მუხრან მაჭავარიანი

მუხრან მაჭავარიანი

ზღვრები როდესაც მორღვეული ჰქონდა ფანატიზმს,
იკლებდა ქალაქს მეწამული როცა პარადი,
ამაზრზენს ხდიდა ქუჩას როცა რეგვენთ ქიჩმაჩი, _
ძაღლის ღიმილით
ტრიბუნაზე
იდგა
ის
მაშინ.

ხდება რაიმე, არ გეგონოს ახლა ახალი! _
ახლაც დაყრილი (როგორც მაშინ) არის ფარ-ხმალი.

მუხრან მაჭავარიანი

მუხრან მაჭავარიანი – Mukhran Machavariani

პეტრე ოცხელი – Petre Otskheli

პეტრე ოცხელი – Petre Otskheli

პეტრე ოცხელი – Petre Otskheli

არც აღმოჩენად და არც საამაყო მემკვიდრეობად არ უნდა მივიჩნიოთ ისტორიული პარადოქსი – “ვირტუოზი ხელოვანის” მიმართ საბჭოთა ოფიციოზის საბოლოო განაჩენი: დახვრეტა! და ეს იყო 1937-ში. მხატვრის სასჯელის უმაღლესი ზომა გამოტანილი იყო ბრალდებით: “ტროცკისტულ-ტერორისტული ორგანიზაციის ჩამოყალიბება მოსკოვში ქართული ნაციონალური ცენტრის დავალებით”. ალბათ, ამ აბსურდული ბრალდების მოტივებსა თუ ლოგიკურ ანალიზზე დღეს საუბარი, უბრალოდ, ზედმეტია, რადგან ეს იყო რეპრესირებულ მხატვარზე ფიზიკური და მორალური ძალადობის შედეგი. და მაინც, რატომ გახდა პეტრე ოცხელი საბჭოთა იდეოლოგიისთვის მიუღებელი პერსონა? რატომ შეურაცხყვეს, რატომ დააპატიმრეს, ანუ რატომ შეეშინდათ მისი ღირსების, ნიჭის და განათლების? ფაქტია, განაჩენი 2 დეკემბერს სისრულეში იქნა მოყვანილი.

გავა თითქმის საუკუნე, მაგრამ… ამ ესკიზებზე ჩადებული ემოციები არ ხუნდება, ის ემოციები დღეს ისევ ცოცხლად აღიქმება… უფრო მეტიც, დრო სხვა ხიბლსა და შარმს სძენს იმ ფერწერულ რეტროსამყაროს, რომლის თხრობის სტილი ახალ სივრცობრივ კონცეფციებს კარნახობდა სპექტაკლის თანაავტორს… თავად მხატვარ-დეკორატორის შემოქმედებითი თეორია გულისხმობდა პერფორმანსის “შეფუთვაში” ყოფილოყო არა მხოლოდ დოკუმენტური და ლაკონური, არამედ ინდივიდუალური ხედვით გამორჩეული… და თავისთავად, გაბედული და ზუსტი კლასიკიდან – მოდერნამდე… აქვე ოცხელისთვის მნიშვნელოვანი იყო მაკეტის ფორმა, ფერი, ფაქტურა… და არანაკლებმნიშვნელოვანი კოტე მარჯანიშვილის მოსაზრება: “როგორი სიმართლითაც არ უნდა ასახო ადამიანის ბუნება, ჩვენ გვიზიდავს არა სიუჟეტი, არა ზედმიწევნითი სიზუსტე, არამედ შენი ის პირადი, რაც ჩააქსოვე შენს ქმნილებაში. აი, აქ იჩენს ხოლმე თავს საფრთხე მხატვრისათვის, როგორი თვალით უყურებს ის სამყაროს, დრამატულ ნაწარმოებს, მოვლენას!.. შენ გაწუხებს ახლის ძიება, არ იცი როგორ იპოვო იგი? – სრულიად უბრალოდ. არ ითაღლითო, სიმართლე მუდამ ერთია ნებისმიერ კეთილსინდისიერ მხატვართან…” და მაინც, მარჯანიშვილს სპექტაკლისადმი ჰქონდა ინდივდუალური მიდგომა, არჩევდა ისეთ მხატვრებთან მუშაობას, ვინც მასსავით გრძნობდა თეატრის რიტმსა და არსს… სპექტაკლის დეკორაციაში კი კოსტუმს განიხილავდა, როგორც საერთო კომპოზიციის რიტმულ ელემენტს, რადგან კოსტუმი უფრო კონკრეტული იყო რეჟისორისთვის, ვიდრე თუნდაც, მარტივი დეკორაცია. ალბათ, ამითაც აიხსნება ის, რომ იცხელის 30-იანი წლების კოსტუმის ესკიზებში გმირთა ხასიათებია გაშიფრული… “ურიელ აკოსტას” სცენოგრაფიული გააზრება 22 წლის “მოაზროვნე მხატვრის დიდი ტილოა.” გამოფენაზე “ურიელას” დეკორაციის ესკიზებსა და გამოტანილ კოსტიუმებში ჩანს ებრაული სტილიზაცია გადაწყვეტილი თეთრი, შავი და ნაცრისფერი ტონების კონტრასტზე. ვიგებთ იმასაც, რომ ოცხელისეულმა კონსტრუქტივიზმმა თურმე მარჯანიშვილიც კი გააკვირვა, მხატვრის ნამუშევარს გენიალური უწოდა, ანუ დიდ სცენაზე დიდი რეჟისორის გვერდით გუცკოვის პიესა იქცა “ვუნდერკინდი ხელოვანის” სენსაციურ დებიუტად.

“პეტრე ოცხელის შესანიშნავ დეკორატიულ მხატვრობას რომ უყურებ, გახსენდება ჭაბუკი, სრულიად უბრალოდ და სადად ჩაცმული და გიკვირს, ამ პატარა ტანმორჩილ კაცში რამდენი ნიჭი, ტალანტი და ფანტაზია ყოფილა…” – უთქვამს ვერიკო ანჯაფარიძეს, რომელიც მხატვარ-დეკორატორის შემოქმედებით მუზად იქცა “ოტელოზე” მუშაობისას. ალბათ, არცერთ მხატვარს ნატურად მსახობი არ გამოუყენებია, მისი შინაგანი ტემპერამენტი და პლასტიკა არ გადაუტანია ქაღალდზე.

“კაკალ გულში”, “ფოლადის პოემა”, “მშენებელი სოლნესი”, “სურამის ციხე”, “აპრაკუნე ჭიმჭიმელი”, “ვერაგობა და სიყვარული”, “დიდება”, “მესაზღვრეები”, “რიგოლეტო”… ეს ის სპექტაკლებია, რომლის მხატვრულ ესთეტიკასაც ქმნიდა ახალგაზდა მხატვარი და ამ ესკიზებზე კოსტიუმები არ აღიქმება არც დეკორაციის, არც პიესის ფაბულის და არც აქტოირის ნიღბისგან განყენებულად. ქაღალდზე მათ არ აჩენს მხოლოდ მასალას მსახიობის ფაქტურის შესამოსად. არჩეული ნატურის ცოცხალი დეტალები არ არღვევს თვითგამოსახვის შინაგან ლოგიკას, ახასიათებს კონკრეტულობა, სახასიათო ფერიც კი და ჩანს, რომ ასე პირდაპირ აწვდის მზა მასალას მსახიობს მხატვარი. ამაზე ერთხელ მარჯანიშვილს კიდეც უთქვამს: “დახედეთ თქვენს გმირს, ყველაფერი გაუკეთებია მხატვარს – ხასიათები და სახეები მზად არის! მსახიობებმა რაღა უნდა აკეთონ?!”

ესკიზებს შორის საგამოფენო სივრცეში კოტე მარჯანიშვილის განუხორციელებელი სპექტაკლების ჩანახატებიც არის გაფორმებული პეტრე ოცხელის მიერ. აქვე გამოტანილია ქაღალდზე ტუშით შესრულებული “მშენებელი სოლნესის” დეკორაციის ესკიზები, რომლებიც პეტრე ოცხელმა მოსკოვში კოტე მარჯანიშვილის მიწვევისას შექმნა. იმ პერიოდში იბსენის ამ პიესას დიდი წარმატება ხვდა წილად, “სცენის ჯადოქარი” თურმე ამბობდა, განსაკუთრებული ფურორი პეტრე ოცხელმა მოახდინაო. ცნობილ კრიტიკოსს ანატოლი ლუნაჩარსკის თავის რეცენზიაში დაუწერია: “Художник Оцхели вполне понимает задачу постановщика, я же не говорю, что он не мыслит павилионами, но и не следует современной моде конструктивизма. Спектакль разрешен по принципу скульптурности и как всякая первоклассная скульптура прекрасна и проста!”

განსაკუთრებით საინტერესოა მოსკოვის მცირე თეატრში განხორციელებული “ვერაგობა და სიყვარულისა” და “ცხვრის წყაროს” ოცხელისეული სცენოგრაფიული ჩანახატები. დეკორაციის ამ ექსკიზებში ჩანს რომ მხატვარი სპექტაკლის სანახაობას ისტორიზმის არა მშრალი გადმოცემით, არამედ დეტალების გათამაშებით ახერხებს და ამით ქმნის ეპოქის ატმოსფეროს. “რიგოლეტო”? – ვერდის ოპერის ესკიზები მნიშვნელოვანია იმით, რომ ოცხელის ეს ნამუშევრები სტანისლავსის მიერ გამოცხადებულ კონკურში იყო პრემირებული და ამავდროულად, პეტრეს უკანასკნელი ნაწარმოებია. ბოლო პერიოდის ნამუშევრებში, მხატვრის თითქოს გეომეტრიულ ნახაზებში შეიჭრა მეტი სინათლე და მეტი ფერი, მაგრამ სისადავე, მკაცრი ლაკონურობა ისევ დარჩა ხელოვანის შემოქმედებითი სტილის საფუძველი. სტანისლავსკის პეტრე ოცხელი “მესაზღვრეების” გასაფორმებლადაც მიუწვევია. იმ პერიოდში მხატვრის მიერ თბილისში გამოგზავნილი წერილებიდან ჩანს, რომ ის დაძაბულ მუშაობაში ყოფილა: “ახლა კონსტანტინე სტანისლავსკის “მესაზღვრეების” გაფორმებაზე ვმუშაობ, საათობით ვარ მასთან, მუშაობა იმდენად დაძაბულია, რომ პაპიროსის მოწევის დროც აღარ მრჩება.”

გაზეთი 24 საათი

ოტელო, მხატვ. პეტრე ოცხელი, რეჟ. კოტე მარჯანიშვილი, 1933; Othello, Petre Otskheli, Staged By Kote Marjanishvili, 1933

ოტელო, მხატვ. პეტრე ოცხელი, რეჟ. კოტე მარჯანიშვილი, 1933; Othello, Petre Otskheli, Staged By Kote Marjanishvili, 1933

პეტრე ოცხელი – Petre Otskheli

მარჯანიშვილის სახელობის სახელმწიფო აკადემიურ თეატრში 31 იანვარს პეტრე ოცხელის გამოფენა გაიხსნა. იმავე საღამოს გაიმართა სოფიკო ჭიაურელის მიერ აღდგენილი კოტე მარჯანიშვილის სპექტაკლი-შედევრის “ურიელ აკოსტას” ჩვენებაც. ანალოგიური რამ მოხდა 2006-2007 წლის სეზონის დასაწყისში, როდესაც “ურიელით” და პეტრე ოცხელის გამოფენით არამხოლოდ ახალი სეზონის, არამედ რემონტის შემდეგ მარჯანიშვილის თეატრისა და მისი განახლებული მუზეუმის გახსნა აღინიშნა.

2007 წელი პეტრე ოცხელის ორმაგი საიუბილეო წელი იყო – დაბადებისა და გარდაცვალების. იგი 1907 წლის 27 სექტემბერს დაიბადა, 1937 წლის 21 სექტემბერს დააპატიმრეს, დახვრეტა მიუსაჯეს, როგორც “კონტრრევოლუციური, ტროცკისტული, ნაციონალისტური ორგანიზაციის წევრს” და ამავე წლის 2 დეკემბერს დახვრიტეს. მას შემდეგ 70 წელი გავიდა.

ეს თარიღები არაერთგვაროვნად და არაერთჯერადად აღინიშნა და პროცესში რამდენიმე პიროვნებამ და კულტურის რამდენიმე ორგანიზაციამ მიიღო მონაწილეობა – საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტრომ, თეატრის, მუსიკის, კინოსა და ქორეოგრაფიის მუზეუმმა, თბილისის ისტორიის მუზეუმმა და მარჯანიშვილის თეატრმა; პროექტის ავტორებმა და მონაწილეებმა: ლელო ჭიჭინაძემ, მერი მაცაბერიძემ, კოტე ჯანდიერმა, ნინო ვაჩეიშვილმა. “მარჯანიშვილის” გამოფენაც ამ საიუბილეო ღონისძიებების გაგრძელებაა.

თეატრმცოდნე ვასილ კიკნაძის ინფორმაციით, 70 წლის წინ, 2 დეკემბერს, ამ საბედისწერო დღეს, პეტრე ოცხელთან ერთად, “სამეულის” გადაწყვეტილებით, ქართული კულტურის კიდევ ორი წარმომადგენელი: რეჟისორი – ვახტანგ აბაშიძე და თეატრის მოღვაწე – გიორგი ჟორდანია დახვრიტეს.

რატომ ერთად?

ვასილ კიკნაძე: ეს წარმატებული ახალგაზრდები – პეტრე ოცხელი (როგორც მხატვარი, რომელსაც ჯერ კიდევ ქუთაისიდან იცნობდა), ვახტანგ აბაშიძე (როგორც ძალიან პერსპექტიული და ნიჭიერი რეჟისორი, რომელიც მარჯანიშვილის გვერდით გაიზარდა) და გიორგი ჟორდანია (თეატრალური მოღვაწე, რომელიც ოპერის თეატრის დირექტორიც იყო და სხვადასხვა შემოქმედებით ხელმძღვანელად მუშაობდა) სერგო ამაღლობელმა მოსკოვში მიიწვია.

რას წარმოადგენდა სერგო ამაღლობელი?

ვასილ კიკნაძე: მაშინ სერგო ამაღლობელი (ქუთაისიდან 1935 წელს წასვლის შემდეგ) მოსკოვის მცირე თეატრის დირექტორი იყო. ძალიან დიდი ავტორიტეტი ჰქონდა. იყო ძალიან განათლებული მოღვაწე, თეატრის, კინოს მკვლევარი, სოციოლოგი, ძალიან სერიოზული მოაზროვნე (1925 წელს რუსთაველის თეატრში დირექტორადაც იყო). იგი ჩაუდგა ამ ახალგაზრდებს სათავეში, რომ მათთვის მცირე თეატრში შემოქმედებითი მუშაობის საშუალება მიეცა და ამ დროს სერგო ამაღლობელი დაიჭირეს.

რა წაუყენეს ბრალად?

ვასილ კიკნაძე: სერგო ამაღლობელს წაუყენეს ბრალდება, რომ იგი იყო კონტრრევოლუციური, ტროცკისტული ორგანიზაციის ერთ-ერთი შემქმნელი მოსკოვში, რომელიც აერთიანებდა და სათავეში ედგა მოსკოვის ქართულ, ნაციონალისტურ საზოგადოებას. დღევანდელი ტერმინით რომ ვთქვათ, ეს იყო ქართველების დიასპორა, მაგრამ, ვინაიდან მაშინ მოსკოვი ყველას დედაქალაქი იყო, საბჭოთა კავშირი – ყველას ქვეყანა, დიასპორად არ იკითხებოდა.

მოსკოვში, რა თქმა უნდა, იყვნენ ქართველები და რა თქმა უნდა, ისინი ერთმანეთს ხვდებოდნენ. ქართველები ერთმანეთს ხვდებოდნენ, მაგრამ მათი მიზანი არ იყო, რომ საქართველო გაეთავისუფლებინათ და საბჭოთა ხელისუფლება დაემხოთ. ისინი ერთმანეთს ხვდებოდნენ, რომ მოსკოვში ქართული საქმეები გაკეთებულიყო. სტალინი კი, მოსკოვში ქართული ღონისძიებების გამართვისა და დაჯგუფებების შექმნის კატეგორიული წინააღმდეგი იყო. ჰქონდა რაღაც პათოლოგიური შიში ყველაფერი ქართულისადმი. და დაიწყო კამპანაია მოსკოვში ქართული სათვისტომოს წინააღმდეგ და რომ, ვითომ სერგო ამაღლობელი ერთ-ერთი ლიდერი იყო ამ ორგანიზაციის.

21 სექტემბერს, ერთ დღეს დააპატიმრეს – ვახტანგ აბაშიძე, გიორგი ჟორდანია და პეტრე ოცხელი. რადგან მათი მასპინძელი – სერგო ამაღლობელი ამ ბრალდებით იყო დაპატიმრებული – ტროცკისტული, ტერორისტული, ნაციონალისტური ჯგუფის წევრი – იგივე ბრალდება წაუყენეს. მათი საქმის გამოძიება რაღაც საოცარი სისწრაფით ჩატარდა.

დაკითხვები ორი კვირა გაგრძელდა. სამივეს საქმე ერთად გადაეცა “სამეულს” (“ტროიკებს” რომ უწოდებდნენ). “სამეულმა” განიხილა. მე, მათ პირად საქმეებში (თითო-თითო ტომია), დაკითხვების ოქმების გარდა ვნახე ერთი, საბოლოო ფურცელი – “სამეულის” დასკვნა. ესაა ცინიზმის, საერთოდ ადამიანობის წინააღმდეგ შექმნილი დოკუმენტი, სადაც ერთ ფურცელზე წერია –

პეტრე ოცხელი. მხატვარი. დაბადებული 1907 წელს. ბრალდება – კონტრრევოლუციურ-ტერორისტული ჯგუფის აქტიური წევრი. არ აღიარებს.

ვახტანგ აბაშიძე. რეჟისორი. დაბადებული 1907 წელს. ბრალდება – კონტრრევოლუციურ-ტერორისტული ჯგუფის აქტიური წევრი. არ აღიარებს.

გიორგი ჟორდანია… ბრალდება – კონტრრევოლუციურ-ტერორისტული ჯგუფის წევრი. არ აღიარებს.

მეორე გვერდზე, შესაბამისად ტექსტისა, წერია – დანაშაული არ აღიარა. დაიხვრიტოს. დახვრეტა 2 დეკემბერს.

განაჩენი იმავე დღეს აღასრულეს. პირად საქმეებში არის კიდევ ექიმის პატარა ცნობა, რომ სამივე ნამდვილად იქნა დახვრეტილი.

შემდეგ, 1940 წელს, ვახტანგ აბაშიძის დამ ბერიას (რომელიც უკვე მოსკოვში იყო) წერილი მისწერა – გთხოვთ, გადასინჯოთ ჩემი ძმის საქმე. იგი უდანაშაულოაო. და იქიდან მოუვიდა პასუხი, რომ – განაჩენი კანონიერად იქნა აღსრულებული.

ამ ტრაგედიიდან წლების გასვლის შემდეგ პეტრე ოცხელის მიმართ ინტერესი არ განელებულა. პირიქით, უფრო გაიზარდა და უფრო მეტიც გაკეთდა (და კეთდება), საბჭოთა ჯალათების მიერ ჩადენილი სისასტიკის “გამოსასწორებლად” (რამდენადაც ეს შესაძლებელია), მხატვრის შემოქმედების სათანადოდ მოსავლელად და დასაფასებლად, მისი მემკვიდრეობის აღიარებისა და პოპულარიზაციისთვის, სახელის უფრო მასშტაბურად წარმოსაჩენად – ქართული და მსოფლიო საზოგადოების წინაშე.

“რეზონანსი ” # 23
ორშაბათი, 28 იანვარი, 2008 წელი

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები