა შემწეობის თბილისის გუბერნიის თავადაზნაურთა საზოგადოებას.
ოლღას დიდბუნოვანება და საქები ადამიანობა კიდევ უფრო მაშინ გამოჩნდა, როდესაც ილიას მკვლელებს სიკვდილით დასჯა გადაუწყვიტეს, ოლღამ უმაღლეს მთავრობას სთხოვა – მკვლელებს სიკვდილით ნუ დასჯით, ჩემი მეუღლე, ილია ჭავჭავაძე, სიკვდილით დასჯის წინააღმდეგი იყოვო.
თითქმის მთელი ოცი წელი იცოცხლა ოლღა ჭავჭავაძემ ილიას სიკვდილის შემდეგ და ღრმად მოხუცი და დაღლილი აღესრულა 1927 წლის 27 აპრილს, ხოლო 29 აპრილს მთაწმინდაზე დაკრძალეს. ბოლოს და ბოლოს, იგი ეღირსა , რასაც მთელი ამ ოცი წლის მანძილზე ნატრობდა: საუკუნო განსასვენებელი მან მთაწმინდის პანთეონში, თავისი დიდებული მეუღლის გვერდით ჰპოვა.

სიმონ ჩიქოვანი – Simon Chikovani

სიმონ ჩიქოვანი – Simon Chikovani

გამოჩენილი პოეტი და საზოგადო მოღვაწე სიმონ ჩიქოვანი დაიბადა 1902 წლის 27 დეკემბერს აბაშის რაიონის სოფელ ნაესაკოვოში. პოეტმა სწავლა ჯერ თავის სოფელში დაიწყო. პოეტის მამა – ივანე ჩიქოვანი განათლებული კაცი იყო. მისი ოცნება ყოფილა, შვილი სამთო ინჟინერი გამოსულიყო, მაგრამ სულში ჩამარხულმა პოეტურმა მადლმა სულ სხვაგვარად წარმართა სიმონის ცხოვრება. დედა ჩიქოვანს დაბადების წელსვე გარდაეცვალა. დედისადმი მიძღვნილ ლექსებში ღრმა გულისტკივილით იგრძნობა ბავშვობაში განუცდელი მშობლიური ალერსის მონატრება. კიდევ უფრო ტრაგიკულად განიცადა პოეტმა დის ნაადრევი გარდაცვალება. ყოველივე ეს, ოჯახურ ხელმოკლეობასთან ერთად, ფრთებს კვეცდა და თრგუნავდა მომავალი პოეტის ბავშვურ სილაღეს. ამიტომაცაა, რომ ბავშვობის დროინდელ მოგონებებს მის შემოქმედებაში ხშირად ახლავს ხოლმე მართალი ადამიანური სევდა და თავისებური სამდურავი წუთისოფლისადმი: “სად დავიბადე, უნდო ბედმა რა გამატანა, სული მწყურვალი და მათარა ძლიერ პატარა”.

ნაადრევად დაობლებული პოეტის აღზრდის საქმეში დიდი როლი შეასრულეს ბებიამ და ძიძამ. ბავშვობის წლები მან ძირითადად მეზობელ სოფელ ტყვირში გაატარა, ბებიასთან, რომელიც კარგად იცნობდა ქართულ მწერლობას და გატაცებით ესაუბრებოდა შვილიშვილს მის შესახებ. თავის პოეტურ გატაცებას სიმონ ჩიქოვანი უპირველეს ყოვლისა უახლოეს წინაპართა ლიტერატურულ ინტერესებს უკავშირებდა “ჩემი გვარეულობა, – წერდა ერთგან იგი, – ცნობილი იყო ოჯახური პოეტებით – ბევრი ჩემი წინაპართაგანი ლექსად აწარმოებდა მიწერ-მოწერას და მე ვფიქრობ რომ პოეზიისადმი მიდრეკილება ჩამესახა ბავშვობაში, საკუთარ ოჯახში”.

1914 წელს სიმონი ქუთაისის რეალურ სასწავლებელში შედის. ხელმოკლეობის გამო, ზაფხულობით სოფელში ამუშავებდა მიწას და ასწავლიდა მეზობლის ბავშვებს. ასე აგროვებდა ფულს სწავლის გასაგრძელებლად. 1917 წელს სიმონ ჩიქოვანს მამა გარდაეცვალა. მამის სიკვდილით გამოწვეულმა ტკივილმა სათანადო პოეტური ასახვა ჰპოვა მისადმი მიძღვნილ ლექსში.

მძიმე მატერიალური პირობების მიუხედავად, რეალური სასწავლებლის დამთავრების შემდგომ, 1921 წელს პოეტი თბილისის უნივერსიტეტში შედის ფილოლოგიის ფაკულტეტზე. სწავლის პარალელურად იგი მუშაობდა წითელი არმიის ქართული ნაწილების პოლიტგანყოფილებაში, გაზეთის რედაქციასა და კლუბში. 1922 წელს, თანამოაზრეებთან ერთად, ს. ჩიქოვანმა ჩამოაყალიბა ფუტურისტული ლიტერატურული ჯგუფი და გამოსცა ქართული ფუტურიზმის პირველი საპროგრამო მანიფესტი – “საქართველო – ფენიქსი”. 1924-28 წლებში მისი აქტიური თანამონაწილეობითა და ხელმძღვანელობით გამოვიდა ქართული ავანგარდისტი მწერლების პერიოდული ორგანოები: “H2SO4”, “ლიტერატურა და სხვა”, “დროული”, და “მემარცხენეობა”. ჩიქოვანი მუშაობას იწყებს ახალდაარსებული ჟურნალის-“მნათობის” რედაქციაში.

სიმონ ჩიქოვანი, აკაკი ბელიაშვილი, ნ. ჩაჩავა

1928 წლიდან, ფუტურისტების ლიტერატურული ჯგუფის დაშლის დროიდან, ს. ჩიქოვანი ენერგიულად ებმება საქართველოს მწერალთა კავშირის საქმიანობაში და გარდაცვალებამდე მისი ხელმძღვანელი ორგანოების უცვლელი წევრი ხდება. 1932 წლიდან იგი ინიშნება გამომცემლობა “საბჭოთა მწერალის”მთავარ რედაქტორად. 1944-51წ.წ. იყო საქართველოს მწერალთა კავშირის გამგეობის თავმჯდომარე. 1954-60 წლებში რედაქტორობდა ჟურნალ “მნათობს”. ნაყოფიერი შემოქმედებითი და საზოგადოებრივი მოღვაწეობისათვის ს. ჩიქოვანი დაჯილდოებული იყო ორდენებითა და პრემიებით. მათგან, პირველ ყოვლისა, უნდა გამოიყოს სახელმწიფო პრემია, რომელიც 1947 წელს მიენიჭა პოემისათვის “სიმღერა დავით გურამიშვილზე” და ლექსებისათვის; “ვინა სთქვა”, “ქართლის საღამოები”, “გამარჯვების ზეიმი” და “გორი”. ს. ჩიქოვანი იყო ახალგაზრდა მწერალთა გზის გამკვალავი და აქტური თანამდგომი. მისი ხელშეწყობითა და უშუალო მზრუნველობით არაერთი ნიჭიერი შემოქმედი გამოვიდა დიდ ლიტერატურულ ასპარეზზე.

სხედან: მიხეილ ჯავახიშვილი, არისტო ჭუმბაძე, ტიციან ტაბიძე, გალაკტიონ ტაბიძე, გრიგოლ რობაქიძე, დემნა შენგელაია, ვანო წულუკიძე, შალვა დადიანი, სიმონ ჩიქოვანი, დგანან: ბესარიონ ჟღენტი, იოსებ გრიშაშვილი, ვალერიან გაფრინდაშვილი, კონსტანტინე ლორთქიფანიძე, კარლო კალაძე, გიორგი ქუჩიშვილი, ამიერკავკასიის ხალხთა მეგორობის კონგრესი, ბაქო 1928 წ.

საგანგებოდ უნდა აღინიშნოს ს. ჩიქოვანისა და მისი მეუღლის მარიკა ელიავას ურთიერთობა. მარიკა ელიავა თავისებური, დაუვიწყარი სილამაზისა იყო. იგი აღსავსე იყო სინაზითა და ქალური, საამო მომხიბვლელობით, მაგრამ არც სიმამაცე-სიმტკიცეს იყო მოკლებული, რაც მას და მის საყვარელ სიმონს ძალას მატებდა მძიმე განსაცდელის ჟამს. ინტელიგენტურობა, განსწავლულობა ქართულ, რუსულ და ფრანგულ ლიტერატურაში, ბუნებრივი გემოვნება და ტაქტი, უმწიკვლო სამართლიანობა და პოეტურობა – მისი ბუნების ამ თვისებებმა აქციეს მარიკა არა მარტო პირველ მსმენელად, არამედ მრჩევლად და მისი შემოქმედებითი მიღწევების თანამონაწილედ. ისინი მართლაც რომ ბედნიერები იყვნენ.

მარიკა და სიმონ ჩიქოვანი

ავბედით 1937 წელს დააპატიმრეს მარიკას მამა ნიკო ელიავა, ძმა ზურაბი და რძალი თინა. მათი ვაჟიშვილი ნიკა აღსაზრდელად მარიკამ და სიმონმა აიყვანეს. მათ ოფიციალურად გააფორმეს შვილად აყვანა, რათა ხუთი წლის ბავშვისათვის ჩამოეცილებინათ “ხალხის მტრის” შვილის დამღა.

1962 წლის აგვისტოში მარიკას აღმოაჩნდა ავთვისებიანი სიმსივნე. მან გაიკეთა ოპერაცია და გაიარა მკურნალობის სათანადო კურსი, მაგრამ მეტასტაზი უკვე ხერხემალში იყო გასული.

მარიკას კრიზისული მდგომარეობის დროს, დიაბეტით დაავადებული სიმონის მხედველობა კატასტროფულად გაუარესდა – პრაქტიკულად იგი დაბრმავდა.

მაგრამ, ამისდა მიუხედავად, მისი შემოქმედებითი შთაგონება კი არ დაიშრიტა, არამედ, პირიქით, პოეტური სიმწიფის ახალ სტადიაში შევიდა. ამისი დადასტურებაა ის შესანიშნავი ნაწარმოებები, რომელიც ამ პერიოდში შექმნა პოეტმა.

მარიკა უსიტყვოდ ითმენდა აუტანელ ტკივილებს, არც კი კვნესოდა. რათა სიმონს თავისი მეტად გამახვილებული სმენითა და ინტუიციით არ გაეგო და არ ეგრძნო მისი ტანჯვა-წამება. ექიმებმა შეძლეს მარიკას ჯანმრთელობის დროებითი გაუმჯობესება და 1964 წლის მარტში იგი ფეხზე წამოდგა. მარიკა ყოველთვის შესისხორცებული იყო სიმონის შემოქმედებით ცხოვრებასთან, ხოლო პოეტის ავადმყოფობისას სულ უფრო განუყრელი გახდა.

სიმონ ჩიქოვანი გარდაიცვალა 1966 წელის 22 აპრილს. იგი დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა მთაწმინდის პანთეონში.

სიმონ ჩიქოვანის საფლავი მთაწმინდაზე

სიმონის გარდაცვალების შემდეგ, მარიკას სანამ შეეძლო ადიოდა მთაწმინდაზე და უვლიდა თანამეცხედრის სასუფეველს. მომაკვდავმა ითხოვა, მისი გვამის კრემაციის შემდეგ ფერფლი სიმონის საფლავზე მიმოებნიათ. ეს თხოვნა შეუსრულეს. პოეტის საფლავზე დარგული ბროწეულის ხის ფესვებს ქვეშ ჩადგეს მარიკას ფერფლის პატარა ურნა.

ერთი დეტალი:
1941 წელს, მცხეთაში არქეოლოგიური გათხრებისას, გახსნეს პიტიახშის საფლავი. აღმოჩნდა: ბროწეულის ხის ფესვს გაერღვია სერაფიტას სამარხი და სამაჯურში გასულიყო. ამ ამბავს პოეტმა უძღვნა ლექსი “ბროწეული პიტიახშის სამარეზე” და ინატრა:

მოწეულო ბროწეულო, გადმოფრინდი,
შენი რტო და შენი ჩრდილი დამაფარე.

აუხდა პოეტს სურვილი,_მის საფლავზე დარგულია ბროწეულის ხე. საფლავის მარმარილოს ფილის შუაში მოხრილი ისარია, რომელიც ელვას ასახიერებს და პოეტის მხედველობის უეცარ დაკარგვას გამოხატავს.

სიმონ ჩიქოვანი

სიმონ ჩიქოვანის შემოქმედებაში ძირითადი და მთავარია სამშობლოს სამშობლოს თემა. პოეტმა თითქმის მთელი საქართველო შემოიარა. იყო ხევსურეთში, სვანეთში, რამაც შთააგონა პოეტს ლექსების ციკლი: “შემოდგომა ხახმატში”, “უშგული”, “სვანური იავნანა”. ამ კუთხეებში მოგზაურობა დაემთხვა პოეტის გარდატეხის პერიოდს, რომელსაც სიმონმა “ფერისცვალება” უწოდა. “ეს არის სიყრმის და სიმწიფის შორის შესვენების და სიმორცხვის ჟამი”.
გარდატეხის პერიოდთან დაკავშირებით ს. ჩიქოვანს უბნის წიგნაკში ჩაუწერია: “ჩემი ნამდვილი არსებობა დაიწყო მას შემდეგ, რაც დაიწერა ლექსები: “წვიმაში”, “უშგული”, “მიძღვნა ვარძიის ოსტატისადმი”, “თეიმურაზ პირველი”, “განშორება”, “შენი ჩრდილის საძებნელად”.
“ფერისცვალების” შემდეგ, სიმონ ჩიქოვანი ჩამოყალიბდა როგორც ბუნების მესაიდუმლე, ცხოვრებისეული სინამდვილის ღრმად შემგრძნობი შემოქმედი. პოეტი წარსულს გადმოგვცემს თანამედროვე ადამიანის განცდით. ალბათ ამიტომ იყო, რომ გიორგი ლეონიძემ სიმონ ჩიქოვანს უწოდა “ახალი პოეზიის ჩუქურთმის მჭრელი”, ხოლო კონსტანტინე გამსახურდიამ შენიშნა – სიმონ ჩიქოვანი გამოირჩევა ლექსური ინსტრუმენტის ვირტუოზული ორკესტრირებითო.

სიმონ ჩიქოვანი

სიმონ ჩიქოვანი უსაზღვროდაა შეყვარებული ქართულ ლექსზე. იგი თაყვანს სცემს ქართულ სიტყვას. ქართული სიტყვა თავთავია, ხილია, ნაყოფია, იგი მტევანია. ქართული სიტყვა უკვდავია. იგი სულის სასწორზე ავწონეო – ამბობს პოეტი.
პოეტის შემოქმედების დაგვირგვინებაა პოემა “სიმღერა დავით გურამიშვილზე”, რომელშიაც გულის დიდი სითბოთი და ღრმა განცდით დახატა დიდებული წინაპრის სახე.
სიმონ ჩიქოვანი დაძაბულ ლიტერატურულ მუშაობას ეწეოდა მაშინაც კი, როცა უკურნებელი სენით დაავადებულმა მხედველობა დაკარგა. ავადმყოფობის დროს დაიწერა პოეტის შემოქმედების ერთ-ერთი საუკეთესო ნიმუში “განჯის დღიური”, რომელიც დიდი ქართველი პოეტის ნიკოლოზ ბარათაშვილის ცხოვრებასა და შემოქმედებას მიეძღვნა.

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები