Posted by: burusi | 22/09/2009

სოხუმი – Sukhumi

სოხუმი - Sukhumi

სოხუმი – Sukhumi

ვაჟა-ფშაველა - Vazha-Pshavela

ვაჟა-ფშაველა - Vazha-Pshavela

კიტა აბაშიძე (1861 -1915)
ვაჟა-ფშაველა – Vazha-Pshavela (1861 -1915)

წინა ეტიუდებში საკმაოდ გამოვარკვიეთ, რომ ოთხმოციან წლებში რეალურმა ლიტერატურამ ჩვენში ფერი იცვალა. ამ ხანაში ილია ჭავჭავაძემ ,,განდეგილის» სახით მოგვცა უდიდებულესი და უფრო მომწიფებული ნიმუში რეალურის ნაწარმოებისა, რომელშიაც უკვე ახალი ელემენტები სჩანდა.

ამავე ხანში ,,მთიელთა» ლიტერატურა დაიბადა, რომლის ტონის მიმცემი ისევ ილიას ნაწარმოები შეიქმნა. ,,მთიელთა» მწერლობამ შემოიღო ჩვენში ნეორომანტიზმი და სიმბოლიზმი. ნეორომანტიზმი ალ. ყაზბეგმა განავითარა; სიმბოლიზმის საუკეთესო წარმომადგენელი, როგორც პროზაში, ისე პოეზიაში ვაჟა-ფშაველაა. ხელოვნური თხზულების მიმართულება უწინარეს ყოვლისა იმაში გამოიხატება, თუ როგორ უყურებს ესა თუ ის მწერალი, ამა თუ იმ მიმართულების შემქნელი და გამომსახველი, მწერლის დამოკიდებულებას ქვეყნიერებასთან, მგოსნის კავშირს მსოფლიოსთან, ხელოვანის ურთიერთობას ცხოვრებასა და მის მრავალფეროვან მოვლენასთან.

ამაზეა დამოკიდებული მთელი ესთეტიკური ფილოსოფია ამათუ იმ ლიტერატურულის მიმართულებისა.

ამ საგნებს სხვაგვარად ეპყრობოდა რომანტიკოსი პოეტი და სულ სხვაგვარად რეალისტი და ნატურალისტი. სხვაგვარი შეხედულება აქვს მათ შესახებ სიმბოლისტს.

სიმბოლიზმი ლიტერატურაში გამოიწვია რეაქციამ გადაჭარბებულის ნატურალიზმის წინააღმდეგ. სიმბოლიზმმა იგივე როლი შეასრულა მწერლობის მსვლელობასა და განვითარებაში, რაც თავის დროზე რეალიზმმა, როცა რომანტიზმს შეებრძოლა და, კარგა ხნის დავის შემდეგ, მისი ადგილი დაიჭირა.

ჩვენ უკვე კარგად ვიცით და კიდევ გავიხსენოთ, რომ რეალიზმი ეტანებოდა სინამდვილის გამოხატვას. ,,შეუფერავი სინამდვილის» დასურათებას, როგორც გ. წერეთელი ამბობდა. უბრალო, ყოველდღიური, ჩვეულებრივი მოვლენა მიაჩნდა საყურადღებოდ, რაკი, მისი აზრით, მარტო ეს შეადგენდა ცხოვრების საინტერესო მხარეს და რაკი მარტო ამგვარ მოვლენას აზის ხოლმე სინამდვილის წარუხოცელი ბეჭედი. ამის შედეგი იყო ის, რომ ცხოვრების ზედაპირის დახატვას სცდილობდა ,,შეუფერავი სინამდვილის» მოტრფიალე მწერალი და ამგვარად დიად მოვლენას ცხოვრებისას აქუცმაცებდა და აწვრილმანებდა.

ნატურალისტი მწერალი, ერთგვარი საღის რეალიზმის გადაგვარებისა, დეკადანსისა კიდევაც იმას გვიქადაგებდა: მწერალმა ფოტოგრაფის მოვალეობა უნდა იკისროს და ფოტოგრაფიულის სინამდვილით უნდა გადმოგვცეს ცხოვრებაო; მწერალმა ცხოვრების წვრილმანი ფაქტების აღნუსხვა უნდა ითავოს და, ამგვარად, ცხოვრების მასალებისა და დოკუმენტების შეკვრა უნდა შეადგენდეს მის მოვალეობასაო. ამიტომ მწერალი მხოლოდ ცივი სარკე უნდა იყოს და თავის პირადობას, თავის ,,მეს» ლაგამი უნდა ამოსდოს, უნდა ყოველგვარად ეცადოს, დამალოს და არ გამოაჩინოს თავის ნაწარმოებში, ე. ი. ყოველი ღონე დასდვას, პირადი სიმპათია-ანტიპათია არ გამოაშკარავოს; პირადი გრძნობები, თავისი სევდა და სიხარული ამა თუ იმ მოვლენის გამო დაფაროს და არ გვაჩვენოსო. ასეთი მწერალი აღიარებდა სასტიკის დეტერმინიზმის ფილოსოფიას: ცხოვრებაში ყოველივე წინადვე განსაზღვრულის კანონიერების ფარგალში სწარმოებს, ყოველივე მოვლენა იმ თავითვე დაკანონებულია, იმთავითვე მომზადებულია სხვადასხვა მიზეზთა ურთიერთობის ზედგავლენის ქვეშე; არ არსებობს არავითარი უხილავი, გინდ მიუწვდომელი და ,,გამოუცნობელი» ძალა, რომელიც განაგებდეს ცხოვრებას: კაცის თავისუფალი ნება ოცნების ნაყოფია, კაცს არა შეუძლია რა, თავისის ნებით იმოქმედოს, ისე, როგორც ჭიანჭველას, რომელსაც უმოწყალოდ ფეხქვეშ სრესთ და ისე, როგორც ლერწამს, რომელსაც ქარი შეუბრალებლად ამსხვრევსო.

ზემოხსენებულ ესთეტიკურ თეორიასა და ფილოსოფიას აქვს თავისი საღი ძარღვი და ძლიერი საფუძველი, მაგრამ მრავალფეროვანი ცხოვრება თავის დღეში ერთ რომელსამე კალაპოტში ვერ მოემწყვდევა და იმიტომაც ცხოვრების დიად მოვლენათა ყოველგვარი ცალმხრივი განმარტება წინააღმდეგობას გამოიწვევს, რეაქციას წარმოშობს.

ამგვარად, ნატურალიზმმა, ამ გადამახინჯებულმა რეალიზმმა, გამოიწვია თავისი უარმყოფელი მიმართულება სიმბოლიზმი. რაღა თქმა უნდა, ცხოვრებაში აღმოჩნდნენ და განვითარდნენ ისეთი პირობები, რომლებმაც ხელი შეუწყეს ახალის ესთეტიურის მოძღვრების დაბადებას.

საფრანგეთის რევოლუციამ მესამე წოდებას მიანიჭა პოლიტიკური და სოციალური უპირატესობა და თითქმის მთელი საუკუნე ევროპის ცხოვრების სადავე მის ხელში იყო; გამეფდა ბურჟუაზია და გააბატონა ცხოვრებაში თავისი პრინციპები, რომლებმაც მალე მოსჭამეს თავისი ხანი, ძალიან სწრაფად მოეკიდათ ხავსი და აჩქარებით განხრწნილების გზას დაადგნენ. მეწვრილმანურმა მორალმა თავი მოაბეზრა ყველას თითქმის დაბადებისთანავე და მისგან შექმნილს ატმოსფეროში ყველაზედ უფრო ეძნელებოდა ცხოვრება და სულისთქმა ხელოვნებასა და ხელოვნობას. ამიტომაც მწარე პროტესტი გამოიწვია სწორედ ამ წრეში ბურჟუაზიულმა, მეწვრილმანურმა მიმართულებამ ცხოვრებისამ. ძველი ირყევა, ახალი კი ჯერ არ დამკვიდრებულა. ყველა გრძნობს, რომ ამნაირი ცხოვრება შეუძლებელია, ყველა კარგად ხედავს, რომ სულ მალე (ისტორიული ,,მალე» განსხვავდება, რასაკვირველია, ყოველდღიურ ,,მალე»-საგან) ამგვარი წესწყობილება უნდა დაეცეს, და, როგორც ყოველთვის, ამგვარ საზოგადოებრივ აზრთა და ფიქრთა რყევის დროს, იბადება ლიტერატურული მიმართულება, რომლის მეთაურები პირადოვნებას უთმობენ უპირველეს ადგილს ხელოვნებაში, ვინაიდან ასეთ დროში არსებობს პირადი აზრი, პირადი გარკვეული პროტესტი, რამდენიმე ნაზგრძნობიერთა და გრძნო¬ბამახვილ არაჩვეულებრივ ადამიანთა და არ არსებობს საზოგადოებრივი მტკიცედ გარკვეული აზრი, რომელსაც შეეძლოს, თავისი დაღი დაასვას ყოველივეს, თავის კალაპოტში მოამწყვდიოს ყოველივე თვალსაჩინო მოვლენა საზოგადოებისა, და ამიტომ, როგორც XIX საუკუნის დამდეგს, ისე მის დამლევს, იბადება ინდივიდუალური ლიტერატურა.

სიმბოლიზმში მრავალი ელემენტია რომანტიზმისა, თუმცა, რასაკვირველია, რეალიზმმაც დააჩნია მას თავისი გავლენა. ამიტომაც არის, რომ ის მიმართულება, რომელიც ევროპაში სიმბოლიზმად არის მონათლული, ორ დიდ ნაკადულს აერთებს: ნეორომანტიკულისა და ნეორეალურის მიმართულების ნაწარმოებს. თვით სიტყვის ეტიმოლოგიური მნიშვნელობა გვაჩვენებს, რომ ნეორომანტიკულს ძველი რომანტიკულისათვის რაღაც ახალი მიუმატებია, ხოლო ნეორეალიზმს ყოფილი რეალიზმი რაღაც ახალით შეუვსია. ცხოვრების დაკვირვება, ცხოვრების დაახლოება, ცხოვრების მეცნიერული შესწავლა, _ეს ის საერთოა, რომელიც დაუმკვიდრებია ამ მიმართულებათ რეალიზმისაგან; ხოლო ცხოვრების მოვლენათა ერთგვარად განმარტება, მწერლის აზრის, გრძნობის, ოცნებისა და წარმოდგენის გვარად მოვლენათა ახსნა და დასურათება, ეს ის საერთო ელემენტია, რომელიც რომანტიზმისაგან აქვთ ნასესხები.

როგორც რომანტიზმმა ერთ დროს, ისე სიმბოლიზმმაც თავისის მხრით, პირველად ყოვლისა ინდივიდუალიზმს, მწერლის პირადობას, მოუპოვა ნაწარმოებში დაკარგული მნიშვნელობა და მწერლის პირად შთაბეჭდილებას, პირად გრძნობებსა და მოსაზრებათ აღუდგინა თავისი კანონიერი ადგილი მისი შემოქმედების ნაყოფში.

სიმბოლისტების აზრით, მწერალი ყურმახვილი, სმენაგაფაქიზებული არსებაა, რომელსაც ესმის ჰარმონიული მუსიკა მსოფლიოსი იქ, სადაც უბრალო მოკვდავი ვერ ხედავს ვერაფერს გარეშე გარეგანის ნაჭუჭისა, რომელიც მის თვალში მარტო უფერულობისა და უარარაობის გამომსახველია. პოეტსაო, ამბობს საუკეთესო წარმომადგენელი სიმბოლიზმისა მეტერლინკი, ,,შეაქვს ჩვეულებრივ ცხოვრების გამოსახვაში რაღაც, რომლის დასახელება საძნელოა და რომელიც მხოლოდ მგოსანთა საიდუმლოს შეადგენს. შეახებს თუ არა ხელოვანი თავის მადლიან ხელს, და ცხოვრებაც გამოგვეცხადება თავისის მრავალფეროვნებითა და სიდიადით, თვალწინ აღგვემართება იგი ცხოვრება უხილავ და გამოუცნობელ ძალთა მონად და მორჩილად, მისი მოვლენანი უსაზღვრო კავშირით არიან შედუღებულნი, მის მიმდინარეობას დარაჯად უდგია დიდებულებით შემოსილი უბედურება. ამგვარად, რომელიმე დაოსტატებული ქიმიკოსი ჭიქაში ჩააწვეთებს ხოლმე რაღაც საიდუმლო წვეთს და წამს წმინდა წყლის მაგიერ გამოგვიჩნდება მთელი მსოფლიო კრისტალებისა, მანამდის კი ჩვენ ჭიქაში არა შეგვიმჩნევია რა, თუ არ წმინდა წყალი.

წმინდა წყალი ჩვეულებრივი, ყოველდღიური ცხოვრებაა. საკმაოა მგოსანმა თავისი შემოქმედის გენიოსობის ფრთა შეახოს ამ ცხოვრებას, და იგი გადაიქცევა მომჯადოებელ და მომხიბვლელ სურათად, რომელიც ღრმა გრძნობებსა და ფიქრებს აუშლის ყოველსავე მაყურებელს. ამგვარად, ხელოვანი თავისებური, ერთგვარი შემოქმედია, ღვთაებრივის ძალით მოსილი არსება, რომელიც უფერულს მრავალფეროვნადა ჰქმნის და მარტივს ართულებს, უმნიშვნელოს ღრმა აზრს და ღრმა სულს უდგამს.

აქედან ცხადია, რომ მწერლის იარაღი, მწერლის ენა, მისი ლექსიკონი უფრო მდიდარია და განვითარებული, ვიდრე ის მშრალი და ცივი ლექსიკონი, რომლითაც სარგებლობს კაცობრიობის უმეტესობა.

სიტყვის მხატვრული, მისი ,,გამომხატველობითი» ძალა ბევრად უფრი დაბლა სდგას მის მუსიკალურ, გრძნობათა აღმძვრელ ძალზედ. ამიტომაც პოეტი უნდა სცდილობდესო, ამბობენ სიმბოლისტები, ისეთი კომბინაცია მოახდინოს რითმისა და რიტმისა, ისეთი წყობილება იხმაროს სიტყვებისა, იმგვარად შეაქსოვოს და შეუხამოს სიტყვები ერთიმეორეს, რომ იგივე გრძნობები აღგვიძრას, რაც მუსიკამაო. ამ თეორიის უკიდურესი გამომსახველია ის სიმბოლური პოეზიის სახელმძღვანელო ლექსი, რომელიც ფრანგ პოეტმა რემბომ მოგვცა. აქ, ამ უცნაურ ლექსში ანბანის ,,გრძნობათა აღმძვრელი», ანბანის მუსიკალური მნიშვნელობაა განმარტებული: ა – შავის გრძნობას აღგვიძრავს, ე – თეთრისას, ი – წითლისას (ჯიგრის, სისხლის ფერისას), ო – ცისფერისას. როცა ესა და ეს ხმოვანი ასო გვესმის, მაშინ ჩვენ თვალწინ მისი შესაბამი ფერი გვეხატვისო. რასაკვირველია, თუკი მწერალი განსაკუთრებული არსებაა, რომლის ხუთი გრძნობა უფრო მახვილია, ვიდრე ჩვეულებრივის კაცისა, და რომლის გრძნობიერება მრავალმხრივია, რომელიც მეექვსე გრძნობითაც კი არის აღჭურვილი, ვინაიდან წინათგრძნობა განვითარებული აქვს -რასაკვირველია, ამგვარს მწერალს ჩვეულებრივ, ყოველდღიურ მოვლენათა შორის ,,გამოუცნობელის», ,,მიუწვდომელის», ,,იდუმალის» ძალის განხორციელება ეჩვენება და ეს საიდუმლოება ყოველის მხრით ეცხადება. ამგვარად, მისთვის ჩვეულებრივი მოვლენა სიმბოლოდ ხდება, ცხოვრების იდუმალ ძალის გამომსახველ ნიშნად.

ზემოხსენებული მეტერლინკი ამნაირად გვესაუბრება თავის შესანიშნავ ,,მშვიდთა საუნჯეში», რომელიც სიმბოლიზმის სახარებად ითვლება: ყოველდღიური, ჩვეულებრივი მოვლენა უფრო მკაფიო გამომხატველია ხოლმე ადამიანის ცხოვრების უდიადესის ტრაგიზმისა, ვიდრე რაიმე იშვიათი და განსაკუთრებული შემთხვევა ამავე ცხოვრებისა. ამ ტრაგიზმის განცდა ადვილია, ხოლო ძნელია მისი დასურათება, ვინაიდან იგი არსებითი ტრაგიზმი, ნივთიერი კი არ არის და არც ფსიქოლოგიური. მწერალი უნდა ცდილობდეს, დაგვანახოს, რა არის განსაცვიფრებელი თვით იმ მოვლენაში, რომელსაც სიცოცხლე ჰქვიან; უნდა სცადოს, თვალწინ დაგვიყენოს სულის თვითარსებობა; სცადოს ჩვეულებრივ უბრალო დიალოგების შემწეობით გვაგრძნობინოს განუწყვეტელი დიადი მოვლენა არსებობისა და ჩვენის ბედ-იღბლისა. სრულიადაც საჭირო არაა, მხატვარმა ჩვენის ვნებათა ღელვისა და თვით უმწვავეს გრძნობათა ერთმანერთ შორის შეხლა-შეტაკების თავზარდამცემი სურათები შეგვიქმნას; არაა საჭირო, ხელოვანმა მაინცა და მაინც არაჩვეულებრივობით გაგვაკვირვოს და ნამეტანის ბრახაბრუხით გაგვაყრუოს, იმიტომ, რომ ყოველივე ეს მარტო და მხოლოდ ყურებს გამოგვიჭედავს ხოლმე და გვისპობს საშუალებას, გავიგონოთ ცხოვრების გულის სიღრმიდან აღმომხდარი საბედისწერო ხმა ჩვენის ბედისა და უბედობისა. საკმაოა, მწერალმა მიაქციოს ჩვენი ყურადღება პატარა ქოხს რომელსამე მიყრუებულ სოფელში, დაგვანახოს ამ ქოხის დერეფანში ნახევრად შეღებული კარები, სახე ადამიანისა, სრულის სიმშვიდის გამომხატველი… საკმაოა ამ უმნიშვნელო, მცირე მოვლენას შეეხოს გრძნეული ხელი მგოსნისა და მყისვე ამ სადა და მარტივის სურათის შემწეობით თქვენის თვალის წინ გადაიშლება უდიადესი მომენტები; ადამიანის ცხოვრების სრულიად უბრალო სიტყვები, ღვთის მადლით ცხებულ ხელოვნის ხელში გადაიქცევიან მთელის მსოფლიოს გამომსახველად… ეს სიტყვები გარეგანის მხრივ თითქმის მოკლებულნი არიან ყოველსავე მნიშვნელობას, მაგრამ ის კილო, რომელსაც მოქმედი პირი ხმარობს, მისი მიხვრა-მოხვრა, მისი სულის განწყობილება თვალწინ დაგვიყენებს ხოლმე მის საიდუმლო ზრახვებს, მის ეტლს და მის ბედისწერას, ათასგვარ საიდუმლოს, რომლითაც იგი და მისი ცხოვრება მოცულია; აი, ეს უნდა იქცევდეს ხელოვნის ყურადღებას, მისის მხატვრობის საგანი უნდა იყოს იმ საიდუმლოების, იმ ,,გამოუცნობელის» და მიუწდომელის ახსნა და სურათებით ნათელყოფა, რომელიც შეადგენს დედააზრს და დედაძარღვს ადამიანის ცხოვრებისას. მეტერლინკმა დიდის ხელოვნებით განახორციელა თავისი თეორია თავის მშვენიერ დრამებში: L’ინტრუსე, L’ინტერიეურ და სხვ.

მაშასადამე, სიმბოლიზმის აღმსარებელისათვის ყოველივე მოვლენა, ყოველივე ფაქტი, ყოველივე შემთხვევა ცხოვრებისა ერთგვარი ნიშანია, სიმბოლო ამ ცხოვრების იდუმალებით ნაქსოვის სარჩულის აღსანიშნავად. აგერ, ავადმყოფის სახლში, შუაღამეში, ბრმა ბაბუას ესმის, ვითომ ვიღაც ცელსა ლესავს, _ ეს სიკვდილია, რომელიც ეპარება საბედისწერო ოჯახს და ცელსა ლესავს ადამიანის სიცოცხლის მოსასპობად. თქვენა გგონიათ, ეს რაღაც მისტიკური ბოდვა იყოს. სრულიადაც არა, სინამდვილე აქ სავსებით დაცულია: ცელსა ლესავს მებაღე ბალახის გასათიბავად, მაგრამ ბრმა მოხუცის ბუნება წინათგრძნობით აღსავსეა და მისი სმენა უცნაურათ გამახვილებულია. ეს ნამდვილი ფაქტი მას აღუძრავს შიშს სიკვდილის მოახლოვებისას. აგერ, იმავე ოჯახში ის კარი, რომელიც ეზოში გადის, ვეღარ მოუხურავთ კარგად… ეს იმიტომ, რომ რაღაც თვალით უხილავი და საიდუმლო საშიშარი ძალა მიიპარება ოჯახში. ყველას შიშის ელდა ეცემა, ყველა რაღაც სევდით არის აღსავსე, წინათგრძნობები აშფოთებს ყველას. სიტყვით არც ერთი არ წარმოსთქვამს საშინელის მოვლენის სახელს, მაგრამ მათი სიტყვების კილო, მათი მიხვრა-მოხვრა ნათელჰყოფს, რომ ყველა რაღაც საიდუმლოებას მოუცავს. ყველა გრძნობს თავისდა უნებურად, რომ სიკვდილი ფეხაკრეფით მიეპარება და უბედურება მოაქვს ამ ოჯახისათვის. თუმცა ყოველივე ეს მოვლენა სინამდვილის ფარგალს არ გასცილებია და კარები უთუოდ იმიტომ არ იკეტება, რომ საღამოს ჟამზე სინესტით გაიჟღენთა, მაგრამ ეს ჩვეულებრივი ყოველდღიური მოვლენა მთელის ტრაგიზმის გამომხატველად იქცევა ამ დიადსა და საშინელს წამებში.

აქედან ცხადია, რომ სიმბოლისტი მწერალი სცდილობს, შეიტანოს ხელოვნებაში გრძნობა საიდუმლოებისა, სცდილობს გვაჩვენოს უხილავი და გამოუცნობელი კავშირი, რომელიც არსებობს ,,საიქიოსა» და ,,სააქაოს» შორის, სცდილობს, თვალწინ დაგვიყენოს ,,მოვლენათა შორის დაფარული კავშირი,» დაგვანახოს საიდუმლოებით მოცული ბედისწერა, რომელიც განაგებს ადამიანის ცხოვრებასა და სიცოცხლეს.

დავუთმოთ სიტყვა ისევ მეტერლინკს: ,,ჩვენ ვიცითო, _ ამბობს იგი, _ რომ ყოველივე ჩვენი გრძნობა განსაზღვრულია საუკუნეთა მიმდინარეობაში. ათასი წლები თავს დასცქერიან, როცა ორ მიჯნურთა ბაგე სიყვარულით შეეწებებიან ერთმანეთს. და თვით ეს ამბორი არა არის რა, თუ არ ერთს მოქმედებაში თავმოყრილი სურვილი ათიათასის არსებისა, რომელსაც სურს ქვეყნად გაჩენა. ჩვენ ვიცით, რომ ადამიანი არა კვდება… კარგად ვიცით, რომ მიცვალებულნი მარტო სასაფლაოს მყუდროებაში კი არ არიან დაკარგულნი: ჩვენის სახლის ყოველ კუნჭულში მათი სულები დატრიალებენ, ჩვენის ცხოვრების ყოველივე ჩვეულებრივ მოვლენაში იგინი მონაწილეობას ღებულობენ; თვით უმცირესი ჩვენი მოქმედება გამოიწვევს ხოლმე მათ, და იგინი მკვდრეთით აღდგებიან არა საფლავებით, არამედ ჩვენს სულიერს არსებაში, სადაც მათ სამარადისო უკვდავება აქვთ მოპოებული».

,,ამ სახით ჩვენ წარსულისა და მომავლის მონები ვართო, – განაგრძობს მეტერლინკი, – მემკვიდრეობა, ნების თავისუფლება, ბედისწერაო დომხალივით არეულია ჩვენს ცნებაში, ჩვენს სულში, მაგრამ ყოველსავე ამას მეფედა და პატრონად თავს დასცქერის იდუმალებით მოცული ეტლი, საბედისწერო ვარსკვლავი ჩვენის ცხოვრებისა, გენებოსთ, მემკვიდრეობა დაარქვით, გენებოსთ ბედ-იღბალი, ორივე ერთად და თვით ის უცნაური, მიუწდომელი ძალა, რომელსაც ეს სიტყვები გამოსახვენ არა არის რა, თუ არა ერთ-ერთი სხივი ამ ეტლისა, სხივი, რომელიც იკარგება საიდუმლოებით გაჭედილს წყვდიადში.

ჩვენ გამოვდგებით და სხვადასხვა ეტიკეტებს ავაკრავთ ხოლმე იმ ვაზას, რომელშიაც უხილავი და გამოუცნობელია მომწყვდეული. მშრალი სიტყვები კი არ გვამცნევს იმის შესახებ, რაც უფრო საინტერესოა კაცისათვის. ამ საიდუმლო ძალების, ამ იდუმალის კავშირის გამომხატველი უნდა იყოს მწერლის ნაწარმოები. ამგვარად იგი ხდება სიმბოლოდ, სახედ, სურათად, ნიშნად, რომელიც კონკრეტულად უნდა გამოსთქვამდეს რაღაც საიდუმლოსა და არა ყველასათვის ნათელს აზრს უნდა გამოხატვიდეს ყველასათვის გასაგებად.

იმ განსაზღვრიდან, რომელიც ჩვენ აქ მოვიყვანეთ, მკითხველი კარგად დაინახავს, რომ სიმბოლისტები ბევრში უახლოვდებიან რომანტიკოსებს. რომანტიკოსის საიქიოს წყურვილი ჩვენმა დიდებულმა ბარათაშვილმა გამოხატა უკვდავ ლექსებში:

,,მე შენსა მჭვრეტელს მავიწყდების საწუთროება,

გულის თქმა ჩემი შენს იქითა… ეძიებს სადგურს,

ზენაართ სამყოფს, რომ დაშთოს აქ ამაოება…

მაგრამ ვერ სცნობენ გლახ მოკვდავნი განგებას ციურს.»

(,,შემოღამება მთაწმ.»)

სიმბოლისტები ზოგში რეალიზმის პრინციპებსაც იცავენ. ჩვენგან მრავალჯერ მოხსენებული მეტერლინკის წიგნი რომ გადაათვალიეროთ, ნახავთ, რომ იგი სასტიკის კრიტიკის ქარცეცხლში ატარებს რომანტიკოს მწერალთა მანერას. უწუნებს მათ არაჩვეულებრივის და განსაკუთრებულის მოვლენების მწერლობის საგნად აღებას. უბრალო, ყოველდღიური, სრულიად უმნიშვნელო და უფერული მოვლენა, მისის აზრით, უფრო საყურადღებოა, ვინაიდან დუმილსა და სიჩუმეში ინასკვება ჩვენის ცხოვრების ტრაგედიის ძარღვი. რეალიზმიც ხომ ,,ქუჩის ყურეს» სადა და მარტივის მოვლენების გამოხატვას აკისრებდა მწერალს, ვინაიდან, მათის შეხედულებით, ცხოვრება მეტი არა არის რა, თუ არ ჯამი იმ მოვლენათა, რომელიც ყოველდღე ჩვენს თვალწინ მიმდინარეობს. განსხვავება მათ შორის ის არის, რომ სიმბოლისტი ამ მცირე მოვლენას დიად მნიშვნელობას აძლევს, ვინაიდან, მისის აზრით, ყურმახვილს მგოსანს შეუძლია, ამ თვალთათვის უმნიშვნელო მოვლენის ქვეშ აღმოაჩინოს მთელი ბედისწერა, მთელი შინაარსი ადამიანის ცხოვრებისა; და თუ რეალისტი მოვლენის ზედაპირით კმაყოფილდებოდა და იმას იქით არას ეძიებდა, რაკი სწამდა, რომ ,,იქით» არა იყო რა, სიმბოლისტი ზედაპირის გაგლეჯას სცდილობს და ზედაპირის ქვეშ ეძიებს საიდუმლო მექანიზმს ჩვენის ცხოვრებისას. მას ზედაპირი იმდენად ეინტერესება, რამდენად იგი ერთგვარი ნიშანია, ერთგვარი მხატვრული ციფრი, სიმბოლო, რომელიც აღნიშნავს ტრაგედიულ ძალასა და ცხოვრების იდუმალობას.

თუ ყოველსავე ზემოხსენებულს გავითვალისწინებთ, დავრწმუნდებით, რომ ვაჟა საუკეთესო ტიპია სიმბოლისტ მწერლისა.

თუ გნებავთ, ნახოთ განსხვავება რეალისტ და სიმბოლისტ მწერალთა შორის, ავიღოთ გ. წერეთლის საუკეთესო მხატვრული სურათი ბუნებისა და შევადაროთ ვაჟა-ფშაველას, რომელსაც გნებავთ, ამგვარსავე სურათს.

,,გზა მიგვიძღოდა ფართო ჭალებზედ. მდინარის შხუილი ხანდახან ბუნდათ მოგვესმოდა. მინდორს უწვიმობით მოყვითალო ფერი დაცემდა; ეკლით გაბანდული მწვანე ბუჩქნარი ზოლ-ზოლებად გადაუყვებოდა. ერთი საათი მეტი ვიარეთ ამ მინდორზედ და შემდეგ შევედით სქელ დობილოში: ლოტნარის თხმელის ხეებს ქოჩორა წვერები ვაზის ფოთლებით ჰქონდათ შეხვეული. მაჯის სისხო შავი ვაზები ხეებსა და ხეებს შუა ბაწრებად გამბულიყვნენ და თვითონ იმათაც გველსავით შემოხვეოდენ. ამ დროს მზემაც პირი გვიჩვენა, მაგრამ იმისი ცხელი შუქი ჩვენთვის უვნებიღა დარჩა: ხშირად გაბნეული თხმელა, ხურმა და კაკლის ხეები სქლად გვიჩრდილებდენ. თვითონ მინდორმაც ამ დობილოში ფერი მწვანედ იცვალა. როგორც ეტყობოდა, მზის შუქს ამ ჩრდილში ბალახისთვის სისველე ვერ წაერთმია. დობილოს ტყეში სუნთქვა ძლიერ გაგვიტკბა: გონებაში გავივლე, ამისთანა მწვანილოვანს ბაღში კაცი არ უნდა დაბერდეს მეთქი».

ზემოთაც მოვიხსენიეთ, რომ ბ-ნ. ნ. ნიკოლაძის თქმისა არ იყოს, ეს სურათი პირდაპირ გადმოხატული ფოტოგრაფიული ასლია ბუნებისა. განსხვავება აქ ისაა, რომ სიცოცხლით აღსავსე ბუნებას მკვდრის ფერი ადევს, ვინაიდან ეს არც სინემატოგრაფიული სურათია, სადაც მოძრაობაა დაცული, არც ფერადებით შემზადებული ფოტოგრაფიაა, რომელშიაც ბუნების უძრავი სიმშვენიერე და მრავალფეროვნება სჩანს. ეს არის უფერული ფოტოგრაფია, რომელიც ცივად და მშრალად აქვავებს ქაღალდზე მთელს მოძრავ ბუნებას.

ეხლა ვაჟა ვნახოთ:

,,უღრანს ტყეში მოსული ვარ…» ამბობს ია: ,,მანამ ცოცხალი ვარ, ჩემის სილამაზით დავატკბობ ტყეს, ბალახს და იმ გადაღმიდამ გულხავსიანს კლდესა, სუნნელებას მივაფრქვევ არე-მარეს. ყველას ვუყვარვარ: აგერ იმ დამპალ ყუნჭს თვალი სულ ჩემსკენ უჭირავს, მიცინის ხოლმე, უნდა ჩემთან მოვიდეს, მაკოცოს, მაგრამ არ შეუძლიან; მხოლოდ შორიდამ გამიცინებს, გაიღიმება საცოდავი, თუმცა უშნოდ, მაგრამ გულკეთილობა კი დიდი გადეფინება ხოლმე პირზედ.

განა მარტო იმას უხარიან ჩემი სიცოცხლე? წვერ-ხმელი ხეებიც მე დამხარიან ზევიდამ, თვითონ თავშიშველნი, ტოტებს მე მაფარებენ: ჩვენს იას არ შეგვიცივდეს, ან არაფერმა არ აწყინოსო. პირდაპირ შხაპუნა წვიმას არ უშვებენ ჩემამდის; წვიმას შეუძლიან ერთბაშათ ჩამომაცალოს ფოთლები. უფოთლებოდ ყოფნა და სიკვდილი ჩემთვის ერთია. არა, ხეები: არყი, წიფელი, თხილი, თამელი, დუდგულა გარშემო მეხვევიან და მყარაულობენ, წვიმის ნამს ინახვენ ტოტებით, ფოთლებით და მერე ნელ-ნელა თითო-ოროლ ნამებით მამცვრევენ პირზედ, პირსა მბანენ. მე ყელს მოვიღერებ და ვინატრებ, ნეტა სიმღერა შემეძლოს, ნეტავი დამბადებელს ჩემთვის ნიჭი მოეცა, რომ მექო მაღლა ცა და ღრუბელი, მზე, ეს ჩემი მფარველი ხეები, ეს მთები, ის ჭალები და ღაბუა ჩიტები, რომელნიც ხმელს, ყვითელს ფოთლებში წითლის და მწვანის ფრთა-ბუმბულით ჩემს წინ დაგოგვენ და ხანდახან შემომჭიკჭიკებენ პირში, მათამაშებენ, უხარიანთ ჩემი სიცოცხლე. ჩემი ერთი თვის სიცოცხლე სხვის ოცდაოთხის თვის სიცოცხლეს სჯობია, მაგრამ დიდხანს სიცოცხლეს კი დანატრულებული ვარ. დილას ერთმა ,,წიფლის ჩიტამ» ჩემს ახლოს იგალობა; ლამაზირამ იყო ყელწითელი, ღაბუა; იმასაც ჩემსავით თავი მოსწონდა, იხედებოდა გულზედ და მხრებზედ; ყველას მოსწონს თავი, ყველას უხარიან სიცოცხლე, ყველას უყვარს ბუნება… აი, ეს ორი დღეა, რაც ჩემი დობილი სასუტკაც (მცენარეა) ამოჩნდა; უხარიან, უხარიან საცოდავს, სულ თავს იქნევს დაბლა და მაღლა, უკრავს თავს დედა-მიწას, მზის სინათლეს, მეჩურჩულება, ზღაპრებს მიამბობს სიცოცხლეზე, სიყვარულზე; ხანდახან კიდეც გაიკისკისებს, გადმომეხვევა და მაკოცებს; გუშინ დილით მე და ჩემმა დობილმა ორივემ ვიტირეთ.

,,რა შეუბრალებელია კაცი?! რასაც კი დაინახავს, უნდა, რომ თავის სასარგებლოდ მოიხმაროს, ალბათ ვერ აფასებს ჩვენს სილამაზეს! ჩვენ წინ კაცმა გამოიარა, ცალ მხარზედ ცული ედო, მეორეზედ თოფი ეკიდა. მიადგა ერთს მშვენიერს ტოტ-გარდათხმეულ წიფელას, დაუშინა ცული და წააქცია. საბრალო, როდესაც წაიქცა, დაიკვნესა. ჩვენს იქით გუგულის-კაბა (მცენარეა) ამოსულიყო და ჯერ ხმელს, ჩამოსულს ფოთოლს არ ამოსცილებოდა. როდესაც ხე წაიქცა, გადიყრევინა ზევიდან ფოთლები და წითლათ გადმობრჭყვინდა, ცრემლები დასხმოდა ჩაღრმავებულს გულში».

აქ ყოველი ანბანი ცოცხალი სურათია, და ია ისეთის სიცოცხლით შეამკო ავტორმა თავისის ჯადოსნურის ხელოვნების შემწეობით, რაც მას ბუნებაში არც კი აქვს… ანდა შეიძლება ეს ბუნების ნამდვილი სურათი იყოს და ჩვენთვის, უბრალო მომკვდავთათვის, მიუხდომელი; აქ მთელი ფილოსოფიაა და მთელი პოლიტიკური განწყობილება, თუ შეიძლება ასე ვსთქვათ: ,,ჩემი ერთი თვის სიცოცხლე სხვის ოცდაოთხის თვის სიცოცხლეს სჯობიაო», ამბობს ია. მაშასადამე, სიცოცხლე სრული, მშვენიერი და ნაყოფიერი, რაც უნდა ხანმოკლე იყოს, იგი სჯობს უარარაობით აღსავსე ხანგრძლივობას. მშვენიერი ია უყვარს ყველას, ყველა მას შეხარის და მასაც ყველა უყვარს, ყველა ებრალება. საერთო ჰარმონია ბუნებისა, ცხოველმყოფელი ძალა მშვენიერებისა წარმტაცის სადა სურათებით გვაქვს თვალწინ გამოფენილი და მრავალი აზრი და გრძნობა აღეძვრის მკითხველს იმ პატარა სურათების წაკითხვის დროს, რომელიც ვაჟა-ფშაველას მადლიან კალამს უხვად მოუცია ჩვენთვის. თვით მგოსნისა და სიმბოლისტ პოეტის საუკეთესო დასურათებაც ვაჟას ეკუთვნის. აბა, გადაათვალიერეთ მისი ,,გველის მჭამელი». მინდია ხომ მგოსანია, რომელიც გრძნეულის ძალებით მოჯადოებულია. ამ ძალთა შემწეობით მინდიას:

,,ახალად სული ჩაედგა,

ახალი ხორცი აისხა;

გულის ხედვა და თვალების,

როგორც ბრმა და ყრუს გაეხსნა;

ესმის დღეიდან ყოველი,

რასაც ფრინველნი გალობენ,

ან მცენარენი, ცხოველნი,

როდის ილხენენ, წვალობენ,

რაც კი რამ დაუბადია

უფალს სულიერ უსულო,

ყველასა თურმე ენა აქვს,

არა ყოფილა უსჯულო.

მინდია ამგვარად ბუნების მესაიდუმლეა: მასთან განუწყვეტელის და უცნაურის მომხიბლავის ჯაჭვით შეკავშირებულია:

,,ყველა მცენარეს და მღილსა

ის ეგებება სალმითა,

ბუნებაც ,,ვაშას» უძახის

მდიდრათ მორთულის ალმითა,

ყვავილნი ყელ-გადაგდებით,

დახატულები კალმითა,

,,მინდიას გაუმარჯოსო»,

ერთხმად ასტეხენ ყიჟინსა;

ხეები ფოთლებს არხევენ,

ბუნება იწყებს ბიბინსა;

მარტოკა მინდიას ესმის

მათი კვნესა და ჩივილი;

მოვიდა ხესთან ცულითა,

სთქვა: ,,უნდა მოვჭრა ესაო»!

შემოჰკრავს ცულსა, და ამ დროს

ხის შემოესმის კვნესაო:

,,ნუ მომკლავ, ჩემო მინდიავ,

ნუ დამიბნელებ მზესაო,

უიარაღო რომა ვარ,

მიტომ მიბრიყვებ ხესაო!»

აი, მშვენიერი და სრული ხატება სიმბოლურის პოეზიისა, აი, საუცხოვო სურათი სიმბოლიზმის ძირითადის შეხედულებისა ხელოვნების შესახებ: ხელოვანი, მგოსანი სმენაფაქიზი, ნაზგრძნობიერი შვილია ბუნებისა, რომელსაც შეგნებული აქვს ის, რაც ჩვენმა დიდებულმა რომანტიკოსმა დიდი ხანია აღნიშნა:

,,მრწამს, რომ არს ენა რამ საიდუმლო უასაკოთაც და უსულთ

შორის

და უცხოველეს სხვათა ენათა არს მნიშვნელობა მათის

საუბრის».

ამნაირმა მგოსანმა იცის და შეუძლია აღმოაჩინოს და თვალწინ გადმოგვიშალოს ჩვენთვის უხილავი, ,,გამოუცნობელი», ,,დაფარული კავშირი» თვით უბრალო, ჩვეულებრივ მოვლენათა მიმდინარეობის ქვეშ. მეტი არ იქნება, აქვე აღვნიშნოთ ის განსხვავება, რომელიც არსებობს რომანტიკოს და სიმბოლისტ მგოსანს შორის. შეადარეთ უკვდავი ნიმუში რომანტიზმისა ბარათაშვილის ზემოხსენებული ,,ჩინარი» და ვაჟას ,,გველის მჭამელი».

ერთსა და იმავე აზრს იმის შესახებ, რომ მგოსანი არაჩვეულებრივი არსებაა, რომელსაც ,,სწამს, რომ არს ენა რამ საიდუმლო უასაკოთ და უსულოთ შორის», რომანტიკოსი უფრო განყენებულის ფრაზებით გამოსთქვამს, სიმბოლისტი კი ცოცხალი სურათებით. მაშინ, როდესაც რომანტიკოსი უსათუოდ თავისის ყურადღების ღირსად ხდის მხოლოდ რასმე არაჩვეულებრივ დიად მოვლენას, რომელსამე ჩინარს, ,,მაღლად მაჩინარს», რომელიც ,,სდგას მედიდურად და სიამაყით და მხოლოდ თავსა გარდმო-გარდიღებს სევდიანისა შერხევის სახით», სიმბოლისტი უბრალო ,,იას» აიღებს და მთელ სიმფონიას შეჰქმნის მისი ჩუმისა და მარტივის ცხოვრებიდან; გამხმარ, ყველასაგან ათვალისწინებულ ,,წიფელს» დაგვისურათებს და მის ამბავში ჩაგვიქსოვს მთელს გამმას გრძნობათა და აზრთა: სხვა ხეებმა ,,არ იციან, რომ ხმელი წიფელი იმათზე მეტად იხსენიება». მაშასადამე, ის, რაც ამბობს (…), კაცობრიობის უმსგავსო უმეტესობას მიაჩნია სამარცხვინოდ, შესაძლოა სასახელო იყოს და შემცდარი ზიზღი იმ არსებისადმი მიმართული, რომელიც პირად უბედურებაში ჩავარდნილია, მაგრამ ქვეყნის ერთგულებისათვის კი სახელი მოუხვეჭია.

საერთო კი რომანტიკოსს და სიმბოლისტს ისა აქვთ, რომ მგოსნის პირად ზრახვებსა და ფიქრებს გვიმჟღავნებენ, მგოსნის განსაკუთრებულ ფსიქიკას თვალწინ გვიშლიან. ეჭვი არ არის, ვაჟას ,,ია» და ,,ხმელი წიფელი» ვაჟას აზრისა და გრძნობის გამომხატველია, რომელიც არა თუ ჩვეულებრივობასა და ყოველდღიურობას მოშორებულია, დიდის უმეტესობისათვის, შესაძლოა მიუწდომელი იყოს, ვინაიდან ,,მოკვდავთა ენას არ ძალუძს უკვდავთა გრძნობათ გამოთქმა».

I

ვაჟა ნამდვილი ბუნების შვილია და ულამაზესისა და უმშვენიერესის ჩვენის მხარის მცხოვრები. მისი მუზის სანავარდო, ერთის მხრით, მთებია ე ს დ ა რ ა ჯ ნ ი ჩვენის სამშობლოისა, მისი მფარველი და დამცველი, უძლეველი საბუთი იმისა, რომ ამ ქვეყნის ცხოვრება ყოველნაირად განსხვავებული უნდა იყოს სხვა ქვეყნის ცხოვრებისაგან. ხოლო მეორეს მხრით, ვაჟას მუზის თვალებს მოხიბლავდა ხოლმე ქვეყნის მამულის უმშვენიერესი კუთხე კახეთი ყოველის პოეტისა და პოეზიის შემგნების აღმტაცებელი, ილიასა და ალექსანდრე ჭავჭავაძის სამშობლო.

ვაჟა იმ მთის შვილია, რომელმაც ყაზბეგი მოგვცა, ეს უცნაური მესაიდუმლე ამ ბუნებისა. ყაზბეგმა შეუდარებლად დაგვიხატა უცნაური, გამოუცნობელი და მომხიბვლელი კავშირი, რომელიც არსებობს ამ მთების ბუნებასა და მათ მცხოვრებთა შორის.

ბ უ ნ ე ბ ა ვაჟასათვის თავისთავად საყვარელია და სალტოლველი, ვითა უმშვენიერესი და უდიადესი ელემენტი სიცოცხლისა და ცხოვრებისა, სიცოცხლის გამაცისკროვნებელი, სულისა და გულის წარმტაცი, გონების მომჯადოვებელი. მისთვის ბუნება და ყოველივე ნაწილი ამ ბუნებისა ცოცხალი არსებაა, მისთვის ბუნების არც ერთ ნაწილს არა სდევს სიკვდილისა და უსიცოცხლობის ნიშანი. ყოველივე ნაწილი ბუნებისა განხორციელებულია და განსულიერებული: ,,მთანი მაღალნი», სალი კლდეები, ველი და მდინარე ისეთივე სიცოცხლით არის აღვსილი, როგორც ბულბული, გინდ მერცხალი, ლომი, გინდ არწივი, როგორც ყოველი პირუტყვი და მეტყველი.

საერთო ჰარმონია სიცოცხლით აღსავსე მუსიკისა ატკბობს ვაჟას მუზის სმენას; საერთო ფერხული სიცოცხლის ბუნების შვილებისა ასიამოვნებს მის თვალებს და უწმინდესის გრძნობებით გატაცებული მთრთოლვარე მისი ბაგეები ღვთიურ ჰანგებს გამოაღებინებს ხოლმე ,,უვერცხლო, შეუზიკავ სტვირსა».

ვაჟასათვის გაზაფხულზედ ,,მწვანის კალთებით კოხტაობს მთების კალთები ტყიანი», თითქოს ტურფა იყოს და მიჯნურის მოლოდინში კეკლუცობდეს; ,,არაგვიც მოქუხს მრისხანედ, ამ დროს შავფერად მდინარე, იღვიძებს, იფშვნეტს თვალებსა მის არე-მარე მძინარეთ,» თითქოს დიდის ხნის ძილისაგან გაღვიძებული ადამიანი იყოს და დღიურ ჭირ-ვარამისათვის ემზადებოდეს.

ვაჟას პოეზიაში ყოველიფერი ცხოვრობს, მოძრაობს, იბრძვის, ოცნებობს.

თუ ,,სუდარ-ჩაცმულნი მთანი სდგან», იმიტომ, რომ იგინი არიან: ,,ფიქრის მზიდველნი მწარისა, სულ მუდამ ყინულიანი, არ როს მნახველი მწვანისა»; თუ ,,დაბნელდა, წყალნი სტირიან, კალთა გვეხურვის ღამისაო».

თუ ,,თენდება, მთის წვერნ დაწითდენ», თითქო უცაბედად მიჯნურს შეეფეთენო, ხოლო ,,ნისლნი აგროვდენ მთებზედა».

ის, რაც უბრალო მომაკვდავს მიაჩნია უსულოდ და უაზროდ, ის, რაც ჩვეულებრივად კაცს მიაჩნია ყოველსავე გრძნობის მოკლებულად, პოეტი მასშიაც სიცოცხლესა ხედავს, იმის მაჯის ცემაც ესმის, მისთვის იქაც სჩქეფს დიადი ძალა სიცოცხლისა:

,,ნისლნი, დაღლილნი ცურვითა,

მთის ყურედ მიმალულიყვნენ,

მთანი მაღლაით დასცქერდენ

ღრმა ფიქრით შაბურილიყვნენ;

არაგვიც ჩუმად მისჩქეფდა,

თვით ცრემლსა ცრემლი სდიოდა,

ბუნდად და გაურჩეველად

კლდეთა კალთაზე ხვიოდა.»

ანდა, თუ გნებავსთ:

,,ცაზე გამქრალან ვარსკვლავნი,

პირი ემატვის მთვარესა,

მთანი თავ-ჩაჩქნიანები

ფიქრს მისცემიან მწარესა».

მთა ფიქრობს, მთა ოცნებობს, მთა გოდებს და მთა კვნესის ამ საუცხოვო მგოსნის ნაწერში, თანაც მთა ამაყია და მედიდური, გმირთა თავმომწონე და ამიტომაა პოეტის სათაყვანო და სადიდებელი:

,,ირგვლივ მთებია დიდრონი,

აყრილნი სრულის ტანითა,

გადალესილნი თოვლითა,

მოუღალავნი ჯანითა;

ერთხელ თუ ჰნახე ამ გვარად,

სულ გინდა სინჯო თვალითა,

იმაზე ლამაზებია,

როცა ღელავენ მწვანითა.

თუნდ მზე დაადგეთ გულ-მკერდზე,

ზვავი სდიოდესთ ჭექითა,

მაინც სიტურფე იმათი

ნაკურთხი არის ზეცითა;

ბევრჯელ დაჰბრუნავს თავზედა

გრილი ნიავი კვნესითა.

ზაფხულში შავი ღრუბლები

სანთელს უნთებენ კვესითა.

და სალნი კლდენი, პირქუშნი

უფსკრულს ჩასულნი ფესვითა,

არც რო სულზედა ფიქრობენ,

არც სუქდებიან ლეშითა,

უსალმო, უალერსონი

გამომზირალნი ბრეშითა».

აქ ყოველი სტრიქონი სცოცხლობს, ყოველი სიტყვა ცოცხალი სურათია, ყოველ სურათში მოძრაობაა და სიცოცხლე ფეთქს. რამდენიმე სტრიქონით თვალწინ გადაგიშლისთ ხოლმე მთელს ცხოვრებას მთებისას, რამდენიმე მომენტს მათის სიცოცხლისას:

,,დილაზე ფრთა დაკეცილთა,

ნამტირალევთა ღამითა,

მთებზე ეძინათ ნისლებსა

მიტკლით შაკრულის თვალით.

აი, ოთხი სტრიქონი, რომელიც გვისურათებს ნისლის მთელი ცხოვრების მიმდინარეობასა. ღამე ნისლი ფრთაგაშლილი დანავარდობდა და დედამიწას წვიმით რწყავდა; დილას დაღლილა და მთებზედ ფრთა-დაკეცით მოუსვენებია. ნისლები ქუფრის ფერისაა, შავია ძირში, წვერში კი ბამბის ქულასავით თეთრია. მთელს სანახაობას რამდენიმე სიტყვით გვიხატავს მგოსანი, მთელ მხატვრობას ორიოდე სტრიქონით სძლევს და ათასგვარ გრძნობებს აგვიშლის. ხელოვნებას ამაზედ მეტი იშვიათად თუ რამე მოეთხოვება. ვაჟა სიცოცხლისა და ცხოვრების სიყვარულით აღსავსე მგოსანია; როგორც ყველა ჩვენი დიდი პოეტისთვის, მისთვის ჩვენს მშვენიერსა და საუცხოვო ბუნებას ჩაუნერგავს ის დაუშრეტელი გრძნობა აღტაცებისა, სიცოცხლისა და სიცოცხლის დამამშვენებელისა და შემამკობელის საგნისა და მოვლენისადმი, რომელიც შეადგენს მთელის ჩვენის მწერლობის ნიშანდობლივ და მეტად ორიგინალურ თვისებას. მისთვის ბუნებას მხოლოდ მაშინ აქვს მნიშვნელობა, როცა იქ სიცოცხლე სდუღს და გადასდუღს და სრული უფალია მსოფლიოსი. თორემ, თუკი ამ ქვეყნად სიცოცხლის მომსპობელი ბოროტი ძალა მეფობს, თუკი დევები სიმბოლო სიცოცხლის შხამისა და უარყოფისა შექმნილან ქვეყნის ბატონად და პატრონად, თუკი მათის წყალობით ,,ლამის ს ი კ ვ დ ი ლ მ ა ს ი ც ო ც ხ ლ ი ს დ ა ი ს ა კ უ თ რ ო ს ს ა ხ ე ლ ი (ხაზი ყველგან ჩვენია-კ.ა.) ,,ლამის ს ი ყ ვ ა რ უ ლ ს დ ა ე წ ვ ა ს ტ უ რ ფ ა გ ვ ი რ გ ვ ი ნ ი ი ი ს ა, ყველა, რაც ამკობს სიცოცხლეს, გახდეს საჭმელად ჭიისა», ,,სადღა ვის უნდა მაშინა ან მზე, ან მთვარე ცაზედა, ხშირად ყვავილით ნაქარგი მწვანე ბალახი მთაზედა, გაზაფხულს მოსვლა მერცხლისა, ჩქეფა-ხრიალი ხევისა, დღის წასვლა, ღამის დადგომა, სიტკბო ბულბულის სტვენისა».

დიაღ, ჩვენის მგოსნისთვის ყოველივეს იმდენად აქვს მნიშვნელობა, რამდენადაც ხელს უწყობს სიცოცხლეს და რამდენადაც ებრძვის სიკვდილსა და სიცოცხლის მოსპობას. მისთვის ბუნებას, რომ ვსთქვათ, უტილიტარული მნიშვნელობა აქვს, მაგრამ აქ მეწვრილმანურ ანგარიშსა და უმსგავსს სარგებლობას კი არა აქვს ადგილი. აქ სიცოცხლე თავისთავად პოეტისათვის პოეზიისა და აღმაფრენის საგანია, სიმშვენიერის განმახორციელებელია და მისი მიუცილებელი მასაზრდოებელი.

ან კი, მართლა, რა მნიშვნელობა უნდა ჰქონდეს მისთვის ან მზეს ან მთვარეს, ან მთის ყვავილებს მორთულს, ან მერცხალს გაზაფხულისას, ან ტირილს ხევისას, თუ მათი სიცოცხლე ჩამქრალი იქნება. ვაჟა ხომ ყოველსავე ამაებში სიცოცხლის დაუშრეტელ გამოხატულებასა ხედავს, ესენი ხომ ყველანი სიცოცხლის ნიშანნი არიან, რომელნიც კარგვენ ყოველსავე თავის მნიშვნელობას, რაკი სიცოცხლე მოისპობა. უსიცოცხლო მთა და ყვავილი, მერცხალი და ხევი პოეტისათვის იგივეა, რაც მკვდრის დახუჭული თვალები და მეტყველებას მოკლებული ბაგენი, მისი ყური _ სმენას მოკლებული და ენა დადუმებული. აღარც ერთი ნაწილი სხეულისა აღარ არსებობს სიკვდილს შემდეგ, ვინაიდან იგინი ჰქრებიან ერთად მათ მთავარ აზრთან, მთავარ მექანიზმთან, რომელსაც უცნაური და საიდუმლო ძალა ჰქვია სიცოცხლისა.

ამიტომაცაა, რომ მას შემდეგ, რაც ხალხის თქმულების გმირი კოპალა დევებს გასწყვეტს, ბუნებას ქორწილი და ლხინი აქვს თვით მგოსანივით:

,,თენდება, ნამი დაჰყრია

მიწასა ალმასიანი,

არაგვსა პირი უცინის,

ტანი უშვენის ხმლიანი,

ულოცვენ გამარჯვებასა

მისი კიდენი კლდიანი,

ხშირნი მიდიან ღრუბელნი,

ლაღად მიდგიან-მოდგიან;

ცამ გადიწმინდა, ტურფანი

წვრილნი ვარსკვლავნიც მოდიან;

დაულბა გული ქვეყანას,

ისევ სიცოცხლით ხარობსა,

დამთვრალი ქვეყნის შვენებით,

გაღმა ბულბული გალობსა.

მადლობა შენთვის, უფალო,

ბუნება აღარ წვალობსა!

ტურფა დაესხა ისევა

დამჭკნარს ფოთოლი იასა.

აღარ აშინებს დევის ხმა

მაგ სადედუფლოს თმიანსა».

II

ხოლო ეს პოეტი ბუნებისა, ბულბული პირველი გამომხატველია ბუნების აღტაცებისა და სიხარულისა, ბოროტის ძალების სიკვდილის იარაღის შესუსტებისა და მოსპობის გამო.

როცა ასეთი განუწყვეტელი კავშირი გააბა პოეტმა, ერთის მხრით, ,,უასაკოთა და უსულოთა» და, მეორეს მხრით ასაკიანთა და სულიერთა შორის, რასაკვირველია, ბუნება მისთვის და აგრეთვე ადამიანისთვის მეგობრად, საყვარელ არსებად არის მიჩნეული, რომელიც მისი ჭირისა და ლხინის ამხანაგია. მართალია, მას შეგნებული აქვს ბუნების თავისებური გულგრილობა და ინდიფერენტიზმი; მართალია, კარგადა აქვს გაგებული პოეტს, რომ ბუნება თავისთავად გარეშე ადამიანთან დამკვიდრებისა,

,,ერთფერად მტვირთელი არის

საქმის თეთრის და შავისა.

ბუნება მბრძანებელია,

იგივ მონაა თავისა»,

და ამგვარად, ბუნებას უფრო ობიექტურის თვალით უყურებს, ვიდრე ყაზბეგი, მაგრამ ისიც იცის, რომ

,,ზოგჯერ სიკეთეს იხვეჭავს,

ზოგჯერ მქნელია ავისა»,

ისიც შეთვისებული აქვს, რომ ბუნება

,,მაინც კი ლამაზი არის,

მაინც სიტურფით ყვავისა».

ხოლო მგოსნისათვის სიმშვენიერე, სილამაზე და სიტურფე ისეთი რამ არის, რომელიც ბუნების თაყვანისმცემლადა და მაღმერთებელ მეგობრადა ხდის. მისი სიყვარული სიმშვენიერისა იქამდის მიდის, რომ, თუმცა სხვაფრივ არაფრად ეჭაშნიკება მგელი, მაგრამ იმასაც კი ეუბნება: ,,მიყვარხარ ისე, როგორც კი შეიძლება ნადირი უყვარდეს კაცსა. რათა? იმიტომ, რომ შენს ცხოვრებაში სილამაზესა ვხედავო».

რაღა გასაკვირველია ამას შემდეგ, თუ იგი მშვენიერების დაუშრეტელ წყაროს ბუნებას მუდამ ეტრფის და ეალერსება:

,,მოგესალმებით, ქედებო,

მომაქვს სალამი გვიანი,

ჩემსა სამარეს ამკობენ

თქვენი დეკა და ღვიანი;

თქვენგანა გულობს ეს გული,

შიგ გრძნობა უდუღს ღვთიანი,

თქვენი მიწოვავ მე ძუძუ,

ღალიან-ბარაქიანი.

ნუმც გაჯავრდება პირიმზე,

ნუმც დამწყევლიან იანი,

რომ იმათ დედის ძუძუთი

ვსუქდები ცოდვილიანი».

და მთანი და ყვავილნი, ღელე და ხევი, ბუჩქიც მეგობრად და მოყვარულად ეჩვენება ამგვარად განწყობილს მგოსანსა. კაცმაცა სთქვას, რა არის მთლად ერთიანად სინამდვილე, რა არის რეალური არსება, თუ არ მოჩვენება, თუ არა ის, რასაც ჩვენი ხუთი გრძნობა გვაჩვენებს და გვარწმუნებს, რომ ეგ ეგრეთი არისო. ვინ იცის, რა არის თავისთავად ან ხე ან ყვავილი, ან კლდე, ან წყარო; ჩვენ ის ვიცით მხოლოდ, რასაც ჩვენი ,,მე», ჩვენი გრძნობა და გონება გვეუბნება მის შესახებ. თავისთავად, ობიექტურად, აბსტრაქტულად შესაძლოა, არავითარი აზრი და არავითარი სახე არა ჰქონდეს არავითარს მოვლენას, მაგრამ ჩვენ, ადამიანნი, ამ მოვლენას იმ სახეს ვაძლევთ და იმ სულს ვუდგამთ, რომელიც ჩვენს ხელთ არის. პოეტი, როგორც ერთგვარი ზეკაცი, რომლის გრძნობა უფრო ნაზია და მახვილი, ვიდრე უბრალო მოკვდავისა, ღრმად გადმოგვიშლის ხოლმე ამა თუ იმ მოვლენას და თავისებურს შინაარსს ჩანერგავს შიგა. პოეტის მწერლობა თავისებური ახსნაა ცხოვრებისა, ერთგვარი ჭეშმარიტება, რომელსაც ათასი სხვა იმგვარივე არსებისაგან გამორკვეული ჭეშმარიტება უდგას გვერდში, მისი მხატვრობითის ნიჭის ძალას შეუძლია მიგვაღებიოს ესა თუ ის შეხედულება, მის ძლიერ კალამს შეუძლია იმგვარი აზრი და გრძნობა გამოგვიქვეყნოს და გაგვითვალისწინოს, რომელიც მისი მხედველობის მოხიბლულ მონად გაგვხდის. არც იფიქროთ, დიდმა პოეტმა ფანატიზმი იტვირთოს და ერთგვარობას დაემორჩილოს. მისთვის მოვლენას ათასგვარი სახე აქვს და ყოველ წუთში მოვლენის იმ სახეს მოგვაჩვენებს, რომელსაც იგი ხატავს წარმოდგინებითის ძალის შემწეობით იმ წუთის პოეტურ ექსტაზში.

ხომ მოგახსენეთ, ვაჟამ იცის, რომ ბუნება ,,ზოგჯერ სიკეთეს იხვეჭავს, ზოგჯერ მქნელია ავისა;» იცის, რომ მთის ნისლები ,,ზოგჯერ რომ გაგვახარებენ მაცოცხლებელის ცვარითა, სხვა დროს ბედს გვაწყევინებენ ჩანადინარის ავითა». ამგვარივეა ყოველივე ცოცხალი არსება, ამგვარია მთლად სიცოცხლე და ცხოვრება იგიც ზოგჯერ სიკეთეს იხვეჭავს, ზოგჯერ მქნელია ავისა. უმეტეს შემთხვევაში ვაჟა ბუნებისა და კაცთა შორის დამოკიდებულებაში მეგობრულს განწყობილებასა ხედავს. სხვა რომ არა იყოს რა, ბუნება სილამაზეს მაინც ხომ თავის დღეში არ ღალატობს, ხოლო სიმშვენიერე და სილამაზე კი ისეთი ღირსებაა მგოსნის თვალში, რომელიც ყოველს სიამოვნებასა და სიკეთეს ანიჭებს.

ადამიანისა და ბუნების შორის ასეთის ურთიერთობის შედეგია ისა, რომ

,,ქალის ქვითინსა მდუღარეს

მთანი იწერენ მკერდზედა;

ცრემლით ატირდენ წყარონი

ჩამომდინარი გვერდზედა».

დაბერებულა პირი-მზე,

კუზი ეტყობა წელზედა,

ოცნება ტანჯულის ქვეყნის

ქვითინებს მთისა წვერზედა».

აბა, შეხედეთ, რა კავშირია ბუნებისა და მშვენიერის ეთერის შორის:

,,ეთერი მწყემსი ქალია, ობოლი, ყვავილი ედემისაო» და მის

,,ქოხს ოთხსავ მხარეს არტყია

დიდი ბარდები ბურჯადა,

ზედ ყვავილები ჰყვავიან

წითლად, ყვითლად და ლურჯადა,

ღამ-ღამ აქ მოდის ბულბული,

მოსთქვამს დაკარგვას დისასა,

თან ატანს გულის ვარამსა

ნიავს მონაბერს მთისასა.

რა გულ-დადებით ყურს უგდებს

ეთერი იმის სტვენასა,

მიმჯდარი ქოხის კარებთან,

როგორ იფხიზლებს სმენასა!

,,გენაცვლე, ჩიტო, დუდუნებს,

ლამაზად ხმარობ ენასა,

ნეტა რას ამბობ, ვიცოდე,

ნეტავი გამაგებინა,

შენსავით გული უფალსა

ჩემთვისაც ჩაადებინა!

ნეტავ ბულბულად მაქცია

შენთან ვიფრინო კვალადა».

მგოსანი ბუნებაში ადამიანისათვის მისაბაძავ იდეალსაცა ხედავს, სანეტარო მოვლენას:

,,იჟიჟრიბანდა, ცისკარი

სულს ჰლევს, თანდათან ჰქრებოდა,

ნეტავი ყველა ლამაზსა

ესე სიკვდილი ჰხვდებოდა!

დღეს მკვდარი, ხვალე დილითა

ცოცხალი წარმოდგებოდა;

სრული ჯანით და იერით,

თვალებს წინ დამიდგებოდა.

ნეტავი ცეცხლი ციური,

ვისაც კი გულში ნთებია,

ჯერ ნუ გაუქრეს, თუ გაჰქრეს,

ისივაც ამოჰგზნებია».

რაოდენი სიღრმეა აზრისა და რაოდენი გრძნობაა ამ ორიოდე სტრიქონში, _ ბუნების საუკუნო და დაუსრულებელი ტრიალი, ადამიანის სიმშვენიერისა და ციურის ცეცხლის წუთიერება ორიოდე სიტყვით გამოთქმული. რა ნაზი და თითქმის შეუმჩნეველი სევდა ისმის ამ დაპირდაპირებაში, ის სევდა, რომელიც ყოველის დიდის მგოსნის გულს მოსდებია და ძალზედ შეუნძრევია იგი, სევდა ჩვენის სიცოცხლის წუთიერებისაგან გამოწვეული, კვნესა ჩვენის მშვენიერის დღემოკლეობის გამო გულიდან აღმონახეთქი, მაგრამ ამ სტრიქონების დიადობა სწორედ ის არის, რომ ელინურის სიბრძნითა და ზომიერებით არის გამოთქმული და იმგვარ გრძნობას უღვიძებს, რომელიც სამსალას კი არ გასმევს და სიცოცხლეს-კი არ გიშხამებს, გულს სასიამოვნო მომხიბვლელის კაეშნით გივსებს. თითქოს ბუნების დაუსაბამობა ძლევამოსილი ნუგეში იყოს და ამ ჯავრის გამქარვებელი.

ჩვენმა მგოსანმა ამგვარადვე შეგვამჩნევინა ის უწყვეტელი ჯაჭვი, რომელიც აკავშირებს ადამიანსა და ბუნებას, ის ძლევამოსილი განწყობილება, რომელიც მათ ერთის დიადის ძალის თანასწორ ქმნილებადა ხდის. როგორც მოსალოდნელი იყო, პანტეისტური გრძნობა მგოსანს იმ დროს მოსდის ფიქრში, როცა თვით ბუნება თითქო სცდილობს, ამ დიადის საიდუმლოს კავშირი გვამცნოს:

,,დაღამდა… წვრილნი ვარსკვლავნი

აყვავდნენ, დასხდნენ ცაზედა;

მთვარე კი ჯერ არსადა სჩანს,

არ დაგვნათოის თავზედა.

ჯერ თუ არ გაუღვიძნია,

ისევ თუ სძინავს მკლავზედა;

სხივნი არ დაუგზავნიან

პირის საბანად წყალზედა.

მთებს ჩაუცვიათ შავები,

ჭმუნვით დასცქერენ ხევებსა;

ცის ნიავს შესთავაზებენ

უფსკრულს მოარულს მდევებსა;

ტყისთვისაც ძაძა ჩაუცვამს

სიბნელეს დანატევებსა.

გორით-გორს ბუვი გასძახის,

თრთიან ყვავილნი მთებისა,

ქოჩორს უვარცხნის ნიავი,

დარაჯათ დაადგებისა.

წყალი სჩქეფს, ხევი ჩატირის

განა ერთი და ორია:

აქაც, იქ, იმას იქითაც,

საცა ფერცხალა გორია,

ლამაზის მთების ასულთა

ხმა ხმისთვის შეუწონია».

ამის მნახველი მგოსანი აღტაცებით მიმართავს ამის შემქმნელ განგებას:

,,მადლი შენ, ყველა ერთმანეთს,

უფალო, დაუმონია!

ამაზე ტურფა და კარგი

მე სხვა აღარა მგონია.

ხევი მთას ჰმონებს, მთა-ხევსა,

წყალნი ტყეს, ტყენი მდინარეთ,

ყვავილნი მიწას და მიწა

თავის აღზრდილთა მცენარეთ».

და მ ე ხ ო მ ყ ვ ე ლ ა ს მ ო ნ ა ვ ა რ, ამთავრებს მგოსანი. დიაღ, იგი მონაა, მაგრამ მონა მოხიბლული, მონა მიჯნური და მოტრფიალე ბუნებისა და არა მონა ყურმოჭრილი ყმა დესპოტის ბრძანებლისა. იგი ყოველთვის აღტაცებით ეგებება ბუნების სანახაობას და ამ აღტაცებას ყოველთვის თავის სატრფოს ფიანდაზად უგებს. ,,ნეტავ ბუნების ქმნილება სხვა მას რა შაედრებაო», გაიძახის აღტაცებული მგოსანი, როცა დაინახავს, რომ ალაზნის თავსა

,,მთების წვერები ჩნდებოდნენ,

საცა გაჰხედავ, ყოველგან

გასაშტერონი დგებოდნენ:

ზოგნი ცის გულ-მკერდს ჰკოცნიან,

ზოგნი უკანა რჩებოდნენ;

ნეტავ ბუნების ქმნილება

სხვა მათ რა შაედარება,

მალ-მალე შავი ჯანღები,

თავზე რომ დაეფარება?

ნისლი ფიქრია მთებისა,

იმათ კაცობის გვირგვინი.

მიყვარს შეუდრეკს მათს მკერდზედ

ხშირი ბალახის ბიბინი,

ტიალის ობლის ნიავის

გულის მგმირავი სისინი;

არწივნი დაფარფაშობენ,

უფსკრულს ავლებენ თვალებსა,

ლაღი შვილები მთებისა

ერთმანეთს ეძრახებიან;

ამ დროს ომში მყოფს გმირებსა

ტიალნი ემზგავსებიან»…

მე მგონია, საკმაოდ სავსებით გამოვარკვიე, მგოსნის შეხედულება ბუნების შესახებ. გავარკვიეთ, რომ იგი მას მიაჩნია კაცის მეგობრად, რომელიც, თუმც ავსაც სჩადის, მაგრამ კარგის მქმნელიც არის. თავისთავად მგოსანმა ბუნებას ცხოველმყოფელი სული ჩაჰბერა, ყოველსავე მის ნაწილს სიცოცხლე ჩაუდგა და ამ მხრით ჩვენს ლიტერატურაში ყაზბეგის შესაფერისი მემკვიდრეობა იკისრა. ყაზბეგის შემდეგ არც ერთს ჩვენს პოეტს ვაჟა-ფშაველასავით არ გამოუხატავს ყოველგვარი კავშირი და დამოკიდებულება ადამიანისა ბუნებასთან, არც ერთს არ უგრძვნია ისე უხვად და მადლიანად მთელი ცოცხალი ძალა ,,უასაკოთა და უსულოთა» და ეს გრძნობა ასეთის ძლიერის მხატვრულის კალმით იშვიათად თუ რომელსამე ჩვენს მგოსანს აღუძრავს მკითხველებში.

ვაჟასათვის ბუნებას იგივე მნიშვნელობა აქვს, რაც ილიასათვის სატრფოს და აკაკისათვის ნესტან-დარეჯანს.

ეს ის ერთადერთი იდეალი და საგანია, რომელიც მთელს მათ პოეზიას აცისკროვნებს და ანათებს, ეს ის ერთი რამ არის, რომლის ტრფიალიც შოთამ ნამდვილის მელექსის თვისებად აღიარა:

,,ჰხამს მელექსე ნაჭირვებსა მისსა ცუდად არ აბრკოვდეს.

ერთი უჩნდეს სამიჯნურო, ერთსა ვისმეს აშიკობდეს,

ყოვლსა მისთვის ხელოვნობდეს, მას აქებდეს, მას ამკობდეს,

მისგან კიდე ნურა უნდა, მისთვის ენა მუსიკობდეს».

აკაკის მუზა ნიადაგ ნესტან-დარეჯანს დასტრიალებს თავზედ, მისი სიცოცხლითა სცხოვრობს, მისი სევდები ამისი ტანჯვაა, მისი მხიარულება ამისი ბედნიერებაა.

ამგვარივე როლი უკავია ვაჟას პოეზიაში მთას. ეს მთა გულადი სალი კლდეებითა, თოვლითა და ყინულით ამაყობს, იგი სიმბოლოა მისი სამშობლოისა, მისი სიდიადე და გმირობა; მისი შეუდრეკლობა სამშობლოს გმირთა გამხსენებელია და სამშობლოს მომავალის იდეალი. რას ფიქრობენ და ამბობენ მთანი?

,,მაღლით დავსცქერით სოფელსა,

ხმას კი ვერ ვაწვდენთ, შორია;

ი მაინც რად არას ეტყვის,

მის თავს რომ მომცრო გორია?

რად არ ასწავლის ,,სიმაღლეს»,

ამაყად მაღლით ცქერასა?

მთელის ქვეყნისა დანახვას,

უფლის კალთების მზერასა,

ტკბილსა გულ-ენის გამწმენდელს

ანგელოზების მღერასა,

ჩვენს შემწეობას არ ვაკლებთ,

წყლებით ვრწყავთ სოფლის არესა

და იმის გამნათობელსა,

ტახტად ვუდგევართ მთვარესა,

ღმერთმა იქნება უშველოს

იმის ბედ-ყოფნას მწარესა!»

მაღალი მთანი მისი სატრფო და საყვარელია იმიტომ, რომ იგინი ,,დგანან და ელიან, უსაზღვროა მთების მოლოდინი; უსაზღვრო ზღვადა სდგას იმათ გულში, წითლად, სისხლისფრად შედედებული უთიმთიმებთ გულ-მკერდში. ვინ რა იცის, რა ამბავია მთების გულში, რა ცეცხლი სდუღს და გადმოდის. მთებო, მთებო! რას ელით, ვის ელით! ნუთუ გყავთ სატრფო დიდი ხნის უნახავი? იქნება შვილი დაჰკარგეთ? იქნება ძმა, ან დედა გყავთ შორს წასული და არაფერი ამბავი მოგსვლიათ? პასუხი არ ისმის. სდგანან წარბშეუხრელად. ელოდნენ, ელიან და კვლავ ექნებათ მოლოდინი. რა დააშრობს იმათ გულში იმ მოლოდინის ზღვას, არა აქვს იმას ბოლო, არც დასასრული, როგორც ღვთაებას», და ისე, როგორც ქართველ ერის იმედსა და მოლოდინს, დავუმატებთ ჩვენ.

მთა ცხოვრობს, იგი ოხრავს და ცრემლსა ღვრის: ,,როცა ყველა სულდგმულს, მწერს, ბალახს, ყვავილს, მდინარეს და მოუსვენარს, დაუღალავს ნიავს დაეძინებათ, მაშინ, მხოლოდ მაშინ ამოიოხრებენ და ცრემლსა ღვრიან. ჩვენ, კაცნი, მაშინ ვამბობთ: ახ, რა მძიმე ლოდივით ნაღველი მაწევს გულზედ», ისე, როგორც ტანჯვისა და ვაების დღენი საქართველოისა იწვევს ცრემლსა და ნაღველს ქართული პოეზიის მუზისას. მთები ერთს ფიქრსა და აზრს ისე დაუმორჩილებია, რომ სიცოცხლის ყოველივე ნიშანი თითქო გაჰქრობია, სიცილი კი არა, მათი ღიმილიც არა სჩანს. ასეა, მაგრამ მგოსანმა იცის, რომ ხანდახან ,,მათაც უხარიათ, და ქვეყანას კი ჰგონია, ვითომ არაფერს ჰგრძნობდნენ. მათს გულში სანთლები დაენთება, როცა ლაღი არწივი დასთამაშებს თავზე და დასასვენებლად მათს კალთაზედ ჩამოეშვება». ,,რა ლამაზები ხართ მაშინაო!» აღტაცებით დასძახის მგოსანი: ,,როგორ გიხდებათ, რომ ის თქვენი აღზრდილი შვილი ისე მამაცი, შეუპოვარი და ლამაზია. ის ხომ შიკრიკიცაა თქვენი. ღმერთს უამბობს, ატყობინებს თქვენს ამბავს», ისე, როგორც ჩვენი მოჭირნახულე მგოსნები, ჩვენის უბედურების გამო სევდით და შხამით აღვსილნი, გულით ცას მიმართავენ და იმას იქით ეძიებენ გულის და სულის დასამშვიდებელს.

მთებს აზრიცა აქვთ, გრძნობაც და ოცნებაც. ,,მშვენიერი ყვავილები, რომელნიც მათ გულ-მკერდს ამშვენებენ, მათი ოცნებაა, იმედი, ნუგეში». ,,ხშირი ნისლები, რომლითაც იგინი თავს იბურვენ», მათი ფიქრია, ,,სდგანან და ელიან. გული სტკივათ, მაგრამ არ იხოცებიან. ელიან, ვის? ან რას? რაღაცას, დიღ, რაღაცას. ეს რაღაცა უნახავის დანახვაა»…

,,სხვა ახალი მოსწყურებია იმათ თვალსა და გულსა».

დიაღ, მოსწყურებია ლაღი, თავისუფალი, განახლებული ცხოვრება; ძველის სიდიადით გაბრწყინვებული, ახალის სულისა და აზრით გაცისკროვნებული, ვითა ჩვენს ერს, ჩვენს სამშობლოს და ისე, როგორც ყველა ერს და ყველა ქვეყანას სწადიან უკეთესი მომავალი.

ვაჟა-ფშაველამ დიდი ცვლილება შეიტანა ამ მხრით ჩვენს პოეზიაში. მის პოეზიას შორეული მოგონებაც კი არ ამჩნევია პუბლიცისტიკისა და პოლიტიკისა, მაგრამ უამისოდაც მრავალმნიშვნელოვანის აზრების აღმძვრელია. აბა, წაიკითხეთ მისი ,,არწივი», ეს შედევრი მისის პოეზიისა და ნახეთ, რა სიმაღლემდის მიაღწია მისმა პოეზიამ:

,,არწივი ვნახე დაჭრილი,

ყვავ-ყორნებს ეომებოდა,

ეწადა ბეჩავს ადგომა,

მაგრამ ვეღარა დგებოდა,

ცალს მხარს მიწაზე მიათრევს,

გულის პირს სისხლი სცხებოდა.

ვაჰ, დედას თქვენსა, ყვავებო,

ცუდ დროს ჩაგიგდავთ ხელადა,

თორო ვნახავდი თქვენს ბუმბულს

გაშლილს, გაფანტულს ველადა!»

აქაც, რაც სიტყვაა, ის სურათია. პოეზიის ტექნიკა აქ უმაღლეს საფეხურამდის არის მიყვანილი. ერთი ანბანი მეტი არ არის, მთელი დიდი სურათი, დიდი გრძნობა რამდენსამე სიტყვაშია გამოთქმული და ამით ინტენსიური ძლიერება ემატება. თქმა არ უნდა, არწივი მისი საყვარელი სამშობლოა, თუმცა ერთის კრინტითაც არ გვაგებიებს ამას. თუმცა დაჭრილი არწივი შეიძლება დიდის ნიჭის, დიდის გმირის გამომსახველიც იყოს, რომელიც დასუსტების დროს უბადრუკთა და ლაჩართა გასაწეწად გამხდარა. ამგვარივე შინაარსისაა მისი ,,ბებერი ლომი».

,,დაბერდა ლომი, დაბერდა,

კლანჭებსა ხმარობს აღარა,

დაედვა შეუდრეკს ძალას

ჟამთ ვითარების ბეგარა.

სხეულით დაუძლურებულს

ვინ შაიბრალებს ნეტარა?!

ის დრო აღარ აქვს მეფესა,

მიწას რო სდრეკდა ტოტითა,

გმირულის გავლით ვაჟკაცი,

მამაცის გადაბოტვითა.

ვეღარ სჭექს წინანდებურად,

ბუნაგშია წევს წყნარადა…

არ ანათებენ ძველებრივ

მისი ლამაზი თვალები.

ბეჩავო, ნადირთ მეფეო,

ნეტავ, ვის შაებრალები?..

ბევრს იამს ბუნების ცოდვა

დაუძლურება გმირისა».

ამგვარივე სიმბოლისტურია ვაჟას ძმის ბაჩანას მშვენიერი ,,მუხას», ესეც ერთი საუკეთესო ნიმუში ახალის პოეზიისა.

ამ ლექსების გადაკითხვა საკმარისია მისთვის, რომ ცხადად დაინახოთ ის ღრმა განსხვავება, რომელიც არსებობს ვაჟასა და მის ლიტერატურასა და ღვიძლ ძმათა პოეზიასა და ილიასა და აკაკის პოეზიაში.

ილიასა და აკაკის პოეზიაში სიმბოლიზმი ალეგორიას უახლოვდება, აქ კი ნამდვილი სიმბოლიზმია. სამშობლო ამათთვის არც ნესტან-დარეჯანია, რომლის ქაჯთაგან დახსნა უკვე რუსთველისაგან არის ნაწინასწარმეტყველევი; სამშობლოს მდგომარეობა არც ზამთარს აგონებს მას, რომელსაც გაზაფხული უსათუოდ უნდა მოჰყვეს. მისი სიმბოლო უფრო ღრმა არის, უფრო პოეტურია, თუმცა შესაძლოა პოეტური ხელოვნება იმ სიმაღლემდის ვერ მიჰყავდეს, როგორც ილიასა და აკაკის. სამშობლო მისი დაჭრილი არწივია, ბებერი ლომია, გმირი, რომლის დაუძლურება ბუნების ცოდვად არის აღიარებული. ამის მეტს მხატვრობა არას გეუბნებათ თქვენ, ის გაჩვენებთ ეხლანდელ მდგომარეობას. პოეტი არც წინასწარმეტყველობას კისრულობს და არც პუბლიცისტობას.

ხანდისხან სამშობლოს კვნესა ,,შ ვ ლ ი ს ნ უ კ რ ი ს» ტირილად მოესმის, რომელსაც ადამიანი სიცოცხლეს უმწარებს, ვინაიდან არა გრძნობს, რომ მ ა ს ა ც უ ყ ვ ა რ ს თ ა ვ ი ს უ- ფ ლ ე ბ ა, არა გრძნობს მის შეუბრალებელის გულით, რომ მასაც უყვარს სიცოცხლე, ბუნება, ფოთლის შრიალი, წყლის ჩქრიალი, ბალახთ ბიბინი და ტყის ცხოველებთან ერთად ნავარდობა; სამშობლო მას ხან ,,იად» მოეჩვენება, უღრან ტყეში მოსულად, რომლის ,,ერთის თვის სიცოცხლე სხვის ოცდაოთხის თვის სიცოცხლეს სჯობია». მას უყვარს ,,ხმელი წიფელი», როგორც სიმბოლო თავისის ძვირფასის განაწამების მამულისა, ხმელი წიფელი, რომელიც ერთ დროს ,,ამაყად გაბარჯღული იდგა, სხვა ხეებს ბევრით მაღლა ასცილებოდა და თავის დიდრონ ტოტებითა და ფოთლებით ქოხივით ეხურებოდა თავს მთელს ტყეს; ეხლა კი სულთმაბრძოლს დაჰფერებია, წაწყვეტ-წაქცევაზეა მომზადული… მაგრამ წიფელი მაინც დგას, დგას შეუშფოთრად, წარბ-შეუხრელად: არც ავს ამბობს, არც კარგსა. როცა ქარი უბერავს, სხვა ხეები ერწევიან, მხოლოდ ხმელი წიფელი არ ინძრევა; წინად კი, როცა იგი ჯანსაღად იყო, სიცოცხლით სავსე, ქარის ბერვაზე დაიწყებდა ზღვასავით ღელვას; მისი ტოტები და ფოთლები ჭექა-ქუხილივით ხმაურობას ასტეხდენ.

ხმელის წიფელის ტოტები ამაყად დედამიწას სცემდნენ, ასკდებოდნენ. დიაღ, ეხლა ქარს ვეღარ მიჰყვება ხმელი წიფელი სხვა ხეებივით; ძველებურად, შეუპოვრად გულმკერდს აღარ უპყრობს ქარიშხალს. ა რ მ ო ი დ რ ი კ ე ბ ა კ ი ხ მ ე ლ ი წ ი ფ ე ლ ი დ ა, თ უ მ ო ტ ყ დ ე ბ ა, ი მ ი ს ი რ ა ვ ს თ ქ ვ ა თ… ეს გაფოთლილი ხეები ამაყად დასცქერიან ბეჩავს ხმელს წიფელს, იმისი ეჩოთირებათ და ამბობენ: ,,ნეტავი შენ არ გვაუშნოებდეო»; არ იციან, რომ ხმელი წიფელი იმათზე მეტად იხსენიება, და არიან, იპოვებიან ისეთნი კაცნი, რომელთაც მოსწონთ და უყვართ უბედურებაში ჩავარდნილი ხმელი წიფელი. ხმელი წიფელი შეუშფოთრად სდგას, არც ავს იტყვის, არც კარგს; სდგას გაშტერებული… ფიქრობს ხმელი წიფელი თავის თავზე, წარსულზე, აწმყოსა და მომავალზე, ხანდისხან გადმოაცქერდება მის ერთ ფესვის ბოლოზე ამოსულს პატარა დასახულს ყლორტს, რომელიც მზეს და წვიმას უცდის, რომ გაიზარდოს. ესღაა მისი ნუგეში».

III

პოეტსაც უყვარს ხმელი წიფელი, შეუგნია მისი კვნესა და მწარე ფიქრები, თაყვანი უცია მისი შეუდრეკელობისათვის, მის სიჩუმეში სიდიადე უგრძვნია, იცის ის, რომ:

,,განა ყველა, რაც ხმელია,

კაცისგან საწუნარია!?

ათას ცოცხალსა ბევრჯელა

ათჯერ სჯობს ერთი მკვდარია.

შენის დანახვით, ტიალო,

გულს დარდი მაწევს ცხარია,

რაკი გხედავ, რო ბეჩავად

და უპატრონოდ ხარია,

თითქო დაჰკრესო განგაში,

სამგლოვიარო ზარია.

მინდა, რომ დიდხანს ნახარში

და გულში ნადუღარია,

გაგიზიარო ვარამი,

მდიოდეს ცრემლის ღვარია…

ვაჰ, რა ძნელია, კვდებოდეს,

იკარგებოდეს სახელი».

ლირიზმი ბუნებისა საუცხოვოა, ლირიზმი პოეტისა ამშვენიერებს ამ სურათს, ბუნებიდამ ამონაგლეჯს. თანაც მსოფლმხედველობა ქართული ერის გენიოსობისა შიგ გამოსჭვივის. ,,სჯობს სიცოცხლესა ნაძრახსა სიკვდილი სახელოვანიო», _ ამას იმეორებს ყველა ჩვენი დიდებული მწერალი სხვადასხვა ჰანგზე, იმიტომ, რომ ჩვენის ერის სულის თვისებაა ეგ, რომელმაც საუკუნოები გააძლებია ჩვენს სამშობლოს. ვაჟაც იმასვე გაიძახის: ,,ათასს ცოცხალსა ბევრჯელა ათჯერ სჯობს ერთი მკვდარიაო». უთუოდ მამული მოაგონებდა, როცა ,,მ თ ი ს წ ყ ა რ ო ს» დაინახავს და აალაპარაკებს, ,,ორისა თუ სამის ვერსის სიგრძეზე ვარ მხოლოდ ბედნიერი და უცოდველი, მერე დამლევს, ჩამნთქავს უზარმაზარი მდინარე, დაიკარგება ჩემი სახელი, ჩემი ვინაობა; როგორც უნდა, ისე მათამაშებს; ოჰ, ღმერთო, ღმერთო, ჩემს ამაგს რად აფუჭებინებ იმ ტიალს, აბეზარს, დაუდეგარს, მოუსვენარს მდინარესაო».

ხან ,,კ უ რ დ ღ ე ლ ი ც» კი სამაგალითოდ მიაჩნია თავის ქვეყნისათვის და ამგვარადვე ეკითხება: ,,რატომ კურდღლის ძილს არ ვუკვირდებით? რატომ ამაზე არა ვფიქრობთ: რად უხელია მძინარა კურდღელს თვალები?.. იცის, რომ მტრიანია, მტერი ბევრი ჰყავს: სულ მტრის ფიქრშია».

ხან თავი ,,ქ უ ჩ ა დ», მთის ბალახად, მიაჩნია და სამშობლო კი ,,მაგრად დაჭედილ ლოდებათ, რომელიც გარშემო არტყია, ისინი თვალ-გაშტერით დასცქერიან უფსკრულს, რას ეძებენ, რა დაუკარგავთ იქ? მე არ მეტყვიან, ათასჯერაც რომ ვკითხო. რაღაცას ფიქრობენ. უსაზღვროა მათი ფიქრი, გამოუცნობელია იმათი გულის წადილი. ხანდახან კლდე ოხრავს, ალბათ დარდი რამ აწუხებს. სხვაფრივ შეუდრეკელი და გულმაგარია ჩემი დედა; იმას როდი აშინებს ზვავი, რომელიც ზამთრობით ჭექა-ქუხილით თავზე დაგვაწვება ხოლმე, მოვა და გრიალით ჩავარდება უფსკრულში, დაეცემა და თითქოს დაისვენაო, მძიმედ ამოიოხრებს. კლდე ხანდახან კიდეც სტირის. მეც ვსტირი მაშინ. დედის ცრემლებს ,,ვხედავ და იმიტომ.» ხან თავის ერის მდგომარეობას ,,ფ ე ს ვ ე ბ ს» ადარებს, რომელნიც ერთ დროს უზარმაზარ მუხას კვებავდნენ, საზრდოს აწვდიდენ, ძუძუს აწოვებდენ. მათის ოფლით, მათის ღვაწლით მუხა თავმომწონედ ყელყელაობდა. მათაც ამითი მოსწონდათ თავი, რომ ლამაზი, გულშეუდრეკელი, ამაყი შვილი გავზარდეთო». ეს ასეა და თანაც ბუნების ცხოვრებით სავსებითი სურათია აქ წარმოდგენილი. ,,შვლის ნუკრი» წყალსა და ტყეს შეტრფის და ადამიანის ეშინია. ,,წიფელი» გმირულად, ამაყად იცქირება და სხვა ხეები კი ალმაცერად უყურებენ. ,,მთის ქუჩი» სალ კლდეებს შეტრფის; ისინი კი ყურსაც არ ათხოვებენ. ბუნებაშიც იგივე მეგობრობა და სიძულვილი, იგივე გულგრილობა და მედიდურებაა, როგორც ადამიანის ცხოვრებაში.

ვაჟა, ასე ვსთქვათ, უტყვსა და უსიცოცხლო ბუნებას გულსა და სულში ჩაუძვრა, სიცოცხლე შთაბერა, ვითა ღვთაებამ თიხის ტიკინას და მეტყველად გადააქცია იგი, ფიქრითა და აზრით აღსავსედ, რომლის შეგნება და გაგება შეუძლია მარტო განგებისაგან დაჯილდოვებულ მგოსანს ამ ზეკაცს, ნაზის ნერვებისა და ვნების პატრონს. ვაჟა სცდილობდა, თავისი პირადობა, თავისი სული, ასე ვსთქვათ, დაენაწილებია და ბუნების ყოველის მოვლენისათვის განეზიარებია, რათა იმათ გადაეშალათ თავისებურად თავისი შინაარსი და ეჩვენებინათ მათი საიდუმლოება ჩვენთვის. ბუნების ფიქრი, მისი აზრი, მისი სევდა და ღიმილი, მისი მხიარულება და ტირილი ვაჟამ უცნაურად შეგვათვისებინა, შეგვამჩნევინა მთლად ერთიანად ის უცნაური და საიდუმლო ძალა, რომელიც არსებობს მთლად მსოფლიოში, რომელიც ჰქმნის მოძრაობასა და სიცოცხლეს, ენერგიასა და უკვდავს ბრუნვას ქვეყნისას.

სწორედ იმიტომ, რომ ბუნებასა და მის დიდებულ წარმომადგენელს, მ თ ა ს, ა ს ე თ ი დ ი ა დ ი ს ი მ ბ ო ლ უ რ ი მ ნ ი შ ვ ნ ე ლ ო ბ ა აქვს ვაჟას მწერლობაში, სწორედ ამიტომ მივაქციე განსაკუთრებული ყურადღება ამ საგანს. ციტატებით კი ძალზე ვისარგებლე იმიტომ, რომ, ჩვენდა სამწუხაროდ, ვაჟას მწერლობა არ არის ღირსეულად გავრცელებული ჩვენს მწერლობაში.

ვაჟას გასაკუთრებული ტრფიალი ბუნებისა დაგვირგვინდა მისის საუცხოვო პოემა ,,გველის მჭამელით». ერთი მოხევე მინდია თორმეტს წელს თურმე ქაჯებს ჰყოლია ტყვედა. ტყვეობამ თავი მოაბეზრა და ერთხელ ქაჯებისაგან ქვაბში მოხარშული გველი ,,ზიზღით, ქურდულად შაჭამა». ეგონა, გველის შეჭმა მოჰკლავდა და ტყვეობის სიმწარეს გადაარჩენდა. მაგრამ, სიკვდილის მაგიერ, ამის ჩადენის შემდეგ, მინდიას ზეცამ მოწყალე თვალით გადმოხედა: ,,ახალად სული ჩაედგა, ახალი ხორცი აისხა, გულის ხედვა და თვალების, როგორც ბრმას და ყრუვს გაეხსნა, ე ს მ ი ს დ ღ ე ი დ ა ნ ყ ო ვ ე ლ ი, რ ა ს ა ც ფ რ ი ნ ვ ე ლ ნ ი გ ა ლ ო ბ ე ნ, ა ნ მ ც ე ნ ა რ ე ნ ი, ც ხ ო ვ ე ლ ნ ი, რ ო დ ი ს ი ლ ხ ე ნ ე ნ, წ ვ ა ლ ო ბ ე ნ. რაც კი რომ დაუბადია უფალს სულიერ-უსულო, ყველასაც თურმე ენა აქვს, არა ყოფილა ურჯულო». მას მუსაიფი დაუწყო ცამ, დედამიწამ, ტყემაო. ,,როცა კი გაზაფხულდება… მინდია გაფაციცებით სულ შემოივლის მთა-ველსა, ყველა მცენარეს და მღილსა ის ეგებება სალმითა; ბუნებაც ,,ვაშას» უძახის მდიდრად მორთულის ალმითა; ყვავილნი ყელ-გადაგდებით, დახატულები კალმითა, ,,მინდიას გაუმარჯოსო», ერთად ასტეხენ ყიჟინსა»…

ერთის სიტყვით, მინდია შეიქნება ბუნების სულისა და გულის მეგობარი და საყვარელი. მინდიასათვის ბუნებამ თავისი დახურული გული გააღო, მანდილი პირზედ აიხადა და საიდუმლოება გადაუშალა. მინდია, რასაკვირველია, გულთამხილავი მგოსანია, რომელსაც ესმის ბუნების მუსიკა და მისი სიმშვენიერე, ეს თავისებური ზეკაცია, გაბრძენებული, მას სიბრძნე სიგმირესაც ანიჭებს, მთელი ფშავ-ხევსურეთი მას აღმერთებს, ნუგეშად სახავს და თვით გვირგვინოსანი თამარიც გმირსა და მამაცს უწოდებს. მაგრამ მგოსანს, რომელიც ცასთან ლაპარაკობს, ცოლი ჰყავს, რომლის უბადრუკი გონება და ფიქრი დედამიწის წუმპეს ვერ ასცილებია. მისთვის მინდიას ბრწყინვალე გონება მეტი ბარგია, ის არშინითა და სასწორით ზომავს ყოველიფერს. მოჰყვება წუწუნსა და ჩივილს: ,,სიცივე ბალღებს მილევსო, შვილ-მამკვდარივით ჰკიოდა: ,,ბერდიას რამდენი შეშა აქვ, როგორ ცეცხლს ინთებს, ჰნახოვდი» და ცხოვრების მაგალითად ბრიყვებს დაუსახავდა. ცხოვრების პრაქტიკულ მოთხოვნილებას, მის საშინელს ლოგიკის წარმომადგენელ ცოლს მინდია ვეღარ გაუძლებს და დაუწყებს ხოცვას იმ ნადირს, რომელიც მინდიას მეგობრულად ეალერსებოდენ, დაიწყებს ცულით ჭრას იმ ხეებისას, რომელნიც კვნესით ეუბნებოდენ ხოლმე მინდიას: ,,ნუ მომკლავ, ჩემო მინდიავ, ნუ დამიბნელებ მზესაო, უიარაღო რომა ვარ, მიტომ მიბრიყვებ ხესაო!» ამგვარად, მეწვრილმანურმა შეხედულებამ სძლია მინდიას, ცხოვრების უმსგავსობამ ჩაითრია. უღალატა თავის დიდსა და უცნაურს ნიჭს, უღალატა თავის ღმერთს, იდეალს, უღალატა თავის თავს, თავის პირადობას და კიდეც დაიღუპა სულითა და ხორცით; მანამდის კაცი არ უჩნდა მიწაზე თავის ტოლადა. ეხლა კი რაღა ვარო? განაღა კაცი ვარ, ღირსი ვარ, ცის ქვეშ ვიდოდე. ,,დაკარგულს სულს და ხორცზედა ეხლა დღედაღამ ვსტირია.» ეხლა იგი მონაა და ისიც გაბოროტებული და აღელვებული მონა იმ დედაკაცისა, რომელმაც ,,არა იცის რა, ჭკუათხელია, ყბედი, ზეზერე მგრძნობარე». მან თავის თავი დაღუპა და ეხლა მხოლოდ ომში სიკვდილს ეძიებს და, როცა ამასაც ვერ მიაღწევს, თვით მოიკლავს თავის თავს:

,,ხმლის ტარს შაეხო ცერითა,

ამოიწვადა ქარქაშით,

გულს მიიბჯინა წვერითა,

მკერდიდან სისხლი, ვით წყარო,

გადმოუვიდა ჩქერითა.

მთვარემაც გადმოაშუქა

საჯიხვეების სერითა,

და დააშტერდა თავის-მკვლელს

მოზარე ქალის ფერითა…

ნიავიც მიდ-მოდიოდა,

უდარდოდ, ნელის მღერითა…

ფრთა გაჰკრის წვერსა ხმლისასა,

ამოღერებულს ენითა…

და გათამაშდის მწვანეზე,

ლაღად, მოლხენით, სტვენითა».

ამგვარად იღუპება ის, ვინც ღალატობს თავის თავს, თავის პირადობას, თავის ,,მეობას» და თავის იდეალს, თავის ნიჭსა და გონებას. საზარელი, უმსგავსო და უბადრუკი მეწვრილმანური იდეალი და აზრი სძლევს მინდიას, ზეკაცს, ახალის ცხოვრების მახარობელს. იგი მსხვერპლია თავისისავე ნების სისუსტისა და ამიტომაც იღუპება.

ეს პოემა არის მშვენიერი დასურათება იბსენის დიდებულის პრინციპისა:

იყავ თავის თავად, ე. ი. ხელი შეუწყე შენს პირადობას, შენს ,,მეობას» (სიტყვაც ვაჟასია), და არას დაუმორჩილო იგიო, გარდა შენის ზრახვებისა, იდეალისა და გულისთქმისაო. ისტორია გაარჩევს შენს ღვაწლს და შენს მნიშვნელობას; ისეთი კაცი კი, ვინც სხვისის ფიქრითა და ჭკუით სცხოვრობს, მჩვარია და არა ადამიანიო. თანაც ეს პოემა არის მეწვრილმანურის პრაქტიკულის ფიქრებისა და უსახო უტილიტარიზმის დამგმობელი და საზიზღარი სურათი. მშვენიერი მინდია, გონებითა და გრძნობით ლაღი, იღუპება ამგვარ ვიწრო ჰაერსა და ატმოსფეროში. ეგრეთივე აზრისაა ვაჟას მეორე პოემა ,,გოგოთურ და აფშინაც», რომელიც ამ პოემაზედ ბევრად წინა აქვს დაბეჭდილი. აქაც აფშინა ავაზაკია, რომელიც სცარცვავს რჯულიან-ურჯულოს და ამით სცხოვრობს. გოგოთური ნამდვილი გმირია, რომელსაც გმირობა მტრის წინააღმდეგ უნდა, მშვიდობიანობის დროს კი მიწის მუშაობით სცხოვრობს. მისთვის ხმლის ქნევას მადლი მაშინ აქვს, როცა ხმალს ხედავ მტრისასა. მაგრამ ამასაც ცოლი აუტყდება, გინდა თუ არა, აფშინას გზას გასდიე, კარგად ჩამაცვი, დამახურე და ოჯახი გაავსე თუგინდ ნაქურდლითაო. გოგოთური წავა აფშინას შესაბრძოლებლად. აფშინა გოგოთურს, მიუხედველად ამის თხოვნისა და ვედრებისა, იარაღს აჰყრის და ისე გაისტუმრებს. მაგრამ გაბრაზებული გოგოთური უიარაღოდ სძლევს აფშინას, გადმოაგდებს ცხენიდან და ისე დააწვება გულზედ. ეხლა კი აფშინა დაუწყებს თხოვნას, მაპატიეო; გოგოთურიც ყოველსავე აპატიებს, ოღონდ დარიგებას მისცემს: ,,გასძელ, სხვა ხმალი იშოვე, მტერი დააფრთხე თხებურა: მარტო მისდიე მრავალსა პიროფლიანმა მგლებურა. მაშინის ვიტყვი, ღირსი ხარ წელზე ხმლის, თავზე ქუდისა, და არ გეხუროს ჩიქილა თავზე დიაცის ცუდისა.» აქ კი ნამდვილი გმირობა სძლევს იმიტომ, რომ გოგოთურმა არ უღალატა თავისთავს და თავის რწმენას. დამარცხებული აფშინა ხევის ბერად შედის და

,,ამბობენ: ქვითინი მოდის

ღამ-ღამ ბლოს თავით კაცისა,

ვაჰ, მკვდარო ვაჟკაცობაო,

ცოცხლად დამარხვავ თავისა».

IV

ვაჟა, ვითარცა სიმბოლისტი, ინდივიდუალისტია, თითქმის უკიდურესი. მისთვის პირადობას დიდი მნიშვნელობა აქვს, თითქმის ერთადერთი პირადობაა ცხოვრების გადამკეთებელი და გამაუმჯობესებელი. აი გოგოთური, რომელიც სძლევს აფშინასა და ერთად მასთან მთელს შეხედულებას, მთელს სისტემას ცხოვრებისას, რომელიც ცარცვა-გლეჯითა და სხვისი ნაშრომით თავის ფუფუნებას მისდევს. აი ალუდა ქეთელაური, რომელიც ახალ გზას ადგება, მთის ზნე-ჩვეულებათა შეცვლა სწადიან. იგი პირველი მერცხალია, პირველი ნაბიჯია და, როგორც ეგრეთი, დამარცხებული რჩება. მაგრამ მიუხედავად ამისა, იგია ის პირადობა, ის ელემენტი, რომელიც ცხოვრებას ცხოვრებადა ჰქმნის, რომელიც ცხოვრებას სიცოცხლის ელფერსა სდებს. ალუდა შეხვდება ქისტ მუცალას, რომელსაც ბევრი ფშავ-ხევსურელი მოუკლავს. ალუდა მოჰკლავს ქისტს, მაგრამ ჩვეულებას არ მისდევს და მარჯვენა მკლავს არ მოსჭრის; იტყოდა: ,,ცოდვა არიო. ვაჟკაცო, ჩემგან მოკლულო, ღმერთმა გაცხონოს მკვდარიო. მკლავზედაც გებას მარჯვენა, შენზედ ალალი არიო». ქისტი მეტისმეტად გმირულად იქცეოდა, ერთხელაც არ გამოუჩენია სილაჩრის ნიშანი. ამან მოხიბლა ალუდა და გმირს გმირულად და რაინდულად მოექცა. ეს თემმა იწყინა, მაგრამ ალუდა არა თუ არ შეეპუა, ხმამაღლა გამართლებაც დაიწყო თავისი საქციელისა. ის ვაჟკაცი იყოო, ამბობს ალუდა, ,,სულს არ აცლიდა ამოსვლას, კიდევ მიხსენა რჯულია. ჩვენ ვიტყვით, კაცნი ჩვენა ვართ, მარტოდ ჩვენ გვზდიან დედანი, ჩვენა ვსცხონდებით, ურჯულოთ კუპრში მიელის ქშენანი», ამბობს იგი დაცინვით. მისთვის ადამიანობასა აქვს მნიშვნელობა, იგი ვაჟკაცობის თაყვანისმცემელია და ამ საგანში ისე შორს მიდის, რომ ურჯულო კაცის სულს ,,ამწყალობებს». ეს თემმა, რასაკვირველია, არ მოითმინა და განაძევა იგი თემიდან. იგიც მიდის და სტირის მხოლოდ თავის სამშობლოს; თავის ვითომდა ცოდვას ერთი სიტყვითაც კი არ ინანიებს. საზოგადოება დესპოტია, იგი ზნე-ჩვეულების მედგარი დამცველია. მისთვის ყოველივე გარდასვლა რჯულისა და ჩვეულებისა, თუგინდ იგი მომავლის საიმედოც იყოს, ბოროტმოქმედებაა და ისე ექცევა ყველა თავის ურჩ წევრს, როგორც ალუდას მოექცა. პოეტის სიმპათია კი მთლად ალუდასკენ არის. ასეთივეა მისი ,,სტუმარ-მასპინძელი». აქაც რწმენა თემისა, იმავე საზოგადოებისა, რომელსაც ძირები უკვე მომპალი აქვს, შეეჭიდება ინდივიდუალურ ინიციატივას, ინდივიდუალურ იდეალს და მით უფრო ძლიერად ეომება, რამდენად თავის გახრწნილებასა და დასასრულსა გრძნობს. ზვიადაურს, სტუმრად მიწვეულს ჯოყოლასას, თემი მიპარვით მოჰკლავს, რადგან მას სისხლი ედვა სოფლისა. ჯოყოლა მაინც ზვიადაურს გამოესარჩლება, თუმცა ვერაფერს უშველის, მაგრამ მისი ხსენება ამისათვის საუკუნო თაყვანსაცემლად შეიქმნა. მეგობრის, სტუმრის ღალატის სირცხვილსა და დარდს რომ ვეღარ გაუძლო, ომს შეაკლა თავი და ხალხის თქმულებაში დარჩენილა, რომ იმ ადგილს, საცა ჯოყოლა მოკლეს ხევსურთა ბრძოლაში, ,,ღამ-ღამ ჰხედავენ სურათსა ზვავისგან ნაგალ გორაში: კლდის თავს წადგება ჯოყოლა, სასაფლაოსკენ იძახებს: ზვიადაურო, ძმობილო, რად არ მაჩვენებ შენს სახეს?» ასეთი თქმულება ამტკიცებს, რომ პირადობა ურჩი თემისა მერმე ასე ტკბილად მოსაგონარი გამხდარა. პირადობაა ყოველივეს შემქმნელი. გმირი კოპალა რომ დევებს დახოცს და ქვეყნად სიმშვიდეს დაამყარებს, ,,დევთა მეუფის დიდისა, ფერფლიღა დარჩა ტიალი». მაგრამ არავითარი მოვლენა, არავითარი ძალა არა ჰქრება; ეს იცის ჩვენმა მგოსანმაც და დევების გარდაცვალებას გვიამბობს. იგი მოისპო ვით კაცისათვის მავნე ძალა, მაგრამ ბუნებაში კი დევის

,,ფერფლიღა დარჩა ტიალი.

ფერფლიდან გაჩნდნენ უმსგავნი,

შავნი ბუჭყანიდ ჭიანი;

წკრტიალით ტყესა მიჰმართეს,

სადაც ხარობენ იანი».

ამის შემდეგ:

,,ია თალხ-კაბა ამოვა,

ქალი მგლოვარე ძმაზედა.

ზაფხულის ცქერა სწადიან,

პირის დაბანა ნამზედა.

არ დააცლიან, იცოცხლოს,

მიუხდებიან კარზედა,

შმაგად უჭამენ ფესვებსა,

მერმე გადავლენ თმაზედა.

მოკლე სიცოცხლე იასა,

იმ ჟამით აწევს თავზედა.

დილა-საღამოს ნიშნს უგებს,

დღე ღამეს ებრძვის ძალზედა,

ნისლნი ათას მხრივ მომდგარნი,

დაისვენებენ მთაზედა».

ამგვარად, ადამიანი შეებრძოლა და სძლია ბუნების ბოროტი ძალები და მისთვის იგინი უშიშარნი შეიქმნენ. ბუნება კი ჯერ ვერ გათავისუფლებულა იმის ბატონობისაგან.

თუ პოეზია ცხოვრებას ეხება, საგალობელ საგნად იღებს ცხოვრების უფრო ინტენსიურ ძალას, ცხოვრების განმაცისკროვნებელს, ცხოვრების განმაძლიერებელს, მის შემქმნელს და განმამშვენიერებელს ს ი ყ ვ ა რ უ ლ ს და ამ სიყვარულის სხვადასხვა გვარსა: სიყვარულს უძლიერესს, სიყვარულს, რომელშიაც მოთავსებულია ფიზიოლოგიური ძალა და იდეალური, რომელსაც ცხოვრებაში აქვს დასაბამი და დასასრულიც, რომელიც ამ ცხოვრების წყაროა და მისივე დამამთავრებელი ს ი ყ ვ ა რ უ ლ ი ო რ ს ქ ე ს თ ა შ ო რ ი ს. სიყვარული სქესთა შორის არის, ვამბობ, დასაბამი ინტენსიურის ცხოვრებისა, ორ სქესის წარმომადგენელთა ერთმანეთისადმი ლტოლვა არის მიუცილებელი პირობა წარმოშობისა, გვარის განგრძობისა და, როგორც ეგრეთი, ცხოვრების მიმდინარეობის განუწყვეტლობისა; იგივეა ხელოვნებისათვის დიადი და ბრწყინვალე დაუშრეტელი წყარო ცხოვრებისა და პოეზიისა. ამ უმთავრესის საგნის შესახები შეხედულება ჰბადებს ამგვარსა თუ იმგვარს აზრს პოეტში სხვა საგნების შესახებ. რასაკვირველია, მრავალფეროვანი და მრავალაზროვანი ხელოვნება და მისი დარგი პოეზია ვერ მოიმწყვდევა რომელსამე კალაპოტში; მისთვის, როგორც თვით ცხოვრებისათვის, ვიწრო იქნება ყოველივე წინდაწინ შემოფარგლული წრე. ამიტომაა, რომ ყოველს დიდს პოეტს ჩვენში თუ სხვაგან თავისებური შეხედულება აქვს სიყვარულის შესახებ. რუსთველისათვის ,,მიჯნურობა არის ტურფა, საცოდნელად ძნელი გვარი».

,,არს პირველი მიჯნურობა არ დარჩენა, ჭირთა მალვა,

თავის წინა იგონებდეს, ნიადაგმცა ჰქონდეს ხალვა,

შორით ბნედა, შორით კდომა, შორით დაგვა, შორით ალვა;

დასთმოს წყრომა მეფეთაგან, მისი ჰქონდეს შიში, კრძალვა,

მისთვის ჭირი ლხინად უჩნდეს, მისთვის ცეცხლსა მოიდებდეს».

და თქვენ იცით კარგად, მისმა ტარიელმა რა უცნაური და მიუწდომელი ტიპი მოგვცა მიჯნურისა, რომელსაც მგრძნობელობა და სულიერი აღტაცება ერთად ჰქონდა შეზავებული. ალ. ჭავჭავაძე, მამამთავარი ჩვენის რომანტიზმისა, სიყვარულის ფიზიოლოგიურს მხარეს უფრო ეტანებოდა, როცა ამბობდა, რომ ,,მ გ რ ძ ნ ო ბ ე ლ ო ბ ა ს ჯ ო ბ ს ყ ო ვ ლ თ თ ვ ი ს ე ბ ა თ, ც ი თ მ ო ვ- ლ ე ნ ი ლ თ ა, მ შ ვ ე ნ ე ბ ა ს ა ც დ ა გ ო ნ ე ბ ა ს ა ც ი ს ა ს უ ლ დ გ მ ა რ ე ბ ს». სულ სხვაგვარად უყურებს სიყვარულს ბარათაშვილი, რომელიც ა. ჭავჭავაძის მეორე პოლუსზე სდგას, როცა ამბობს, რომ ,,სილამაზე ნიჭია მხოლოდ ხორციელებისა, ის ვით ყვავილი თავის დროზედ მსწრაფლად დასჭკნების, და გულიც მხოლოდ ამ სილამაზით გატაცებული, ცვალებადია, წარმავალი და უმტკიცები» და ან თითქო ეკამათებოდეს ალ. ჭავჭავაძეს: ,,უკვდავება თვით მშვენიერსა სულში მდგომარებს, მას ვერც შემთხვევა და ვერც ხანი ვერ დააბერებს».

სიყვარულში ვაჟა უფრო მგრძნობელობის თაყვანისმცემელი შეიქმნა და ამაში ალ. ჭავჭავაძეს მისცა მხარი.

გადაათვალიერეთ მისი პოემა ,,სტუმარ-მასპინძელი». როცა ჯოყოლას ცოლი ზვიადაურს დაინახავს თუ არა, მისის ეშხით ენთება და, როცა ხედავს, რომ ქისტები იმასა ჰკლავენ და

,,ამ სურათის მნახველი ერთი დიაცი ბნდებოდა,

ცრემლებს მალავდა ლამაზი, ხალხზე უკანა დგებოდა.

მოშველებასა ჰლამობდა, ,,ნუ ჰკლავთ!» ეძახის გულიო.

ფიქრობდა ბრაზმორეული, ნეტავი მომცა ცულიო,

ნეტავი ნებას მაძლევდეს დედაკაცობის რჯულიო,

რომ ეგ ვაცოცხლო, სხვას ყველას გავაფრთხობინო სულიო.

ნეტავი იმას, ვინაცა მაგის მკლავზედა წვებოდა,

ვისიცა მკერდი ან გული მაგის გულმკერდსა სწვდებოდა!

ნეტავი იმას ოდესმე ქმრის ტრფობა გაუცვდებოდა!?»

და მის შემდეგ ზვიადაურის სიკვდილი თვალიდამ აღარ შორდებოდა და მუდამჟამს ცრემლს აფრქვევდა ამის გამო:

,,სტიროდა, მაგრამ ტირილი

არ იყო, ეხათრებოდა;

ერთ მხრივ ხათრი აქვს თემისა,

მეორით _ ღმერთი აშინებს,

ქისტეთის მტრისა მოზარეს

თავს რისხვას გადმოადინებს».

მაგრამ ეს ფიქრი გონებისაა,

,,გული თავისას შვრებოდა,

კაცის კაცურად სიკვდილი,

გულიდან არა ჰქრებოდა.

ქალის გულს იგი სურათი

შიგ გაეყარა ისრადა».

და გულის მორჩილი ქალი ეურჩება თემსაც და ღმერთსაც:

,,მკვდარს მუხლმოყრითა დაეყრდნო,

ქვითინებს გულამოსკვნითა,

ცრემლსა სიპი ქვა დაედნო.

აიხსნა დანა, მიჰმართა ზვიადაურსა იმითა,

ააჭრა ნიშნად, სახსოვრად სამი ბალანი პირითა».

მართალია, ამის შემდეგ მას საფლავებიდამ ესმის მკვდრების წყრომა და ჩივილი, საერო წყრომის ხმა ისმის, რას შვრები უნამუსოვო და ამასვე ,,უნამუსოვო» მისძახდენ ბალახნი, ქვანი, ქვიშანი, მაგრამ აღაზა (ამ ქალის სახელია) ეომება ყოველიფერს სულიერსა და უსულოს; იგი დღეს სიყვარულს შეუპყრია, იგი მისი მორჩილია, იგიც ერთგვარი ურჩია თემისა, რომელიც თავის გრძნობასა და ზრახვას არავის უმორჩილებს, თავის გულისა და სულის პატრონობა მარტო თვით უდვია თავზედ. როგორც მისი ქმარი მეგობრობის გრძნობას სწირავს თავს, ისე ეს ფატალურ ძალას სიყვარულის გრძნობისას დაუმონებია და მარტო მისი ბუნება მიუღია. ხალხის თქმულება კი ჯოყოლასა და აღაზასაც, ორთავე თემის ჩვეულებათა დამარღვეველს სიმპათიით იხსენიებს და სამივე მსხვერპლს თემის, საზოგადოების უნიადაგო და უაზრო დესპოტიზმისას საარაკო ოცნებად დარდაჰქმნის. მათის აზრით, სამივე ესენი იმ ადგილს, საცა ჯოყოლა მარხია, შეიკრიბებიან ხოლმე, როცა ჯოყოლა წამოიძახებს: ,,ზვიადაურო ძმობილო, რად არ მაჩვენებ შენს სახესაო, სასაფლაოდამ წამოვა ზვიადაური, აჩრდილი ფარხმალიანი და იქვე აღაზაც ამოდის სახე მოწყენით, მწუხარედ». რა უნდა იყოს საერთო ამ სამ არსებაში, თუ არ მათი თითქო სალის კლდისაგან გამონაკვეთი პირადობა, რომელიც თავის უფლებას, თავის გრძნობასა შეუდრეკლად და თამამად იცავს.

რამდენად მგრძნობელობასა და ხორციელებას უკავია დიდი ადგილი ვაჟას პოეზიის სიყვარულში, მისი ,,მოგონება» გვიჩვენებს: ქალი ვაჟს, მის სატრფოს, ეუბნება: ,,თუ შენ არ გხედავ ცოცხალსა, არც მე ვარ ცოცხლად დამრჩომიო. ცოცხალი თან ჩამოგყვები, საფლავში დაგეტანები. მოვკვდები შენსა გულზედა, ზევიდან დაგეფარები; მე შავსჭამ მიწას არ ძალუძს, რომ შეგიჭამოს თვალები!» აქ გოგონა მთლად ხორციელებითაა შეპყრობილი და თუ მისი სატრფოს თვალები, ეს უდიდესი იარაღი მგრძნობელობისა, აღარ იქმნება, მასაც სიცოცხლე არ უნდა. ვაჟი მოკვდება და გოგონას ფიცს მოაგონებენ. მასში სიცოცხლის ძალა იღვიძებს: ,,სად გავყვე, ძმაო, რას ვარგებ, მკვდარს რა ვუშველო იმითა! არა, მე სიცოცხლე მინდა, უნდა ვიცოცხლო ჭირითა, ვიგონო ვარდი გულისა, ვიტანჯო მოგონებითა. რომ მოვკვდე, მაშინ ვიქნები, დარდების მოფონებითა! დაე, ვიცოცხლო ტანჯვითა, ნაღვლით დავიწვა გულია». სრულიად გულწრფელი და ბუნებრივია ეს პასუხი, სრულიად სამართლიანი, ამ ხანაში ქალს უნდა სიცოცხლე სატანჯველად. მაგრამ გადის დრო და ძლევამოსილი ძალი სიცოცხლისა ამასაც განაქარვებს: ,,გოგოს სწადიან იპოვნოს მსგავსი პირადის მიჯნურის თვალითა, ტანადობითა». ესეც კანონიერია, იმდენზედ კანონიერი, რომ ჩვენში სიმპათიისა და თანაგრძნობის მეტს არას იწვევს, ნატამალსაც ვერა ვგრძნობთ საყვედურისას და მგოსანიც ჩვენის აზრისაა და გვეუბნება:

,,სიცოცხლე სიყვარულითა

და სიყვარული სიცოცხლით,

უერთ-ურთისოდ ვერც ერთსა

ვერ ვიცნობთ, ვერც რას ვიცნობდით,

ერთურთი სწყურან ორთავეს,

ერთურთთან დაილევიან;

უერთურთისოდ ვერ სძლებენ,

მალედვე დაილევიან!»

ჭეშმარიტებაა ისეთივე და იქნება ბევრად უფრო ძლიერი, ვიდრე მეორე აზრი, რომელიც სიყვარულს საუკუნო რამედა ხადის. მართლაც, სიყვარულის ბუდე, სიყვარულის ნიადაგი სიცოცხლეა და სიკვდილთან მას ხელი არა აქვს. სიცოცხლესა და ბუნებას მარტო ეგრეთი მშვენიერი გრძნობიერი ბუნების შვილი სჭირია, როგორც ვაჟას გოგონაა.

იმას კი ნურავინ იფიქრებს, ვაჟას, რომელიც სიყვარულში ,,მგრძნობელობას» პირველ პლანზე აყენებს, სიბინძურე მოსწონდეს, ან არ იცოდეს, რომ მგრძნობელობა ,,სხვაა, სიძვა სხვაა, შუა უზის დიდი მზღვარი». მას ,,სიყვარული სიცოცხლით» მოსწონს და ,,სიცოცხლე სიყვარულითა», მას მხოლოდ მშვენიერი და ლამაზი მხარე ხიბლავს ამ გრძნობისა და იცის, რომ მგრძნობელობა ,,ასულდგმულებს მშვენებასაც და გონებასაც». ყოველივე ჩვეულებრივი, შაბლონური შეხედულება ამ გრძნობის შესახებ მისგან დაგმობილია და უარყოფილი. აიღეთ მისი ,,ჩხიკვთა ქორწილი», რომელიც გვიხატავს მდაბიურს, ყოველ დღიურ გამოსახვას სიყვარულის გრძნობისას ქორწინებითა, რომელიც ერთგვარი შაბლონია ამ გრძნობის გამოსახატავად მიჩნეული. ბულბულს _ მგოსანს ეს სანახაობა მარტო ზიზღსა გვრის. იგი დაღონებულ-დაფიქრებული უცქერის სეირს. ხოლო, როცა ბევრის ხვეწნა-მუდარის შემდეგ ხმას ამოაღებინებენ, სულ სხვაგვარ იდეალს და სურათს დაგვისახავს ამ გრძნობისას, რომელსაც არავითარი საერთო არა აქვს უბადრუკ ფრინველ-პირუტყვთა ქეიფთან. მისთვის სიყვარული ,,ბუნების ძალაა», რომლის მხოლოდ ნასახის ზედაპირს ხედავს ჩხიკვთა ქორწილში, მაგრამ მისი მგრძნობიარე სული და გული ამ ნასახსაც ჩასწვდება და თავისებურად გადაჰქმნის: ,,სიყვარულისა დავსწნავ გვირგვინსა, ამბობს: სათნოებითა მოვქარგავ გარსა, არ დავინანებ, ყველას შიგ ჩავქსოვ, თუ ქვეყნად რასმე ვპოებ კი კარგსა. სიყვარულია თვით ჩემი გული, სხვისაც თუ ვნახე, მომიდებს ალსაო».

სიყვარულის ,,საუკუნო ზღაპარი» ვაჟამ ,,ეთერში» დაგვიხატა. ეს ,,ეთერი», რომელიც 1890-შია დაწერილი, ბევრში წააგავს პშიბიშევსკის ,,საუკუნო ზღაპარს», რომელმაც დიდი ყურადღება მიიქცია ევროპის ლიტერატურისა და რომელიც 1905-შია დაწერილი, ე. ი. 15 წლის უფრო გვიან ,,ეთერზე».

მშვენიერი ეთერი, რომელსაც მთვარეს უგავდა პირისსახე, რომელსაც ,,თვალებში ჩაქსოვებოდა ზღვა-ხმელი ერთიანადა, გვირგვინად ტრფობა დადგმოდა, სხივს გვფენს წამწმების ხიდითა, ცასა და მიწას მადლს ჰფენდა უხვების კიდის-კიდითა, ყელი მიუგავს ჯერანსა», ეს ეთერი დედინაცვალისაგან განაწამები, მთაში ცხვარს მწყესდა. ამ დროს მეფის ვაჟი, სანადიროდ წამოსული, შეხვდა ეთერს და მაშინვე მოიხიბლება ეთერის მშვენიერებით: ,,შედგა, უცქერდა შტერადა, ხელი მიეპყრა შუბლზედა, თავი გადედო ცერადა. ბალახით გამოსხლეტილი ცეცხლი თუ მოხვდა მწველადა. ქალიც დნებოდა, ვით გნოლი ქორ-შევარდენის ნახვითა. ვაჟი კი ეალერსება ეთერსა ტკბილის ენითა; ესაუბრება წყნარადა სიტყვებით გულსაკბენითა». გოდერძი ეთერს ბევრის ლაპარაკის შემდეგ დააჯერებს, რომ ცოლად წაჰყვეს, შემოისვამს ცხენზედ და წაიყვანს. ამას მოჰყვება ჩვეულებრივი ამბავი. მეფე გაბრაზებულია, სპასპეტი აუწერს ეთერის სიმშვენიერეს, ქვეყანა ,,სხვას ვეღარ ნახავს სიტურფეს ეთერისასა» და თანაც ეტყვის, რომ გოდერძი არაფრისათვის არ დასთმობს ეთერსაო. მეფე გააგდებს გოდერძს და გოდერძი ცალკე დასახლდება კმაყოფილი და ბედნიერი და სრულიად ვერ მიმხვდარა, რა დანაშაულს ადებენ მშობლები:

,,ჩემს გულსა მხოლოდ საწილო

თავისი ავაღებინე,

ჩემს მშობლებს გულის წადილი,

უკანვე ჩავაგებინე.

ნეტავი გამაგებინა, ამით რა წავაგებინე,

რომ ცოლი ისე შევირთე, მშობლებს არ გავაგებინე».

,,გაჩენის ნება მათ ჰქონდათ, გავჩნდი და მე ვარ მეობით, წადილი სხვა მაქვს და გრძნობა ეკუთვნისთ მხოლოდ მეობით,» მაგრამ გოდერძი, რომელიც თავის ,,მეობას» ასე ესარჩლება, რომელიც თავის ,,მეს» გრძნობები ხელშეუხებელი მიაჩნია, იგივე მსხვერპლია ტრადიციის ზნე-ჩვეულებისა, საზოგადოების აზრისა, რომელიც ყველას, ვინც მოინდომებს წუმპიდან მაღლა ამოსვლას, ახალს რისამე აჩემებას, ამ წუმპეში ჩაახრჩობს და თუ მას ვერ მოახერხებს, ტალახით მაინც გასვრის. გულუბრყვილო სპასპეტი აქ მეფის შურისძიებისათვის გამოსადეგი არ არის, მაგრამ განა მისი სასახლე სავსე არ იქნება სხვადასხვა ჯურის კარისკაცებით, რომელნიც ყოველგვარ მის გულის ზრახვას აკმაყოფილებენ მარტო და მხოლოდ პირადის ინტერესების გამო. ასეთი იყო ვეზირი შერეცა, რომელსაც ეთერი თვით მოსწონდა და, შურისძიების სურვილით გატაცებულმა, მეფეს აღუთქვა სამსახურის გაწევა. შერე მიმართავს ბინძურს ძალებს, ბებერ-კუდიანს, რომელიც ისეთს წამალს მისცემს, რომ ეთერს ჭია-ღუა დაესევა და მხოლოდ მაშინ გამთელდება, თუ საკუთრად შერეს მისცემენ. სიბინძურემ და წუმპემ ეთერისა და გოდერძის სიყვარულს მარტო გარეგანი ლაქა მოსცხო, ისე როგორც პშიბიშევსკის გმირებს, ხოლო ერთმანეთს კი ვერ დააშორა. გოდერძი ეთერს მაინც არ გაეყარა, მაგრამ მისი ჯავრით კი მოკვდა და ეთერმაც თავი დაიკლა დანითა. მოხდა ჩვეულებრივი და მუდმივი ამბავი, საზიზღროებამა და უმსგავსოებამ შებღალა, მოწამლა, ჩირქი მოსცხო დიდებულსა და მშვენიერს გრძნობას, მაგრამ სიცოცხლე მათკენ არის, ცხოვრება ამ ურჩების არის, მისკენ ილტვის, მას ამშვენებს სიცოცხლე, ვინც ებრძვის მეწვრილმანობას, ლაჩრობას, წუმპეს, ვინც გრძნობას თაყვანსა სცემს, ვინც თავის პირადობას განამტკიცებს და ამიტომაც

,,საკვირველს ამბავს იტყვიან, იმ ადგილს ნანახისასა» (საცა ეთერი და გოდერძი ერთადაა დამარხული).

,,ია უზრდავის წლით-წლამდე,

ამ ბეჩავს კუბოს ხისასა (ეთერის კუბო)

და ვარდი პირმოღიმარი,

სამარეს გოდერძისასა.

იას შორს ყოფნა არ უშლის,

ვარდს ეკონება პირითა

და ამ საფლავთა ფეხთითა,

ცოლ-ქმრის სამარის ძირითა,

უკვდავებისა წყარო დის

ძვირფასის ოქროს მილითა.

ამ ადგილს ბულბული უმღერს

საღამოთი და დილითა;

ვისაც კი ის წყალი უსვამს,

ურჯულოს-რჯულიანითა,

იმას არ უვლავ ქვეყნადა

გულითა წყლულიანითა.

იმან არ იცის სიბერე,

არც მომაკვდავად სწერია».

დიაღ, მას, ვისაც მშვენიერებისა და სიყვარულის წყარო უგემებია, უკვდავია, ვინაიდან: ,,თვით უკვდავება მშვენიერსა სულში მდგომარებს, მას ვერც შემთხვევა და ვერც ხანი ვერ დააბერებს».

ლირიკოს პოეტების აზრი და ფიქრი ხშირად დასტრიალებს ხოლმე ცხოვრების ერთ უმწვავეს საგანს ჩვენის სიცოცხლის დასასრულს, ჩვენის ცხოვრების ბოლოს და, როგორც სხვა დიდ მომენტებს ცხოვრებისას, სხვადასხვა პოეტი სხვადასხვაგვარად ეპყრობა მას. ერთხელ კიდევაც აღგვინიშნავს, რომ ჩვენი პოეტები ამ საგანს როგორღაც გაურბიან, თითქო ჩვენს ცხოვრებაში და მდგომარეობაში ეს საგანი უფრო მძლავრად არ იქცევდეს ყურადღებას. ერთის მხრით, ამაში შესაძლოა ჩვენის პოეტების თვისებასა ჰქონდეს ბრალი, ეს თვისება არ არის მაინცა და მაინც ღრმა ფილოსოფიურად განწყობილი. მეორეს მხრით, ეს მთელის ჩვენის ერის სულისკვეთების გამომხატველია. ,,ერი გულადი, პურადი, მებრძოლი შავის ბედისა; იგივ მხნე, იგივ მღერალი, მოყვარე თავის მიწისა» ყოველთვის გაურბოდა სიკვდილზედა და სიცოცხლის დასასრულზედ ფიქრსა. იგი სიკვდილზედ ფიქრს იმით მოიშორებდა, რომ ,,ჭირსა შიგან გამაგრება ისე უნდა, ვით ქვითკირსა». მისთვის მხოლოდ სახელოვანი სიკვდილი გამხდარა სამღერალი და სანეტარო.

ვაჟაც საგანს ჩვენის სიცოცხლის დასასრულისას აქა-იქ გაკვრით თუ შეხებია და ისიც სიკვდილი უფრო მეცნიერულად და ფილოსოფიურად განუსჯია, ვიდრე პოეტურად. ,,სიკვდილის ბრჭყალით ვერ გვიხსნის», ამბობს იგი, ,,ძალა, ვერც სიტყვა ცბიერი. ბუნების ცოდვა ესაა, მუდამ საწყინო სჩემია, ავსა და კარგსა ყველას ჰკლავს, არავინ გადურჩენია». ამგვარად, მისთვის სიკვდილი ფატალური და უგუნური ძალაა, რომელიც ,,ავსა და კარგსა» ვერ არჩევს: ,,მისგან ყოველი გასწორდეს, სუსტი და ძალგულოვანიც». ეს არის მეცნიერული შეხედულება ჩვენის არსების უცნაურის დაბოლოვების შესახებ. მის სახეში ვაჟა ვერც ,,უბედურთა ნუგეშსა» ხედავს, (ბარათაშვილი) ან საზოგადოდ ადამიანის ბინძური ცხოვრებისაგან ,,დამხსნელს, ღვთისაგან მოვლენილს უბედურების დროს სანუგეშო და საშველად» (ლამარტინი), ან ,,საშიშარსა და საშინელს რასმე, რომლის წარმოდგენა სიცოცხლეს უწამლავს (ჰიუგო), ანადა, როგორც შესაფერს დაბოლოებას იმ მოვლენისას, რომელსაც სიცოცხლე ჰქვია, და რომელიც იმდენად საზიზღარია და უმსგავსი, რომ მისი მოშორება არაფერი სამწუხაროც არ არის. ვაჟას ერთი რამ აწუხებს სიკვდილის დროს: ეს ის, რომ ,,გულსა და გრძნობას შაურევს ცივის სამარის ქვიშასა» და მკვდრად გადაქცეული აღარ ნახავს ვერც აშფოთებულს მისის სიკვდილის გამო იას, ვერც მის სამარეზედ ციდამ ჩამომსხდარ ვარსკვლავებს, ვერც მგლოვიარე მდინარესა. ერთის სიტყვით, ვაჟას ყურადღებას იპყრობს უფრო გარეგანი მხარე სიკვდილისა, და არა ის მრავალგვარი გრძნობა, აზრი და ფიქრი, რომელსაც აღგვიძრავს წყეული საკითხი სიცოცხლის წუთიერებისა.

ზემოთაც მოგახსენეთ, ჩვენი პოეზია სიკვდილზედ ფიქრსა და მასზედ წუწუნს ერიდება, გაურბის. ათასი ვაება და ტანჯვა გამოუვლია ჩვენს ერს, მაგრამ გულის გატეხა არ მიუკარებია, მისი მრწამსი ყოველთვის ისა ყოფილა, რომ ,,რადგან კაცნი გვქვიან, შვილნი სოფლისა, უნდა კიდევაც მივსდიოთ მას, გვესმას მშობლისაო». სწორედ ამიტომაც შესძლო ჩვენმა ხალხმა ის, რომ ,,შავთა დროთ ვერა შესცვალეს მის გული ანდამატისა». ქართველი ერის გმირული სული სავსებით აღიბეჭდა ,,ვეფხისტყაოსანში», სადაც თითქმის ბავშვი ნესტან-დარეჯანიც კი საყვედურით მიმართავს ტარიელს: ,,ბედითი ბნედა, სიკვდილი რა მიჯნურობა გგონია, სჯობს საყვარელსა უჩვენო საქმენი საგმირონია». ვაჟას პოეზიაც ამ გმირულის სულის თვისების გამომხატველია, ამ გმირობის თაყვანისმცემელია. იგი დაჭრილის ,,არწივის» მოტრფიალეა, რომელიც სიკვდილის ჟამსაც კი ყორნებს თვალებს უბრიალებს და ეომება. ვაჟა იმ ,,არწივს» სცემს თაყვანს, რომელიც თუ სამსხვერპლომ გაასწრო, თავს უშველა, კლანჭი ვერ მოჰკრა, მარგილზე ჩამოიგებს თავს და სულის დალევის დროს მაინც არა ჰკარგავს სიამაყეს, მამაცურად აბრიალებს თვალებს, თითქო ეუბნება თავის ნიშნის მგებლებს: ,,მიცქირეთ და ისწავლეთ, როგორ უნდა მოკვდეს ნამდვილი ვაჟკაციო», მას ის ,,არწივი» მოსწონს, რომელიც ნადირობის დროსვე დამარცხებული, ,,შაენარცხება კლდესა და მაზე გაიპობს მკერდს». ხოლო თუ არწივი ისე დაბეჩავებულა და დაგლახაკებულა სიბერის გამო, რომ ყვავთა და ბუთა სასაცილოდ გამხდარა; ისე დასუსტებულა, რომ ნადირობას ვეღარ ახერხებს და მშიერი ლეშის მძოვრის ჭამასაც კი დააპირებს, ამისთანა არწივს უხილავი ძალა მოუსპობს სიცოცხლეს (ამჟამად თავის ტყვია). თითქო ბუნებაც წინააღმდეგი იყოს, ასეთი დიდებული და გმირი ნადირი ამ დამცირებამდის მიიყვანოს, თითქო ჩვენი ბუნებაც იმას აღიარებს: ,,სჯობს სიცოცხლესა ნაძრახსა სიკვდილი სახელოვანი». ,,ხმელის წიფელის» მოყვარულია, რომელიც ქარსა და ჭექა-ქუხილს არ შეეპუება; მთის მიჯნურია, იმიტომ, რომ იგი ამაყი და მედიდურია, იმიტომ, რომ მისგან აღზრდილი შვილები ისეთი გულადნი, მხნენი და მამაცნი არიან; უმსგავსოებას, ლაჩრობას, მეწვრილმანურ შეხედულებასა და ქცევას ზიზღით უყურებს. აფშინა ვაჟასთვის საზიზღარი რამ არის; ჩხიკვის ქორწილზე შეკრებილი ლაჩარი პირუტყვები ბრაზსა ჰგვრის მასა და აშფოთებს; გულზვიადსა და ამაყ არწივს არჩევს. მისი მორალია:

,,ღმერთმან აცხონოს გმირები,

რომ არ წაიღეს საფლავში

ლაფით მოსვრილი პირებიო»,

ანა და ამას გვიქადაგებს:

,,ვისაც ჩვენ არ ვებრალებით,

ჩვენ შავიბრალოთ რისადა?

სიკვდილი თვითონ უფალსა

გაუჩენია მტრისადა».

თქვენ კარგად ხედავთ, რა შორს არის ეს მორალი, რომელიც გაიძახის: ,,მტერს მტრულად მოექცე, თვითონ უფალმა ბრძანაო» ბოროტის არა წინააღმდგომის მორალზედ, და რამდენად უფრო ცხოვრების ნიადაგთან დაახლოვებულია. იგი შვილია იმ ხალხისა და იმ ერისა, რომელსაც გულის ფიცარზედ უწერია:

,,ათასს ცოცხალსა ბევრჯელა

ათჯერ სჯობს ერთი მკვდარია».

ასეთი ერი, რომელიც რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში ამ აზრს ატარებს გულსა და ფიქრში, სიკვდილისათვის განზრახული არ არის და მისი კულტურის, დიდის კულტურის საუკეთესო დამამტკიცებელია ეს გმირული შეხედულება, რომელიც ნათლად გვიჩვენებს, რომ ეს ხალხი ებრძოდა ბუნებას, მტერს, ყოველგვარ ხიფათს თავისის იდეალების, თავისის ინდივიდუალობის განსახორციელებლად, და რა უნდა იყოს კულტურა, თუარ თავისებური სისტემა და კილო ბრძოლისა ყოველსავე სფერაში თავისის იდეალების და თავისის რწმენის განსახორციელებლად.

ასეთია ვაჟას პოეზია. ეს პოეზია კანონიერი მემკვიდრეა ჩვენი ლიტერატურის განვითარებისა. იგი შეიქმნა ჩვენში სიმბოლიზმის დამწყები და განმამტკიცებელი. ამ პოეზიის მშვენიერებით სავსე ნიმუშები მოგვცა ვაჟას კალამმა. მისი სიმბოლური პროზა შეუდარებელის სილამაზითა და ხელოვნებით არის აღსავსე, მისი რამდენიმე მოთხრობა ,,შვლის ნუკრის ნაამბობი», ,,ია», ,,ხმელი წიფელი,» ,,მთის წყარო», ,,ქუჩი», ,,ჩხიკვთა ქორწილი,» ,,არწივი» და სხვა შედევრია სიმბოლური პროზისა. ასეთი ყოველი მხრით მოხდენილი პროზა ჩვენ ილიას აქეთ იშვიათად წაგვიკითხავს. მისი პოეზიაც საუკეთესო ნიმუშია ჩვენის სიმბოლურის პოეზიისა. იგი მეტად ორიგინალურია, რადგან, თუ რაიმე გავლენა ამჩნევია, ეს მხოლოდ ჩვენის სამშობლოის ბუნებისა და ჩვენის ლიტერატურის კორიფეებისა; უცხო ლიტერატურის მიბაძვასა და გავლენას აქ თითქმის სრულებით არა აქვს ადგილი; თუ აქვს ადგილი, მხოლოდ იმდენად, რამდენადაც ვაჟას პოეზიაში მსოფლიო ჰანგებია; მისი ნაწარმოების ფორმა იმ ფორმისგვარია, რომელიც განვითარდა ამ ხანებში ევროპაში. ერთადერთი შენიშვნა, რომელიც ითქმის ვაჟას პოეზიის, უფრო კი მისი პოემების შესახებ, ეს ის არის, რომ ტექნიკური მხარე სტილისა ვერ არის იმ სიმაღლემდის მიყვანილი, ვერ არის ისე უნაკლულო, როგორც მის პროზაში.

ამით იმის თქმა გვინდა, რომ ზოგჯერ მეტია ნათქვამი, ზოგჯერ კიდევ ვერ არის საგანი სიღრმე-სიგანით გამოთქმული. სტილი მაშინ არის უნაკლულო, როცა ყოველი ფრაზა, ყოველივე სიტყვა იმის გამომსახველია, რისი გამოთქმაც სურდა ავტორს და იმ ფორმით, რანაირადაც ეს მგოსანსა სურდა. ასეთი შედევრი _ მაგალითად, პოემისა ჩვენ ,,განდეგილში» გვაქვს, სადაც სტილის ტექნიკა შეუდარებელია. ამავე მხრითაც პოეზიის ზოგიერთი სამაგალითო ნიმუში მოგვცა ვაჟამ: ასეთია მისი ,,არწივი», რომლის ყოველი სიტყვა, სურათი სავსებით გამომხატველია აზრისა. ერთი ანბანი არ არის აქ ზედმეტი, ერთი ასოც არ აკლია; პოეტის მთელი აზრი, ფიქრი და გრძნობა იმდენად სავსებით არის გამოხატული, რამდენადაც ეს შეუძლია კაცის ენასა. ასეთივე საუცხოვო ნიმუშია მისი ,,მესტვირის ჩივილი». იგი სიმბოლური სახეა თვით ვაჟას ველურის სილამაზით აღსავსე მშვენიერის პოეზიისა, რომლის იარაღს სტვირს სალტეები აქვს ,,ბედკრულთ და ოხერთ თმისანი», რომელიც ,,უფერებელ-შეუზიკავია, თვალზედ ცრემლები ჰკიდია, ველურად გათლილია, ველური, მაგრამ ლამაზია. და არათუ მარტო ვაჟას პოეზიისა, ეს ლექსი სიმბოლური გამოსახულებაცაა ქართველი ერის სევდითა და კვნესით გამსჭვალული პოეზიისა, რომელშიაც ჩაქსოვილია ,,სოფლის წყლული და ჭირი» და რომლის კვნესასა და გოდებასაც, ერის ვაებითა და ცრემლით შეზავებულს, ,,ვერვინ შეიტყობს», იმიტომ რომ მგოსანს, რომელიც ,,სოფლის წყლულებმა გასენეს,» სტვირი ქურდებმა მოჰპარეს და ,,ამიტომ სტირისო».

ასეთის ღირსებით შემკულია ვაჟას მწერლობა, რომელიც დიდსა და ჩინებულს ადგილს აძლევს ჩვენს საუკეთესო მწერალთა შორის. ილია ჭავჭავაძე ვაჟას პოეზიას ბევრად უფრო მაღლად აყენებდა თავის პოეზიაზედ და დიდის აღტაცებით იხსენებდა მის პოემებსა და ლექსებს. ხოლო არაჩვეულებრივი და იშვიათი სულიერი კავშირი, რომელიც აერთებდა ვაჟას დიდებულ მგოსანთან, ვაჟამ გამოხატა ერთ საუკეთესო თავის ლექსში (,,შენდამი»). ილიას აზრი ვაჟას შესახებ ჩვენ უნდა აღვიაროთ გადაჭარბებულად იმდენად, რამდენადაც ,,განდეგილის» ავტორი დიდ პოეტად მიგვაჩნია. ხოლო ვაჟა კი ღირსეული მემკვიდრეა ილიასი და აკაკისა, როგორც ჩვენის დიდებულის მგოსნებისა.

ალექსანდრე ყაზბეგი – Alexander Kazbegi

ელგუჯა

1864 წელს დაჰკრა საქვეყნოდ სასიამოვნო საათმა და გამოაცხადა გლეხების გათავისუფლება-ბატონ-ყმობის გადავარდნა! ხალხის ერთი მხარე-გლეხკაცობა და მათი თანამგრძნობელნი გატაცებულნი იყვნენ სიამოვნებითა და მეტის-მეტად გადაჭარბებულს სარგებლობას და სიკეთეს მოელოდენენ ახალის წესებისაგან.მეორე მხარე-მებატონეები კი გულის კანკალით უყურებდნენ იმ დამოკიდებულების მოსპობას, რომელიც საუკენეობით არსებობდა ბატონსა და ყმის შუა.

განთავისუფლებულს გლეხებს ეგონათ, რომ ამ დღითგან იმატი კეთილდღეობა, გამდიდრემა და მოსვენება შეიქმნა უეჭველად მოვლინებად;მებატონეები კი ჰფიქრობდნენ,დღეიდან ლუკმა გაყწყდათ და გუშინდელი იმათი მეხრეები დღეს ბრძანებლად გაუხდებოდნენ.

გაიარა პირველმა აღტაცების ჟამმა და ხალხი ცოტა დამშვიდდა. გლეხებმა დაინახეს, რომ იმათი იმედი მეასედადაც არ მათლდება და მებატონეებმაც,-რომ იმათი ისეთი შიში ამაო ყოფილა, რადგანაცფ ახალ დებულებას ისეთი კუდები განოუჩნდა, რომელიც ნაყმევის კეთილდგეობას პირდაპირ ნაბატონარის სურვილზე აგდებს…

მცირე მემალულე-მებატონე არ დაავალა ახლამა წესდებამ, რომ მიეცათ ნადენი, მაგრამ ტყე მებატონის განკარგულებაში დარჩა და გლეხკაცი, რომელიც უტყეოდ ვერ გასძლებს, დააყენა ისევ მებატონისგან დამოკიდებულებაში.

გლეხკაცებმა დაუშვეს ისევ თავები; მებატონეები კი გაიმართნენ წელში.

მაგრამ ამატ დამოკიდებულება კიდევ, როგორც იქნა, გასაძლებია; გასაძლებია მისთვის, რომ ახლო მომავალზედ იმედი გვაქვს. მაგრამ, წარმოიდგინეთ ერთი გვარი განთავისუბლებული ყმების მდგომარეობა, იმ განთავისუბლებული ყმებისა, რომელთაც არავითარი მამული არ არგუნა კანონმა.

ესენი გახლავან შინა-მოსამსახურეები რომელთaც არ ეჭირათ მამული, არა ჰქონდათ თავიანთი სახლ-კარი.

წარმოიდგინეთ-მეთქი იმ ხალხის მდომარეობა, რომელტაც არც სოფელი იკარებს, არც მებატონე აძლევს რასმე და არც თავისუფალს სახელმწიფო მიწებზედ ასახლებენ!

მთაში საზოგადოდ იყო ჩვეულებად ტყვეების მოყვანა და იმათი დამონავება; იმათ აყენებდნენ თავიანთ სახლში და ხმარობდნენ თავიაანთ ბატონურის ძალის დასაცველად. ამის გამო კარგა ბლობად გროვდებოდნენ მთის მებატონეების სახლში ამგვარი ყმები, რომელთაც არც მიწა ეჭირათ, არც ცალკე სახლი ჰქონდათ და მუშაობდნენ მებატონის საკუთარს მამულზედ უსასყიდლოდ, მარტო ლუკმა პურასითვის და ზედ ჩასაცვამის კონკ-ძონძობისათვის! მთელი იმათი შრომითგან არ შენახულა იმათვის იმდენი, რომ ერთი ფეხის დადგმა მიწაზე ან ერთი ძროხა თავის საკუთრებად დაენახად.

ამ დგომარეობაში იყვნენ ეს ბედისაგან განწირული, როდესაც განთავისუფლების ხმამ გრგვინვასავით გაიარა საქართველოში და ამ საცოდავებსაც, სხვებთან ერთად ქუდი მოახდევინა და მადლობა შეაწირვინა ღვთვისათვის.

მოდი და ნუ გაუხარდებოდათ საცოდავებს, როდესაც ზოგს იმათგან კიდევ ახსოვდა, რომ მამა ჩერქეზში, დედა ქისტებში და თვითონ საქართველოში ყოფილა გაყიდ-გამოყიდული!..

მოდი და ნუ გაუხარდებოდათ ახლაი დებულება, რომლის ძალითაც დღეს საყვარელ შვილს ცოლს, დედას, სატრფოს ვეღარ გააშორებდნენ!

მართლათაც სასიხარულო იყო.მაგრამ დიდხანს გასწია იმათმა სიამოვნებამ და სიხარუილმა? ტავისუფლების შემდეგ დაინახის[….] თუმცა დედა შვილისაგან, საქმროს საცოლესაგან, ცოლს ქმრისაგან ვეღარ განაშორებენ, ვეღარ გაყიდ-გამოყიდიან როგორც პირუტყვებს, მაგრამ ამათ ყველას ჭამა, ცხოვება უნდა და ისინი კი ახალმა წესდებამ დააგდო ხელგაშვერილ ღატაკებად! იქმდის შემაძრწუნებელი იყო მათი მდომარეობა, რომ ზოგს ზედ დასახური საბანი და ქვეშ გასაშლელი ნაბადიც კი არ გაჰყოლიათ მებატონისაგან.

ეს ხალხი გაიფანტა სხვადასხვა ადგილებში და აქამდინაც ისევ ისევ ხელგაშვერილები დადიან და თავის შესაფარებელი ადგილი ვერ უპოვნიათ, მაშინ, როდესაც ათასი თავისუფალი ადგილები არის, რომელზედაც ადვილად შეიძლებოდა იმათი დასახლება და, ეხლა უსარგებლო სახელმწიფო წევრთაგან, გაეშენებინათ სარგებლობის მომცემი ხალხი. ვინც იცის, საიდანაც გადმოკარგულს სკაპცებს, დამახინჯებულებს ზნეობითაც და კაცცობითაც აძლვენ ადგილებს,- ამ საცოდავს ღმერთისაგანაც და კაცისაგანაც მოძულებულთ დასახლება უფრო მადლი არ იყო?

აი ამათ ცხოვრებიდგან მინდა უძღვნა მკითხველს რამდნიმე მოთხრობა. მხოლოდ ეს წინასიტყვაობა საჭიროდ დავინახე, რადგანაც საქართველოში ბევრმა არც კი იცის, რომ ამგვარი ყმებიც იყვნენ და ასობით ხალხი ამ დებულებამ ასეთს განმღატაკებელს და უნუგეშო მდგობარეობაში დააყენა.

I

დარიალის ვიწროებში, სადაც ახლა მშვენიერი გზატკეცილი მიდის და შავ კლდეებს შუა გველსავით იკლაკნება, უწინ მხოლოდ ბილიკები იყო, რომელზედაც ცხენების ქარავნები ძლივს დადიოდა. ეს გზა მიდიოდა ჩრდილოეთ კავკასიიდგან საქართველოში ჯერ ლარსის ვიწრო ხეობაზედ, მაგრამ რაკი დარიალის უზარმაზარ მთებს მოადგებოდა, იქ კლდე იყო გახვრეტილი და გზა ქანქანით გაყვანილი, რომლის სათაურშიაც მოხევეთა ყარაულები იდგნენ და საქართველოს დაუპატიჟებელ სტუმრებისაგანაც იცავდნენ.

ერთს ცივს ღამეს, როდესაც ნისლს მოებურა და უფრო მომეტებულად დაებნელებინა იქაურობა, ამ ქანქანის ნაპირას გაეჩაღებინათ ცეცხლი რამდენიმე ყარაულს და გარს შემოსხდომოდნენ.იქვე დაერთოთ ნადირის(ჯიხვის) მწვადები და ვახშმის მომზადებას ელოდენენ.

ამ დროს მოისმა ცხენის ფეხის ხმა.ყარაულებმა დაავლეს თოფებს ხელი და ერთს წუთში ჩაესაფრნენ გზის აქეთ-იქით მდებარე ქვების უკან.ეს ისე სწრაფად და ჩუმად მოხდა ,რომ კაცი ვერ შეამჩნევდა მათ მოძრაობას, და გულდანდობილი მგზავრი ადვილად ჩაუვარდებოდა ხელში…

გაიარა რამდენიმე წუთმა ამ მდგომარეობაში, როდესაც ერთი ცხენოსანი გამოჩნდა და გულადად შემოვიდა ჩასაფრებულთა შუაში. აქამდისინ გაჩუმებული ყარაულები, რომელთაც თოფები გადმოეშვირათ ქვებზედ და თვითონაც გაქვავებულს სურათებს დამზსაგვსებოდნენ, ერთბაშად ჩaმოცვივდნენ და ცხენოსანს გარს შემოერტყნენ.

– ვინა ხარ?- ჰკითხა ერთმა ყარაულთაგანმა.

– მე, ოსი მახამეთა, სენი წირიმე!- მიუგო ცხენოსანმა…

– საიდგან ან სად მოხვალ?

– ცოფიკაშვილთან… მე იმის სტუმარი ხარ.

– ეგ რაღa გაქვს ნაბადში გახვეული?- ჰკითხა ისევ იმ ყარაულმა, რომელმაც ცხენოსანს

უნაგირზედ გარდი-გარდმო გადებული ნაბადი შეხვეული რაღაც შეამჩნია.

– ეს ქალია, სენი წილიმე, ესეც იმასთaნ მიგყავს.

-სად გინადირნია, სად?- ჰკითხეს ღიმილით.

-ცერქეზიდგან მოიტაცე, – ჩვეულებრივ იცრუა ოსმა.

აი შენი ხენცელაის მადლი კი გამიწყრეს!..- დაცინვით გაიკამათა მოხევემ.

სენმა მზემ, ცერგეზიდგან…

კარგი-ღა, ჩე… არ გიცნობ, რაიცა ხარ? ე მანდ სულოლანთას(ოსის მებატონეები)

იყიდდა და აქ კი გვატყუებს ჩერქეზში მოვიტაცეო.

არა ცემა მზემ.

კარგია, კარგია! – მკაცრად გააწყვეტინა სიტყვა მოლაპარაკე ყარაულმა დაუბრუნდა

თავის ამხანაგს.

– აბა, ღმერს არ მოეტყუების, ეს ჩერქეზში ვერ გავიდოდა..

– ოსი არაა, შენაი ჭირაიმე, ჩერქეზში საით გავიდოდა? – უპასუხა ერთმა.

– რა არიან ოსები?.. კატები არიან, ცხო რაი?

– ელგუჯა! – წამოიძახა ისევ იმ ყარაულმა, რომელმაც პირველად დაუწყო მახამეთას

ლაპარაკი და რომელიც იმათში თავობდა.

– რაი გინდა?

– წადი წაჰყევ ემასა, მიიყვანე ჩოფიკაანთსა და თუ აქ მოგვატყუა, ძაღლსავით მოჰკალ და გადააგდე.

– აგრე.

– გზაზე თუ გაქცევა დააპირა, მაშინაც არ დაინდო.

– აგრე! – განიმეორა მოხევემ.

ელგუჯა იყო ყმაწვილი ჭაბუკი ოცდაორი წლისა, ტანადი, წამოსადეგი, ხევში განთქმული ვაჟკაცობით და ,,ქამანდრობით”. ამასთანავე, როგორც მომეტებული ნაწილი მოხევეებისა, გულწრფელი და საიმედო. ელგუჯამ გაიდო თოფი მხარზე და შესძახა მახამეთასა:
– იარე!

მახამეთამ გასწია წინ, ელგუჯა კი მიჰყვა უკან სიფრთხილით, რომ სიტყვით – სიტყვამდე ნამდვილად შეესრულებინა თავისი უფროსის ბრძანება. იმ დროს ღმერთსაც ნუ ექნა, რომ მახამეთას ოდნავათაც არის ცხენი გაებრუნებინა და გზის იქით გადაეყენებინა. – ელგუჯა იმას ძაღლსავით მოჰკლავდა და გადააგდებდა.

ამგვარად მიდიოდნენ ისინი ჩუმად, ხმაგაკმენდილები; მახამეთა დარწმუნებული, რომ მცველს თვალით ფრთხილად უჭირავს და მცველი კი დარწმუნებული, რომ თუ მახამეთამ გაბედა რამე, მაშინ იმის ტყვიას შორს ვერ წაუვა. თუნდა რომელისამე მიზეზით ტყვია დასცდენოდა და მახამეთას გაქცევა მოეწადინა, მაშინ მაინც ადვილად წინ მოექცეოდა ელგუჯა, რადგანაც ქვეითი იყო და საქვეითო ბილიკი ერთი-ორად ამოკლებდა ცხენისთვის მიხვეულ-მოხვეულს გზასა.

მიაღწიეს სოფელს სტეფანწმინდას და მივიდნენ პირდაპირ გაგი ჩოფიკაშვილის კარებთან, სადაც ელგუჯა წინ წადგა და ხმამაღლა დაიძახა:

– გაგი! ჰა გაგიიი! გაგი!

ამ სიტყვებზედ თოფი გადმოეშვირა დერეფანზედ საფრად გაკეთებულის კედლიდგან და მოისმა:

– ვინაა მანდ, ვინ ჰკივის?

– მე ვარ, ელგუჯაი.

– რაი ამბავია ამ შუაღამისას?

– აი ერთაი კატაი მოვიყვანე, – სთქვა ელგუჯამ და დაჰხედა ოსაა.

– მარტოა?

– არა… ქალაი რაიმე ჰყავს.

გაგი წყნარად გაბრუნდა, გააღვიძა ბიჭები, რომლებიც იმის ძახილზე შეიარარებულნი, გაშიშვლებულის თოფებიტ გამოვიდნენ.

ეს ის დრო იყო, როდესაც საქართველო რუსეთის მფარველობის ქვეშ შედიოდა და, მაშასადამე, დრო არეულობისა და მუდამ ბრძოლისა ამ მფარველობის ქვეშ შესვლის მსურველთა და მოწინააღმდეგეთა შორის. ამიტომ, რასაკვირველია, უიარაღოდ არავინ დადიოდა.

ონისე, გადი – ღა გახედე!.. სტუმარი სასტუმროში შეიყვანე, ტყვე რომ მოუყვანია, დედაკაცებს მიაბარე… იცოდნენ, თუ გაჰქცევიტ, თავიანთ თოლიების მეტი აღარა იხსნის რა…

ონისემ გასწია ბრძანების აღსასრულებლად, მაგრამ გაგიმ ისევ შეაყენა, რაღაცა წაიბუტბუტა და ხმამაღლა დაუმატა:

მოიცა, მეთვითონ ჩამოვალ. გაგიმ მაშინვე იცნო მახამეთა, რომელტანაც არაერთხელ ჰქონია ამგვარი ვაჭრობა. ეს იყო მიზეზი, რომ ისინი ერთმანეთს მეგობრულად მიესალმნენ, ჩამოართვეს ხელი და ტბილად დაიწყეს ლაპარაკი.

მახამეთა გამოუტყდა, რომ ეს ქალი ჩერქეზი იყო და ერთს ქისტს ოსებში გასაყიდად მოეყვანა. აქ მახამეთა შეხვედროდა და გაგისთვის ეყიდა. ამ სიტყვებს დაუმატა ქალის ქება, რომელიც ტანადობით ისარს ემზგავსებოდა და ტუჩები ახლად გადაშლილვარდსა.

მართლა ლამაზი უნდა იყოს! წარმოსთქვა იმან და გაუბრუნდა ელგუჯას: შენ მაინც დაღალული ხარ, ეგ ქალი ამ საწოლში შეაგდე და შენც გარედ კარებთან მოუწექი ამაღამ… კარის გადმორაზა კი არ დაგავიწყდეს. ელგუჯამ ქალი წაიყვანა, გაგი კი მახამეთას გაუძღვა სასტუმროში, სადაც უნდოდა ძვირფასი სტუმრისთვის თავი მოექონა, რათა ცოტაც არის უფრო იაფად დაესვა ახლად მოყვანილი ქალი.

ელგუჯამ ქალი შეიყვანა ,,საწოლში”, აუნთო ჩირაღი და, რა შეხედა, გაშტერებული დარჩა. იმის თვალს წარმოუდგა ისეთი მშვენიერი, მიმზიდავი, თხუთმეტ-ტექვსმეტი წლის ქალი, რომელმაც მოულოდნელად გული აუცახცახა და ძარძვებში სიხლი აუდუღა. რასა შვებოდა, სად იყო – იმას სრულიად გადაავიწყდა. ის შეეპყრო მარტო ერთს სურვილს, რომ ასე განუწყვეტლივ ეყურებინა ამ ქალის მშვენიერებისათვის და დამტკბარიყო იმ გრძნობით, რომელსაც პირველად გაეღვიძა იმის გულში. ქალი კი იდგა ფერმიხდილი, დაღონებული, თვალებდაშვებული და გატაცებული რაღაცა ღრმა ფიქრიტ.

ელგუჯას აწუხებდა იმის მდგომარეობა. უნდოდა დასამშვიდებელი სიტყვა ეთქვა, მაგრამ ენა არ იცოდა და, თუნდა სცოდნოდა კიდეც, ძნელად შეეძლო სიტყვის წარმოთქმა, რადგანაც არის ხოლმე ისეთი მდგომარეობა კაცის ცხოვრებაში, როდესაც გრძნობ იტანჯება, გინდა წარმოსთქვა რამე, მაგრამ ენა აღარ გემორჩილება და სიტყვა ვეღარ გიპოვია. სწორედ ამგავრს მდგომარეობაში იყო ელგუჯაც.

ბოლოს მოხევე გონს მოვიდა, გაამაგრა ,,ჩირაღი” კედელში, უჩვენა იქვე დალაგებულს საბან-გობანზედ და ანიშნა იმათი გაშლა. კიდევ ცოტახანს დარჩა, შეხედა, ამოიოხრა და გამობრუნდა. კარებთან რომ მოვიდა, ერთი კიდევ მიიხედა, დაინახა, რომ ქალის თვალები ელგუჯასაკენ იყვნენ მოქცეულები და ისეთის სახით უყურებნდენ, თითქოს იმათაც ეგრძნოთ მოხევის გულის მოძრაობა და ისინიც თანაუგრძნობდნენ, მადლობას ეუბნებოდნენ…

ელგუჯამ ვეღარ მოიტმინა, გადახტა და გულში ჩაიკრა ქალი, რომელიც შეშინებული და აღელვებული, რაღაცა გამოუცდელის გრძნობებისაგან დამონებული მკერდს ძალზედ ეკვროდა.

ამ წუთებში გამოიხატებოდა წადილი, შიში, სიყვარული, ბრძოლა აღძრულს გრძნობასთან, მაგრამ იმათგან ვერც ერთი კი ვერ გეტყოდათ – რა მოსდიოდათ, რასა შვებოდნენ, ან ასე რად იქცეოდნენ და სხვა რიგად არა?

ღმერთმა იცის, დიდხანს გაგრძელდებაოდა ეს იმათტვის სანეტარო წამები, ან სადამდის მიაღწევდა, თუ ამას თავის დავიწყებიდამ არ გამოეყვანა ხმაურობას, რომელიც სასტუმროს კარებიდგან მოისმა.

ელგუჯამ უკანასკნელად ძალზედ მოუჭირა მკლავები, აღგზნებულად აკოცა, გამოვარდა გარეთ მთვრალსავით, გიჟისავით და გულის ცქერით კარებთან მიწვა.

ეზოში გამოსულიყო გაგი და განკარგულებას აძლევდა ბიჭებს, რომ სტუმარს რიგიანად დახვედროდნენ.

რაკი ბიჭები გაგზავნგამოგზავნა, სახლის პატრონმა გამოსწია იმ ,,საწოლისაკენ”, სადაც ტყვე იყო დამწყვდეული. მახამეთამ იმას იმდენი მშვენიერება უამბო ამ ქალისა, იმდენი გამტაცებელ სურათებად დაუხატა ქალის მიხვრა-მოხვრა, იმისი ტუჩები, თვალები, თმები, რომ გაგი სრულებით დაიბნა და ათასმა უპატიოსნო წადილმა შეიპყრო იმისი გარყვნილი გული… გაგიმ ვეგარ მოითმინა გათენებამდის და იმ გამესვე უნდოდა დამტკბარიყო ჩერქეზის ქალის მშვენიერებით.

მივიდა იმ ადგილამდის, სადაც ელგუჯა იწვა, შესდგა ცოტა ხანს და ყური დაუგდო. ელგუჯა ხვრინავდა, თუმცა ძილი არც კი მიჰკარებოდა. ამან გაამხნევა გაგი. წყნარად გადააბიჯა ელგუჯას, შეაღო კარები და შევიდა საწოლს ოთახში. რა წამს კარი მოიხურა, ელგუჯა ფეხზედ წამოვარდა და გაშმაგებულის თვალებით დაუწყო სარკმელიდგან ყურება.

ქალმა დაინახა თუ არა უცხო კაცი შესული, ცახცახით კედელს მიეკრა. გაგი კი, რა წამს ქალს შეხედა, მაშინათვე შეიპყრო პირუტყულმა გრძნობამ და ჩასისიხლიანებულის თვალებით იმისკენ გასწია.

ქალს შეეშინდა, შეჰყვირა და უფრო მიიკუნჭა კედლისაკენ. ელგუჯას თვალები აენთო, გული აემღვრა, წაავლი ხანჯალს მთრთოლარე ხელი და მრისხანებით უყურებდა. კიდევ ერთი წუთი, გულმა ვეღარ გაუძლო და გიჟივით შევარდა.

-ვინაა აქ? რაი ყვირილია?-წარმოსთქვა იმან ისე, თითქოს ქალის ყვირილს გაეღვიძებინა.

გაგი შეკრთა, ის თავის გუნებაში ათას რიგად ლანძღავდა ელგუჯას, რომელმაც დაუშალა ასეთ დროს და დაუპატიჟებლად შემოვარდა, მაგრამ სირცხვილისაგან ვეღარა მოახერხა-რა და მხოლოდ ეს-ღა უთხრა:

-არც ვინა!მე ვარ,მე!კარის დასათვალიერებლად მოვედი…-შემდეგ გაიფიქრა:,,დღეს თუ არა,ხვალ ხომ ჩემი იქნება,”და ისევ ელგუჯას მოუბრუნდა:-ახლა კი წავიდეთ,დავწვეთ და კარებს კლიტე დაადეთ,ისიც ეყოფა…

II

გათენდა დილა და მზის სხივებმა ოქროს გვირგვინი დაადგეს ყირვანწვერს.

გაიღვიძა დაძინებულმა სოფელმა,ხალხმა დაიწყო მოძრაობა;სოფელთან ერთად გაგის სახლშიაც აგდნენ.დედაკაცებმა გაიგეს ჩერქეზის ქალის ტყვედ მოყვანა და ერთი ჩურჩული გამართეს ამ შემთხვევის შესახებ.ყველას უნდოდა ჩქარა ენახა ტყვე,ჩქრა შეეტყოთ იმისი ვინაობა,თავგადასავალი.ბოლოს შემოვიდა ერთი ბიჭი,მოიტანა გასახები და გადასცა დედაკაცებს.

-გაგიმა ა-იქ საწოლაში ქალი არისო და ის გმოიყვანეთო,-უთხრა იმან.

ვინ ქალია?მართლა ჩერქეზია?..რამდენი წლისაა?ლამაზია თუ არა?-მისცვივდნენ აქეთ-იქით დედაკაცები.

-აბა რაი ვიცი,მე თვითონაც არ მინახავს…კარგად მოუარეთო გაგიმა.

-თავად რაიღა იქნა?-ჰკითხა ვიღაცამ.

-გაგის კაცი რაიმე მოივიდა და გათენებისას ხევსურეთს წავიდა.

-რაისათვის წავიდოდა?

-კარგიათ- ღა,გახედეთ იმ ქალსა,მშიერი იქნების…-გააწყვეტინა ლაპარაკი დიასახლისმა.-წადი-ღა, ჯაჯალავ წაიღე კლიტე და გამოიყვანე.

ჯაჯალა იყო უმცროსი ამ სახლში და ამისათვის ყველას შეეძლო მისი ბრძანება და იმასაც უნდ აესრულებინა უფროსების სურვილი.თუმდაც ასე არ ყოფილიყო,ჯაჯალა დიდის სიხარულით წავიდოდა და გამოიყვანდა ტყვესა,ემსახურებოდა იმას და ყოვლის რონისძიებით ეცდებოდა ტყვის ნუგეშის ცემას,რადგანაც თითონ ჯაჯალაც ასეთივე ტყვის ქალი იყო და კარგად ახსოვდა თავის დედის ნაამბობი ტყვის მდგომარეობაზედ და იმის გულის მოძრაობაზედ.იმან იცოდა ცოტაოდენი ჩერქეზული,რომელიც დედას ესწავლებინა. ჯაჯალას შესვლაზედ ტყვე შეკრთა და მაშინათვე ფეხზედ წამოიჭრა.ჯაჯალა მივიდა, საჩქაროდ დასვა და თანაგრძნობით დაუწყო ლაპარარაკი:

-იჯექ,იჯექ!დაღალული იქნები,-უთხრა მოსულმა ჩერქეზულად.ჩერქეზის ქალმა გაიკვირვა თავის ქვეყნის ენის გაგონება და სიხარულით წამოსძახა:

-მაშ აქაც ლაპარაკობე ჩერქეზულად?

-რად არა!.. ჰაი, ჰაი რო ლაპარაკობენ… შენ ნუ გეშინიან, აქაც ისეთივე კაცები არიან, როგორც ჩერქეზში.

-მაშ არ მაწვალებენ, არ მომკლავენ?

-ბედაშაო.განა ურჯულოები ვართ?.. შენ ნუ გეშინიან.

-მე კი ისე შემაშინა წუხელ ერთმა კაცმა…ისეთი შეხედულებისა იყო, ისეთი თვალები ჰქონდა,რომ კინაღამ გულზე შემომეყარა…თუ ის ყმაწვილი ბიჭი დროზე არ შემოსულიყო, უთუოდ მომკლავდა.

-ჯაჯალა მიხვდა, რომ ამ ქალის შემშინებელი გაგი უნდა ყოფილიყო, მაგრამ ყმაწვილი ბიჭი ვინღა იყო, ვერ მოეაზრა.

-შენ ჩერქეზი ხარ?-ჰკითხა ჯაჯალამ.

-ჩერქეზი ვარ.

-დედაჩემიც ჩერქეზი იყო!..

-მართლა?..

-მართლა.. ისისც შენსავით იყო მოტაცებული… სახელად არაიღა გქვიან?

-მზაღო.

-პური არ გშიან?

-არა.

-წავიდეთ,შეჭამე რამე,თორემ ეგრე გული გადაგელევა.

-სად წავიდეთ.

-ჩვენ დედაკაცებთან.

ამ სიტყვებით ისინი გამოვიდნენ და წავიდნენ სამყოფო სახლში,სადაც დედაკაცები მიეხვივნენ ახლად მოსულს ჩერქეზის ქალს და თავიდგან ფეხებამდის ისე დაუწყეს სინჯვა,თითქოს ადამიანს პირველად ჰხედავდნენ.

ბოლოს ყველანი დამშვიდდნენ,დაადგნენ თავთავიანთ საქმეს და მზაღოზედ ზრუნვა კი ჯაჯალას მიანდვეს.

მზაღოს უკვირდა, რომ აქამდის არსადა სჩანდა ის ყმაწვილი ბიჭი, რომელის ისე მოეწონა და ისე მოულოდნელად გულში ცეცხლი ჩაუგდო.იქნება ისე სწრაფად გაჰქრა ელგუჯას სიყვარული, როგორც სწრაფად დაიბადა?მზაღოს ამაზედ უნდოდა ელაპარაკა ვისთანმე, მაგრამ ვერა ბედავდა, რადგანაც ვერავის ენდობოდა… ის მახინჯი, თვალებჩასისხლიანებული გაგი რაღა იქნა? ფიქრობდა ისა, თუმცა კი ამას გაგის მოუსვლელობა ახარებდა.

გაგიმ და ელგუჯამ ძლივს მოასწრეს გამოსვლა სახლითგან,როდესაც ერთი ცხენოსანი გაგის გალავნის კარებთან მოვიდა, საჩქაროდ ჩამოხდა, გასწია სახლის პატრონთან და შეატყობინა მთიულეთგუდამაყრელების არეულობის შესახებ:იმათ რუსები ემწყვდიათ მთიულეთის ჭალებში და გაგის საჩქაროდ იბარებდნენ როგორც ხევის ხალხის ერთს მოთავეს. იქ მთიულები შეყრილიყვნენ ბატონისშვილის ალექსანდრეს თაოსნობით, რათა წინააღგომოდნენ რუსების მოძრაობას.გაგიმ იმ ღამესვე გასწია იქითკენ და ელგუჯაც თaნ წაიყვანა.

აი ეს იყო მიზეზი, რომ ელგუჯა შორითგან მაინც ვეღარ მოჰკლა თვალი თავის შეუდარებელს ჩერქეზის ქალსა, რომელმაც მთის მდინარესავით ჩუხჩუხა სისხლი.

გზად მიმავალი ელგუჯა ფიქრობდა თავის მშვებიერს მზაღოზედ და გულში ყოველგვარს ლანძღვას უგზავნიდა მთიულებს ასე უდროოდ არეულობისათვის.

ელგუჯა მიდიოდა ლაშქრად, მაგრამ გული კი შინ დარჩენოდა.იქამიდისინ შეეპყრო იმის გონება ზაღოზედ ფიქრსა, რომ ათaს საშვალებასაც კი ეძებდა, რომ შინ როგორმე დაბრუნებულიყო… ბოლოს გადასჭყვიტა რომ ის დიაცსავით იქცეოდა და იმ დროს, როდესაც იმის მოძმენი სართო მტერთან შებმას აპირებდნენ, ეს კი შინისკენ იწევს, საყვარელს ქალთან საარშიყოთ. ელგუჯა ვაჟკაცისათვის შესარცხვენად უყურებდა ამისთანა დროს ტოლ-სწორების და საქმის თავის მორიდებას და შინ მყუდროებაში მოფარებას… ,,კაცი ვარ, ქუდი მხურავს, წავალ, ვაჟკაცობას გამოვიჩენ, ვისახელებ თავსა და სამსახურს გაუწევ თემობასა.როცა შინ მშვიდობით დავბრუნდებით, მაშინ ვითხოვ გაგისაგან იმ ქალსა და ისიც მომცემს”.

ელგუჯას არ გაუმართლდა იმედი:ცხაერ ბრძოლის მაგივრად ხალხი საჩქაროდ დაამშვიდა სხვადასხვა საჩუქრებით მთაში მეორე ძალის მქონებელმა მებატონე და გაგის ელგუჯასთან ერთად შინ დაბრუნება მოუხდა.

ამ დროს საქართველოში მოემატა კიდევ რუსის ჯარები,რომელთაც საჭირო ადგილები და სოფლები დაიჭირეს და იქამდის გაამაგრეს, რომ ყოველივე მოძრაობა მთის ხალხისაგან თითქმის შეუძლებელი შეიქნა.

გაგიმ დაინახა თავისი მდგომარეობა, დაინახა საითკენ უფრო სასარგებლო იყო იმისთვის და გადადგა რუსებისაკენ, რომლისათვისაც მისცეს აფიცრობა.

ეს ყველა ისე საჩქაროდ მოხდა და ისეთ აღელვებულ მდგომარეობაში იყო მაშინ საქართველო, რომ ყველას დაავიწყდა თავიანთი საერთო საქმე დამოვალეობა. რასაკვირველია, გაგისაც არ ასცდა ესევე მდგომარებობა, რომელმაც გადაადებინა თუ დაავიწყა თავისი პირუტყვული გულისთქმა ტყვის შესახებ.ამის მიზეზით ელგუჯას დარჩა თავისუფალი დრო მზაღოსთან ეარშიყნა, და ისიც სარგებლობდა, რამდენადაც ენის უცოდნელობა ნებას აძლევდა.

ჯაჯალა,რომელიც თარჯიმანობდა შეყვარებულთა შორის, და მზაღო დამეგობრდნენ ისე რიგად რომ დამალული აღარა ჰქონდათ-რა. რასაკვირველია,არც ელგუჯასთან იყო იმათი საიდუმლო დაფარული. შეყვარებულებმა გადაწყვიტეს, რომ ელგუჯამ უნდა ითხოვოს მზაღო, მისცეს რაც უნდა ურვადი სთხოვოს გაგიმ და თუ ვინიცობაა, ეს არ დაიყაბულებდა, მაშინ ელგუჯა მოიტეცებდა თავის სატრფოს…

ასე მიდიოდა დღეები, კვირეები და საქმე როგორღაც ვერა ბოლოვდებოდა გაგის იქ უყოფნელობის გამო. იმას უკანასკნელად ჩააბარეს რამდენიმე ჯარისკაცი და ეგზეკუციად გზავნიდნენ სხვადასხვა დამნაშავე მთის ხალხის ადგილებში; ამისთვის გაგი შინ მოსასვლელად ვეღარ იცლიდა და ელგუჯას ვერ მოესწრო იმასთან მოლაპარაკება.

III

ერთს მთვარიან, საღამოს,როდესაც მთელი მოხევეები სათიბად იყვნენ გასულნი, გაგის მთიბლესაც დაენთონ ცეცხლი, შემოეკიდნათ ქვაბით საკლავი(ცხვარი) და ვახშამს ამზადებდნენ.მთიბელი დედაკაცები და კაცები ცეცხლს შემოსხდომოდნენ გარშემო და არაჩვეულებრივი მხიარულის პირისახით ელოდნენ საჭმლის მომზადებას.ხალხს ჯერ კიდევ ვერ გამოერკვიათ, თუ რა მომავალი მოელოდა ახალ შემთხვევათა გამო, და ამისთვის ძრწოლით მოელოდნენ მომავალს, რომელშიაც ხედავდნენ, სამართლიანად თუ უსამართლოდ, სხვა ხალხისაგან, სხვა გვარ-ტომობისაგან თავიანთ თავზედ ძალის მოტანას, გაბატონებას.ამ აზრის გავრცელებას ეხმარებოდა მაშინდელი ზოგიერთი ჩინოვნიკების ველური საქციელი.

რა თქმა უნდა, რომ ამ მთიბლებს შორის ახალი ტყვეც ერია.ეს გამოსულიყო განაპირებით და დაღონებულის თვალებით დასცქეროდა ყირვანწვერს, რომელსაც მთვარის შუქი დასდგომოდა და მშვენიერს ფერად შეეცვალა დილის სურათი. ხალხი დასხდა ვახშმად. დაუძახეს მზაღოსაც. ის იყო კერძებს აწყობდნენ ჯამებში,როდესაც ცელ მხარზედ გადებული ერთი მთიბელი მოვიდა და შესძახა:

-გამარჯვება თქვენს საქმესა!

-გადღგრძელოს ღმერთმა,-უპასუხე სტუმარს და მიწვიეს ვახშმად.

-გადმოხე, აქ გადმოხე! – ადგილი მისცეს ელგუჯას.

საზოგადოდ მთაში ამგვარს შემთხვევის დროს ერთი მეორისგან თავს არ ივიწროვებს და მარტო მუშა თავისუფლად მიდის მეზობელ მუშებთან, დროებას ატარებს და პურსა სჭამს, ელგუჯა კი გაგის მთიბლებს კარგად იცნობდა, რადგანაც იმათთან ერთი სოფელი იყო. ამას გარდა ყარაულობის დროს გაგი ხშირად დადიოდა გაგის სახლში.

ვახშმის შემდეგ,როცა ყველანი მიწვნენ-მოწვნენ და ღრმა ძილში შევიდნენ, ელგუჯა გაცურდა იმ მხარისაკენ,სადაც მზაღო იწვა.ელგუჯას მისვლაზედ ქალმა წამოჰყო თავი,მაგრამ რაკი იცნო, ხმა გაკმინდა.ელგუჯამ არნიშნა, რომ გაჰყოლოდა იმას და წყნარა, პარვით გასწიეს ბურახულის ტყისკენ, რომელიც იქვე ახლო-მახლო იწყებოდა.

გაჩუმებულნი, სულგანაბულნი და ხმაგაკმენდილნი მიდიოდნენ, როგორც უსულო მოჩვენებანი, ვიდერ ტყეში შევიდოდნენ; მაგრამ რაკი ტყის სიხშირემ დაჰფარა ისინი და სხვისი თვალი ვეღარ მისწვდებოდა, ელგუჯა ერთბაშად გამოუბრუნდა ქალსა, მოჰხვია ძლიერი მკლავები, ჩაიკრა გულში და დაუწყო კოცნა… ეხლა თითო-ოროლა სიტყვა ესწვლა მზაღოს ქართულად და ეს აძლევდა საშუალებას უმოწმოდ შეეტყობინებინათ ერთმანეთისათვის თავიანთი გულის პასუხი, თავიანთი გულის მოძრაობა.

პირველის ტრფიალის შემდეგ, ელგუჯა ოხვრით და მწუხარებით გამოუცხადა, რომ მას გაგისთვის შუაკაცი გაეგზავნა და მზაღო ეთხოვნა, მაგრამ გაგის უარი გამოეცხადებინა და ახლა სხვა საშვალება აღარა რჩებოდა, რომ მზაღო გაეტაცნა.

-რას იტყვი?.. წამომყვები თუ არა?

-თავი იმათ მომიცია, რომ საცა გინდა იქ წამიყვან…

-თუშებში უნდა გაგიყვანო.

-სადაც გინდა.

-რომ მოგწყინდეს, მაშინ რაღასა იქ?

-ჩვენი მხრის ქალებს ძნელად შეუყვარდებათ, მაგრამ ვინც შეუყვარდებათ, ის იმის მბრძანებელია!.. მიბრძანე, რაც გინდა.

ამ სიტყვეზედ ელგუჯამ გატაცებულის კოცნით უპასუხა.

-მე ყველაფერი მოვამზადე… აქვე ტყეში ცხენები მყავს და იარაღი დამალული მაქვს… გუდამაყრის ხეობაზედ ვერ წავალთ, იქ გზებიც შეკრულია და ვიწრო ხეობაც არის, მთიულეთზედ უნდა წავიდეთ.

-შენ იცი.

-მაშ ნუღარ ვაგვიანებთ, ჩემო მზეო!

-შენ იცი.

-ხომ არ გეშინიან, არა?

-შენთან?..-ისეთის ხმით უპასუხა რომ ელგუჯას შერცხვა.

ამ სიტყვებზედ ელგუჯამ სამჯერ წყნარად, მაგრამ ხანგრძლივ დაუშტვინა. ცოტა ხანმა გაიარა და იმათ წინ მოულოდნელად ერთი ყმაწვილი შეიარაღებული ბიჭი გადმოხტა.

-გივარგი შენა?

-ჰო, მე ვარ.

-იარაღი რაი უყავ?

-აი აქაა! – უპასუხა ახალმოსულმა და მიაწოდა ერთი ხელი იარაღი.

-ცხენები.

-ცხენებიც, ა-იქ არიან,-უთხრა გიორგიმ და ანიშნა იქვე ხშირს ტყეზედ.

-მაშ წადი, მოიყვანე!

გიორგი ცხენებისათვის წავიდა, ელგუჯა კი წყნარად, ჩუმად და პირმოკუმული იჭურვებოდა. აშკარად , სჩანდა, რომ იმას გარდაეწვიტა ადვილად არავისთვის დაენებებინა თავისი მშვებიერი მზაღო და, თუ გზაში ვინმე გადაეღობებოდა, მაშინ იაფად არ დაესვა ეს თავხედობა.

მოვიდა გიორგი, მოიყვანა ცხენები და შესხდნენ.

როდესაც ყველანი მზად იყვნენ წასასვლელად, ელგუჯა მიუბრინდა გიორგის:

-გიორგი!

-რაი გინდა?

-მე საჭირბოროტო გზას ვადგევარ, მაი, შენ კი დაბრუნდი შინა!

-რას ამბობ?-გაიკვირვა იმან.

-ვინ იცის, რაი შემემთხვას, შენ რაისთვის-ღა, იარე, დროს ნუღარა ვკარგავთ.

-მაშ მოდიხარ?

-მო… სადაც შენ მოჰკვდები, მეც უნდა მოვკვდე.

-შენ იცი!-უპასუხა ელგუჯამ და მოიხადა ქუდი.-ღმერთო დიდებულო, წვერისა სპასთ ანგელოზო.შენ მოგვიმართე ხელი, შენი წყალობა გაგვატენე!-წყნარად წარმოსთქვა.

-ღმერთო, უადგილო-ადგილოს მოჰკითხე ამხანაგის მოღალატეს,- დაუმატა გიორგიმ.

-ამინ!-წარმოსთქვეს ორთავემ ერთად.

კიდევ რამდენიმე წუთი ასე ქუდმოხდილები დარჩნენ და ჩუმად ევედრებოდნენ იქაურს ჯვარ-ანგელოზებს; ამ ვედრებაში იყო რაღაცა დიდებული, ძლევამოსილი მუქარა, რომელსაც იმედი და ნუგეში შეერთებოდა.

ბოლოს ორთავ ქუდები დაიხურეს.

-გაგვიძეღ! – დასძახა ელგუჯამ.

გიორგიმ შემოჰკარა. ცხენს მათრახი, მხედარის ცხენი წინ გახტა და იმას გაჰყვა მზაღო და ბოლოს ელგუჯა.

IV

გიორგის ბელადობით ჩუმად და სიფრთხილით მიდიოდნენ ჩვენი მგზავრები. გასცდნენ სოფ. კობს, სადაც ყველაზე მეტად ეშინოდათ, მშვიდობიანად და გაუდგნენ გადასავალ მთებს. ისინი მიეშურებოდნენ მთიულეთის ჭალებს, სადამდინაც უნდოდათ ღამე ჩაჰყოლოდათ, რადგანაც აქეთგან დაბურვილი ტყეები იწყებოდა, და თავის დაფარვა ადვილად შეიძლებოდა: ასე ჰფიქრობდნენ ჩვენი მგზავრები და ამისათვის წამდაუწუმ ცას შესცქეროდნენ, რომელზედაც ვარსკვლავებს დრო უნდა ეჩვენებინათ.

-გასწი, გივარგი, გასწი! – ეუბნებოდა ელგუჯა თავის ბელადს, -ცისკარი სულ გადაიხარა და ღამე კაიშაურშიაც ვეღარ ჩაგვყვება.

-ღმერთი მოწყალეა, -უპასუხებდა გიორგი და გადუქნევდა მათრახს თავის ერთგულს ცხენს, რომელიც მიაჩაფჩაფებდა იმ გვარის ძუნძულით, რომელსაც მთაში ,,მგლურს” უწოდებდნენ, და ამგვარად სიარულიც გზას ძალიან ამოკლებს.

ალიონმა აიწია. დედამიწა განათდა. გამოჩნდა მშვენიერი ვაკე ქვეშის აღმართისა. აქ ბუნება სრულებით შეიცვალა მშვენიერის მდიდარის სურათებით. ველ-ბუჩქებიან მინდორს გარს შემორტყმოდა ტყიანი მთები, რომელიც აქა-იქ მთიულებს გაეჩეხათ, გაეტეხათ სახნავებად და სათაურში თავიანთი ციხე-დარბაზი გაემართათ.

სასიამოვნო, გამაცოცხლებელი ნიავი, რომელიც განუწყეტლივ დაჰქროდა ამ ადგილებში, აგრილებდა შუბლს და მოგზაურებს უფხიზლებდა, უღვიძებდა დაღალულს გონებას. წმინდა, ანკარა წყაროები ჩამოჩუხჩუხებდნენ და რაღაცა სიტკბოებით უალერსებდნენ კაცის ყურს. ჩიტებსაც კი გაეღვიძათ და ჭიკჭიკით ქებას ასხამდნენ ბუნები ძალას. ყველა ისე რიგად იყო მოწყობილი, რომ კაცს ანატრებდა აქ ჩამოხდომას, მწვადის შეშიშხინებას და ცოტა ხანს თვალის მოტყუებას. იმ ადგილებს ამ გვარი მოქმედება არამც თუ მარტო ხალხზედა – პირუტყვებზედაც კი ჰქონდა.იმათ იტყუებდა მსუქანი, ნოყიერი, მქვანე ბალახი, შემკული ათასფეროვანის და სურნელოვანის ყვავილებით.

ელგუჯამ გაჰხედა ამ სურათებს და გული აუძგერდა. იმან დანატრა იმ ბედნიერს, რომელთაც თავისუფლად შეეძლოდ ამ ადგილების მშვენიერებით დატკბობა.

ელგუჯა რომ ამ ფიქრებში იყო და სურათებით გაეტაცნა ოცნებას, გიორგიმ ერთბაშად ცხენი შეაყენა.

-რაი ამბავია?-ჰკითხა ამხანაგმა.

-აგერ ქვეშის აღმართთან რაიმე ცხენიანები ამოჩდნენ… მაი აქ ბუჩქებში მივაბრუნოთ ცხენები, თორემ მეტად განათდა.

-აგრე! -მოკლედ უპასუხა ელგუჯამ და დაიწყო იქითკენ ცხერა, საითაც გიორგიმ ცხენიანები უჩვენა.

ამათ გააბრუნეს ცხენები და შევიდნენ ბუჩქნარებში, რომელიც იმათ საკმაოდ ფარავდნენ კაცის თვალისაგან. იქ ჩამოხდნენ, გაშალეს ნაბადი და ზედ დასვეს მზაღო. გიორგიმ ცხენები ცოტა მოშორებით წაიყვანა, ჩაუკრა თავები და საძოვარზედ მიუშვა; თითონ კი თოფი მოიმარჯვა ფალია გამოუცვალა და ისე უზრუნველად წამოწვა ხმარ-თეძოზედ, თითქოს თავის სახლში იყოო. ელგუჯა წყნარად გავიდა გზის ნაპირად და ბუჩქებში, გზის პირად ისეთი სამზვერავი ადგილი დაიჭირა, საიდანაც თვით უხილავი ყველაფერს დაინახავდა და თვალყურის დევნა შეეძლო ცხენოსნები, რიცხვით ოცდახუთამდე, თანდათან ახლოვდებოდნენ იმ ადგილს, ისეთს წყობილებით მოდიოდნენ, თითქო საომრად გამზადებულან. წინ მოუძღვებოდა ბელადი, შემდეგ ოთხ-ოთხი ჯარად დაწყობილიყვნენ.

როდესაც ისინი მოახლოვდნენ იმ ადგილს, სადაც ელგუჯა თავის ამხანაგებით გადასულიყო, უცნობი მგზავრების ბელადმა ცხენი ერთბაშად შეაყენა და დაუწყო მიწას ჩხრეკა. სხვები წამოეწივნენ და ჰკითხეს გაჩერების მიზეზი. მოწინავემ უპასუხა:

-ცხენების კვალია და არ ვიცი, საით მოვიდოდა.

-აქ ცხენებს რაი უნდა!-სთქვა უფრო ჭაღარაშერთულმა კაცმა, რომელიც უფროსობდა და რომელშიაც ბრჭყვიალა პაგონებით გაგის იცნობდით.

იმანაც დააყენა ცხენი, გადმოიხარა გვერდზედ და წარბებშეჭმუხვნილმა კვალს შინჯვა დაუწყო; გვერდით რამდენჯერმე აუარ-ჩამოუარა, მაგრამ ისე კი, რომ თავის ცხენისათვის უწინდელი კვალი არ წაეშლევინებინა.

-სამნი ყოფილან! კვალი აშკარაა!.. ცხენები დასაჭედები ყოფილან…-ნაწყვეტ-ნაწყვეტ წამოიძახებდა ისე,თითქოს თავის თავს ელაპარაკებოდა.მართლადაც, თუ დააკვირდებოდით ახლად დანამულ მიწას, ადვილად შემაჩნვდით უნალო ცხენების ნაფეხურს და ჩლიქების იმგვარ ბეჭდებს, რომელსაც ,,ბაყაყს” ეძახიან და დედამიწას მხოლოდ მაშინ დაეტყობა, როდესაც ცხენი უნალო არის.

-ეს კაი კაცები არ უნდა იყვნენ! -წამოიძახა ბოლოს თავის აღებით გაგიმ.

-კაი კაცები რომ იყვნენ, გზას რად აგვიქცევდნენ?

-მანდეთ ბილიკი გზა ხომ არა მიდის- რა?-მიუბრუნდა გაგი მთიულს, რომელიც თან ახლდა.

-არა, შენი კვნესა-მე, არა… მანდეთ გზა რაი უნდა:სოფელი არსად არის და არა ცხო!

-სოფლები როგორ არ არის, მაშ აი-ის რეებია?-ჰკითხა გაგიმ და გაუშვირა ხელი იმ მთისაკენ, სადაცა აქა-იქ გვერდოებზედ მთიულების სახლები მოჩანდა.

-სოფლებია, შენი კვნესა-მე, მაგრამ გზა მაგაზედ არ არის… ეგეთი ხევი ჩამოოუდის შუა, ლომისის მადლმა, რომ ფრინველიც ვერ გადაფრინდების.

-მაშ ისინი ამ ჭალაში უნდა იყვნენ?

-მა სად ჯანაბას წავიდოდნენ, რა ვიცი!.. ამ მთისკენ ხევი არის, ექეთკენ ეგეთი კლდეა, რომ კაცს გადახედვა შეეზარება.

ესენი ამ ლაპარაკში იყვნენ გართულნი, როდესაც ზევით დაღმართებიდგან ერთი ცხენოსანი გამოჩნდა, რომელიც ძალზე დმოაჭენებდა. ის აღარც დაღმართებს უყურებდა, აღარც ღორღებს და ხევებს, სადაც ცხენისთვის საკმაო იყო მხოლოდ ერთი ბორძიკი, რომ მხედარი სულით ხორცამდე დაკარგულიყო. აშკარად ეტყობოდა, რომ ის რაღაც საჭირო საქმეზედ მოესწრაფებოდა. ეს მხედარი დაინახა იქ მყოფმა ხალხმა და დაუწყეს ყურება.

ელგუჯამ, რომელიც მღელვარებით თვალს ადევნებდა იქ მოსულებს, შეჰკრა თვალი მომავალს მხედარს და გულში რაღაცა უსიამოვნება იგრძნო.

-ეგ თუ იქნება, ჩვენი მდევარი უნდა იყოს!..

ელგუჯას ძალიან კარგად ესმოდა, რომ თუ გაგიმ შეიტყო ქალის მოტაცება და იმათ აქ ყოფნა, მაშინ საქმე უსისხლოდ აღარ გათავდებოდა და ახირებული მებატონე არაფრისთვის არ მოითმენდა ამისთანა სირცხვილს და უპატიურობას.იმის სახლიდგან ქალის მოტაცება საკმარისი შეურაწყოფა იყო. ელგუჯა თავის თავისათვის არა სწუხდა, იმან იცოდა, რომ ღირსეულად დაუხვდებოდა ძალის მომტანს, მაგრამ აქ იმას გარედ ის იყო, ვისიც ერთი ამოსუნთქვა ერჩივნა მთელს თავის სიცოცხლეს. აი ესე სტანჯავდა და გულს უთუთქავდა.ამისთვისა ფიქრობდა ისე გამწარებული და წირის ოფლი გადასდიოდა; დიახ, მოხევე მარტო რომ ყოფილიყო, ბევრს ფიქრს არ გაუდგებოდა და აქამდნინაც გააცნობდა თავის თოფის სიმარჯვეს შარიანს მგზავრებს, რომელთაც თავი დაენებებინათ თავიანთი გზისთვისს და გამოჰკიდებოდნენ ვიღაცა კაცების ცხენების კვალს.

ელგუჯას გული იმაზედ მოსდიოდა, რომ გაგი შესდგა აქა და კვალს სინჯვა დაუწყო მაშინ როდესაც იმას გზა აუქციეს, დაუთმეს, მოერიდნენ და ამ შემთხვევაში კი მთაში მოსისხლე მტერიც ჩამოეხსნებოდა და აღარ გამოეკიდებოდა.სანამ ელგუჯა ამ ფიქრებში იყო,ცხენოსანი მოუახლოვდა გაგის და იმის ამხანაგებს.იმათ კარგად იცნეს ეს ცხენოსანი.

-რაი ამბავია,მარტიავ?-შორითვე შესძახა გაგიმა.

-რაი-ღა რაი ამბავი,ელგუჯამ ქალი გაგვტაცა,სახლი შეგვირცხვინა,თავი მოგვჭრა მთელს თემში…

-აჰუ…მაშ ელგუჯამ გაბედა? ელგუჯამა?

-ელგუჯამა,მაშ ცხომ ვინა?

კაცები არ იყავით? ქალი როგორ-ღა მოატაცებინეთ? თქვე ქალაჩუნა დიაცებო, თქვენა!..ქუდის მაგივრად მანდილი უნდა გეხუროთ.. ფუი, თქვენს ნამუსს!

-ღამე გაიტაცა, ქურდულადა, თორემ ჩვენც კი მამას შვილები ვართ.

გაგიმ, როგორც გამოცდილმა კაცმა, მაშინვე იფიქრა, რომ ამ ცხენის კვალს ელგუჯასთან უეჭველად რომელიმე დამოკიდებულება უნდა ჰქონოდა და მოიწადინა უეჭველად ეპოვა ცხენები და იმათი პატრონები დაეჭირა.

ელგუჯამ სიტყვით-სიტყვამდე გაიგონა მარტიას და გაგის ლაპარაკი და გაეშურა გიორგისკენ, რათა შეეტყობინებინა,რომ იმათი დამალვა გამოაშკარავდა და გაგის დაჭერას უპირებს.ამხანაგებმა მაშინვე ცხენებს თავი დაანებეს, სტაცეს ქალს ხელი და გაიქცნენ სიმაგრის მოსაძებნად,რომელიც იქ სადმე უთუოდ უნდა ყოფილიყო.იმათ უნდოდათ ისეთი ადგილის პოვნა , სადაც უშიშრად შესძლებოდათ ქალის შეფარება და შემდეგ… შემდეგ გაეგებინათ ამ ხალხისათვის, თუ რა ,,შავ ბიჭებთან” აქვსთ საქმე, ან რა ადგილი იქნებოდა ორი თავგადადებული მოხევის ხელში ჩაგდება.

როგორც ზევითა ვსთქვით, ეს მინდორი ერთის მხრით ისეთის ფიწალო კლდეს მიებჯინება, საიდანაც ფრინველი თუ ჩაფრინდებოდა,თორემ კაცისაგან ჩასვლა ყოვლად შეუძლებელი იყო.მეორე მხარეს ჩამოუდიოდა დიდი ხევი.სწორედ ამ კლდის თავზედ,ხევის აქეთ,იმათ იპოვეს ისეთი ადგილი, როგორსაც ეძებდნენ. ამ კლდიდგან რამდენიმე ნაბიჯს აქეთ თითქოს განგებ ამ შემთხვევისთვის, ამართულიყო პატარა გორაკი, რომელიც თავს დაჰყურებდა და მბძანებლობდა მინდორს. ამ გორაკის სათაურის ნაპირზედ კბილებსავით სალი კლდეები აშვერილიყო და შუაში პატარა ჩაღრმავება შეედგინა. ამ ტაფოფზედ ოცი-ოცდაათიოდ კაცი თავისუფლად მოთავსდებოდა. რაწამს დაინახეს ეს ადგილი, სიხარულით გაექანენ.

-ღმერთი ჩვენსკენაა, გივარგი, -დაიძახა ელგუჯამ.

-ერთი იქ ავიდეთ-ღა და მაშინ უჩვენებთ თამაშას!- უპასუხა გივარგიმ.

მზაღო, რომელიც, აქამდის ფერმიხდილი და გაჩუმებული, რაღაცა მთრთოლარე მდგომარებობაში იყო, უკანასკნელმა სიტყვბმა გამოიყვანეს სასოწარკვეთილებითგან და ხმა ამოაღებინეს.

-მაშ იქ რომ ავიდეთ, აღარ გვინდა-რა, შიში აღარა გვაქვს?

-ღმერთი მოწყალეა!-მისცა პასუხი ელგუჯამ.

-რაი უნდა ჩვენგან, რაი?-ისეთის მწუხარებით წარმოსთქვა მზაღომ, რომ კაცს გული აუდუღდებოდა.

-რაი უნდათ?- იკითხა გიორგიმ.-ის უნდათ, რომ თითო-თითოდ ზაღლებივით ცავხოცოთ აქა და ფრინველების საკორტნო მძოვრად დავყრით.

-მაშ ომი იქნება, უნდა ერთმანეთი დავხოცოთ?.. ღმერთო!..ღმერთო!.. მწუხარებით წარმოსთქვა ქალმა.

-ნუ გეშინიან, ცხენებს რომ იპოვნიან, გაგის გაუმაძღარი თვალები იმითაც დამაყოფილდება; აქაც რომ მოვიდნენ, ჩავხოცავთ!-მოკლედ მოუჭრა ელგუამ და წარბები შეიჭმუხნა.

-ეგეთ ცხარე დღეს დავაყენებთ, წვერის სპარს-ანგლოზის მადლმა, რომ თითონვე თავ-ბედს იწყევლიდნენ.

ამ ლაპარაკში იმათ მიაღწიეს გორის თავს,სადაც გამაგრდნენ იმდენად, რამდენადაც!შესაძლებელი იყო ორი კაცისგან, მზაღოს უჩვენეს ისეთი ადგილი, სადაც ტყვია ვერ მისწვდებოდა და დაარიგეს,რომიმ ადგილას არ მოსცილებოდა. ბოლოს გაშალეს ნაბდები, ზედ დაყარეს ტყვია-წამლით სავსე მასრები და თოფებს საპირისწამლე შეუცვალეს. როცა ეს მზადება გაათავეს, ელგუჯამ წამოიძახა:

-ეხლა გვეწვივნენ, თუ თავი მოსძულებიათ!.. კაი სტუმრები არიან, მაგრამ, ღვთის მადლმა, ჩვენც კარგი მასპინძლები დავხვდებით…არა, გავარგი?..

-ჰაი, ჰაი, რომ დავუხდებით! -იყო პასუხი.

V

ამ უკანასკნელმა შემთხვევამ გაგი არც მცირედ დააფიქრა. იმ დროს, როდესაც ეგონა, რომ თავის თვალთმაქცურის ქცევით ამაღლდებოდა, პატივსა და ძალას მოიპოვებდა; იმ დროს, როდესაც აფიცრობა მიიღო,დიდი ხელმწიფე-იმპერატორის სამსახურში შევიდა-ვიღაცა ელგუჯა წინ გადასდგომოდა, შეერცხვინაიმის სახელი, წაერთვა ქალი და საქვეყნოდ მასხრად გაეხადა! გაგი სწუხდა, იტანჯებოდა და ის კი ვერ მოეხერხებინა, რა-რიგად გადაეხადა თავის შემარცხვენელისათვის. უწინდელი დრო რომ ყოფილიყო, ამგვარ შემთხვევისათვის გაგი შეჰყრიდა თემობას, ბიჭებს ამოირჩევდა და თემის დებულებას და გარდაწყვეტილებას უნდა დამორჩილებოდა; მაგრამ ეხლა ხომ უწინდელი დრო აღარ იყო?.. თემობას დაეკარგა თავისი ძალა, ხალხის ნების ასრულება შეუძლებელი შექმნილიყო და მის ბედ-იღბალზედ ზრუნვა თვითეულს პირს ჩაეგდო ხელში. გაგიც ერთი ამ ძალის მქონეთაგანი შეიქმნა და, მაშასადამე, ელგუჯას თავხედობას მარტო უბრალო გადახდევინება არ ეყოფოდა; ის სამაგალითოდ უნდა დაისაჯოს და, რამდენადაც შეიძლება, მომეტებულად ეწვალოს!.. იძახდა გაგი თავის გუნებაში.

ამაზედ ფიქრობდა გაგი რამდენსამე ხანს და გარდაწყვეტილება ვერა მიეღო-რა. ბოლოს დაღვრემილი შუბლი გაეშალა და პირი-სახეზედ რაღაც უპატისნო ღიმილმა გადაურბინა, აქიღო თავი და მკაცრის ხმით წამოიძახა:

-მარტია! -შენი კვნესა-მე! უპასუხა მთიულმა და წინ წადგა. -გასწი ეხლავე ქვეშესა და ნაჩალნიკს შეატყობინე, რმ რამდენიმე ბუნტმა კაცმა იმ დროს, როდესაც მე ხელმწიფე- იმპერატორის სამსახურში ვიყავი, სახლი ამიკლეს და დედაკაციც მომტაცეს.

-კარგი, შენი კვნესა-მე, კარგი!

-უთხარი: ეგ ყველა იმისთვის ჩაიდინეს, რომ რუსების სამსახურში ვარ შეატყობინე, რომ ეხლა იმ მოღალატეებს აქ მოვასაწარ და ჯარები მოგვაშველოს, რო დამივიჭიროთ.

-ჯარები?-გაკვირვებით იკითხა მარტიამ.

-მაშა! ხელმწიფე-იმპერატორის მოღალატენი რუსის ჯარებმა უნდა დაიჭიროს!

-ჯარები რად გვინდა, შენი კვნესა-მე, განა ჩვენ კი არ ვეეყოფით?-წყენით უპასუხა მარტიამ, რომელმაც გაგის სიტყვები დასამცირებლად მიიღო… – ერთი გვიბრძანე კია და, ლომისის მადლმა, ღვთის რისხვას შევყრით, სადღა წაგვივლენ?

არა, რუსები უფრო აწვალებენ, -მკაცრად წარმოსთქვა გაგიმ და მერმე თითქოს თავისათვის დაუმატა:-მარტო სიკვდილი რას კმარა!

-მტრები შენი არიან, შენი კვნესა-მე და სიხლიც შენვე უნდა აიღო, ცხვები რაღად გინდა?

-იმად, რომ სამაგალითოდ აწვალონ,-მისცა პასუხად გაგიმ და შეიჭმუხნა წარბები.მარტიამ თავი ჩაჰკიდა და რაღაცა საგონებელში ჩავარდა.როგორც ეტყობოდა ის არა ჩქარობდა გაგის სიტყვების აღსრულებას.

-გასწი რაღა! რაღას ელი?

-მაი, აგრემც შეგეწევა ლომისის მადლი, -ქუდუს მოხდით და ხვეწნით დაიწყო მარტიამ,- აბა, რაი მადლია იმათი წვალება?.. თორემ, თუ იმათ ჩაუცვივდნენ ხელში, ურიებისავით აწვალებენ, აგრემც შემეწევა პირიმზე.

-აწვალებენ?.. ო, თუკი აწვალებენ, ცხო რაღა მინდა! -წამოიძახა გაგიმ ა პირუტყველის სურვილის ელვა გამოკრთა იმის თვალებითგან.

-ნუ იზამ მაგას, შენი მუხლების ჭირიმე, ნუ!.. სათემოდ ლექსს გამოგვითქმენ, ლომისის მადლმა, და შევრცხვებით.ამოდენა ხალხს სამს კაცზედ მისვლა ვერ გაგვიბედნია, სიკვდილი არაა?.. მიბრძანე და მარტ მე გადავალ ხმალ-და-ხმალ, გა, შენი რისხვა არა მაქვს!

რამდენადაც მარტიას რცხვენოდა გაუბედაობა, იმდენად მტრების სატანჯველში მიცემა არ ეთანხმებოდა იმის შეხედულებას. და იმის აზრით კი რუსების ხელში ჩავარდნით ყველა კაცი უნდა დატანჯულიყო. მარტია არ იყო დამნაშავე, რომ ასეთი აზრი შეედგინა ახალ გვარტომობის ხალხზედ, რადგანაც ის მოწმედ დასწრებოდა იმ სამარცხვინო მოქმედებას, რომელსაც ზოგიერთი იმათი წარამომადგენლები ჩაიდენდნენ. მაგალითად, ის იყო დამსწრე ,, ორი მთიულის მათრახებით მოკვლისა, რომლებსაც ყაზახებმა უწყალოდ სცემეს გზის კეთებაში, მხოლოდ იმ მიზეზით, რომ ერთს ყაზახს ცხენი წაუბორძიკდა. ზამთარში გზის მუშები თოვლის დროს არ გაუშვეს, რომ თავი შეეფარებინათ; ჩამოვიდა ზვავი და სამი კაცი დაახრჩო თოვლმა; დედაკაცები შეაბეს მარხილებში და ცემა-ტყეპით ბარგს აზიდვინებდნენ”; ის იყო მოწამე, როგორც ,,ანანურში ერთმა ჩინოვნიკმა ორი ოსი დაიჩირა, ჩაუსვრიმა გეჯაში სხვადასხვა უწმინდურება”, რომლის სახელის მოყვანასაც აქ ვერ ვბედავთ მკითხველის პატივსაცენად, ,,და ის აჭამა ძალ-დატანებით”.

მარტიას ამგვარი მაგალითები, მომხდარი სხვადასხვა პირებისაგან, მრავალი ჰქონდა და ამიტომაც ის ასე ფიქრობდა, როგორც დანარჩენი თავისი მოძმეები… ამის მიზეზით, თუმცა ელგუჯას მოქმედება, იმისი აზრით, ისეთი დანაშაულობა იყო, რომლისთვისაც უნდა დასჯილოყო და სისხლით გარდაწყვეტილიყო, მაგრამ იმის წვალება და კაცობის დამცირება მაინც უპატიოსნებად მიაჩნდა.

გაგის აზრი რუსების ყოფაქცევის შესახებ არ განირჩეოდა მარტიას აზრისაგან და სწორედ ამ მიზეზით უნდოდა იმათ ხელში ელგუჯას ჩაგდება.

-გასწი,გასწი, რაღას უყურებ?-გაჯავრებით დასძახა გაგიმ.

-წავალ,წავალ, შენი კვნესა-მე, -რაღაცა შეწუხებით უპასუხა მარტიამ და გააბრუნა ცხენი.

როდესაც ის გაბრინდა და გზას გაემარტა, გაგიმ ისევ მოაბრუნა და ჰკითხა:

-აქ ახლო-მახლო სიმაგრე თუ არსად არის?

-როგორ არ არის, არის,-უპასუხა მარტიამ და გაიშვირა ხელი იმ გორაკისაკენ, სადაც ელგუჯა თავის ამხანაგებით ჩაესაფრა: ა-იქ ეგეთი სიმაგრეა, ლომისის მადლმა, რომ კაცს თუ ტყვია წამალი ექნა, მთელი წელიწადი ფიქრი არ უნდა.

-კარგია, ახლა შეგიძლიან წახვიდე, ვინძლო ჩქარა იარო.

-კარგი, კარგი, ჩქარა ვივლი,- უპასუხა მარტიამ, გააბრუნა ცხენი და გაჰქროლა.

პირისსახეზედ ეტყობოდა, რომ იმისი აზრი რაღაზედაც მუშაობდა;ბოლოს ერთბაშად უკან მოიხედა,გაგაის მხარეს, მრისხანედ დაუქნია მათრახი და შესძახა:

-არ გაიგონე ჩემი და აზლა დამაცა, შე ბუგრიანო.

ამ ადგილში გზა ცოტა ხვეულად მიდიოდა, ისე რომ მარტია აღარ უჩანდათ გაგის და იმის ამხანაგებს. მარტიამ ერთი კიდევ მოიხედა უკან, იშვიღა ფეხი, გადაფრინდა ისე გაჭენებული ცხემიდამ და შურდულივით შეერია ბუჩქებში. ის გარბოდა გორისაკენ, რაც კი ძალი და ღონე ჰქონდა, რომელზედაც ელგუჯა იყო;ხანდახან ამოიძახებდა რაღაცა სიტყვებს, რომელიც პირდაპირ ნაყოფი იყო იმის გახურებუკის აზროვნებისა.

-სიკვდილი არ კმარა, შე ცოდვიანო, განა?არ გეყოფა იმათი სისხლი…შენ იმათი წვალება გინდა და ვნახოთ…მაშ კარგი, მეც იქ მივალ… ან მეც იმათტან მოვკვდები და ან დავიხსნი როგორმე! ..

ამ სიტყვებით და მუქარით მარტია მიეშურებოდა აშკარა წადილით, რომ ელგუჯას .

შეერთებოდა და გაგის უპატიოსნო დამამცირებელის წადილისათვის გარდაეხადა.

ამ ხანში არც გაგი დარჩა უსაქმოდ. იმან გარდაწყვეტა, რომ საშუადღეოდ ქვეშიდან ჯარი მოეშველებოდა, მაგრამ, სანამ ისინი მოვიდოდნენ, ამას დაწვრილებით უნდოდა ადილის დათვალიერება შესწავლა და შეტყობა-თუ სად იმალებიან ისინი, ვისაც ისე დღის გამწარებას უპირებდა.

გაგიმ მისცა განკარგულება, რომ ხალხი გაიფანტოს, შევიდეს ამ ბუჩქებში და კარგად ათვალიეროს დამალულები. თუ ვინიცობაა შეხვდებოდნენ სადმე, ეცადნენ, რომ ცოცხლები დაიჭირონ და იარაღის ხმარება არ გაბედონ, თუ საქმე განსაკუთრებით არ გაჭირდებოდა.

ამგვარად ხალხმა პირჯვარი გადაიწერა, ახსენა თავიაანთი სალოცავები, გაიფანტა და შევიდა ტყეში. ყველა გრძნობდა, რომ გაგის ბრძანების აღსრულება ძნელი იყო და თავგადადებული შეიარაღებული ხალხი ადვილად არ დანებდებოდა. ისინი მიდიოდნენ სიფრთხილით, თითქმის ყველა ბუჩქის სინჯვით და იმ მთრთოლვარე მდგომარეობაში იყვნენ, რომელშიაც კაცს აყენებს საზოგადოდ ომი. ცოტა სიარულის შემდეგ ისინი შეხვდნენ სამს შეკაზმულს ცხენს, რომელნიც დამშვიდებულნი, ფრუტუნით სძოვდნენ ბალახს. გაგი მისდევდა ამ ხალხს უკან და სადაც შესანიშნავს რასმე შეამჩნევდა იმ მხარეს გადიოდა. ამ ყიფით გაჩუმებულნი, შუბლშეჭმუხვნილნი დადიოდნენ ისინი ამ ადგილებში, როდესაც მარტიამ მიაღწია იმ გორაკს, სადაც ელგუჯა იყო. გიორგიმ პირველმა მოჰკრა თვალი და ჩაცმულობაზედ მაშინვე იცნო, რომ მომავალი მთიული უნდა ყოფილიყო.

-ელგუჯავ! მოდი-ღა, აგერ მთიული რამე მორბის და არ ვიცი ვინ იქნება.

-აბა სადაა? -გადმოიხედა ელგუჯამ. -მართლა მთიული ყოფილა.

-არა.

-მაშ ვინ იქნება… სამტროდ მოდის თუ სამშვიდობოდ?

-აბა რაი იცი!.. აი ეხლავ გავიგებ, -სთქვა ელგუჯამ და გადაუშვირა თოფი. -შესდექ, თორემ, ღვთის მადლმა, მანდვე გაგიცივებ!

მარტია შესდგა და მშვიდობა შესძახა.

-ვინა ხარ ან რაი გინდა? -ჰკითხა ელგუჯამ.

-მე მარტიაი ვარ, ხანდოსხეველი მთიული… ძმად მ,მწადის თქვენთან გაფიცვა.

ორთავ მოხევეს გაუკვირდა უცნობი მთიულის ამგვარი წადილი.

-მარტაიუ! -ცოტა ფიქრის შემდეგ უპასუხა ელგუჯამ, -თუ გვატყუებ, მაი, უკან გაბრუნდი, კაი ვაჟი ხარ მართალია, მაგრამ ჩვენც არა დაგიცვივით უკან უბრალოდ თავს ნუ გგვაფუჭებინებ.

-ლომისა იყოს თქვენი თავდები… თქვენს მოღალატეს დედამც შეერთოს ცოლად.

ამ სიტყვების შემდეგ ელგუჯა მიუბრუნდა გიორგის და უთხრა:

-მე თოფის ნ იშანს არ მოვაცილებ მარტიას, შენ კი ჩადი და ძმად გაეფიცე, ვინ იცის, იქნება ეგეც ჩვენსავით შეწუხებულია და ამისთანა ალაგას კი ერთი მეტი კაცი მთელი ლაშქარია.

გიორგიმ ხმაამოუღებლივ წამოაყენა თოფი ფეხზედ და გადმოეშო გორაკიდან. ჩქარა ჩავიდა მარტიასთან და შორიახლო დადგა.

-გზა მშვიდობისა! -უთხრა გიორგიმ.

-მშვიდობა მოგცეს ლომისამა!

-ავიხსნათ იარაღი და ძმად გავიფიცნეთ.

-აგრე, შენი კვნესა -მე.

ორთავ იარაღი შემოიხსნეს, დაყარეს მიწაზედ, მივიდნენ ერთმანეთთან, ამოიღეს ტყვიები და გაცვალეს. ამის შემდეგ გადაეხვივნენ ერთმანეთს და სამჯერ აკოცეს. შემდეგ შეჰფიცეს ერთმანეთს არ უღალატონ. აიღეს ისევ იარაღი და ავიდნენ ელგუჯასთან, რომელიც თავის რიგზედ გაეფიცა მთიულს ძმად. მარტიამ უამბო გაგის საქციელი, იმისი სურვილი და, რადგანაც მარტიამ ვერ იკისრა ამისთანა სამარცხვინო ბრძანების აღსრულება,ამისათვის მიმართა იმათა, რომ ან უშველოს რითიმე ან იმათთან მოკვდეს.

ამ ლაპარაკში მოახლოვდა გორას გაგი თავის ხალხით, რომელთაც გადასწყვიტეს, რომ ელგუჯა აქ უნდა შეფარებულიყო, რადგანაც ველ-ტყიანებში ვერსად იპოვეს. გაგი წამოდგა წინა და ხმამაღლა დაიძახა:

-ელგუჯა, ვიცით, რომ მანდა ხარ დამალული, გადმოიხედა-ღა, ერთს-ორს სიტყვას გეტყვით!

ამ სიტყვებზე პასუხი არავინ მისცა დ აისევ გაგის მოუნდა ლაპარაკი:

-აი მშიშარავ, მშიშარავ!.. თუ ეგრე გეშინოდა ჩემი დანახვისა, ქალი რაღად მოიტაცე?.. გადმოიხედე-ღა ერთ წამსა, თუ დედაკაცი არა ხარ!

ამ სიტყვებმა გააცეეცხლეს ელგუჯა, რომელიც მთლად ამრთული გადმოდგა კლდეზედა.

-რაიც მშიშარა ვარ, ეგ შენც იცი, მაგრამ ღვთის მადლსა, გაგი, შენს სისხლში ნუ გამრე, გზა დაგვანებე… ქალი გამამიტაცნია, რაც თემობის წყობილებაა, გადაგიხდი ურვადს და ჩამოგვეხსენ.

-ღმერთმა შენც შეგარცხვინა და თემიც!.. ეხლავ გამოდი აქა და ეგ უნამუსოც გამოიყვანე, თორემ სიცოცხლე მაქვს, შავი დღე დაგაყენო!..ეხლავ გამოდი აქა და ეგ უნამუსოც გამოიყვანე, თორემ სიცოცხლე მაქვს, შავი დღე დაგაყენო!

-გაგი, თემს ნუ ლანძღავ, არაა ქესი… დედაკაცის ლანძღვა არის ვაჟკაცის საკადრისი, თორემ, ღვთის მადლმა, სისხლი ყელში მოვიდა.

ამ მუქარამ გაგი გააცეცხლადა გადაავიწყა წინანდელი თავისი მოაზრება.

-ერთი უყურეთ მაგ ძაღლს, მაგასა-და? რა-რიგ ლაპარაკი დაიწყო!.. ახალე, ბიჭებო!

ამ სიტყვებთან ერთად ავარდა კომლი და რამოდენიმე თოფის ხმა მოისმა. ტყვიებმა ხრიალი მოიღმეს იმ ალაგას, სადაც ელგუჯა იდგა. ამან მოასწრო გადაფრენა ქვების უკან და დაიძახა:

-მაშ ეგრე, გაგი, რაკი არ დაგიშლია-და, ახლა ჩვენი ხლა ნახე… რაც აქ სისხლი დაიღვაროს, შენმა სულმა ზღოს!

გავარდა სამი თოფი და გაგის ამალიდან სამი მსხვერპლი დაეცა დედამიწაზედ, რომელთაც სისხლი თქრიალით გასდიოდათ იარებიდგან…

VI

გაიმართა თოფის სროლა, რომლის შედეგიც იყო გაგის მომხრეთაგან კიდევ რამდენიმე კაცის სიკვდილი: ამათ საქმე ისე გაუჭირდათ, რომ თავის შესაფარს ადგილებს ძებნა დაუწყეს.

ეს ხალხი გაიფანტა და მიეფარა-მოეფარა აქა-იქ გაფანტულს ქვებსა და ხრამებს. თითონ გაგიმაც, რასაკვირველია, მოძებნა უშიშარი ადგილი და ლანძღვით და ქადნით მოელოდა დაბარებულს ჯარს. ის მედს არა ჰკარგავდა, რომ რამდენ ხანსაც უნდა გაგრძელებულიყო ამგვარი მდგომარეობა, ბოლოს ელგუჯა მაინ ხელში უნდა ჩავარდნოდა, რადგანაც გაგი ამ ადგილებს არ მოშორდებოდა და გორაზე მომწყვდეულებს ყოველის მხრით გამოსასვლელს გზას შეუკრავდა. სროლა მაინც არ სწყდებოდა, თუმცა ტყვიები უბრალოდ იკარგებოდა და პირდაპირ თავის დანიშნულებას ვეღარ ასრულებდა.

ამ მდგომარეობაში იყვნენ, როდესაც გაგი მღელვარებით წამდაუწუმ ცას შეჰყურებდა და დაღვრემილი სახით წამოიძახებდა:

-რაი ღმერთი გაუწყრათ აქამდე, რაი მოუვიდათ? აგერ შუადღეც გადავიდა… მარტია სად-ღა დაიხაფრა?

ამ მღელვარების მიზეზი ის იყო, რომ გაგიმ აშკარად დაინახა, რომ იგი ელგუჯას და იმის ამხანაგებს ვერც დაიჭერდა და ვერც დახოცავდა; ადგილის მდგომარეობამაც დაანახვა, რომ იმ მცირედის ხალხით, რომელიც გაგის ახლდა, ყველა მხარეს გზას ვერ შეუკრავდა მომწყვდეულებს და იმათ ადვილად შეეძლოთ ღამე ყარაულებს გასხლტომოდნენ და სამუდამოდ ხელიდგან წასვლოდნენ.

რამდენადაც გაგი იქ იტანჯებოდა, იმდენად გორაზედ მყოფთ ნუგეში ეძლეოდათ და იმედი ჰქონდათ, რომ ღამის სიბნელესთან ერთად იმათ გაეხსნებოდათ გზა და მშვიდობიანად გადარჩებოდნენ თავიანთ მოსისხლეებს.

-ახლა დასვენებაც შეგვიძლიან, ლომისის მადლმა! ისინი ვეღარც კი გაჩუჩუნდებიან.

-არა მგონია, რომ გაგიმ ეგრე მოისვენოს… აბა რაი ენაღვლება, თუ იმის საქმეზედ სხვები გაწყდებიან? – უპასუხა ელგუჯამ.

-თითონ უკან იმალება და ცხვებს კი გვახოცინებს, – დაუმატა გიორგიმ.

-არა, შენი კვნესა-მე, არა, ეხლა ხალხი დამშვიდდა და გაგის აღარავინ დაუჯერებს. აი წეღან, სანამ ხალხი შეხურებული იყო-მანამ იყო საშიში, თორემ ეხლა ფიქრი აღარ გვინდა, -სთქვა ესა და დამშვიდებულმა, თითქოს თავის აზრის დასამტკიცებლად, გადმოიღო თოფი და დადო ნაბადზე.

საღამო მოახლოვდა, რომ ეს სამი მეგობარი ისევ ამ მუსაიფში იყვნენ; ელგუჯა ართბაშად წყნარა ჩამოცურდა თავის ადგილიდგან, წყნარად აიღო თოფი ხელში და გორაზე გადაუწვა.

-რა დაინახე?- ჰკითხა ჩუმად გიორგიმ, თითქოს ეშინოდა, რომ იმის სიტყვებს არ დაეშალა.

-აბა, ა-იქ გახედა-ღა, -უთხრა იმან და ხელი გაუშვირა სწორედ კლდის პირისაკენ.

გიორგიმ და მარტიამ მიიხედეს იქით და გაშტერებულნი დარჩნენ. ზედ კლდის პირზედ, სადაც მინდორი თავდებოდა, გაგიმ, რამდენიმე ცხენოსანთან ერთად, ქვეშეთისკენ მიაჭენებდა.

-ეგ გაგი ძაღლი არაა, თქვენი ჭირიმეთ? სად ჯანაბაში მიდის?

ელგუჯა ამ ლაპარაკის დროს ნიშანში იღებდა გაგის.

-აბა რა ვიცი, სად მიდის, მაგრამ ღვთის მადლმა, სადაც გინდა მიდიოდეს, მშვიდობით -კი ვეღარ ჩავა.

ამ სიტყვებთან ერთად, გავარდა თოფი და თოფის ხმასთან ერთად გაგის ცხენი ყალყზედ შედგა, წატრიალდა კლდისკენ, წაოტორტმანა და მხედართან ერთად გადავარდა კლდეზედ.

ეს ყველა ისე მოულოდნელად და საჩქაროდ მოხდა, რომ გაგის ამხანაგებმა შველა ვერ მოასწრეს, და როდესაც კლდეზე გადაიხედეს, ხევში დაინახეს დაფლეთილ-დამახინჯებული კაცი და ცხენი.

გაგის მოსწყენოდა ჯარისა და ნაჩალნიკის პასუხის ლოდინი და ეფიქრა თითონ წასულიყო იმათ სანახავად. მართალია, იმან იცოდა, რომ აქ ვეღარ მოასწრობდა ელგუჯას, მაგრამ, ამის სამაგიეროდ, ქვეით შეუკრავდა გზებს და იქ მაინც ჩახოცავდა იმ ძაღლებს, რომელნიც ასე გაუძალდნენ და ამდენი ზარალი მისცეს. აი ეს იყო მიზეზი, რომ გაგის ვხედავდით იმ კლდის ნაპირზედ, რომლიდგანაც ისეთი უბედური მგზავრობა მოუხდა.

გაგის ამხანაგები ჩამოხტნენ ცხენებიდგან, უჟღავჟღავეს, ილაპარაკეს და ბოლოს გადასწყვიტეს,რომ წავიდნენ და ამ უბედურებაზედ ნაჩალნიკს შეატყობინონ,რადგანაც გაგის ვეღარაფრით ვერ უშველიდნენ.

გაგის კლდეზედ გადავარდნა გორაზედ სიხარულით მიიღეს.

-ლომისამ გაუმარჯოს შენს მარჯვენას -ქუდის მოხდით შესძახა მარტიამ.

-ჰე!-ნიშნის მოგებით წარმოსთქვა გიორგიმ,-ეგ ძაღლიც ჩაკვდა!

ელგუჯამ კი ჩამოიღო თოფი,გადიწერა პირჯვარი და დაღონებულის ხმით წარმოსთქვა:

-რაისთვის შემოგვაკლა თავი,რაისთვის?ღმერთს არ მოეტყუების.რომ ნების-ნებად ჩემს მოძმეზედ ხელს არ მივიტანდი…

-მოძმე კი არა, მოღალატეა!-წარბებშეჭმუხვნით დასძახა მარტიან,-ძმებსაც უღალატა და თემობასაც!..

-ძაღლი იყო და ძაღლურად მოკვდა ღმერთმა ტყვიაც აღარ აღირსა, ისე მურდლად მოკლა.

ამ დროს სრულებით შემოღამდა და იმათი წასვლის დრო მოახლოვდა. ელგუჯამ გასწია მზაღოსაკენ, რომელიც უნდა მოემზადებინა და შეეტყობინებინა, რომ ერთი უპირველესი იმის მტერთაგანი აღარ არის ქვეყანაზედ და რომ ეხლა ვეღარავინ გაჰყრის იმათ.

მზაღო დილიდანვე ფერმიხდილი იჯდა დაჩვენებულს ალაგას,გულისხეთქით მოელოდა საქმის გათავებას.იმჟამად იმას ყოველისფერი დაჰვიწყებოდა და გაეტაცნა მარტო მეგობრის მზრუნველობას .იმას ეშინოდა რომელიმე თავხედ ტყვიას მსხვერპლად არ შეეწირა ერთ-ერთი იმათგანი,რომელნიც ისე ვაჟკაცურად იცავდნენ ამ ქალის სახელსა და თავისუფლებას. მზაღო მზად იყო გვერდს ჩამოსდგომოდა თავის მეგობრებს და იმათთან ერთად გაეყო ბედი-უბედურება, მაგრამ ის შეხედულება, რომელიც ჩერქეზებში მიეღო და რომელიც ქალს სრულს მონობას აჩვევს, ნებას არ აძლევდა ელგუჯას სიტყვას გადასულიყო; ამისთვისაც იჯდა დაჩვენებულს ადგილას, თუმცა ასე გაძლება სიკვდელზედ უფრო ძნელად მიჩნდა. ქალი ლოცულობდა, ეხვეწებოდა ღმერთს და ყოველს სროლაზედ შემკრთალი, შეშინებული წარმოუთქმელის სატანჯველით გულში გამოვიდოდა საფარიდგან და შეხედავდა თავის მეგობართა; როდესაც იმათ უვნებელს და აკრგად მყოფებს დაინახავდა, იმის სიხარულს ბოლო აღარ ჰქონდა.ისევ დაბრუნდებოდა თავის ადგილზედ, დაეცემოდა მუხლებზედ და მდუღარე ცრემლით ღმეთს მადლობასა სწირავდა.

ჩერქეზი ლოცულობდა, მაგრამ საკვირველი ეს იყო, რომ იმის სათხოვარში არ გამოიხატებოდა სურვილი ერთის მხრიდგან ვისიმე სიკვდილისა და მეორეს გადარჩენისა. ის ითხოვდა, რომ ყველაფერი მშვიდობიანად გათავებულიყო, არავინ არ მომკვდარიყო და შეყვარებულის გულის მინიჭებულებით ყველასათვის სიხარულს, ბედნიერებას და მშვიდობას ისურვებდა.

ამ მდგომარეობაში იყო მზაღო, როდესაც ელგუჯა დაინახა, რომელიც იმასთან მიდიოდა. რაწამს ქალმა თვალი მოჰკრა, სიხარულით იმისაკენ გაექანა და მეტის მღელვარებისაგან გაწითლებული კისერზე ჩამოეკიდა.

-გათავდა, წავიდნენ?.. ბრძოლა ხომ აღარ გექნებათ?.. ოჰ, ღმერთო! გმადლობ, გმადლობ, რომ მშვიდობიანად გადაარჩინე.

-მზაღო, ჩემო მზეო! -მღელვარებით წარმოსთქვა ელგუჯამ. -ნუ გეშინიან.

-წავიდნენ, თავი დაგვანებეს?..

-ჰო, ჰო!..დაგვანებეს!

-მაშ წავიდეთ, წავიდეთ ჩვენცა, რაღას ვუყურებთ?

-წავიდეთ, ჩემო გულო, წა!

ამ დროს მარტია და გიორგიც მოვიდნენ, ახსენეს ღმერთი და წყნარად ჩავიდნენ

გორაკიდგან. დარწმუნებულნი, რომ ამათ არავინ ხედავდა,ისინი წყნარა სიფრთხილით მიიპარებოდნენ ბუჩქებს შუა,სადაც გადის დანარჩენი ყაზახები ეგულებოდათ. მშვიდობიანად ჩავიდნენ ქვეშის დაღმართზე და ეს ალაგებიც გაიარეს.

ქვეშეთის ცოტა ქვემოთგან არის ერთი ეკლესია, რომელსაც ნაღავარევი ჰქვიან. ის ადგილი მაშინ ტყიანი იყო და იქ ბევრმა განდევნილმა მთის კაცმა შეაფარა თავი და გადარჩა იმ დროს უსამართლო დევნისაგან.

ჩვენი მგზავრებიც აქ მოეშურებოდნენ, რადგანაც გათენებას მოაღწევია და მეტს და გზას ვეღარ გაივლიდნენ ღამით, და დღე სიარული კი ჯერ კიდევ საშიში იყო. როდესაც მოგზაურები დალაგდნენ, გიორგიმ და მარტიამ თოფები აიღეს და წავიდნენ საყარაულოდ. ელგუჯა და მზაღო საყდრის გალავანში დარჩნენ. მთვარემ ამოყო წვერი და ნაზად მოჰფინა იქაურობა თავის სხივით.

-აქ ხომ აღარ მოვლენ? -ჰკითხა მზაღომ ელგუჯას.

-არა, არა… ნუ გეშინიან.

-მე კი ისე მგონია, რომ აქაც არ მოგვისვენებენ.

-არ მოგვისვენებენ და, რაც წაიღეს, აქაც იმას წაიღებენ!

-ახ, ღმერთო! რატომ არ ჩამოგვეხსნებიან, რა უნდათ ჩვენგან, რა?.. -მწუხარებით წარმოსთქვა ქალმა.

-ის უნდათ, ჩემო ყველავ, ისა, რომ შენ მეტისმეტად ლამაზი ხარ! -გატაცებით უთხრა

ელგუჯამ და მიიკრა გულზედ. -მაგრამ, ღვთის მადლმა, – გააგრძელა იმან, -მთელი ქვეყანა მტრად რომ გადამეკიდოს, მაშინაც არავის დაგითმობ.

მზაღომ ამ სიტყვებზედ დაღუნა თავი, მთლად აენთო სიხარულის ცეცხლით და, თუმცა ტუჩები მთრთოლვარეთ უცახცახებდნენ, სიტყვა კი ვეღარ წარმოეთქვა.და ან რა უნდა ეთქვათ იმისთანა დროს?..ის იყო იმისთანა წამები,როდესაც კაცს მარტო გრძნობა შეუძლიან და მხოლოდ ერთი შეხედვა, ერთი ამოქშენა მთელი წლის საუბარზედ მეტს გამოსთქვამს, მეტს აგრძნობინებს.

ისინიც გრძნობდნენ სრულს ბედნიერებას, რაღაცა უმაღლეს სიხარულს და უანგარიშოდ ეძლეოდნენ ამ მღელვარების მონატრებას. ელგუჯას თავი წყნარ-წყნარად მოეხარა, დაუახლოვდა ქალის აღზნებულ პირისახის, რომელიც სასიამოვნოდ უღუტუნებდა და გამოურკვეველს მდგომარეობაში შეჰყავდა. ერთი წამი კიდევ და მოულოდნელად, მოუფიქრებლად იმათი ტუჩები შეუერთდნენ ერთმანეთს და ორივე თავდავიწყებამ სრულიად დაიმონა..

ამ ნეტარებაში იყვენენ, როდესაც თოფი გავარდა და შეყვერებულები გამოიყვანა ამ მდგომარეობიდგან. თოფის ხმაზედ გაცვივდა კიდევ რამდენიმე თოფი და მოისმა ყვირილის ხმა იმ მხარეს, სადაც მარტია და გიორგი ყარაულად იდგნენ. ელგუჯა გაიჭრა იქითკენ და თვალწინ წარმოუდგა შემაძრწუნებელი სურათი, რომელიც არ მიემსგავსებოდა ამ რამდენიმე წამის წინ ნაგრძნობს. მარტიას და გიორგის გარს შემოეხვეოდნენ სალდათები, რომელთაც მამაცად იგერიებდა ეს ორი, მეგობრისათვის თავგადადებული კაცი.

რამდენიმე კაცს, რომლებიც დარჩენილიყვნენ გაგის ამალიდგან გორაკის მახლობლად ელგუჯას და იმის ამხანაგების სათვალიერებლად, დაენახათ გაპარულები, მიჰყოლოდნენ ჩუმად უკან და გაქცეულების ბინა შეენიშნათ; ამაზედ შეეტყობინებინათ ნაჩალნიკისათვის, რომელსაც მკაცრი განკარგულება მოეხდინა და წაეყვანა მთელი როტა. აი ეს სალდათები დახლდნენ, რომლებიც მარტიას და გიორგის ბუზებსავით გარს ეხვეოდნენ.

ელგუჯა ხმალამოწვდილი გადახტა და გაქანდა თავის ამხანაგებისაგან: წინ სალდათი გადაუდგა და მიუშვირა შუბი. ელგუჯამ შუბს ხელი გაავლო, აიცდინა და ისე მარდად და ძალზედ წამოუსვა ხმალი კისერში, რომ ამ უბედურის ტანი და თავი ცალ-ცალკე გაგორდა. რამდენსავე გაბრძოლების შემდეგ, ელგუჯა შეუერთდა თავის ამხანაგებს, თუმცა ამ შეერთებამ ბევრი აღარა უშველა-რა. იმ ადგილას, სადაც ისინი იდგნენ, ხალხი ერთბაშად შეჯგუფდა და ბურთსავით შეიკრა. იქ რაღაც გამოურკვეველი მოძრაობა იყო. როდესაც ხალხი გაიშალა, დედამიწაზედ რამდენიმე დამახინჯებული და დაჩეხილი მსხვერპლი გამოჩნდა. მათ შორის იცნობდით ელგუჯასა და იმის ორ ამხანაგსაც, უწყალოდ შუბებით დაცხავებულთა… ელგუჯა გულაღმა პირდაღებული ეგდო და მკერდიდგან რამდენიმე ალაგას თქრიალით სისხლი გადმოსდიოდა. ერთი სალდათი მივიდა და კიდე რამდენჯერმე ჩასცა შუბი…

რაღა თქმა უნდა, რომ მზაღოს დაიჭერდნენ.

VII

მზაღო დიდ დამნაშავესავით სიფრთხილით მიჰყავდათ სალდათებს, რომნიც შემთხვევას არ უშვებდნენ ისე, რომ უზრდელად არ დაეცინათ იმის მდგომარეოისათვის და არ გამოეჩინათ თავიანთი შეუბრალებლობა.

ქალი მისდევდა გამარვებულებს პირმოკრული და გაფითრებული სახით. იმის მიმზიდველი, ჟუჟუნა თვალები მეტის მწუხარების ცეცხლით გამშრალიყვნენ და გარეგნულად გამოიხედებოდნენ. ქალმა ჯერ კიდევ არ იცოდა, თუ სადამდის მიეხწია დღევანდელს უბედურებას…

აი , იმ ადგილასაც, სადაც ძალა და სიმართლე ერთმანეთს შებმოდნენ და ამ ბრძოლის მსხვერპლნი, ზოგი გულაღმა, ზოგიც პირქვე, შესაზარად დამახინჯებული, ეყარნენ; ზოგი მათგანი, ახლად აშლილის წვერ-ულვაშით,თითქოს გაღიმებულის პირისახით, დასცინოდნენ ხალხის ამდენს უსამართლობას და ველურ ქცევას. ზოგს ვაშკაცურის მკერდითგან ჩამოეწყვიტათ საკინძი და, თითქოს განგებ, გამოეჩინათ ვაშკაცური ჭრილობა.

ელგუჯას, რომელსაც ჯერ კიდევ ხელი არ მოეშორებინა ხმლისათვის, თითქოს ხელახლად საბრძოლველად იწვევდა მტრებს, განაპირებიტ ეგდო. მზაღო შეჰკრა თვალი და წაიბარბაცა, მაგრამ ისევ ჩქარა შეიმაგრა თავი და შესდგა. ფერი ეცვალა, მუხლები აუკანკალდა და წნორის ფურცელსავით თრთოლა დაიწყო…

-გაიარე, გაიარე! -მკაცრად უბრძანა ერთმა სალდათთაგანმა და, როდესაც ნახა, რომ მისი ბრძანება აუსრულებელი რჩებოდა, უფრო მკარცრის და მბრძანებელი ხმით გააგრძელა:- შენ, არ გესმის? გასწი-მეთქი!.. – და ამ სიტყებთან ერთად ისე ძალზედ წაჰკრა თითქოს კონდახი, რომ ქალი წატორტმანდა და, თუ მეორე სალდათს არ დაეჭირა, ღორღებში გადავარდებოდა.

მზარო შეკრთა მეტისმეტი ტკივილისაგან და გამწარებულმა ისეთის თვალით შეხედა ასე ერთგულათ სამსახურის აღმასრულებელს, თითქოს იქვე გაქრობას უპირებდა.

-თვალებს რას აჭყეტ? გასწი, გასწი! – კიდევ უთხრა იმან, გაავლო ხელი და რამდენიმე ნაბიჯი ძალით გადაადგმევინა. ამ დროს ქალი ერთბაშად გაუსხლტა ხელითგან თავის ძალდამტანებელს და წარმოუთქმელის მწუხარე ღრიალით გაქანდა ელგუჯასაკენ, რომლისატვისაც უკანასკნელი მშვიდობა უნდოდა ეთქვა, მაგრამ იქამდის ვეღარ მიაღწია, ძალამ უღალატა და ღონემიხდილი იქვე დაეცა.

სალდათები მისცვივდნენ, ასწიეს ისე გულშემოყრილი და იქვე მომავალი მთიულის ურემს შეუგდეს, რომელსაც უნდა ბატონ ნაჩალნიკთან წაეღო.

გახარებულთ ,,საისტორიო გამარჯვებით” გასწიეს სიმღერით ქვეშეთისაკენ და მკვდრების დასამარხად კი რადმენიმე მთიული დააგდეს; იმათ მხოლოდ სალდათების დამარხვა ჰქონდათ ნაბღძანები და იმ ბინტი კაცებისა კი – ისე დაყრა, რათა გამვლელ-გამომვლელლ ენახა, თუ რაგვარს სასჯელს მიაღწევს ამგვარი მოუსვენარი ხალხი.

როდესაც სალდათები დაასაფლავეს, ყველანი წავიდ-წამოვიდნენ, მაგრამ რაწამს ფეხის ხმა მიწყნარდა, ტყიდან გამოვიდა ერთი მოხუცებული, ჭაღარა შერთული კაცი და რამდენიმე ყმაწვილი შეიარარებული მთიული. მოხუცებული მივარდა მარტიას და დაუწყო სინჯვა.

– მომკვდარა, მოუკლავთ ძაღლებს! წარბშეჭმუხვნით წარმოსთქვა იმან.

-სხვეიცა ნახე, შენი კვნესა მე, ბერდიავ , სხვებიცა თუ დაუხოციათ დავმარხოთ ასე ნუ დავყრით, ნადირი გაუფუჭებს, ქრისტიანები არიან.
ბერდიამ გასინჯა გიორგიც, რომელზედაც იმედგარწყვეტილმა ხელი ჩაიქნია, და გადავიდა ელგუჯასაკენ. ამ უკანასკნელს დაუწყო კარგა ხანს სინჯვა, რამდენჯერმე გაუჩხრიკა ჭრილობანი და კარგახანს აკვირდებოდა იმის პირისახეს.

ა, ბედშავ ვაჟაო!… სულ არ დაუხვრეტიათ!… ამისატვის ყოფილა დედის ძუძუ ალალი!…

ცოცხალია, ცოცხალი? გულისძგერით ჰკითხეს ყმაწვილმა მთიულებმა, რომელნიც თავს დასდგომოდნენ ელგუჯას და მოწიწებით უყურებდნენ იმის ვაჟკაცობის ბეჭედს გულში ჭრილობას უფალმა უწყის ჯერ კი სუნთქავს და ბერდიავ! ეგებ მოარჩინო ეგ ვაჟი, ლომისის მადლსა.

უფალმა უწყი! წარმოსთქვა იმან მოკლეთ და ისევ მიუდგა იარების სინჯვას და ჩხრეკვას. არც ერთი ჭრილობა სასიკვდილო არაა!

მაშ იმედი გაქვს?

უფალმა უწყის! ღვთისა და ნაღავარევის ბრძანებას წინ ვინ წაუდგება! წადით, მათარებით წყალი მოიტანეთ, ცდა ჩემი იქნების და ბრძანება კი უფლის აღსრულდების.

რამდენიმე მთიული გაიქცა იქვე წყაროსთან და მათარებით მოარბენინეს წყალი. სხვებმა მოუთხარეს საფლავი მარტიას და გიორგის, რომელთაც ერთად უპირებდნენ დასაფლავებას.

ბერდიამ მობანა ელგუჯას იარები, ჩხირით გაუსინჯა სიღრმავე, მიმართულება, ამოიღო დაძენძილი კანაფი ჩანთიდგან, გასრისა მარილიანს ერბოში და გაუკეტა სანახავები; შემდეგ მოაყარა რაღაცა დანაყილი ბალახი და შეუკრა ჭრილობები. კრიჭაშეკრული პირი გაუხსნა ხანჯლით და პირში რამდენიმე წვეთი რაღაცა წამლისა ჩაასხა.

როდესაც ყველა ეს გაათავა,წყნარად დაიბანა ხელები და დამშვიდებულმა წარმოსთქვა:

-ნაბადი მოიტანეთ და ქიმბარიანთ კარს წაიღეთ,იქ ნინიასას მიიტანეთ,ის საიმედოა-თავის სახლში დააწვენს.

-კარგი,შენი კვნესა-მე,კარგი,თვალის დახამხამებაზედ ავიყვანთ!-წარმოსთქვა ერთმა და გაშალა თავისი თეთრი ნაბადი,რომელიც გვერდზედ კოხტად ჰქონდა მოგდებული. იმას მიეშველნენ რამდენიმე სხვა მთიულებიც,დაასვენეს ელგუჯა ნაბადზე და ისე წაიღეს.სხვები კი, ბერდიას თაოსნობით,მიუდგნენ მარტის და გიორგის დამარხვას.

როდესაც დახოცილები სამარეში ჩაასვენეს,ბერდიამ, როგორც უფროსმა, საჭიროდ დაინახა გამოსასალმებელი სიტყვის წარმოთქმა:ის აქებდა მიცვალებულთა გულადობას და ვაჟკაცურად სიკვდილს; პირდებოდა, რომ ამგვარად სიკვდილისათვის გახარებულნი დაუხვდებოდნენ საიქიოს იმათნი წინაპარნი და სიამოვნებით მიიღებდნენ იმათ ,, უკუნითი უკუნისამდე”დაუვიწყარს მოქმედებას.ბოლოს სიტყვები შემდეგით გაათავა:

-ლომისის მადლმა, თითონ თამარ-პირიმზე მიგიძღვებათ მეუფესთან!..თავად უამბობს თქვენს ვაჟობას და თავის გვერდს შკამს დაგიდგამთ..ვაი ამითი,რომ ადრე დაიხოცენით და თქვენი მარჯვენა ვეღარ გააცივებს მტრის გულს!..გმარხავთ იმისთვის,რომ ნადირს არ გაეფუჭებინა თქვენი პირისახე,მაგრამ, ღვთის მადლმა,უწინ ყორნები ამოგჭამდნენ თვალებსა-თქვენისთანა ვაჟკაცებს აბა ყორნის მეტი რაი მიუდგებოდა? თქვენ ცხონება, დამრჩოთ დანახვა და გაგონება! სისხლს სისხლი გასწმენდს, ვაჟკაცს-გულადობა,მტრისგან უშიშრობა! სცხონდით,სცხონდით, სცხონდით!..-მერმე შეიჭმუხნა წარბები, აიღო სამჯერ მიწა და მიაყარა:-მიწა ხართ და მიწად იქეცით!-ყოველ მიწის მიყრაზედ წარმოსთქვამდა ის.

ამ სიტყვების შემდეგ ჩუმად და წყნარად მიეხვივნენ იქ მყოფი მთიულები და საჩქაროდ ამოავსეს სამარე მიწით და დაღვრემილები,შეჭმუხვნილის სახით შეუდგნენ მთებს, რომ პირველსავე შემთხვევაში იგენიც ისე ვაჟკაცურად და სასახელოდ დახოცილიყვნენ.

ამ ხანში მზაღო მიიყვანეს ქვეშეთში,სადაც იდგა ნაჩალნიკი და კიდევ რამდენიმე ჯარის უფროსები. ჩერქეზის ქალი ხევშიაც კი ეუცხოვებოდათ და, წარმოიდგინეთ, აქ , მთის აქეთ, სადაც მმართველებად სხვა ქვეყნის ხალხი იყო,რა მოქმედება უნდა ჰქონოდა?

ყველა,დიდი თუ პატარა, გარბოდა მზაღოს სანახავად,რომელიც ერთი-ორად საინტერესო ხდებოდა იმისთანა შემთხვევის შემდეგ ,როგორც იმისი გატაცება და იმისთვის ამდენი სისხლის ღვრა.

წარმოიდგინეთ ქალის მდგომარეობა ,რომელსაც გული სევდითა და ვარამით გავსებდა,ითხოვდა სრულს მარტოებას,რათა თავისუფლად შესძლებოდა გულის ,,ამობოხრა”.

იმან ნახა თავისი გულითადი მეგობრები, თავისი სანატრელი ელგუჯა ისე დამახინჯებულიყო, დაჩეხილები,-ვინ იცის,იქმნება ცოცხლებიც იყვნენ და ისე უპატრონოდ, მოუვლელად, უნუგეშოდ დაყრილები ცხარე მზეში.-ამას არამც თუ იმათზე მზრუნველობის ნებას აძლევდნენ, არამედ იმდენადაც კი არ უსვენებდნენ,რომ მარტოობაში თავისი ტანჯვა ცრემლებით შეემსუბუქებინა.

ყველას უნდოდა იმისი ნახვა,იმისი გასინჯვა; ყველა ცდილობდა კარგად გაესინჯათ იმისი სახე, მისი თვალები, წარბები და ამისათვის დაურიდებლად გარს ეხვეოდნენ: პირდაპირ შესცქეროდნენ პირისახეში და ღიმილით ოხუნჯობდნენ იმის შესახებ, და ეს ოხუნჯობა არ იყო მოკლებული გარყვნილს,ცინიკურს აზრებს.

-რა ლამაზი ყოფილა! ეშმაკმა წაიღოს მაგისი თავი!- წარმოსთქვა ერთმა აფიცერთაგანმა.

-ლამაზი და მერე როგორი ლამაზი!-გაზმორებით უპასუხა მეორემ.

-ეხლა ეგ რომ რუსეთში მყოლოდა… ლაზათიანს მარხილიში შებმული ზარებით და ეჟვნებით და ცხენები და სტრელნაში!- წარმოიდგინა კიდევ ერთმა.

-აბა, იქ იქნებოდა ამბავი, აი?

-ტუჩებს უყურეთ, ტუჩებს, მარჯანს არ მიუგავს? ტუჩები რა, ერთი თვალებს შეხედე, თვალებს!

-ქალი კი არა, ცეცხლია, ცეცხლი!

ისე სინჯავდა და ლაპარაკობდა ეს ხალხი, თითქოს ჩერქეზის ცხენი ჩაეგდო ხელში და იმის ასოების ღირსება-ნაკლულევანებას შეეხებოდა საქმე. ნაჩალნიკისც მობრძანდა თავის ამალით. ის ყოველის ღონისძიებით ცდილობდა იქ მყოფების ყურადღება მიექცია თავის ღირსებისათვის. ამან, ზურგზედ ხელებდაწყობილმა, ,აუარ-ჩამოუარა ქალსა, რამდენჯერმე ნიკაპს ხელი მოჰკიდა და ძალად მიაღებინა თავისკენ თავი. შემდეგ გააცმაცუნა მსუნაგი ძაღლივით პირი, მოილოკა ტუჩები და განკარგულება მოახდინა, რომ სატუსაღოში შეეგდო და ფრთხილად მოგცეოდნენ. თითონ კი დაბრუნდა შინ და სადილად მიიპატიჟა აფიცრები, რომელთ წინაშეც, -,,გღევანდელი გამარჯვების შემდეგ”,-ღვინო კოკებრივ ოსმოდა.

ასე ქეიფით გაატარეს საღამომდის აფიცრებმა, ღვინოზე თავისუფლად მიშვებულებმა, ზედიზედ გადაჰკრეს აზარფეშები, თითქოს ეშინოდათ-მშვენივრად დროს გასატარებელი დრო არ დაჰკარგოდათ: მითვნენ და იქვე თავმოჭრილსავით მიეყარნენ.

თავს ინახავდა მარტო ნაჩალნიკი, ეს იყო მიზეზი რომ სუფრითგან მარტო ის ადგა მხოლოდ შეზარხოშებული. ამ დაპატიჟებით ხალხის მმართველს სურდა, როგორც იქმნებოდა, თავითგან მოეშორებინა სხვები, რომელთაც იმისი სურვილის დაშლა და ეს სურვლი კი იყო -ეუჭველად და რაც უნდა მოსვლოდა- მზაღოს პატრონად გახდომა. ის ფიქრობდა იმ წამაცდენ სოამოვნებაზედ, რომელიც ამ ქალს უნდა მოეტანა იმისთვის:ხატავდა თავის აზროვნებაში სხვადასხვა სურათებს, რომელთა მოქმედებაც ადნობდა და სიამოვნების სისუსტეში შეჰყავდა.

მოვიდა ის დროც, როდესაც წარმოიდგინა, რომ თავის სურვილის აღსრულებაში მოყვანა შეიძლებოდა, და ამისათვის დაიბარა თავისი ერთგული კაცი, გაგზავნა ქალტან და მოაყვანინა, ვითომც ჩვენების ჩამოსართმევად.

წარბებშეჭმუხვნილმა ნაჩალნიკმა შეიყვანა ქალი თავის ოთახში, მაგრამ რაწამს კარები შეიკეტა, ერთბაშად მკაცრ მბრძანებლითგან გარყვნილ არშიყად გადაიქცა.

-ძალიან უნდა დიხაროდეს, ჩემო კარგო, რომ მე მომეწონე!- უთხრა იმან და მოხვია ხელი.

ქალი ვერ მიმხვდარიყო, თუ რასა ნიშნავდა იმისი საუბარი, მაგრამ როდესაც გაიგო, ეღტბაშად გაუხტა ხელითგან და სწვდა ხანჯალს, რომელიც იქვე სტოლზედ ეგდო.

-შესდექ, თუ წერას არ აუგდიხარ!- შესძახა მრისხანედ ქალმა და მომზადებული დადკა კედელთან.

ნაჩალნიკი მზაღოს ისეთ გარყვნილ ქალად უყურებდა, რომელმაც ვიღაცა მოხევეებთან კი იკისრა გაქცევა, და ამისათვის დარწმუნებული იყო, რომ პირველშივე იმის სურვილს გამოცხადებას დიდი ბედნიერებად ჩასთვლიდა. ამისთვისაც გაბედა ამ კაცმა პირდაპირ, დაურიდებლად თავისი არშიყობა. წარმოიდგინეთ, რა მდგომარეობაში უნდა უნდა ჩავარდნილიყო, როდესაც ქალისაგან ამისტანა წინააღმდეგობა დაინახა! ნაჩალნიკი რამდენსამე ხანს გაჩერებით შეჰყურებდა გაცეცხლებულს ქალს, რომელსაც თვალები ცეცხლსავით ანთებოდა და მომზადებულიყო ყოველგვა ბრძოლისათვის თავის ნამუსის დასაცველად. პირველი გაშტერების შემდეგ ნაჩალნიკმა გაიღიმა, რადგანაც აზრშიგაურბინა, რომ ,, ქალები ყოველთვისინ თავს ძალად ინაზებენ-და მზაღოც ქალი არისო”.

-ნეტავ იცოდე, რა- რიგად გიხდება ეგ ჯავრობა!…- უთხრა ნაჩალნიკმა, -სწორედ დასახატი ხარ!… კარგია, გეყოფა ხუმრობა!..-ამ სიტყვებტან ერთად ხელის მოკიდება მოისურვა. ქალმა ისეთი ხმით შეჰყვირა და მოუქნია ხანჯალი ამ კაცს, რომ იმან საჭიროდ დაინახა უკან დახევა.

-ყველა პატიოსანი კაცი, ამგვარ შემთხვევის შემდეგ, თუნდ ის მართლა სიყვარულითაც ყოფილიყო გატაცებული, თავს დაანებებდა ნამუსის დამცველ ქალს, მაგრამ

ამ ,,პატივისცემ” პირს კი ვერ შეაყენებდა ეს საბუთები: იმას თავმოყვარეობა ნებას არ აძლევდა თავი დაენებებინა მზაღოსათვის და, ოღონდაც თავის საწადელისათვის კი მიეღწივა-და, ის რას დასდევდა ქალის ხვეწნას და თხოვნად.

წინააღმდეგობის შემდეგ მზაღო იმისთვის ერთი-ორად უფრო მიმზიდველი შეიქმნა. მაგრამ როგორ რა უნდა ექნა ,რომ მიეღწივა თავის სურვილისათვის? იმან ყველაზედ უკეთესად დაინახა თავის მოკატუნება და მოტყუებით მოქმედება, რადგანაც ნებაყოფლობით და ძალით არა გამოდიოდა-რა.

-მე ძალიან მოხარული ვარ, რომ მაგდენს დანაშაულებასთან გარყვნილი მაინც არაკარგი ყოფილხარ. კარგი, შენ დაისჯები, როგორც ხელმწიფე-იმპერატორის მოღალატე. შენ და შენმა მეგობრებმა მოკალით ერთგული აფიცრები…სხვები ძაღლებივით დავხოცეთ და შენც სიკვდილით დაისჯები.

-ელგუჯას შემდეგ მეც მოვკვდე-რა!…

-შენ გაწვალებენ, გტანჯავენ, ჩამოგახრჩობენ…

-გიაურებმა წვალების მეტი რა იციან?.. თქვენ იმდენი ვაჟკაცობა ვინ მოგცად, რომ კაცი პირდაპირ მოკლათ?.. თქვენ გულადები მაშინა ხართ, როცა ერთზედ ათი მიდიხართ! დეე სხვებს შეეშინდეთ მაგისი, მე არ მეშინიან!

ამ ლაპარაკის დროს ნაჩალნიკი თანდათან უახლოვდებოდა მზაღოს და, როდესაც ეს უკანასკნელი ლაპარაკით გატაცებული იყო, ნაჩალნიკმა გადასდგა უკანასკნელი ნაბიჯი, მისწვდა იმას ხანჯლიანს ხელში და მაგრად დაუჭირა მაჯა.

– აა! – სიხარულით შესძახა იმან, – ახლაც წამიხვალ?

ქალმა ტკივილისაგან და ჯავრისგან შეჰყვირა და უნდოდა განეთავისუპლებინა შეტაცებული ხელი, მაგრამ ნაჩალნიკს ისე მაგრად მოეჭირა მაჯაზედ, რომ ძვლებს ჭახჭახი გაჰქონდა და თითები ხორცში ჩასხდომოდა.

– ტყუილად-ღა იბრძვი, ჩემო ჩერქეზო, ტყუილად, შენი ნაზი ხელები ვეღარ დამსხლტება!

ქალი იბრძოდა და ღმერთსიწოდებდა ამგვარად უპატიოსნო ძალდატანებისათვის, მაგრამ უპატრონოს თვის ღმერთიც განზედ უდგება და ხალხიც. იმას თანდათან აკლდებოდა ძალა. მკლავის ძარღვები უსუტდებოდა და მწუხარებით ხედავდა, რომ ჩქარა ბრძოლას ვეღარ შეძსლებდა. ბოლოს მკლავი სრულებით დაუბუჟდა, თითები უნევლივ გაეშალა და ხანჯალი თავისთავად წკრიალითდაეცა ფეხებთან. აქ ქალმა დაუწყო მუდარა, ხვეწნა. აფიცებდა, რაც კი საფიცარი ჰყავდა. აბრალებდა თავის თავს, მაგრამ რა საქმე ჰქონდა თავმოყვარეობისაგან გაზვიადებულს ნაჩალნიკს ან ხვეწნასთან, ან თხოვნასთან, ოღონდაც თავის მიზნისთვის მიეღწია. ის მოელოდა წუთის, თუმცა უპატიოსნოს, მაგრამ მაინც სიამოვნებას. და ეს საკმარისი იყო რომ ის დაყრუებულიყო რომელიმე კაცობრიული სიტყვის ჩაგონებისათვის.

მკლავებიდან გადავიდა ტანზედ და მაგრა მოხვია ხელები. ბრძოლა შეიქმნა უფრო მწარე, გაშმაგებული. ქალს ამ დროს თითქოსღონე ემატებოდა გაუპატიურების შიშით და კაცს კი – უპატიოსნო სურვილის აღსრულების დაახლოვებით.

ასე იბრძოდნენ ოდნავ, მაგრამ მზაღოს ჩქარა დაეტყო, რომ თანდათან ღონე აკლდებოდა და აშკარად კაცი სძალავდა. კიდევ რამდენიმე წუთი და დასუსტებული, ძლივსღა მსუნთქავი მეტის მღელვარებით, დაღალული ქალი აიყვანა ნაჩალნიკმა, მიიკრა გულზედ და გამხეცებულმა დაუწყო ლოშნა. ბოლოს მიიტან ქალი იქვე მდგომ ტახტთან, რომელზედაც დასვა. აქ კიდევ რამდენჯერმე გაიბრძოლა მზაღომ, მაგრამ ჩქარა ღონე მიხდილი და თითქმის გულშემოყრილი გადაესვენა ტახტზედ.

VIII

სალდათებმა, რომელთაც ჩაიბარეს მზაღო, საჭიროდ დაქინახეს მასხრად აგდება იმის უბედურებისა. თავისუფალის ღავისუფალის ღიმილით ელაზღანდარებოდნენ იმას და ისეც მოწამლულს, დაშხამულს გულში კიდევ საწამლავს ასხამდნენ.
– რა ჰქენ, გოგო, ნაჩალნიკმა ჩამოგართვა ჩვენება? -ეუბნებოდა ერთი.

-კარგად გამოიძია, კარგად?..-დასცინინოდა მეორე.

ქალი წითლდემოდა, თრთოდა და აღარ იცოდა, რა ექნა, ან სად დაემალა თავი. ის იწოდა სირცხვილისაგან, სანატრელი ჰქონდა ამჟამად მიწა გახეთქილიყო და თან ჩაეტანა, თუმც კი სიკვდილისაც ისე ეშინოდა, როგორც თითონ სიცოცხლისა, რადგანაც, იმის ფიქრით, საიქიოს უეჭველად ელგუჯას უნდა შეხვედროდა და რაღა თვალით უნდა შეეხედნა იმისთვის? მართალია, დამნაშავე არ იყო, მაგრამ ხანჯალი ხომ ხელში ჰქონდა: თავის ძალის დამტანებელი ვერ მოჰკალა,თავის თავი როგორღა დაირჩინა ცოცხალი?!. მაშ ელგუჯა დაჰკარგა? დაჰკარგა სამუდამოდ! ის ვეგარ გაბედავდა საიქიოს იმასთან შეყრას. ასე ფიქრობდა მზაღო და ამისთვისაც იმის სატანჯველი ერთი-ორად მოსვენებას მაინც მოელის. სახას, სიკვდილის შემდეგ, სიხარულის იმედი მაინცა ჰქონდა და ამას კი სიკვდილსაც კი ეშინოდა;სხვას საიქიოს სატრფოს ნახვის სიამოვნების იმედი ჰქონდა, და ეს კი საიქიოსაც ისეთ სატანჯველს მოელოდა, როგორც სააქაოს. ბოლოს მიახწევს საპყრობილეს რომელშიდაც შეაგდეს, და უფროსმა მცველმა საჭიროდ დაინახა კიდევ რამდენიმე საწამლავის ჩასხმა ამ ქალის გულში, თითქოს საკმარისი არ იყო ის ცეცხლი რომელიც უწყალოდ სდაგავდა იმას.

-აქა ბრძანდებოდეთ, ქალბატონო, სანამ ნაჩალნიკის ჩვენების ჩამოსართმევად-უთხრა მცველმა ღიმილით.

ამ სიტყვებზედ სხვა იქ მყოფ სალდათებმა გაირხარხარეს და იქ მყოფი მთიულები კი დააფიქრა, შეაჭმუხვნინა წარბები და ერთმანეთში ჩურჩული დააწყებინა.

-ლომისის მადლმა, ესეთიც არა გვინახია -რა!… – წარმოსთქვა ერთმა. – რა ამბები ხდება, გაბრიელავ?. გინახავს როდისმე დიაცის ეგრე გაუპატიურება?

-არა, არა, შენი კვნესა-მე, არც მინახამს და არც გამიგონია… ორი მოსისხლე ხმალ-ამოუღებელი ერთმანერთზედ რომ მისულიყო, დიაცი თავშალს გაუშლიდა შუაში და მაშინვე გაშველდებოდნენ ერთმანერთს, ესენი კი… -აღარ გაათავეს სიტყვები და ჩაიქნია ხელი.

-აბა, ქალის გატაცებაც ბევრჯელ მომხდარა, ძალადობაცა, მაგრამ, ვისაც გაუტაცნია,

ცოლადაც სდომებია, თორემ ამისთანა საქმეს ვინ იზამდა? მაგისთანა საქმის ჩამდენს, პირიმზის მადლმა, მტერი თუ მოკეთე, ყველა მტრად გადაეკიდებოდა.

-ესენი კი დასცინიან!-გაკვირვებით სთქვა კიდევ ერთმა.

ამ ლაპარაკში იყვნენ სატუსაღოს კარებთან მოგროვილი მთიულები, როდესაც იასაული მივიდა და დასძახა:

-რას უდგეხართ აქ? წამოდით, ბეგარა მოვიდა!

-შეშა ეხლა არ მოვუტანეთ? ღმერთი აღარა გყავსთ?

-გამოიარეთ, გამოიარეთ, ნუ ლაპარაკობთ, თორემ ეხლა ყაზახები მოვლენ და სულ მათრახით ტყავს გაგაძრობენ!

-რაზედ გაგვაძრობენ, რას გვემართლებიან?..

-მაშ ხელმწიფეს სამსახური არ უნდა? -ამაყად დაიძახა ნაცვალმა, თითქოს მართლა ხელმწიფის სამსახური უსამართლობაში იყო.

ცოტა ლაპარაკის შემდეგ მართლა მოვიდნენ ყაზახები და წაუშინეს მათრახებით ხალხს, რომელიც გაიშალა და წავიდნენ ურმების შესაბმელად.

-ურჯულოები ყოფილან, ლომისის მადლმა, ურჯულოები, ხარებს ჩლიქები წასცვივდა ამდენის მუშაობითა და მაგათგან კი შებრალება აღარ იქნა…

,, ჩავცვივდით საგონებელში, როგორც კამბეჩი მორევში” -პასუხის მაგიერ მწუხარებით შემღერა ერთმა მთიულმა, გაუკრა აპეური ხარს და გადაჰკრა სახრე, თითქო იმაზედ უნდოდა ჯავრის ამოყრა…

ამ ხანში ნაჩალნიკი გამობრძანებულიყო ბალკონზედ და საქართველოში ახალადშემოღებულ სასმელს (ჩაის) მიირთმევდა. იმისი პირისახე რაღაც სულელურს, თავმოყვარე სიამოვნებას გამოსთქვავდა. რამდენიმე მთიული შორეახლო მინდორზედ იდგა და ბატონს ელოდა ( მაშინ ნაჩალნიკს ასე ეძახდნენ), რომელსაც მოწყალება მოეღო და მოესემინა იმათი საჩივარი. ნაჩალნიკი დიდი ხანია რაცა ხედავდა იმათ, მაგრამ, ვითომც მეტის ამაღლებისათვის ხალხის თვალში მეტს აცდევინებდა. ბოლოს მოიღო მოიწყალება და ჰკითხა:

-ვინა ხართ თქვენ?

-ჩვენ ბეუაანთ-კარელები გახლავართ, შენი კვნესა მე! – ქუდის მოხდით უპასუხეს იმათ.

-რა გინდათ?

-ყაზახები ჩაგვიყენეს, შენი კვნესა-მე, და იმათ გაგვატყავეს… ერბო აღარ შეგვარჩინეს და ყველი, ქათამი და კვერცხი.

-მაშ ყაზახებმა ჰბედავთ ჩივილს? ყაზახებო!-დაიძახა იმან და ამ სიტყვებზედ გამოცვივდნენ ყაზახები.-მათრახები ამათ, მათრახები!

ბრძანების აღმსრულებლებმაც დაუარეს სამართლის მძებნელ მთიულებს და ჩქარა გაფანტ-გამოფანტეს.

ნაჩალნიკი სიამოვნებით უყურებდა ამ სურათს, მაგრამ ეს სიამოვნემა ჩქარა ჩაეშალა, რადგანაც მონდორზე ერთი ვიღაც აფიცერი რამდენიმე ყაზახით გამოჩნდა.

ჩამოხტა ცხენიდგან, მოვიდა ნაჩალნიკთან და გადასა რაღაცა პაკეტი. ნაჩალნიკმა გახსნა, წაიკითხა და გაფითრდა, რადგანაც ეწერა ბრძანება, რომლითაც სვიმონა ჩოფიკაშვილი მთის ხალხის მმართველად ინიშნებოდა და ძველს კი უმაღლესი მთავრობა იბარებდა.

არ გაუვლია რამდენიმე წამს, როდესაც ქვეშის დაღმართზედ გამოჩდნენ რამდენიმე ცხენოსანი და თამამად მივიდნენ ნაჩალნიკის კარებთან: წყნარა ჩამოხტნენ, ამოვიდნენ უფროსთან და ცივად მიესალმნენ. ეს გახლდათ სვიმონ ჩოფიკაშვილი, გაგის სახლისკაცი და მოადგილე dველი უფროსისა, რომელსაც იმისთვის ადგილი უნდა ჩაებარებინა.

IX

ამ მოთხრობის გასაგრdელებლად საჭიროა გაგაცნოთ სვიმონ ჩოფიკაშვილი.

საქართველოს რუსების მფარველობის ქვეშ შესვლამდინაც სვმონ ჩოფიკაშვილი იყო ერთი მიღებულ კიაცთაგანი მეფესთან. ამას ებარა მთელი მტის ხალხი და ის სიმაგრეები, რომელსაც კავკასიის კარს უწოდებენ-დარიელა.

ეს პირი ჯერ წინააღმდეგი იყო რუსეთის მფარველობის ქვეშ შესვლისა, მაგრამ უკანასკნელს რჩევაზედ, რომელიც მეფის სასახლეში იყო გამართული, შეიტყო მეფის გარდაწყვეტილი სურვილი და, როგორც მეფის ერთგულთაგანი, რომელსაც მფის წეადილის წინააღმდეგობა მომაკვდავ ცოდვად მიაჩნდა, დამორჩილდა ბრdანებას და მიემხრო შეერთების მსურველთა.

რჩევის შემდეგ ისევ თავის მთებში დაბრუნდა და, მეფის ბრძანებისამებრ, თავის თავზედ მიიღო ზრუნვა მომავალს რუსებზედ.

ის გულმოდგინედ ასრულებდა ამ სამსახურ და ცდილობდა მეფე გიორგის ახსრულებოდა ის წადილი და ის სარგებლობა, რომელსაც მეფე და მისი მომხრენი ამ მფარველობისაგან მოელოდნენ. რუსებმაც ჩქარა შენიშნეს სვიმონ, რადგანაც დაინახეს იმისი გავლენა მთაში და თავის მხრითაც ჯარების შესახებ მიანდეს სხვადასხვა განკარგულება.რა საკვირველია, ეს იმათთვის სასარგებლო პირი კიდეც დააჯილდოვეს და პირდაპირ მაიორისნ მუნდირით და ეპოილეტებით მხარბეჭი აუყვავეს.

სიმონის ამ გვარმა მდგომარეობამ შური აღუძრა გაგის, რომელსაც სამუდამო ზრუნვად შეექმნა სვიმონის დამცირება, რომ იმის ადგილი თვითონ დაეჭირა. ამისთვის გაგი შეუჩნდა ალექსანდრე ბატონიშვილის, დაარწმუნა, რომ რუსების შემოსვლის მიზეზი მხოლოდ სვიმონი იყო, და ეს რომ არ ერეოდეს საქმეში და არ უშლიდეს, რუსების განდევნა ადვილი იქნებოდაო. ბატონიშვილი წინადვე იცნობდა ვიმონს, როგორც ერთ სასარგებლო და ჭკივიან კაცს და ამისათვის იმის დაცემა იქამდის არ უნდოდა, სანამ იმის მომხრობას არ სცდიდა.

ალექსანდრემ, რომელსაც ხევსურეთში თავის მომხრე ჯარები შეეყარა, გამოუგზავნა კაცი სვიმონს დსა ითხოვდა მისგან სრულს მორჩილებას, ხევიდგან რუსების გარეკას და ამ უკანასკნელებისათვის შემოსასვლელ გზების შეკვრას. ამ ბრძანების აღსრულებისათვის მეფე პირდებოდა დიდს პატივს და წყალობას, მაგრამ უკეთურ სვიმონ არ დამორჩილებოდა, მაშინ ემუქრებოდა და სარჩო- საბადებელის გადაწვას და ცოლ-შვილით ამოწყვეტას.

-როცა დრო იყო, მეც ვიძახოდი რათ გვინდა რუსები მეთქი? მაგრამ მეფემა ბრძანა, შემოუშვიო, და მეც მეფის ბრძანებას საით გადაუვლიდი? -წარმოსთქვა სვიმონმა და ჩაჰკიდა თავი.

-მაშ ეხლა, ეხლა რას აპრირებ?

-ეხლა გვიან- ღაა, გვიან!..

-მაშ რა პასუხს აძლევ ბატონიშვილს, იმის ,მხარეს არ იჭერ?

-არა.

-რას ამბობ? ხომ სულ ამოგწყვწტავს, სახლ-კარს ამოგიწვავს!

-რაი უყო?.. თუ რუსების შემოშევბა არ გინდოდათ, მაშინ წინადვე უნდა გეფიქრათ, თუ არადა ეხლა, როცა ყველა სიმაგრეები ხელში ჩაიგდეს, მე რით-ღა განვდევნო?!

-გაიგე კარგა, რომ რუსებს მეფე მფარველობასა სთხოვს და…

-მეც ეგრე მგონია!.. აბა რაი უყო? მეფე ეგრე უნდა..-რაღა მწუხარებით წარმოსთქვა სვიმონმა და დაეტყო, რომ ის მოქმედებდა თავის სურვილის წინააღმდეგ.

გაკვირვებული მოციქულები ყუყრს უგდებდნენ სვიმონის გადაწყვეტილებას, ისინი იცნობდნენ სვიმონს მთის კაცად, რომლისთვისაც თავისუფლება ყველაზე უმაღლესი ჯილდო არის, და ეს კი თავის თავს და თავის ქვეყანას სხვა გვარტომობის ხალხს მონად აძლევდა.

X

როდესაც ესენი ამ მდგომარეობაში იყვნენ,როდესაც სვიმონის მტრის შეუბრალებელი გული თითქმის დამონებოდა მზაღოს ცრემლს , -ამ დროს ქიმბარიანთ-კარს, ნინიას სახლის დერეფანში ერთი ავადმყოფი იწვა და ბც ბოდავდა. იმისი შეხვეული თავი, ფერმკრთალი პირისახე ადვილად დაგარწმუნებდა,რომ ეს კაცი დაჭრილი უნდა ყოფილიყო. -მზაღო!მზაღო!-საშინელის ხმით წამოიძახა იმან და წამოიწია. მღიულის მოხუცი დედაკაცი,რომელიც აქამდის თავით უჯდა და თხილის შტოთი მოუსვენარს ბუზებს უგერებდა, მისწვდა და ისევ მიაწვინა. ავადმყოფი დამორჩილდა მოხუცს, რადგანაც მეტის სისუსტისაგან ბრძოლა ვეღარ შესძლო. ავადმყოფი გადაესვენა საგებელზედ და ცოტა ხანს მიჩუმდა.დედაკაცი კი წარუთქმელის მწუხარებით დიდხანს დაჰყურებდა იმას. ბოლოს თვალები გაუბრწყინდა და კილოზედ მარგალიტის მარცვალივით გადმოიკიდა, რამდენჯერმე გათრთოლდა, გაციმციმდა, იმას მოჰყვა მეორე, მეორეს მესამე და დაუწყო ნაკადულსავით დენა. ამ ბებერს მოაგონდა თავისი შვილი, რომელიც ამ რამოდენიმე ხნის წინად მტრის უსამართლო ხელს გაეციებინა, და გაეციებინა ისე, რომ თვალების დასახუჭად დედის ხელი ვერც კი მიჰკარებოდა. რამდენადაც მოხუცი მეტს უყურებდა დაჭრილს ვაჟკაცს, იმდენად მეტის მზრუნველობით ეკიდებოდა. ცოტა ხანს კიდევ ისევ მისუსტებული იწვა ელგუჯა, ხოლო შემდეგ წყნარად გაახილა თვალები და წარმოსთქვა: -სადა ვარ,რა ამბავია?-იკითხა იმან დასუსტებულის ხმითა და მოხუცს ყურება დაუწყო. -ნინიაისასა ხარ,ბედაშაო ნინიაისასა!- უპასუხა მოხუცმა. -ნინიაისას ?-გაკვირვებით წარმოსთქვა იმან და დაუმატა :-ვინ ნინიაი არის , ან აქ რაი მინდა? -გაყუჩდი!გაყუჩდი!ექიმმა თქვა,ლაპარაკი გაწყენსო. -მაშ ავადა ვარ?..ჰო,მეც არ მიკვირდა,ღონე ასე რამ გამომაცალა- მეთქი…ამ ხელს მოსვლია,რომ ვეღარ ვხმარობ? -არც რა,არც რა,მაგ მხარეს თუ იწექი და დაგიბუჟდა. -დამიბუჟდა?-კიდევ წყნარად იკითხა იმან და ჩაფიქრდა. ელგუჯას თავისათვის ჯერ კიდევ ანგარიში ვერ მიეცა, რადგანაც დასუსტებულ სხეულს გონების ძალა მეტად მიესუსტებინა.შემდეგ თითქოს თავში გაუელვა რაღაცა აზრმა, შეკრთა,ჩაფიქრდა და ყოველისფერი მოაგონდა. -მზაღო, მზაღო რა უყვეს! – წამოიძახა ავადმყოპისაგან ძნელად წარმოსადგენის ხმით. ისე ზნელი, ისე შესაწუხებწლი იყო იმისათვის ეს მოგონება, რომ ტკივილები გადაავიწყდა და ზეზე წამოდგომა შეიძლო.დედაკაცს შეეშინდა და გარედ გამოვარდა ვისმეს დასაძახებლად. იმას პირველი სწორედ ის ყმაწვილი მთიული შეხვდა, რომლის ნაბდითაც ელუჯა მოიტანეს.

-არიქა,მათიაუ! მიშველე, შენი კვნესა-მე, მიშველე! -შესძახა დედაკაცმა.

-რაი ამბავია?-დაუძახა მთიულმა და გაეშურა დედაკასიცასკე, რომწელმაც აუხსნა რაშიაც მდგომარეობდა.

მთიული საჩქაროდ შევიდა სახში რომელშიაც ეგუჯა პირველის გაბრძოლების შემდეგ დასუსტებული ტახტზედ მიწოლილიყო,რადგანაც მკლავიდგან სისხლი წავარდნოდა. მათია მიეშველა და ჭრილობის შეკრულობა გაუმაგრა.

ელგუჯას თუმცა სისხლი შესწყდა და ტკივილს ვეღარა გრძნობდა, მაგრამ მის მაგიერ უძლურობის სიბრაზემ აიტანა. მეტის მწუხარებით ცრემლები გადმოედინა.

-კარგია, იყუჩე! -დასძახა მათიამ და შეიჭმუხნა წარბები:-დიაცი ტირის,ვაჟკაცი კი სისხლის იღებს, -დაუმატა იმან ცოტა სიჩუმის შემდეგ.

-ჰო,მართალს ამბობ, დიაცი ტირის და ვაჟკაცი კი სისხლს იღებს! -გაიმეორა ელგუჯამ, მოეწმინდა თვალები და ამ დღიდგან იმის თვალზედ ცრემლი გაბრწყინვებულა.

XI

ცოტა ხანმა გაიარა; ელგუჯამ სიჩუმეში ვეღარ გაძლო და იკითხა თავის სანატრელ მზაღოს ამბავი.

მათიამ თავითგან ბოლომდე ყველაფერი დაწვრილებით უამბო და აუწერა იმისი ამხანაგების მატიასი და გიორგის გმირული სიკვდილი. ბოლოს უამბო მზაღოს მდგომარეობა, თუმცა ზოგიერთი დაწვრილებული შემთხვევა კი დაუმალა, რადგანაც ეშინოდა ამ ამბავს ავადმყოფზე მეტისმეტად ცუდი მოქმედება არ ჰქონოდა.

– ეხლა ის ქალაი სვიმონთან არის და ეგრე უვლიან, ლომისის მადლმა, როგორც თავის შვილსა, ერთი ჩქარა მორჩი და კიდევ გავიტაცოთ.

ამ სიტყვებზედ ელგუჯას სიამოვნების ღიმილმა გაურბინა პირისახეზედ, მაგრამ ისევ ჩქარა გაქრა და წარმოუთქმელი მწუხარებით წარმოსთქვა:

– რაი-ღა უნდა მოვრჩე ნახევარი კაცი! ხელი მე აღარ გამაჩნია და ფეხი.

– ნუ გეშინია, შენი კვნესა – მე, ნუ! ბადრიაი ამბობს: ისე მოვარჩენო, როგორც დედის მუცლიდან დაბადებულაო.

მართლადაც ელგუჯა განსაცვიფრებელის სასწაულით არამცთუ სიკვდილს გადარჩა, არამედ იმის ჭრილობანი ისე ბედნიერად მომხდარიყო, რომ არც სიცოცხლისათვის იყო საშიში და არც დასახიჩრდებოდა.

– გიორგი მომიკლეს, მარტია მომიკლეს, მე რაღად მინდოდა ცოცხალი თავი? – გააგრძელა ელგუჯამ და გაახრჭიალა კბილები.

– იმად, რომ სისხლი აიღო.
– მართალს ამბობ, მართალს!ღმერთმა იმიტომ გადამარჩინა, რომ იმათი სისხლი ავიღო! და გეფიცები წმინდა გიორგის, თუ ღმერთმა ცოცხალი გადამარჩინა, იმათ სისხლს არ შევარჩენ.

– აი შენი კვნესა – მე, შენი!- გატაცებით წამოიძახა მათიამ: – ვაჟი იყავ და ვაჟური სიტყვაცა სთქვი!

– ღონივრები არიან, მათიავ, ღონივრები… რა ქნას ერთმა ათასთან?- წარმოსთქვა ელგუჯამ და ისევ დაფიქრდა.

– კაცს კაცზედ მეტი ღონე არა აქვს, შენი კვნესა – მე, არა,ლომისის მადლმა!.. ერთს ერთი ტყვია გააცივებს. ჩვენც თითო გამოვარჩიოთ ხოლმე და მთაში კიდევ არ დალეულა ვოჟები, ჩმობილებს კიდევ ვიშოვით.

– ვოჟები კი არიან, მაგრამ პირი აღარ არის, კაცს ვეღარ გაუგია: ვინ მტერია და ვინ მოკეთე… მაგრამ რაი უყოთ, თუნდა დუნია ჩემ მტრად გადაიქცეს, იმასაც არ შევარჩენ სისხლსა.

– ლომისის მადლმა, მეც მოგყვები… ნაღვარევი იყოს თავდები, სადაც შენ მოჰკვდე, მეს შენთან დავლიო სული!

– მთიულნი ვაჟკაცნი ხართ, კაცს არ უღალატებთ, უსამართლობას ვერ მოითმენთ!.. მაგრამ ჩემი გულისათვის ორთ გაიშავეს დღე, ორთ დალიეს უდროვოდ სული, ჭირი შენ რაისთვის – ღა უნდა გადაგკიდო?

– აბა რაიღა ჭირი იქნება იმ სიცოცხლეზედ უარესი?! და ვეღარ შეგვინახავს და ცოლი! ბარემ სულ გავწყდეთ.

– მართალს ამბობ, მართალსა! დავიხოცნეთ, თუ სიკვდილის დღე მოსულა. კაცი ერთხელ დაიბადების, ერთხელ უნდა მოკვდეს…

– მას დავიხოცნეთ, თუ აგრეა!- წარბებშეჭმუხვნით წარმოსთქვა ელგუჯამ. ამ უკანასკნელ სიტყვებზედ კიდევ რამდენიმე მთიული შემოვიდა, რომელიც, მთის ხალხის ჩვეულებისამებრ, ავადმყოფის საკითხავად მოსულიყვნენ. ყველანი მიესალმნენ ელგუჯას და ამ სალამსი რაღაცა მოწიწებით ექცეოდნენ, რომელსაც მოიპოვებს ხოლმე უსამართლობის მსხვერპლი და ამ უსამართლობის წინააღმდეგობას თავის გმირულის ვაჟკაცობით დაამტკიცებს.

თუმცა თითონ ელგუჯას დღევანდლამდი არ იცნობდნენ, მაგრამ დღეს ისინი ხედავდნენ იმის იარებს, ესმოდათ მისი ლომებრივი გულადობა, უშიშრობა,- და ეს საკმაო იყო, რომ იმას ხალხის პატივისცემა მოეპოვა.

უეჭველად ასეც უნდა ყოფილიყო იმ ხალხში, „სადაც ვაჟაი ნაჩეხი სჯობია“ და სადაც რიგიანი ქალი არ გათხოვდებოდა იმისთანა კაცზედ, რომელსაც თავ-პირი დაჭრილობის ნიშნებით დამახინჯებული არ ექნებოდა.

ლაპარაკი სულ ერთსა და იმავე საგანს შეეხებოდა და ეს საგანი იყო ხალხის მდგომარეობა. ყველას რომელიმე უსამართლოება და ხალხზედ ძალის მიტანა გაეგონა, ყველა იმაზე ლაპარაკობდა, ყველას ეტყობოდა გულის ღრენა და აშკარა სურვილი შეერთებისა, ერთად შებრძოლებისა ხალხის შემაწუხებელ მდგომარეობასთან, რომელსაც ბოლო აღარ უჩანდა და თანდათან ფესვებს იმაგრებდა… ხალხს ერთი იმედი-ღა ჰქონდა და ეს იმედი იყო – სვიმონ ჩოფიკაშვილი, რომლის სახელიც, ხალხის რწმუნებით, „ ხელმწიფის კარზედ იყო დაწერილი“. ეხლა სვიმონ მათი მაზრის მმართველი იყო. მაგრამ რა შეეძლო იმას იმდენ ბედის მძებნელ ხალხთან, რომელთაც ხელი აეღოთ სინდისზე, ნამუსზე და გამოქცეულიყვნენ საქართველოში, რათა ასცდენოდნენ თავიანთ ქვეყანაში კანონიერ სასჯელს; გამოქცეულიყვნენ საქართველოში, რომ თვით მართებლობისგან დანიშნულ მოთავეებსაც ვერა გაეწყოთ-რა იმათთან.

ამავე ხანში გავარდა ხმა, რომ გიორგი მეფეს ვიღაცა შუაკაცები გაუგზავნია რუსეთშიაო, რომ ეს ხალხი სანდო პირები არ არიან და თავიანთ ქვეყანას და ხალხს უეჭველად დაღუპავენო. ეს ხმები უფრო ამღელვარებდა ხალხს, რომელიც დაჩვეული იყო საქვეყნო საქმის ერის დაკითხვით გადაწყვეტას და ეხლა კი რაღაცა საიდუმლო გაეხადათ.

ელგუჯა დარწმუნდა, რომ ხალხის აზრი ერთდება, იმათი კანტიკუნტად ამოჩენილი გულის მღელვარება გროვდება და ერთმანეთს ეკვანძება; ის დრო, როდესაც ხალხი გრგვინვასავით ერთხმად გამოაცხადებს თავის უკმაყოფილებას, შორს აღარ იყო.

– როდის იქნება ეს დღე, როდის?- წამოიძახა ელგუჯამ, როდესაც მარტო მათიასთან დარჩა.

– რაი დღე?

– ის დღე, როცა ყველა ხმალს გაივლებს ხელსა.

– ღმერთმა უწყის!

ამ დროს ნინია შემოვიდა და მეგობრებმა შესწყვიტეს ლაპარაკი.

ნინიას დაფიქრებული პირისახე ამტკიცებდა, რომ რაღაცა სამწუხარო ამბავი უნდა სცოდნოდა. ის შემოვიდა, წყნარად ჯიბიდან ამოიღო ჩიბუხი, გამობერტყა ხელისგულზედ, მერე ამოიღო ქისა, გაფშვნიტა თამბაქო, ჩაყარა ჩიბუხში და ისევ ისე აუჩქარებლად დაუწყო ტალკვეს კვესება. მოუკიდა ჩიბუხს, გამოუშვა რამდენჯერმე კომლი და ამოიოხრა.

– ელგუჯავ, თუშებში უნდა გაგზავნო!- დაიწყო იმან.

ელგუჯამ კარგად ვერ გაიგო ნინიას სიტყვები და გაშტერებული უყურებდა.

– მართალია, ეხლა შენ დასუსტებული ხარ, მაგრამ რაი ვუყოთ, ცხოფრივ არ იქნების… ძველი ნაჩალნიკი ქალაქში ჩასულა და დაუბეზღებიხარ. ეხლა იქიდგან კაცები გამოუგზავნია, რომ – ცოცხალი თუ მკვდარი- იქ უნდა ჩაგიტანონ.

– აჰუ, ნინიაო, აჰუ!! ცოცხალ-მკვდარს სტუმარს მაგისთვის როგორ ჰგზავნი თუშებში? – წამოიძახა მათიამ: – ერთს სტუმარს ვეღარ შევინახავთ? მაშ თავი ცოცხალი რარათ გვინგდა? გავსწყდეთ ყველანი და სტუმარი კი შევინახოთ.

– ჰაი, ჰაი! – ჩაცინებით წარმოსთქვა ნინიამ. – ჩვენებურები იყვნენ, კიდევ ვაჩვენებდი როგორ ვატრიალებდი ფრანგულსა, მაგრამ ჯარს რაი ვუყო?.. ვერც სტუმარს დავიხსნით და ჩვენს თავსაც უბრალოდ წავახდენთ.

– ეგ ურჯულოები სტუმარზედაც ხელს გვაღებინებენ? არა, ნინიავ, არა! ჩვენი სოფლის სიკვდილი იქნება, რომ ერთი სტუმარი ვერ შევინახოთ და სხვებს მივაყენოთ კარზედა.

– იყუჩე, ვაჟო! შენ ჯერ ბავშვი ხარ და სისხლი გიდუღს…

– ნინია, შენი სტუმარი ვარ და რაც გინდა ის მიყავ!- წარმოსთქვა ელგუჯამ.- შენ უფროსი კაცი ხარ და რაიცა შენ გინდა, იმას თავს ვინ გადაუვლის.

– ლომისა იყოს მოწამე, რომ არა იქნების, – ჟინიანად წარმოსთქვა მათიამ…

– კარგია, მათიაუ, წმინდის გივარგის თავით გეხვეწები- გაყუჩდი !..-მიუბრუნდა ელგუჯა: – მე მოვრჩები თუ მოვკვდები, უფალმა უწყის, და ჩემთვის რაი-ღა სისხლის დაღვრა გინდათ?.. ისეც ცოტა სისხლი არ დაიღვარა.

– სტუმარი, სტუმარი ცხოთ მივაყენოთ კარზედა?- არ ისვენებდა მათია,- სიკვდილი არაა!

– იყუჩე!-წარბენბშეჭმუხვნით და მბრძანებელის ხმით წარმოსთქვა ნინიამ. – დღეს მე ვარ უფროსი და მე ეგრე მინდა.

ამ სიტყვებმა თითქოს ენა ჩაუგდეს მათიას, რომლისთვისაც, როგორც ყველა მთის ხალხისათვის, უფროსის ბრძანება, უფროსის ნება ხმაამოუღებლად და გადაუბრუნებლად უნდა ასრულებულიყო.

– განა მე კი არ მესმის, რომ ესეთის ავაედმყოფის ცხოთა კარს მიყენება სირცხვილია, მაგრამ გაჭირებამ მოიტანა და აგრე უნდა იყოს… შენ, მათიავ, ამაღამ მოამზადებ რამდენიმე მარჯვე ბიჭს და გაისტუმრებ ხარნაულისას… ისე კი წადით, რომ გუდამაყრის ხეობას ღამე ჩაგყვესთ და მერე ფიქრი აღარ გინდათ!

როგორც სთქვა ნინიამ, მათიაც ისე მოიქცა. საღამოსთვის მოამზადეს რამდენიმე მთიულის მარჯვე ბიჭი, გააკეთეს, დაწნეს თხილის ფოთლიანი შტოების საკაცე, სილბილისთვის ზედ გაშალეს თივა და ზეიდგან ნაბადი. ყველა ამ სამზადისს ეტყობოდა სრული მზრუნველობა.

როდესაც ყველაფერი მომზადდა, მათია შევიდა ელგუჯასთან და დაითხოვა დედაკაცები, რომელნიც იქ ისხდნენ. მარტოკა რომ დარჩნენ, მიუბრუნდა ელგუჯას და უთხრა:

– ყველანი სიკვდილის შვილები ვართ… ვინ იცის ვინ მოკვდების და ვინ დარჩების!.. სათქმელი თუ არა გაქვს-რა?

– მათიავ, ღვთის მადლმა, ძმაზედ უკეთესად გიყურებ…

– შენს მოღალატეს მტერზედ მოქნეული ხმალი ტარშიამც გადაუტყდების!-უპასაუხა მათიამ.

– აბა რაი დაგიმალო, ვინ იცის, რამდენს მთას იქით მივდივარ და გული კი აქ მრჩების …

– ლომისა შეგეწევის, ცქარა მორჩები და ისევ აქ მოხვალ.

– მოვრჩები თუ არა – ეგ უფალმა უწყის, მაგრამ აქედგან წასვლით გული მიღონდების.

– რათა, შენი კვნესა-მე, რათა?

– ვაჟკაცისათვის გულჩვილობა სიკვდილია და ცხოს არც ვეტყოდი, მაგრამ რაი დაგიმალო: მიყვარს, ძალზედ შემიყვარდა.

– გიყვარდეს, შენი კვნესა-მე, ხმ!.. გული ცხოს როდის ეკითხების.

– სანამ აქ ვიყავ, მეგონა, ის ჩვენთან არის-მეთქი, დამსვიდებული ვგიყავ და ეხლა!..

-ჩაიქნია ხელი და ამოიოხრა.

-ეხლა რაიღაა?

-ეხლა თითქოს გულიდგამ რაიღაცა მწყდების! აქამდის ხმა მაინც მოდიოდა იმაზედ, ეხლა ვინ-ღა რას შემატყობინებს, ვინ-ღა რას გამაგებინებს!

-ღმერთი იყოს შენი თავდები, როგორც ძმა, ისე დავიჭერ იმაზედ თვალყურს… შენ ნუ რა გენაღვლების რა… ჩვენი ხალხი სულ მიდის-მოდის თუშებში და სიტყვას იქაც მოგაწვდენ ხოლმე.

– არიქა, არიქა, მათიაისი, თორემ სულ დავილევი, -წამოიძახა აქვადმყოფმა.

– შენთვის ძმა დამირქმევიადა, თუ შენს გულის საყვარელს ვუღალატო, დედის ძუძუმც მომიჭრია…

– შენი ჭირიმც დამილევია, შენი! ეხლა თუნდ ცის კიდურთან გავალ, ჯავრი აღარ მექნების… არას გაუჭირებ, თუ შენ ცოცხალი ექენ.

– ცხო რაი ღა გინდა, მითხარ?

– ცხო?..-წარმისთქვა ელგუჯამ და დაიწყო აჩქარებული ქშენა. ეტყობოდა, რომ ამ საგანზე გაკვრით ლაპარაკი ისეც უჭირდებოდა და რა უნდა მოსვლოდა, როდესაც ძნელად წარმოსათქმელი სიტყვები გულს მეტად შემოსწოლოდა. მათიამ შეამჩნივა ეს მდგომარეობა.

– რაისთვის მიმალავ რასმე, რად არ მეუბნები? განა შენი ძმა არა ვარ?.. როგორც ღმერთს არ ეღალატების, ისე შენა!თუ არ მენდობი?

-აჰუ!მაგას როგორ ამბობ?!შენც რომ არ გენდო, მაშ ვიღას უნდა ვენდო?
-კარგია, მითხარ ყველა.

-აგრე, აგრე!.. არას დაგიმალავ… მზაღო დიაცია, დიაცი კი მალე მოტყუვდების… შენი ჩემთან წამოსვლა საჭირო არაა; მე რაი მინდა, თქვენებურებიც წამიღებენ და შენ კი ქვეშეს წადი.

-მერე?

– ნახე, როგორც იყოს, ნახე! უთხარ, რომ ცოცხალი ვარ, ისევ ისე მიყვარხარ-თქო, თუ ღმერთმა გადამარჩინა, თავს არ დავანებებ-თქო… მაგრამ… მაგრამ, თუ მიღალატე, თუ ქვეყანაში გამაწბილე, ქუდი მომხადე-თქო, მაშინ!.. მაშინ ორი თვალის მეტი ვაღარა გიხსნის-რა-თქო.

– კარგი, შენი კვნესა – მე! წავალ, სიცოცხლედ რომ დამიჯდეს, ვნახავ და ვეტყვი, ყველაფერს ვეტყვი…
– ვიცოდი, რომ დამიჯერებდი!- წარმოსთქვა ელგუჯამ და თვალები სიხარულის ცეცხლით გაუბრწყინდა.
მზაღოს მისწვდებოდა იმისი სიტყვები, ის გაიგონებდა და თავის ტუჩებით წარმოსთქვამდა ელგუჯას სახელს! განა ამაზედ მეტი ბედნიერება იქნებოდა შეყვარებულისათვის?
იმ წუთებში ელგუჯა ისე გატაცებული იყო ამ ფიქრებით, რომ მზაღოს მშვენიერი სახე, ნაზი ტანი, ჟუჟუნა თველები გონებაში ეხატებოდა და ისიც გატაცებითა, გაუმაძღრად შესცქეროდა წაროდგენილს სურათს: შესტრფოდა და ციურს სიამოვნებას ბოლო აღარა ჰქონდა.
მთიულებმა, რომელნიც შემოვიდნენ და მოაგონეს წასვლის დრო, გამოიყვანეს ელგუჯა ამ ტკბილი ოცნებიდამ..
ყველანი მოემზადნენ, დაჭრილი წყნარად ჩააწვინეს საკაცეში, რომელიც ოთხმა ღონიერმა მთიულმა ასწია და გზას გაუდგნენ. აქეთ-იქით მისდევდნენ ათი-თორმეთი თოფებიანი მთიულნი და წინ მათია ბელადად მიუძღვოდა
ასე მიდიოდნენ იმ ადგილამდი, სადაც გზა გაყოფილი იყო და მათია ქვეშისაკენ უნდა გაბრუნებულიყო. მგზავრებმა ცოტა შეისვენეს.
მათიამ დაუძახა ყველას, რათა დაეცვალათ ტყვიები და ყველასთან ძმად გაფიცულიყო. როდესაც ყველა ეს გაათავეს, ერთბაშად წამოიძახა:
– დედამც შეურთამს ცოლად, ვინც ერთმანეთს უღალატოს!

– დედაც შეუმრთამს!..- გაიმეორეს სხვებმა და გაემართნენ თავიანთ გზას: მათია – ქვეშესაკენ და დანარჩენი- თუშებისაკენ.

XII

მზაღო შევიდა სვიმონის სახლში სრულიად დარწმუნებული, რომ მოსვენებას მოიპოვებდა და დრო დარჩებოდა ეფიქრა სანატრელს ელგუჯაზედ და მდგომარეობაზედ, მაგრამ იმედმა უღალატა.

მართალია, სვიმონ ტკბილად ექცეოდა, იმისი ცოლი ეალერსებოდა მზრუნველის და კეთილის გულით, მაგრამ სახლობაში რომელიც გავსებული იყო სხვადასხვა დამონებულ, ხასიათ-გაფუჭებულ მოსამსახურეებით, ათას გულმოსაკლავს და დამჩაგვრელს უსიამოვნებასა ხედავდა. ქალს აშკარად დასცინიდნენ, მასხარად იგდებდნენ იმის წარსულს უბედურებას, ძველ ნაჩალნიკთან, და ეს ყველა ერთად ღალავდა, ასუსტებდა.

გოგოებს ჰყვანდა თავთავისი ამორჩეულები, ყველა უარშიყდებოდა ვისმე და ესენი კი აშკარა უპირატესობას აძლევდნენ მზაღოს, და ეს ცოტა მიზეზი არ იყო, რომ აეთვალწუნებინათ საბრალო ქალი.

თუნდა ეს ასე არ ყოფილიყო, რამდენიმე დღის უბედურებამ მზაღოს ისე გაუტეხა გული, რომ თითოინაც ეჭვიანი, დაუნდობელი შეიქმნა და სხვების მხიარულებამ მასხარად აგდებათ მიაჩნდა.

მართლაც არ იქნება ისეთი სატანჯველი, როდესაც კაცს გაუტყდება გული და პირდაპირ ვეღარავისთვის შეუხედნია იმის შიშით, რომ თანაგრძნობის მაგიერ მასხრად აგდება არ დაინახოს?

ამ სატანჯველს ემატებოდა კიდევ ელგუჯაზედ ფიქრი, რომელზედაც ხანდისხან ხმა მისწვდებოდა ხოლმე, იცოდა, რომ არ მომკვდარიყო და დაჭრილს კი ვინ იცის, როგორ უვლიდნენ, რა გაჭირვებაში იყო?

იქნება იმ დროს, როდესაც მზაღო იმაზედ ფიქრობდა, ელგუჯა სულმობრძავი იყო, სულსა ლევდა და მომვლელი კი არავინა ჰყავდა.

იქნება უკანასკნელ სიტყვებში სიყვარულით ახსენებდა მზაღოს სახელს და ის კი იქ არ იყო. ასე ფიქრობდა ჩერქეზის ქალი და ეს ფიქრები მწუხარების ჟრუანტელად დაურბენდა სხეულში… მერე წარმოუდგებოდა, რომ ელგუჯას მზაღოს უბედურება შეტყობილი ჰქონდა, ზიზღით და წყევლით ახსენებს იმის სახელს, – და ეს ფიქრები ლახვარსავით დაუვლიდა გულში.
ვერავის ანდობდა თავის გულის დარდს, ვერავის უბედავდა და უველა მწუხარება უგროვდებოდა ეს ამძიმებდა და ერთი-ორად მეტად სტანჯავდა.

ამბობენ, – და სწორეც არის, – რომ კაცის მწუხარებას ისე ვერა შეამსუბუქებს-რაო, როგორც მოლაპარაკება, მინდობა მეორე პირთან თავის მწუხარებისაო. მზაღოს კი ესეთი პირი არავინ ჰყვანდა და ყველა ფიქრი, ყველა მოსაზრება უნდა შდაბეჭდოდა იმის გონებაში, გრძნობანი გულის ცეცხლით თითქოს გამოცხვარიყოს და სამუდამოდ მოჩოთირე, მტანჯავს გრძნობად დარჩენოდა გულში.
ერთს მთვარიანს საღამოს მზაღო გამოსულიყო და იქვე სახლთან მდგომს წიფლის ხესთან თავის ფიქრებს ეძლეოდა. მშვენიერი ბუნება კაცის გრძნობას უალერსებდა დს რაღაცა გულდამამშვუდებელის ძალით. ზაფხულის სითბო შეიცვლებოდა მსუბუქის ნიავით, რომელიც ნაზად გაურბენდა ფოთლებს და სასიამოვნო შრიალს აატეხინებდა. აქა-იქ მოფენილი ყვავილები დამატკბობელს სურნელებას გამოსცემდნენ, აძლევდნენ ქარსა და ისიც ფენდა ყოველს ადგილს. ახლომახლო წყარო ჩამოჩქრიალებდა და თითქო ნანას ეუბნებოდა და დაძინებულს ბუნებას.
მზაღო იდგა რაღაცა უგრძნობელ მომხიბვლელს მდგომარეობაში.

იქვე ახლო მყოფი ბუჩქები თითქოს ქარისაგან შეინძრა დსა ისევ გაჩერდა. ქალი ისე შეკრთა, ისე შეაშინა ამ მოულოდნელობამ, რომ ხმა ვეღარ ამოეღო და გასეშებულსავით დარჩა იმავ ადგილს. ბუჩქები გადაიწია და ვიღაცა უცნობი ვეფხვსავით გადმოხტა.

– შენ და და მე ძმა!- შესძახა კაცმა მისვლის უმალ.
– რაი გინდა ჩემგან, ვინა ხარ? თავი დამანებე!- შეშინებულის და მთრთოლარეს ხმით ეუბნებოდა ქალი: – მომშორდი, თორემ დავიყვირებ!
– იყუჩე, ქალაუ!.. სამშვიდობოდ მოვსულვარ!.. შენს მოღალატეს ლომისამ უღალატოს.

ქალს კიდევ ვერ გაეგო, რას ელაპარაკებოდნენ და ყოველის ღონისძიებითა ცდილობდა თავიდგან მოეშორებინა ეს კაცი.

– შენი არა მინდა-რა, გამიშვი, გამიშვი!
– მე ძალადობას არ ვხმარობ. დიაცთან ძალადობა რაი ვაჟკაცის წესია.
– მაშ რაი გინდა, რაი? რაისთვის თავს არ მანებებ?

– იმისათვის, რომ სიტყვა მაქვს, ელგუჯამ დამაბარა.

– ელგუჯამ!-გიჟსავით წამოიძახა და მთიულს მათიას გაშტერებულმა დაუწყო ყურება.

– ჰო, ელგუჯამ! ჩემთან ძმად ნაფიცია, შენც და-ძმობას გეუბნები.

– ელგუჯა, ელგუჯა!.. მაშ გადარჩა, კარგად არის, არ მომკვდარა?-გულის კანკალით ჰკითხავდა მზაღო.

– ლომისას მადლმა, რომ კარგად არის, სულ შენზედ ლაპარაკობს, სულ შენს გონებაშია.

– მაშ უყვარვარ?.. უყვარვარ? არ დავვიწყებივარ? მითხარ, გაფიცებ, რაც კი საფიცარი გყავს.
– ელგუჯაი ვაჟია, ვისაც ერთხელ შეიყვარებს, სამარეც ვეღარ გადაავიწყებს.
– მორჩება? კარგა შეიქმნება? მითხარი ! ოჰ, ღმერთო! აგრე ცოტას რად ლაპარაკობ?-ეუბნებოდა მზაღო, რომელსაც უნდოდა, რომ განუწყვეტლივ ეამბო იმისთვის ყველაფერი დაწვრილებით, რაც კი შეეხებოდა ელგუჯას ცხოვრებას, და ეს სურვილი ისე ძლიერი იყო, რომ ლაპარაკსაც ვეღარ ასწრობდა და წამდაუწუმის კითხვით მათიას საუბარს აწყვეტინებდა.

– ელგუჯა ეხლა თუშებში გავგზავნეთ; იქ უფრო უშიშარს ალაგს იქნება და რა წამს სრულებით მორჩება, მაშინვე ჩამოვალთ და წაგიყვანთ, ასე დამაბარა ელგუჯამ: ჩემი ფიქრი ნუ გექნებისო, მე ეგრე არ დაგაგდებო… ვინძლო, შენც არა დამივიწყოო.

– წამიყვანე, წამიყვანე ეხლავ!.. ის ავად იყოს და მე გვერდიტ არ ვყვანდე, რაი ჩემი სიცოცხლეა!
– იყუჩე, იყუჩე! შენი წაყვანა ეხლა საით იქნების?.. შენ რომ იქ იქმნა, ელგუჯა შენის ცქერით სულს დაილევს.
– მაშ რაი-ღა მეშველება მე დაღუპულს? საით-ღა უნდა გაუძლო იმის უნახაობას… რაც იმას მომაშორეს, იმის ამბავი ასე დაწვრილებით პირველად მესმის.
– ლომისა იყვეს შენი თავდები, ოღონდაც შენ მშვიდობიანად იყავ და მალ-მალ შეგატყობინებ ხოლმე ელგუჯას ამბავს.
– ჰო,ჰო! შემატყობინე! მადლია შენთვისაც.
– მაშ მშვიდობიანად იქნები? დაიფიცე.
-ოღონდაც ელგუჯას მშვიდობიანად ნახვა მეღირსოს, და მე…ცხო რაი-ღა მინდა?

ამ მუსაიფით გაათავეს იმათ და დასდვეს პირობა, რომ მათია ყოველ შაბათობით მზაღოსთან უნდა შეიყაროს ხოლმე. ამ პირობის შემდეგ ისინი გაიყარნენ,-მზაღო დაკმაყოფილებული დარჩა ელგუჯას ამბავის შეტყობით და მათია კი-გახარებული თავის მეგობრის სურვილის აღსრულებით.

მაგრამ საკვირველი ეს იყო, რომ ამ გაყრის შემდეგ მათიას ნამდვილი სიხარულის მაგიერად, რაღაცა სევდა მოაწვა და თითონაც ვერ გაეგო, თუ რასა გრძნობდა და არ უნდოდა, ან ამ მდგომარეობაში რად ჩავარდნილიყო…

ამ დროსვე სვიმონის სასტუმროში იყვნენ შეყრილნი თემის უფროსი კაცები, რომელთაც სისხლის სამართალი უნდა გარდაეწყვიტათ ელგუჯასა და სვიმონს შორის. ყველანი ჯოხებით, თმა-წვერგათეთრებულნი, ისხდნენ სკამზედ და დამშვიდებულ-დარბაისლურად სჯიდნენ ამ სამწუხარო შემთხვევას. ერთი, ყველაზედ უფროსი, ასრულებდა თავმჯდომარის მოვალეობას და დანარჩენები ისეთის კრძალვით და პატივისცემით ეკიდებოდნენ მას, რომ კაცი გაშტერებული დარჩებოდა.

აქ იყვნენ მოწმეები, მოჩივარი სვიმონ ჩოფიკაშვილი და ელგუჯას შორეული მოკეთეები, იმის მხრით მოლაპარაკენი.

სამ-სამი, ოთხ-ოთხი კაცი თითქოს ცალ-ცალკე კრებას შეადგენდა და ჩუმად სჯიდნენ, ლაპარაკობდნენ გასარჩევს საქმეზედ.მოხუცი თავმჯდომარე წამოდგა, მოიხადა ქუდი და წყნარა პირჯვარი გადაიწერა.
სმენა იყოს და გაგონება!

ერთბაშად ყველანი წამოდგნენ და ისეთი სიჩუმე ჩამოვარდა, რომ კაცი მუზის გაფრენასაც კი გაიგონებდა.

-ხალხნო და ჯამაათნო!თქვენ ყველამ იცით რაისთვისაცა ხართ აქ შეყრილი.ორი მოსისხლე გვარი უნდა გაასამართლოთ… თუ ვინმე ერთ-ერთი მხრის ან მოწინააღმდეგე ხართ ან მოკეთე, განშორდით თემის ყრილობას:კაცის გული რბილია! მიდგომ-მოდგომით არ წარმოსთქვათ… თორემ ცოდოა… ხალხის წინაშე სირცხვილი… საიქიოს ჯოჯოხეთი! ვინაა ეგეთი,-გაგვშორდეს! ვინაა ეგეთი,-გაგვშორდეს! ვინაა ეგეთი,-გაგვშორდეს!

ამ სიტყვების შემდეგ რამდენმამე კაცმა დაიხურა ქუდი და გავიდნენ საბჭოდგან.

ამის შემდეგ მოხუცმა ისევ დაიწყო:

-ღმერთო დიდებულო, ღმერთო!ხევ-მთიულეთის ჯვარანგელოზნო! თქვენ წინაშე არის შეყრილი თემის ხალხი… თქვენ მოგვეცით ძალა და ჩაგვაგონეთ, რომ ჩვენის უგუნურობით უსამართლობა რაიმე არ მოვახდინოთ!
– ამინ შენს მადლსა! – დაიძახეს დანარჩენებმა.

– და თუ ჩვენში გამოვიდა ვინმე ისეთი, რომ მიდგომით სიტყვა დახარჯა, სწორე ჩვენება არ მოგვცა, რაიმე დაიმალა, – თქვენი რისხვა გააყოლეთ შვილის შვილამდე.

– ამინ შენს მადლსა! – კიდევ იყო პასუხი.

– ისეთი კაცი გამოაკელ ტოლ-სწორებს, აცოცხლე დიდხანს, მაგრამ სამასხარაოდ გაჰხადე, მოსვენებას ნუ მისცემ!

– ამინ შენს მადლსა!

– აბა, ახლა კი დასხედით, თქვენს ღმერთს შეხედეთ, თქვენს სულს გაუფრთხილდით, დაფიქრდით და ისე თქვით!

ხალხმა დაიხურა ქუდები და დამშვიდებულად დალაგდა. ყველას პირისახეზედ ეტყობოდა განსაკუთრებით დაკვირვება თავიანთ მოვალეობაზედ და კარგად ესმოდა, რა მნიშვნელობაც ჰქონდა იმათ სიტყვებს ორ გვარეულობისადმი.
პირველი გამოიწვია თავმჯდომარემ სვიმონ ჩოფიკაშვილი, როგორც მომჩივარი. სვიმონ გავიდა შუა ადგილას, მოიხადა ქუდი, დაიჩოქა ცალ მუხლზედ და დაიწყო თავისი საჩივარი, რომელშიაც გამოხატა გაგის სიკვდილის მიზეზი, ამტყუნებდა ელგუჯას და ითხოვდა გასამართლებას.
იმის შემდეგ გამოიწვიეს ელგუჯას შორეული ნათესავები, როგორც დამცველნი იმის გვარეულობის ინტერესისა.

ისიც როგორც სვიმონ, ისე გავიდნენ შუა ადგილას, დაიჩოქეს და ამტკიცებდნენ, რომ ელგუჯას ხელით არ იყო მოკლული გაგი და სისხლის ძიება ამ შემთხვევაში არ ეკუთვნოდა ჩოფიკაშვილებს.

როდესაც ორთავ მხრისაგან მოისმინეს ჩვენება, თავჯდომარე ისევ წამოდგა და საჭიროდ დაინახა რამდენისამე სიტყვის წარმოთქმა.
– ხალხო, სმენა იყოს და გაგონება!.. დღეს ისეთი დღე მოგვადგა, რომ ჩვენ თვითონაც ვეღარ გაგვიგია, რაი ჭირი დატრიალდა, რაი მეხი დაგვატყდა თავზედ… გეხვეწებით ამ მოხუცის თავით, უფრთხილდით ერთმანეთსა, უბრალოდ მტრობას უფრთხილდით!.. იქნების ხვალ და ზეგ ეგეთი დღე დაგვადგეს, რომ თითოს თავი ათასად დაგვიფასდეს.. მშვიდობიანობას ეცადეთ, თქვენი ჭირიმეთ, მშვიდობიანობას.

ამ სიტყვების შემდეგ გამოიწვიეს მოწმეები, რომელთაც ჩამოართვეს ჩვენება. შემდეგ დაიბარეს მზაღო, როგორც ერთი უმთავრესი მოწამე, რომლისაგანაც გაგება უნდოდათ – ძალით იყო გატაცებული თუ თავის საქმროს ნებიტ გაჰყვა. მაგრამ ქალი არ წამოჰყვა და იმის საკითხავად ორი კაცი გაგზავნეს, რომელთაც მოუტანეს შემდეგი პასუხი:

– ის ქალაი ამბობს, რომ თავის ნებით გაჰყვა, უყვარდა და იმისთვის; რომ ღვთისაგან იმედი არა ჰქონდეს ელგუჯას გადარჩენისა, მაშ თავს მოიკლამდა, რომ საიქიოსაც-კი იმას არ მოშორებოდა.

ამ პასუხის შემდეგ ბჭეების მეტი ყველანი დაითხოვეს და დაიწყეს გასჯა და აწონა ყველა ჩვენებისა და გაგონილისა.

რაკი მოსამართლენი მარტოკა დარცნენ, ისევ დაიყვნენ ჯგუფებად და დაიწყეს ერთმანეთში მოლაპარაკება.

შემდეგ ისევ შეგროვდნენ. უხუცესმა დაიჭირა თავისი ადგილი, სხვები უფროსობით ჩამომწკრივდნენ გვერდით და უფროსობითვე დაიწყეს თავიანთის აზრის წარმოთქმა. ასე რიგად გასწია რამდენიმე საათმა, რომლის შემდეგაც დაიბარეს მომჩივარ-მოპასუხის მხარენი თემის ყრილობის გარდაწყვეტილების მოსასმენად.

როდესაც ისინი შემოვიდნენ და ადგილი დაჭირეს, უხუცესი წამოდგა და უთხრა მომჩივრებს შემდეგი:
– თქვენის თხოვნით და სურვილით ჩვენ შევიყარენით თემის კაცნი და რაიცა უფალმა გვაგონა, ისე გავასამართლეთ. ჩვენი გარდაწყვეტილება უნდა მტკიცედ ასრულდეს თქვენგან და, თუ ვინმემ მოინდომოს თემის გაუგონრობა, ის გაგდებული იქნების თემისაგან, აღარ ჩაითვლების ჩვენს სისხლად და ხორცად, აღარ ექნების ადგილი ჩვენ კერასთან. უნდა დაიფიცოთ ამაზედ!
– რაისთვის არ დავიფიცავთ!.. თემის სიტყვა საით გატყდების! – უპასუხეს მომჩივრებმა.

– შემოიყვანეთ დე კანოზები,- ბრძანა თავჯდომარემ.
ამ სიტყვებზე შემოვიდა ორი დეკანოზი, რომელთაგანაც ერთს ეჭირა ხელში მერდინის დროშა, რომელსა ჰქონდა ასხმული სხვადასხვა სიდიდის ხატები, ჯვრები, ზარები და შეწირული ნივთები; მეორესაც – ვერცხლის ჯვარი მერდინშივე შეხვეული.
იმათ შემოსვლაზედ ყველანი ფეხზედ წამოდგნენ და ქუდები მოიხადეს. დეკანოზები მივიდნენ და დადგნენ უხუცესის აქეთ-იქით.
ყველანი რომ დამშვიდნენ, ისევ უხუცესმა დაიწყო პირველი სიტყვა:
– მოდით, დაიფიცეთ!

– მომჩივრები მივიდნენ, პირჯვარი დაიწერეს, მუხლი მოიყარეს და ხელი მოჰკიდეს დროშას.

– ღმერთო დიდებულო! დაიწყო ერთმა დეკანოზმა: – ღმერთო, ივანე ნათლისმცემელო, წვერისა სპარს-ანგელოზო, ხელის სამებაო, ღუდის ყოვლადწმიდაო, ლომის მთავარ მოწამეო, შენი მადლი შეაწია ამ ხალხსა!
– ამინ შენს მადლსა! -იყო პასუხი.
– შენ არიდე შფოთი და მწუხარება, ჩამოაგდე ამის შემდეგ მშვიდობიანობა ჩვენს თემობაში!

– ამინ შენს მადლსა!

– საშვილიშვილოდ გააყოლე შენი წყალობა საქართველოს ერთგულსა, თემის პირის შემნახველსა, ძმა-ნათესავის გამტანსა, საწყლის შემბრალებელსა, მშვიდობიანობის დამთესსა!

– ამინ შენს მადლსა!
– თემის პირის გამტეხს კი, ნათესავის დაუნდობელს მამულისა და მეფის მოღალატეს ნუ მისცემ ნურსად მოსვენებას!
– ამინ შენს მასდლსა!
– ნუ მისცემ ამისთანა კაცს ნურც სახლს, ნურც თავშესაფარს, ნუ მოაკვლევინებ ნადირს, ნუ გაამარჯვებინებ მტერზედ!

– ამინ შენს მადლსა!

– აბა, ემთხვიეთ ხატებს! -გაათავეს დეკანოზებმა და დააჟღრიალეს ზარები. ხალხი, რომელიც აქამდის დაჩოქილი იდგა, ეხლა წამოიშალა, მომჩივრები კრძალვით და მოწიწებით ემთხვივნენ დროშას, ჯვარს და დაიჭირეს ისევ თავიაანთი ადგილი.
უხუცესი (თავმჯდომარე) წამოდგფა და კრებას შემდეგი გარდაწყვეტილება გამოუცხადა.
„ელგუჯამ მართალია ქალი გაიტაცა და ამით სირცხვილი მიაყენა ჩოფიკაშვილის სახლს, მაგრამ ძალადობა არ უხმარია და ქალი თავისის ნებით წაჰყოლია.“

„გაგი შეხვედრია წინ და თავის სახლის პატივის დაცვისათვის შეჰმბია ელგუჯას და იმასაც თავისი ამხანაგებით თავიანთი თავის დასაცველად იარაღი უხმარიათ, რომლის შედეგიც რამდენიმე კაცის სიკვდილი ყოფილა. “

„ელგუჯას გაგის ცხენი დაუჭრია და ამ მიზეზით გაგი გადავარდნილა კლდეზედ და დამსხვრეულა.“

„მერე რუსის ჯარებს დაუხოცნიათ ელგუჯას ამხანაგები, თითონ ელგუჯა მძიმედ დაუჩეხიათ და ქალი წაურთმევიათ.“
ჩვენ ჩვენის გონებით, ჩვენის ჭკუით გავასამართლეთ ეს ხალხი და გადავწყვიტეთ:
„ რადგანაც გაგის ამალაში დახოცილები ორი ყოფილა ჩვენებური, ელგუჯას ამხანაგების სიკვდილი – იმათ სისხლში.“
„ გაგის კლდეზედ გადავარდნა არ არის პირდაპირი ელგუჯას ხელით სიკვდილი და სისხლი არ ეძიება ამისთვის. ამის სამაგიეროდ ელგუჯას ჩამოართოს მამული და მიეცეს სვიმონ ჩოფიკაშვიულს… სვიმონმა თავის მხრით გაიღოს ელგუჯას საექიმო.“
„ელგუჯას ნათესაობა, თემის კაცების დასწრებით, მოვიდეს ხარითა და ლუდით გაგის საფლავზედ შესახვეწად.“
„ამის შემდეგ ელგუჯას და სვიმონის გვარეულობაში ჩამოვარდეს ძმობა, მეზობლობა და სიყვარული.“
ეს სიტყვები ყველასაგან მიღებული იყო წესიერის მორჩილებით და მასუკან დაიშალა „სიფრო“ პურის საჭმელად, რომელზედაც სადღგრძელოები უწყვეტლივ ისმოდა.

XIII

მზაღო გულის კანკალით ელოდა ამ გარდაწყვეტილებას, თუმცა ჭინათვე დაიმედებული იყო სვიმონისაგან!..
წარმოიდგინეთ ქალის სიხარული, როდესაც გაიგო, რომ ელგუჯას სიცოცხლეს აღარავინ შეეხებოდა და ისიც ცოცხალი დარჩებოდა. მართალია, ის არ არგუნეს ელგუჯასა და ურვადი ისეთი დაუნიშნეს, რომ იმის გადახდა შეუძლებელი იყო, მაგრამ გათხოვების ნება რომ მიეცით კიდეც, განა თვითონ გათხოვდებოდა? ეს მან კარგად იცოდა, თუმცა მზად იყო დღესვე თავი შეეწირა თავის სიყვარულის საგნისათვის.
ამჟამად იმას დავიწყებოდა თავისი თავი და მხოლოდ თვალწინ უდგა ელგუჯას სიცოცხლე, რომელსაც ბედნიერების მოპოვება შეეძლო.
გაიარა ამ ღამემ და იქ მყოფთ ცხოვრებამ მიიღო ისევ ჩვეულებრივი მიმდინარეობა: მუშა ხალხისათვის დადგა ისევ ის მთრთოლვარე მოუსვენრობა, რომელიც თითქმის ჩვეულებად გარდაექცათ იმ უბედური წლების ხალხ.
ერთ დღეს მზაღო გარეთ იჯდა და საჩოხე მატყლსა სჩეჩავდა. გვერდით უჯდა ჯაჯალა, რომელიც მზაღოს პირველ მოყვანაში ალერსიანის სიტყვით შეხვდა. ჯაჯალა ამ დღეებში მოსულიყო მეორე სოფლიუთგან და ისევ ისე თანაგრძნობით ექცეოდა, ისევ ისე გულმხურვალედ ეკიდებოდა მზაღოს საქმეს და მდგომარეობას, როგორც უწინ.
როდესაც ისინი ერთად მუშაობდნენ და ერთმანეთს უამბობდნენ სხვადასხვა ამბებს თავიანთ ცხოვრებიდგან, ერთბაშად სიტყვა გაწყვიტეს, ფეხზედ წამოდგნენ -იმათ დაინახეს სვიმონა, რომელიც იმათკემ მიდიოდა.
დედაკაცებს რომ გაუსწორდა, შესდგა და ჯაჯალამ წყლისთვის გაგზავნა. მოახლე სირბილით გაეშურა თავის ბატონის ბრძანების აღსასრულებლად.

მზაღო და სვიმონ მარტონი დარჩნენ; ეს უკანასკნელი მიუბრუნდა ქალსა:
– კმაყოფილი ხარ თემის გარდაწყვეტილებისა? სისხლი აღარ დაიღვრება.

– თემი გონიერია, შენი წყალობა ნუ მომაკლოს ღმერთმა!

– ეხლა სად არის ელგუჯა?
ამ კითხვაზედ ქალი შეშინდა, ეგონა, რომ სვიმონ სისხლის საძიებლად ეძებდა იმის ბინადრობას და გაფითრდა.
– ნუ გეშინია, მითხარ!.. მე სიტყვა მოგეც, რომ იმის სიცოცხლე დაფარულია … თუნდა ეგე არ ყოფილიყო, თემის გარდაწყვეტილება ჩემთვის გაუტეხელია.
– მე რაი ვიცი? – კიდევ უნდობლად წარმოსთქვა მზაღომ.
– შენ იცი და თუ იმისთვის კეთილი გინდა, უნდა გამაგებინო.
– არ ვიცი, არა, შენი ჭირიმე!
– არ გინდა სთქვა, შენი ნებაა,- მე ძალას აღარ დაგატან, მხოლოდ იმას კი გეტყვი, რომ შეატყობინო, მოშორებით წავიდეს. მე თითონ გავაგებინებდი, მაგრამ მეშინიან, ხალხში ხმა არ გავარდეს, რომ მე ელგუჯას ბინადრობა ვიცი.
– თემმა ხომ მოგარიგეთ, შენ აღარ ემტერები და რაისღა უნდა გეშინოდეს?
– შენ ჯერ ბავშვი ხარ… მე მყავს მტრები და ჩემი მტრები ელგუჯას მტრებიც არიან.
– მე არ მესმის, რას ამბობ?
– იმას, რომ ძველი ნაჩალნიკი ჩავიდა ქალაქს და ცდილობს ელგუჯასაგან გაგის მოკვლა მე დამაბრალოს. მითომც მე მოვისყიდე.

– მაშ რაი-ღა გვეშველება? – შეშინებით წარმოსთქვა მზაღომ.

– ისა რომ, როგორც იყოს, ელგუჯას გააგებინე ეს ამბავი, ის გიჟი არაა, თითონ იპოვის საშუალებას.
– ვისის პირით შევუთვალო, საით გავაგებინო? – კიდე იეშმაკა მზაღომ.
– ეგ ჩემი საქმე არაა…- უპასუხა სვიმონმა ისეთ კილოთი, რომ ადვილად დარწმუნდებოდით, იმან ყველაფერი იცოდა, მაგრამ რომელიმე მოაზრების მიზეზით თვითონ არ უნდოდა ემოქმედნა.
სვიმონ წავიდა. რა წამს ის მოეფარა იქვე აშენებულს საიასაულოს, ჯაჯალა სირბილით მოვიდა და ლიტრით წყალი მოიტანა.
– რა იქმნა ბატონი?
– წავვიდა… იმან შენ განგებ გაგგზავნა, ჩემთან ლაპარაკი უნდოდა…- უპასუხა მზაღომ და გარდასცა, რაზედაც იმათ ლაპარაკი ჰქონდათ, შემდეგ გამოუტყდა, რომ წარსულს შაბათს ერთი მთიული, სახელად მათია, იყო და იმან ყველაფერი უამბო ელგუჯას შესახებ.
შემდეგ ლაპარაკი გადავიდა სხვადასხვა საგნებზედ, რომელიც შეეხებოდა იმათ წარსულ ცხოვრებას. მზაღოს ეჭირვებოდა ისეთი მეგობრის მიშველება, როგორიც ჯაჯალა იყო, რადგანაც იმის გულს ამდენი მარტოობა აღარ შეეძლო და მოგროვებული ნაღველი ითხოვდა გარედ გამოსვლას.

როდესაც ენა მოიჯერეს ლაპარაკით, გულს ჩამოხადეს მომეტებული ბარგი და ცოტა ოდენი დაამშვიდეს, შინ წავიდნენ. მზაღო ეხლა უფრო გულადად შედიოდა, რადგანაც ისეთს ქომაგს და მეგობარს გვერდით ჰხედავდა, როგორც ჯაჯალა იყო.

იმათ გარდაწყვიტეს, რომ შაბათამდი, როგორც იქნებოდა, მოითმენდნენ და შაბათს მათიასაგან გაიგებდნენ ელგუჯას ამბავს დაწვრილებით. გაატანდნენ იმისთვის საგულეს და საჩოხეს, რომელიც უთუოდ საშაბათოდ ამ ორ ქალს უნდა მოესწროთ.
როდესაც ესენი ამ გაცხარებულ საქმეში იყვნენ, მათიას ცხვარი გაერეკა საძოვარზედ. თითონ დაყუდებული იყო შვინდის კომბალზედ და მთებს გაჰყურებდა. ცხვრები ერთიერთმანერთის შურით ერთმანერთს წინ გადურბენდნენ და გაუმაძღრად სწიწკნიდნენ ბალახს.
ცხვარი ძოვნით მიდიოდა და ჰშორდებოდა მწყემმს, რომელიც ისევ იმ ადგილას გაუნძრევლად იდგა და ერთის ალაგისთვის მიექცია თვალები. საკვირველი იყო, რომ ყოველთვის მუყაითი მათია, განთქმული მწყემსი, რომელიც ერთ ბიჯსაც არ მოშორდებოდა თავის საქონელს – დღეს ასე ჩაფიქრებულიყო და ერთს ალაგს მისციებოდა. იქნება ბუნების იმ მშვენიერმა სურათმა გაიტაცა, რომელნიც თვალწინ ეხატებოდნენ? არა, ის იმ დსროს არც ამ ამაყად აყუდებულს მთებსა ხედავდა, არც მშვენივრად გადაფენილს ტყეებს, არც ჩანახათებს, რომელიც ჩხრიალით თეთრ რძესავით ქაფდებოდა, გადმოდიოდა კლდეებიდამ და ათას წინწკლებად იფანტბოდა, არც მწვანედ მოდებულს ველებს, რომელიც ათასფერის სურნელოვან ყვავილებით ბუნენას შეემკო. მაშ რა უნდა ყოფილიყო იმ-ჟამად ამ კაცის გონების ასე რიგად მიმზიდველი და გამტაცებელი?

ეს რამოდენიმე დღე იყო, რაც მათიას ეს ჩვეულება დასჩემდა და ჯერ თითონაც კარგად ვერ გამოერკვია ამის მიზეზი, თუმცა ყოველ ამ დაფიქრებასთან ერთად თვალწინ წარმოუდგებოდა ხოლმე მომღიმარე სახე მშვენირის ქალის, რომელიც თავის ჟუჟუნა თვალებით, მათიასავე უნებურად, იქამდინ იზიდავდა იმის გონებას, სანამ თავდავიწყებამდინ არ მიიყვანდა ხოლმე. და რა ამ მდგომარეობამდის მივიდოდა, ისეთს სანატრელს, თუმცა ტანჯვით სავსე გრძნონაში შედიოდა, რომ იმასთაგან გაყრა წარმოუდგენელ უბედურებად მიაჩდა. ვისი სურათი იყო, რომელმაც მათიას ქვის გული ისე მაგრად შებოჭა?
ის გახლდათ ჩერქეზის ლამაზი ქალი, ელგუჯას სატრფო, რომელიც მათიას უნებურად სოლსავით ჩასჭედოდა გულში.
პირველში მთიულს ეგონა, რომ ეს სიყვარული იყო და-ძმური, რომელიც დაბადებულიყო ელგუჯას მდგომარეობის და თანაგრძნობის გამო, მაგრამ რამდენიც ხანი გადიოდა, რამდენსაც მეტს აკვირდებოდა ამ საქმეს და ცდილობდა თავიდამ მოეშორებინა აღძრული გრძნობა, იმდენად უფრო ცოცხლად ეხატებოდა მზაღოს სახე და სწყუროდა მასთან განუშორებლად ყოფნა, იმის ყურება და ალერსი.

მათია უბრალოდ არწმუნებდა თავის თავს, რომ მაცდურს შეეპყრო, რომელსაც უნდოდა ეღალატებინა ძმობისა, მეგობრობისა და წესისათვის; უბრალოდ ცდილობდა შეეყენებინა თავისი გრძნობა, რომელსაც დღითი-დღე ემატებოდა ცეცხლი და უმეტესად უდუღებდა სისხლსა. ყოველ ამგვარ ძალდატანების შემდეგ დაუმორჩილებელი გრძნობა უმეტესის ძალით იჩენდა თავს.
ამ რამდენიმე დღეში მხიარული, მოცინარი და უზრუნველი მათია შეიქმნა დაფიქრებული, დაღონებული, ყმაწვილურმა, კარგა მყოფ ფერმა დაჰკარგა ელვარება, გაიცრიცა და გაყვითლდა, გახდა და თვალები ჩაუცვივდა.

მეზობლები უყურებდნენ მათიას, იმისი ცვლილება და მიზეზს ვერ მიმხვდარიყვნენ. როდესაც მათიას ამ საგანზე ვინმე დაელაპარაკებოდა, ის პასუხის მაგივრად ამოიოხრებდა, გააკეთებდა ყალიონს და ძალზედ წევას დაუწყებდა. და თუ ვინმე მოახერხებდა აელაპარაკებინა, მაშინ მთიული პირდაპირ პასუხს მაინც არ აღირსებდა, ლაპარაკს სხვა საგანზედ გადაიტანდა, თითქოს ეშინოდა ამ გრძნობის სხვასთან გაზიარებისა.
მათია ჯერ კიდევ დაფიქრებული იდგა, როდესაც ერთი კაცი გამოჩდა მაპირდაპირე მთის წვერზედ და ხტუნა-ხტუნაობით დაეშვა თავქვე. როგორც მომავალს ეტყობოდა,ისიც მთიული მწყემსი უნდა ყოფილიყო.იმას, უეჭველია,მათია შეემჩნია და პირდაპირ იმისაკენ წამოსულა.

როდესაც უცნობი იმ ადგილს მიუახლოვდა,სადაც მათია იყო.გაშტერდა და გაკვირვებით დაუწყო ყურება მწყემსსა და იმისაგან დაშორებულ ცხვარს. ცზვარი, დაფანტული, ტყეში შესულიყო და პატრონი კი დაფიქრებული თავისთვის იდგა. მწყემსის ამგვარმა უყურადღებობამ ახალდმოსული იქამდინ გააჯავრა, რომ გულმა ვეღარ მოუთმინა და შესძახა:

-მათიაუ, ჰა, მათიაუ!

მათია შეკრთა, ჩამმოისო პირზედ ხელი და მიიხედ-მოიხედა.

-რაი მოგსვლია, მათიაუ!…ცხორი დაიღუპა! აგერ ტყეში შესულა.

-რაი უყო, ანგარიშ მიუცემლად წარმოსთქვა იმან.უცნობი მიუახლოვდა მათიას და შეტევით უთხრა:

-უგონოდ თუ არა ხარ? ცხორი გაგპარვია-მეთქი.

-აბა, რაი ცხორი?-ერთბაშად შეკრთა მათია და დაფაცურდა.-საიდ წავიდა?! – წამოიძახა იმან და, რა თვალი შეჰკრა ტყეში შემავალს ცხვარსა, მაშინვე იმათკენ გაიქცა.

ახალმოსული მწყემსი გაშტერებული დარჩა, შემდეგ ერთბაშად წამოიძახა:

-თუ გაგიჟდა! – და უკან გამოუდგა, რათა ეშველა მათიასთვის ტყიდგან ცხვრების გამორეკა.

როდესაც ორივე გამივიდნენ და ცხვრებიც გამოიყვანეს ტყიდგან, მხოლოდ მაშინ იცნო მათიამ ახლადმოსული, რომელიც იმათი მწყემსი იყო და ხარნაულებისას გაეგზავნათ.

-მოხვედ მშვიდობით, ივანე! – მიესალმა მათია.

-მშვიდობა მოგცეს ლომისამა! – იყო პასუხი.

-რასა იქს ელგუჯაი?

-კარგადაა.

-ექიმი დააყენეს?

-ეგეთი ექიმი დააყენეს, ლომისის მადლმა, რომ თემობაში ბადალი არა ჰყავს!

-რას ამბობს, ჩქარა მორჩებაო?

-ორ-სამ კვირაზედ წამოვაყენებო.

-ღმერთმა ქნას, გისმინოს ლომისა! ჩემთან ხომ არა დაგაბარა?- ცოტა სიჩუმის შემდეგ ჰკითხა მათიამ.

-აბა შენთანაც რო არა დაებარებინა-რა, მაშ ვისთანაღა დამაბარებდა?..დღე ერთია და შენი მოგონება ათასი…უთხარი მათიასო, რომ ცჰქარა შემატყობინოს თავისი ამბავიო…მნახოსო.

-ვნახამ, ვნახამ,-რაღაცა მწუხარებით წარმოსთქვა მათიამ.

-შენი ძმობის იმედი მაქვს, რომ რაიც სიტყვა გითხარ, ესე აასრულებო.

-ჰაი, ჰაი, რომ ავასრულებ! მაშ არ ავასრულებ? იმის სიტყვა გაუტეხელი ბეჭედია ჩემთვის,-რაღაცა გაშმაგებით წარმოსთქვა მათიამ და შემდეგ დაუმატა:- შენ ამ ცხორს მიჰხედე, დაღალული იქნები, კიდეც დაისვენებ და ცხორსაც უპატრონებ; მე კი სხვაგან საქმე მაქვს და იქ წავალ. ჯალაბობაში თუ მიკითხეს, უთხარ:მატყლის ვაჭრობი მოვიდნენ-თქო და იმათ დაჰყვა ქვეშესა-თქო.

-აგრე, შენი კვნესა-მე.

-ცხორი წყალზედ ჩააბრუნე, იქ უფრო გრილია, რიყეზედ დეეყრება.

ამ სიტყვების შემდეგ ჩოხის კალთები ჩაიკეცა ქამარში, გადაიგდო თოფი მხარზედ და გასწია ქვეშეთისაკენ.

ის მიდიოდა ჩქარა, გაქანებული, მაგრამ ჩქარის მისვლის სურვილი თითქოს გზას უგძელებდა და მოუთმენლად წამოიძახებდა: ,,აღარ გათავდა ეს ბაითალმანი! “მზე რომ გადაიწვერა, იმან მიაღწივა ქვეშეთს და, რადგანაც ცოტა ადრე იყო და არ უნდოდა ვისმე შეჰხვედროდა, როდესაც სანატრელ მხაღოს დაინახავდა.

თუმცა ერთი რამ აშინებდა მათიას: და ეს იყო, რომ სანახავად დანიშნული დღე შაბათი იყო და ის კი მოსულიყო პარასკევს. რასაკვირველია,ეს შიში მიემატა იმის მოუთმენელს მოლოდინს და სატანჯველი ერთი-ორად გაუცხარდა.

რომ არ მოვიდეს, მთელი ღამე აქ უნდა გავშეშდე!- წამოიძახებდა თავისთვის და მერე ისევ დაუმატებდა:- ლომისა მოწყალეა,ის ჩააგონებს და გამოვა.

გაიარა საათმა, ორმა, მაგრამ თითქოს განგებ, არავინ სჩანდა.ყოველ წუთის გავლაზედ იმას მოთმინება ეკარგებოდა და მომეტებულად იჩენდა შეყვარებული კაცის ნიშნებს.

ბოლოს ეს იმედიც დაჰკარგა და გაემზადა პირდაპირ სვიმონის სახლში წასულიყო და მზაღო ენახა, თუმცა აშკარადა ხედავდა გარს შემორტყმულს დარაჯებს, რომელთაც ყოველ ღამე უყენებდნენ ნაჩალნიკს სადგურს.

ის იყო ფეხი გადადგა იქ მისასვლელად, როდესაც დაინახა იმისკენ მომავალი ორი ქალი, რომელთაც დააშლევინეს მოუფიქრებელის გარდაწყვეტილების აღსრულება.ის მოეფერა ხეს და ცოტახანს ძგერისაგან შეყენებულმა გულმა ხელახლად დაუწყო მოუთმენლად ძგერა და სულთქმა გაუხშირდა:კანკალმა აიტანა, როგორც ციებით ავადმყოფი, და მზად იყო გადაჭრილიყო, მოეხვია ძლიერი ხელები მზაღოსათვის და დაეკოცნა იმ გაშმაგებულის, თავდამავიწყებელის გრძნობით, რომლის გადმოცემაც სიტყვით არ შეიძლება.

ქალები, რომელშიაც მზაღოს და იმის მეგობარს ჯაჯალას იცნობდით, მივიდნენ ხესთან და ცოტა ხანს შესდგნენ.

-აი, ზედ ამ ალაგზედ, – დაიწყო მზაღომ,- ზედ ამ ალგზედ პირველად გაახარა ჩემი გული მათიას სიტყვებმა. პირველად გავიგე სამართლით ელგუჯას ამბავი.

ამ სიტყვებმა მათიას დანასავით გაუარეს და მწარედ დაუსერეს გული; მაგრამ ჩქარა დჰმორჩილდა ბადს.

-იქნება მათიაი გატყუებს, ცხვისგან მოგზავნილი კი არ იყოს!- გააფრთხილა ჯაჯალამ.

-მატყუებს?.. რაისთვის მომატყუებს!.. არა, ის ეგეთი კაცია, რომ ვინც ერთხელ ნახავს, მაშინათვე მიენდობა… არა, იმან და-ძმობა მითხრა და მე მრწამს იმისი სიტყვა.

-არ მოსტყუვდები, ლომისის მადლმა!-წამოიძახა მათიამ, რომელმაც სიამოვნებით გაიგონა საყვარელი ქალისაგან ეგეთი ნდობა.- შენ მე მენდობი და, სიცოცხლედ რიმ დამიჯდეს, ვერ მოგატყუებ, ვერ გიღალატებ.

ამ სიტყვების შემდეგ ის წყნარა, ჩუმად მივიდა ქალებთან და წყნარადვე უთხრა:

-საღამო მშვიდობისა!

ქალებს ისე შეეშინდათ, რომ გაქცევაც კი დააპირეს, მაგრამ რა მზაღომ თვალი შეჰკრა მათიას და იცნო, სიხარულით გაექანა.ჯაჯალა მოშორდა იმათ.

-მათიაუ, მათიაუ! გენაცვალოს ჩემი თავი.-უთხრა მზაღომ და მოავლო ხელი.

მათიაც კანკალებდა და მღელვარება ნებას არ აძლევდა ხმა ამოეღო.პირველსავე ხელის მოკიდებაზედ იმას ეგონა ცეცხლის მოხვედრა ხელში რომელიც განუწყვეტლად, რაღაცა ძალით, გადადიოდა მათიას ხელებში, უვლიდა გულში, თავში, მთელს სხეულში, თავბრუს ახვევდა და შეჰყვანდა ბურანში. გონება და აზროვნება ჰღალატობდა… ბოლოს მოჰხვია მკლავები, მიიკრა გულზედ და გაშმაგებულმა რამდენჯერმე აკოცა. შეშინებული მზაღო გამოუსხლტა მათიას ხელიდგან და იქვე გაჩერდა.

-რას სჩადი, არა გრცხვენიან?- ყვედრებით უთხრა იმან:- შენ და- ძმობა მითხარ, გენდე და…

-ჰო, ჰო, და-ძმობა გითხარ,- წარმოსთქვა მათიამ, რომელიც გონს მოვიდა,- და თუ გიღალატო, სადაც არ მოველოდე, ღმერთმა იქ მკითხოს.

ქალი დამშიდდა, დარწმუნდა, რომ ეს გატაცება ძმური გრძნობა იყო: კაცმა კი იფიქრა, რომ ამგვარი ბედნიერების ღირსი არ ყოფილა და ღმერთს მზაღო სხვის სასიხარულოდ გაუჩენია.

-დღეს არ მოგელოდი,- უთხრა მზაღომ.

-დღეს მოვიდა კაცი, ელგუჯას ამბავი მომიტანა, მეც ვეღარ მოვითმინე და დღესვე წამოველ.

-მერე რაი ამბავი მოგივიდა?

-ელგუჯა კარგადაა. მოკითხვა შემოუთვლია. რაი უჭირს ბედნიერსა?..სამარის პირს რომ ყოფილიყო და შენი სახელი გაეგონა, გაცოცხლდებოდა, გა… ღვთის მადლსა.

-დამირჩა შენი თავი, მათიაუ, რომ შემატყობინე იმის ამბავი… ჩქარა ადგებაო?

-ჩქარა.

-მაშ სულ კარგად იქმნება?

-ადგება, ადგება, მაგის ფიქრი ნუ გაქვს!

-მოუკვდა ჩემი თავი! იქნება მომვლელიც არავინა ჰყავს!

-რისთვის არ ეყოლების, დობილებს გაიჩენდა.

-დობილებს?- ჰკითხა მზაღომ და ეჭვმა გაურბინა გულში.

-რაი გაგიკვირდა?- ჰკითხა მათიამ და ჭმუნვით დაუწყო ყურება.

-არა, არ გამკვირვებია…- შერცხვა მზაღოს,- მაგრამ რა ვიცი, რიგზედ მოუვლის ვინმე?

-მაშ მე რომ დაჭრილი ვიყო, შენ არ მომივლიდი?- ჰკითხა მათიამ და დაღონებულმა დაუწყო ყურება.

-არ მოგივლიდი? მე დღესვე მზად ვიყავ თავი გადამედო შენთვის, თუ შენ გაჭირვებიდან დაგისხნიდი, ერთს წანმს არ დავფიქრდებოდი, სიცოცხლეს შეგწირავდი.

-ვიცი… მართალს ამბობ.

-მართალს, ეგრემც შემეწევა ღმერთი!

-შენ კეთილი გულისა ხარ, ყველამ გაჭირვებულს აგრე მოექცეოდი!-წარმოსთქვა ოხვრით მათიამ, რომელსაც უნდოდა, რომ მზაღოს იმისადმი სხვა გრძნობაცა ჰქონდა და არა მარტო უბრალო კაცთმოყვარეობა.

ამ სიტყვების შემდეგ რამოდენიმე ხანი სიჩუმე ჩამოვარდა, რომელიც დაარღვია ჯაჯალას მოსვლამ.

-წავიდეთ ჩქარა, შინა გვკითხულობენ,- უთხრა მზაღოს.

-აი, ეს მათიაი ჩემი ძმადნაფიცი.

ჯაჯალამ თავი დაუკრა და ხელი ჩამოართვა.

-ღვთის მადლმა, ეგრე მიამა შენი ნახვა, როგორც მზის ამოსვლა,- წყნარის თავის დაკვრით უთხრა ჯაჯალამ.

-შენი ნახვა მეც გამიხარდა, ლომისის მადლმა,- იყო პასუხი.

-ჩემი დობილის ძმობილი ჩემიც ძმობილია! ცხო, რასა იქ თავათ, ჯალაბობით, საქონლით?..

-დამირჩა შენი თავი.

-რაი ამბავი მოგვიტანე ელგუჯაისი?

-მშვიდობა, მშვიდობა.

-ხვალ კიდევ მოხვალ?- ჰკითხა მზაღომ.

-თუნდა, სულ აღარ წავალ ამ ტყიდგა, არა, ლომისის მადლმა!

-მაი, მათიაისი! ხვალ ამ დროს გამოდი აქა, ჩოხას მოგცემთ და კვირას წადი ელგუჯასთან, ჩოხაც წაუღე და შენ თავადაც ნახე.

-აგრე.
-შენ უფრო დაწვრილებულს ამბავს შეგვატყობინებ.თავადაც ხომ გინდა ელგუჯას ნახვა?

-ჰაი, ჰაი, რომ მინდა!

-წავიდეთ, წავიდეთ,-ისევ გააწყვეტინა ჯაჯალამ,-თორემ თქვენ ელგუჯაზედ ლაპარაკს ხვალამდინაც ვერ გაათავებთ და შინ კი გვეძახიან.ამ სიტყვების შემდეგ ისინი გამოესალმნენ ერთმანეთს და დასდვეს პირობა მეორე დღეს ისევ იმ ალაგას შეყრილყვნენ.

XIV

გაიარა კარგმა ხანმა იმათი გაყრის შემდეგ, მაგრამ მათია ისევ ისე იდგა და არ იცოდა როგორ მოქცეულიყო.

ბოლოს მოიაზრა, რომ ღამეს იქვე ტყეში გაატარებდა, მეორე დღეს მიზეზს რასმე მოიგონებდა, გავიდოდა დუქნებში და ამაობაში საღამოც მოაღწევდა.

-წავალ, ადგილს ამოვირჩევ და მივწვები! -ოხვრით წარმოსთქვა მათიამ და შევიდა ტყეში.

ღამე გარედ გატარებას დაჩვეული მიწვა ერთს მინდორზედ და დახუჭა თვალები. დაძინებას აპირებდა, მაგრამ ძილი დაჰკარგოდა და ყურებში თითქოს ვიღაცა ჩასჩიჩინებდა: ,,შენ გინდა დაიძონო, მაგრამ მე არ დაგაძინებ; შენ გინდა ის ქალი გადაივიწყო, მაგრამ მე არ გადაგავიწყებ!”

მათიამ ამოიოხრა და მეორე გვერდზედ გადაბრუნდა.

მთვარე, რომელიც იმ ღამეს თითქოს განგებ ისე გაკაშკაშებულიყო, დედამიწას ნაზ სხივებს ჰფენდა და კაცის გულს მღელვარებას, მწუხარებას უღვიძებდა. მათიას გადაბრუნებაზედ მთვარის შუქი პირდაპირ პირისახეზედ მიადგა და ძალათი თვალები გაახელინა. მთიული ამობრუნდა გულაღმა და მთვარეს გატაცებით ყურება დაუწყო. შუქი თანაგრძნობით უალერსებდა იმის გახურებულს გრძნობას და ეუბნებოდა: ,,შენ უბედური ხარ და მე, მარტო მე თანაგიგრძნობ. მე მომენდე, მე არასოდეს არ გაგცემ. მარტო მე შემიძლიან შენი საიდუმლოს შენახვა”…

ასეთი მოქმედება ჰქონდა მთვარეს მათიაზედ, და იმანაც გაშალა თავისი გული, თავისი გრძნობა და ყველა, ყველაფერი მიანდო შეყვარებულთ საერთო მოწამეს.

მაშ ვისთან უნდა გამოტეხილიყო, ვისთვის უნდა ეთქვა, რომ თავისი ძმადნაფიცის მიჯნური, რომლისთვისაც და-ძმობა უთქვამს, შეყვარებია იქამდის, რომ გონებიდგან შლის, სულს უხუთავს და მოსვენებას არ აძლევს? ამ წვალებით გაატარა მთელი ღამე, მაგრამ მათიას თვალს ძილი არ მიჰკარებია. ღამემ დღისაგან გაყრა დაიწყო და მათია ფეხზე წამოდგა; მივიდა იქვე ახლოს წყაროსთან და რამდენიმე მუჭა წყლით გაიგრილა გახურებული შუბლი და თვალები, ახსენა ღმერთი და გასინჯა თოფი, რომელსაც ფალია დანოტიებოდა, და გამოუცვალა. ერთბაშად ტყიდგან მოესმა რაღაცა ფაჩიფუჩი, თითქოს ხმელ წიწკებს ვიღაცა ამტვრევდა. ცოტა ხანმა გაიარა და რამდენიმე ნაბიჯზედ დათვის ღრიალი შემოესმა და ამ ღრიალთან გამოჩნდა უზარმაზარი მხეცი, ორი პატარა ბელით.

ძნელად იქმნება ისეთი საშიში მხეცი, როგორათაც დათვი, როდესაც თავის შვილებით არის და იმათ რომელსამე განსაცდელში ჰხედავს. საზოგადოდ მშიშარა, რომელიც კაცის დანახვაზედ უკუმოუხედავად გამქცევი, თუ დაჭრილი არ არის, -შვილებთან ის მძვინვარე, შეუპოვარი ჰხდება და თავგანწირვით იბრძვის.

აქედგან შეგიძლიათ წარმოიდგინოთ, რა განსაცდელშიაც უნდა ყოფილიყო მათია.

მათიას არამც თუ შეეშინდა ამ მოულოდნელის სტუმრისა, კიდევაც გაუხარდა. დათვს შეეძლო იმის სიკვდილი, მაგრამ ამჟამად ეს სასიხარულოც კი იყო მათიასათვის.

დათვი გამოვიდა თუ არა, შესდგა და ბღუილით დაღუნა თავი, მიწას დაჰსუნა და ძლიერის ტოტებით თხრა დაუწყო, თითქოს სამარეს უმზადებდა ვისმე.

მათიამ რამდენიმე ნაბიჯი უკან წასდგა, მოეფარა მოჭრილს ხეს, მოამზადა თოფი და ხანჯალი ნახევრამდინ ამოსწია. მათია ისე დაწყნარებით ემზადებოდა, თითქოს იქ არაფერი ამბავი იყო და ამ შემთხვევას კიდეც მოელოდა.

-გინდა შენი ძალა გამოსცადო… მობრძანდი, ვნახოთ… -ამ სიტყვებთან ერთად მათიამ ჩახმახი წამოაყენა. დათვმაც თითქოს იგრძნო ბრძოლის მოახლოება და შესდგა უკანა ტოტებზედ. რამდენიომე წუთს ისინი თვალითა ზომავდნენ ერთმანეთს და განრისხებულნი ცეცხლებსა ჰყრიდნენ თვალებითგან: კაცი და მძვინვარე მხეცი აპირებდნენ შებმას!

რამდენიმე წუთიც და დათვი საზარელის ღრიალით გადმოხტა. იმის გადმოხტომასთან ერთად გავარდა თოფი და დათი ყირამალა გადატრიალდა, მაგრამ მაშინვე წამოხტა და ეძგერა მათიას. მათიამ თვალის დახამხამების უმალ თოფი გადააგდო იქით, გაიკრა ხანჯალს ხელი და წინ მიაგება. მხეცი და კაცი ორნივ გაგორდნენ დედამიწაზედ, რომელზედაც რამდენიმე ხანი იბრძოდნენ და ფართხალობდნენ, მერე ორნივ გაჩუმდნენ და რაოდენსამე ხანს ისე გაუნძრევლად დარჩნენ. ბოლოს კაცი წამოდგა გამარჯვებული, თუმცა არც ის დარჩენილიყო უნიშნოდ და მხარში ეგრძნო დათვის კბილების ძალა. სწორედ იმ დროს, როდესაც მხეცს კბილები მოევლო მათიასთვის, ამის ხანჯალსაც შიგ გულში გაევლო მხეცისთვის და მისი ძალა დროზე დაედუნებინა.

მათია წამოდგა, გაწმინდა ხანჯალი, ჩააგდო ქარქაშში და შემდეგ მოიბანა და შეიხვია მსუბუქი ჭრილობა. მოვიდა, გასინჯა დათვი, რომელსაც მკერდში მოხვედროდა ტყვია, მაგრამ შიგნით კი ვეღარ შეეტანა და ვერ დაემორჩილებინა.

ალექსანდრე ყაზბეგი – Alexander Kazbegi

ნინო

სოფელს გერგეტში, ქვემო უბანს, რომელსაც გვერდით ხევი ჩამოუდის და მოვარდნის დროს არა იშვიათად სახლებს მოუვარდება ხოლმე და აზარალებს მცხოვრებლებს, ყველაზედ საშის ადგილს იდგა ერთი პატარა, ძველი და ნახევრად დანგრეული სახლი. პირველსავე ნახვაზედ თქვენ დარწმუნდებოდით, რომ ამ სახლის პატრონები შეძლებულები არ უნდა ყოფილიყვნენ, რადგანაც ამისთანა საშიშს ადგილს ვერ მოსცილებოდნენ და სახლიც ვერ გაეახლებინათ. იქნებოდა ღამის ცხრა საათი, შუაგულს ზამთარში, როდესაც ამ სახლში კერაზედ ცეცხლი ოდნავ ბჟუტავდა, უფრო თვალის მოსატყუებრად, სანამ გასათბობად; კერას გარს შემოხვეოდა რამდენიმე ბალღი და ორი – ერთი ახლად მოწიფული და ერთიც კარგა მოხუცებული ქალი. იმათი ნაკონკი ტანისამოსი, აქა – იქა მიჩხლართულ – მოჩხლართული სხვადასხვა ფერის ძონძებით, ვერ აღსრულებდა თავის დანიშნულებას და ძლივს უფარავდა ხორცს. ყველგან ნაკლულოვანება აშკარად გიჩვენებდათ იმათ ბედშავობას და მწუხარებას. ოთახში ბნელოდა, რადგანაც მბჟუტავი ცეცხლი საკმაო სინათლეს ვერ აძლევდა. ყველანი გაჩუმებულიყნენ და რაღაცას სევდიანს მწუხარებას მოეცვა. ათასში ერთხელ ბავშვები, შიმშილით და სიცივით შეწუხებულნი, თუ დაარღვევდნენ სიჩუმეს და იმათ პასუხად დედისგან გამოისმოდა გულ – დასაწყვეტი, ნაღვლიანი კვნესა, რომელიც აშკარად ამბობდა: ,,ნეტა მე ვიქცე შეშად, რომ გაგათბოთ, ნეტა მე ვიქცე პურად, რომ გაგაძღოთ!..”

ეს გახლდათ მახია გოდერძიანთი, თავისის მოზრდილის ქალით ნინოთი და სამი პატარა ვაჟით, რომელთ გაჭირვებაც უკანასკნელს საზღვრამდის მისულიყო.

მახიას ქმარი ადრე მოუკვდა და სულიად უპატრტონოდ დარჩა და სულს მარტო მეზობლების გულკეთილობით-ღა იბრუნებდნენ.

მახია უყურებდა თავის ნაშობებს და გული სდნებოდა, რადგანაც ხედავდა რო თავის შვილებს გაჭირვებაში, ხედავდა იმათ შიმშილს, წყურვილს და სიცივეს, უნდოდა ეშველა რითმე, მაგრამ რა შეეძლო ქვრივს, უპატრონო მოხუცს, როდესაც სახლს ისეთი არავინა ჰყავდა, რომელსაც შრომის ოფლით მოერწყო ოჯახობა და სისხლით ლუკმა ეშოვნა!

– დედავ! დაიწყო ფშრუკუნი ერთმა ბალღმა, – მცივა, მცივა!

დედამ შეხედა შეწუხებულის სახით და პირისახეზედ აშკარად დაეტყო ის მწარე მტანჯველი მოქმედება, რომელიც იქონია ამ სიტყვების გაგონებამ.

– გაჩუმდი, – წყნარად წარმოთქვა მოხუცმა, – აი, – კვერს ამოგიღებ და გათბები.

– ოჰ, კვერს!.. არ მინდა კვერი, ცეცხლი მინდა! – ჭირვეულად გაიმეორა ბალღმა.

– სუ-ღა, სუ, იყუჩე!.. აგერ მგელი ყმუის! – იეშმაკა დედამ, რომელსაც უნდოდა ბავშვების ყურადღებია სხვა საგნისთვის მიექცია და გაერთო რითიმე.

ბავშვები მართლა გაჩუმდნენ და დაუწყეს ყურის გდება, მაგრამ გარედგან მარტო ქარის ზუზუნი და წივილი მოისმოდა და გამშრალი, გაყინული ტოვლის რაკი-რუკი ფიცრის კარებზედ. აშკარად ეტყობოდა, რომ გაშმაგებული ქარი ებრძოდა ყველას, რაც კი წინ შეხვდებოდა და თუ თან გაიტაცებდა, სუსხავდა და აყინულებდა.

– არ არის მგელი, პური მშია, მცივა!.. – ასტყდნენ ისევ ბავშვები.

– სუთ და ,,ლექს” (ზღაპარს) გიამბობთ, – უთხრა ნინომ, რომელმაც ის-იყო გადასწია ნაცარს და გამოსაცხობლად ჩაფლულს ,,გუდუნას” ,,არცისკანით” წყნარა დაუწყო სინჯვა.

ბავშვები მიეხვივნენ დას, რომელმაც ისე იცოდა იმათი გართობა. ის-იყო ნინომ პირი გააღო, რომ დაეწყო ,,ლექსი”, როდესაც მოისმა კარებში რაკუნი და მოულოდნელად ყველა ერთბაშად შეაკრთო, ყველას პირში სიტყვა გაუწყვიტა.

ჩამოვარდა სიჩუმე, მოისმა კიდევ რაკუნი და ჩახრინწიანებული, უსიამოვნო ხმა.

– გაწყდით, ტუ რაი მოგსვლიათ?.. რაისთვის ხმას არა მცემთ?..

– ვინა ხარ? – იკითხა მახიამ.

– მე ვარ.

– შენ ვინ ხარ/.. რაი გინდა ამ დროსა?

– ნაცვალია, -წასჩურჩულა დედას ქალმა.

– გააღე და გაიგებ… ჩქარა, გავიყინეთ! – აშურებდა გარეთ მყოფი.

– მოხუცი წამოდგა, გაანთო ,,ჩირაღი” (კვარი), ბუტბუტით მივიდა კარებთან და გასწია ურდულს. ოთახში შემოვიდა ნაბდით და ყაბალახ-მოხვეული კაცი, რომელსაც თოვლი დაზდებოდა და გძელს უშნო ულვაშებზედ ყინულები ჩამოჰკიდებოდა. იმან გადიგდო ბაშლუყი და შეიბერტყა ნაბადი.

– უჰ, ჰუ, ჰუ! ძალუმ არ ცივა!.. – წარმოსთქვა შემოსულმა და სიფრთხილით გადისვა ულვაშებზედ ხელი.

– მოგიკვდა ჩემი თავი! ჩვენ კი არაყიც არ მოგვეძებნება! – უთხრა მახიამ და დაუმატა: – აბა რითი-ღა გაგათბო, შეშაც აღარ გვაქვს!

– მე შეშა არ მინდა, – შეიწმუხნა წარბები მოსულმა, რა გაიგო, რომ ,,ჩასაცეცხლებელი” ასცდა, – აი, რუსები მოვიყვანე თქვენთან დასაყენებლად.

– რუსები?! – ელდა-ნაკრავსავით წარმოსთქვა დედაკაცმა და გაფითრებული გაშრა.

– ჰო, რუსები, სტეფანწმინდას აღარ დაეტია და აქ მოვიყვანე.

– ბედშაო ჩემო თაო! კაცი არავინ გყავს და არა ცხო, საიტ ჩავიყენოტ ცხოთა კაცები?

– დედაისი, ნუ დავაყენებთ! – ხვეწნით მოეხვია ნინო მახიას.

– ჰაი, ჰაი, რო არ დააყენებდით, თუ თქვენს კითხაზედ იყოს, – ჩაიცინა ნაცვალმა და მერე უფრო მკაცრად დაუმატა: – ხემწიფეს სამსახური უნდა, მაშ რაი გეგონათ?

– ბარემდის, თუ შეგვეძლოს, მაგრამ ბეჩავები, ღარიბები ვართ…

– თქვენთან ლაპარაკისთვის არ მცალიან, – გააწყვეტინა ნაცვალმა, გაბრუნდა კარისაკენ და დაუძახა სალდათებს, რომლებიც ბარტყა-ბუტყიტ და ყაყანით შემოვიდნენ.

დედაკაცმა გაიშვირა ხელები მიმავლის ნაცვლისაკენ, რომელმაც რუსებს დაუჩვენა ეს სახლი და გაბრუნდა. უნდოდა რაღაცა ეთქვა, შეხვეწნოდა, მაგრამ სიტყვა ვერარ მოეხერხებინა.

ბავშვებმა რა გაიგონეს რუსის სახელი, მაშინვე ნინოს მიეკუჭნენ, თითქმის ზედ გაეკრნენ და შეშინებულები გამოიყურემოდნენ.

სალდათებმა მიიხედ-მოიხედეს, რამდენჯელმე დაურიდებლად, რუსულის წესით შეიგინენ სახლის მოუწყობლობაზედ და მიეხვივნენ კერას, საიდგანაც გათოშილი ბავშვები გაიქცნენ.

სალდათები დასხდნენ, დაიხადეს ფეხთ და ოფლისა და უწმინდურების გამო ფეხზედ სახვევებს დაუწყეს შრობა, მაგრამ ჩამწვარი შეშა მალე ჩანელდა და სიცივემ თავისი ძალა მალე აგრძნობინა.

– როგორა დგანან ამ ჯოჯოხეთში? – დაიწყო ერთმა სალდათმა.

– ,,ბუსურმანები” არიან და რა საკვირველია, – უპასუხა მეორემ და მცოდნე კაცის კილოტი დაუმატა: – ბუსურმანები მხურვალენი არიან, იმათ როდი შესცივათ.

– აგრე უნდა იყოს, თორემ ცვენი დედაკაცი თუ ფეჩის ტავზედ კარგად არ გამოცხვა, რა გააძლებინებს?

– ეგ ყველა-ყველა, მაგრამ შეშა არ გვეკუტვნის? – იკიტხა ერთმა, რომელიც აქამდინ ჩუმად იყო.

– რასაკვირველია, გვეკუთვნის, – უპასუხეს იმას.

– ვისგან გვეკუთვნის, მართველობამ უნდა მოგვცეს, თუ სახლის პატრონმა?

– რასაკვირველია, სახლის პატრონმა, ამიტომ ო ეგ ,,მუჟიკია:, მიჟიკი უნდა ემსახუროს ხელმწიფეს, ჩვენ კი ხელმწიფის კაცები ვართ.

– აი, ეგ მართალია, – მოუწონეს დანარჩენებმა, – რასაკვირველია, მუჟიკი სალდათს უნდა ემსახუროს, რადგანაც სალდათი ხელმიფის კაცია. მუჟიკი რაა? ფუ! – გადააფურთხა მოლაპარაკემ, – ამის მეტი არაფერია.

– მაშ რატომ არ მოქვს შეშა იმ ეშმაკის ფეხს? – წარმოსთქვა მეორემ და მიუბრუნდა მახიას: – ეი, დედაკაცო, შეშა მოიტანე!

მახიას ესმოდა, რომ იმას ელაპარაკებოდნენ, მაგარმ ვერ გაეგო, თუ რას ეუბნებოდნენ, რადგანაც რუსული არ იცოდა, და თუნდას სცოდნოდა, მაინც ვერ დააკმაყოფილებდა იმათ სურვილს, რადგანაც ერთი ,,წკირი” არ მოეძევებოდა სახლში.

– რა ეშმაკივით დაგიჭყეტია თვალები? – შეუტიეს იმას. – შეშა, შეშა! ,,ცეცკლი!”

– ცეცხლი? – მიხვდა დედაკაცი. – საით მოგიტანოთ ცეცხლი?

– არა, რა! – გაბრაზებით და დაცინვით ,,გაუკირცხლეს” მოხუცს. – თავში ქვა შემოიკარ და იშოვე.

– წმინდის გივარგის მადლმა, არა გვაქვს, – შეჰფიცა მახიამ, თითქოს რუსებს ესმოდათ იმისი ლაპარაკი.

– რას უყურებთ მაგას, ჩვენ თითონ მოვნახოთ და დავანთოთ, – არჩიეს სალდათებმა, – საცა იქნება, ვიპოვნით.

– სამი სალდატის გარდა ყველანი წამოცვივდნენ და გაცვივდნენ დერეფანზედ, მაგრამ იმათ ვერა იპოვეს-რა. ბოლოს, ბევრი ძებნის შემდეგ. იმათ თვალი შეჰკრეს ერთს ურემს, რომელიც იქავ ეზოში ეგდო, და ყველანი სიხარულით და ყიჟინით მიეხვივნენ.

-აი, შეშაც ვიპოვეთ, შეშაც!..

მახია, რომელიც გამოჰყვა და კარებიდგან უყურებდა, მიხვდა იმათ აზრს და გაექანა ხვეწნით:

– ღვთის გულისთვის!.. ნუ დამღუპავთ!.. ცხოთა ურებია, შეშის მოსატანად მათხოვეს!..

მაგრამ სალდათები, დარწმუნებულნი, რომ შეშა უნდა მიეცა ვისმე, აღარ არჩევდნენ, რასა შვრებოდნენ; იმათ მხოლოდ ერთი სული ჰქონდათ აზრში, რომ ჩქარა დააგუგუნებენ ცეცხლს და გათოშილს, გაყინულს სხეულს გაითბობენ, სხვა რა ენაღვლებოდათ?..

არც ხვეწნა, არც მუდარა, არც თავის შებრალება აღარ გადიოდა! ისინი მისცვივდნენ ,,ურას” ძახილით ურემს და რადგანაც ცული ვერ ეპოვათ, ხელებით დაუწყეს მტვრევა.

ამ ხნის განმავლობაში სახლიდგან მოისმა გულის გამგმირავი წივილი, რომელმაც მაიხა გააბრუნა სახლისკენ სადაც შესვლის უმალ თვალ-წინ წარმოუდგა საშინელი და შემაძრწუნებელი სურათი:

ორიოდე სალდათი, რომელის სახლში დარჩენილიყვნენ, მისცვივნოდნენ ყუთებს სენას და იქაურობას აბრუნებდნენ და აქოთებდნენ. ერთიც მივარდნოდა ლამაზ ნინოს და თავის დახეთქილს და უმსგავსო ხელებში სჯიჯგნიდა!… შეშინებული ქალი გაფითრებულიყო და წივილ-კივილით ფარტხალობდა, თავს არიდებდა უმსგავსო ტუჩებს, რომლითგან ოტკის სუნი ამოსჩქროლდა. ქალი მაგრა მიეკრა მკერდში და დორბლიანის და მხეცურის წადილიტ დამახინჯებული ტუჩებით ლოშნიდა.

მოხუცს გული მოუკვდა ამ დანახვაზედ, მისწვდა ქმრის დაჟანგებულს ხანჯალს, გააძრო ქარქაშიდგან და ანგარიშ-მიუცემლად, თუ რასა შვრებოდა, ძალზედ ჩასცა გამხეცებულს სალდათს, რომელიც ღრიალით: მიშველეთ, მომკლეს! გასისხლიანებული იქვე დაეცა. იმის ყვირილზედ შემოცვივდნენ სხვა სალდათები, დაუწყეს მახიას უწყალოდ ცემა და მაგრად შეუკრეს ხელ-ფეხი. ხმაურობა შეესმატ სოფლელებს და შეცვივდნენ სახლში, რომ მახია ხელიდგან გაეგდებინათ გაბრაზებულის სალდათებისთვის.

-ნინო, ნინოს უპატრონეთ! – ძლივს წარმოსთქვა მახიამ და გულშემოყრილი იქვე დაეცა.

ხალხმა ბევრი ეძება ნინო, რადგანაც ის სახლში აღარ იყო, ბევრს ეცადა, მაგრამ თითქმის ღამის უფსკრულს შთაენთქა, – ვერარსად იპოვა.

ასე სამწუხაროდ გაუტენდა მახიას მეორე დილა, რომლის შემდეგაც იმის თვალს ცრემლი არ შეშრობია და გულს არ მოჰკლებია კვნესა… ჩქარა ისიც შეიბრალა რმერთმა და მწვალებლის ხელიდგან სამარემ დაიხსნა.

ზამთარი შეიცვალა გაზაფხულით, მიწა აჭრელდა, მთიდგან ტოვლები ზვავებად მოსხლტა. ყველგან გამდნარი ტოვლი სხვადასხვა სიხო ნაკადულად ჟონავდა. ყველგან ხალხი სამუშაოდ ემზადებოდა და ღიმილით მოელოდა ზაფხულს.

ერთს დღეს რამდენიმე კაცს საქონელი ჩაეკრათ ხევში წყალის დასალევად, მაგრამ, რადგანაც გზა ზამტარში ძალზედ ,,ცაეჩუმქრა”, ტოვლი უშლიდა გავლას, იმათ ნიცბებიტ დაუწყეს გზას წმენდა. ერთბაშად ნიჩაბი ტოვლის ქვეშ რაღაცას მოედო და მუშამ დაიძახა:

-მიშველეთ, თოვლის ქვეშ რაღაცაა და არ ვიცი კი რაია! ყველანი მიეხვივნენ, გადმოთხარეს და ერთბაშად მწარის მწუხარებით დაიძახეს:

-ნინო!

დიაღ, ეს გახლდათ საბრალო ნინო, რომელიც იმ უბედურს ღამეს შეშინებული გადმოვარდნილიყო, ქარიშხალს გზა აერია და ხევში გადავარდნილი თივლს დაემარხა. პატარა ძაღლს, რომელიც იმას განუშორებლივ თან დაზდევდა, ეხლაც არ ეღალატნა და პატრონთან ერთად დამარხულიყო!..

მაგრამ, ღმერთმა იცის, რა ერჩივნა ნინოს: სამუდამოდ განსვენება, თუ ცხოვრება, რომელიც ვინ იცის კიდევ რამდენს განსაცდელს შეამთხვევდა?..

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები