“სამართალი ბატონისშვილის ვახტანგისა” “გაჩენილია” სამეფო საბჭოს დარბაზის “თანადგომით”, აგრეთვე “კითხვითა ჭკუათა მყოფელთა და მოხუცებულთა კაცთათა”. მას აქვს სამოქმედოდ შემოღებული პრეამბულა, რომელსაც მოსდევს 270 მუხლი; 204-205 მუხლებს შუა არის დასკვნა, რომლითაც თავდაპირველად სამართლეებრივი წიგნი თავდებოდა; 205-270 მმ. “ნოველებია” და დართულია შემდეგ, მაგრამ ვახტანგის ხელშივე. მათ უნდა შეევსოთ ხარვეზები, აღენუსხათ ახლებური მიდგომა ზოგი მართლურთიერთობისადმი და აესახათ სასამართლო პრაქტიკა.

“სამართალი ბატონისშვილის ვახტანგისა” ფეოდალური სამართლეებრივი წიგნია, ძირითადად აგებულია კაზუსების მიხედვით და ეხება თითქმის ყველა მაშინდელ ურთიერთობას იმათ გარდა, რომელთაც ვახტანგისავე დასტურლამალი აწესრიგებს.

პირველ ნაწილში გამოყოფილია 5 კარი: “თეთრის გარიგებისა” (თეთრი), “გაყრისა”, “ვალისა”, “ქურდობისა” და “ნასყიდობისა”; ცალკე დასათაურებულია ორი მუხლიც – “ამანათისა” და “გაცვლილობისა”; მეორე ნაწილში დასათაურებული 29 მუხლიდან ზოგის სათაური რამდენსამე მუხლს აერთიანებს (მაგ., ანაბრობა-ნათხოვრობას 207-211 მმ. ეკუთვნის). “სამართალი ბატონისშვილის ვახტანგისა” გამოხატავდა ფეოდალთა კლასის მოწინავე ნაწილის მართლშეგნებას. კანონმდებელი მიისწრაფვის აღკვეთოს ფეოდალური შუღლი, ალაგმოს მებატონეთა თვითნებობა, უზრუნველყოს დროთა მსვლელობაში ჩამოყალიბებული “ბატონყმური რიგის” დაცვა.

“სამართალი ბატონისშვილის ვახტანგისა” განსაზღვრავს სახელმწიფოსა და ეკლესიის მესვეურთა სტატუსს. სანივთო სამართალში მთავარი ადგილი უჭირავს ფეოდალთა საადგილმამულო მფლობელობის მოწესრიგებას; მის წიაღში მკვიდრდება კერძო, სათავისთაო საკუთრებაც, დაკანონებულია ვინდიკაციის ხალხური ხატოვანი ფორმულა: “კაცი თავის საქონელს იცნობს, შუა წყალში ჩაეჭიდებისო”; საძოვარი და ტყე გამოცხადებულია საერთო სარგებლობის სავარგულებად; მოგვარებულის სამიჯნო სამართლისა და ირიგაციის საკითხები. განვითარების დონით გამოირჩევა ვალდებულებითი სამართალი; განსაზღვრულია სარგებლის ნიხრი და სავალო საბუთის რეკვიზიტები; მოწესრიგებულია ვალაუვალობის საკითხები; ძირძირობამდე მოწესრიგებულია საოჯახო-საქორწინო და სამემკვიდრეო ურთიერთობანი. სისხლის სამართალში აღსანიშნავია დანაშაულნი სახელმწიფოსა და ეკლესიის, კერძოდ, მმართველობის წესის წინააღმდეგ; ბრალის ცნებაში გამოყოფილია ფათერაკი – შემთხვევა და მსუბუქი გაუფრთხილებლობა; აღიარებულია პიროვნული და მხოლოდ ბრალეული პასუხისმგებლობის პრინციპები; განსაზღვრულია პასუხისმგებლობის დაწყებითი ასაკი, გამაქარწყლებელი და შემამსუბუქებელ-დამამძიმებელი გარემოებანი; ცნობილია მცდელობა და თანამონაწილეობა. სასჯელთა სისტემაში მთავარია წოდებრივი პრინციპით აგებულ კომპოზიციათა – “სისხლისა” და საუპატიოს ნიხრი, ამასთანავე გამოყენებულია წმინდა საჯარო ხასიათის სასჯელები; სიკვდილით დასჯა საგანგებოდ გათვალისწინებული არ არის; წამოყენებულია ქმედობის და სასჯელის თანაფარდობისა და ერთისა და იმავე დანაშაულისათვის ორჯერ მოკითხვის შეუწყნარებლობის (nonbisin idem) დებულებანი. სახელმწიფოს უპირველეს ფუნქციად მიჩნეულია მართლმსაჯულება, რომელსაც საფუძვლად ედება მტკიცე კანონიერება; პირველად ჩამოყალიბებულია მტკიცებულებათა სისტემა; პროცესის შეჯიბრებითობა შეზავებულია მოსამართლის თაოსნობით მტკიცებულებათა მოპოვებასთან. “სამართალი ბატონისშვილის ვახტანგისა” შემონახულია 100-ზე მეტ ხელნაწერად, მ. შ. უპირველესი მნიშვნელობისაა ვახტანგის ხელში გამოვლილი ავთენტური ნუსხა S – 3683 და 1710-იანი წლების ნუსხა Q – 575, რომლებიც დაცულია კ. კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ინსტიტუტში, აგრეთვე ქუთაისის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმის 1746 ხელნაწერი № 201.

“სამართალი ბატონისშვილის ვახტანგისა” ქართული სამართლეებრივი და საერთოდ საქართველოს ისტორიის დიდმნიშვნელოვანი წყაროა. იგი საყურადღებო ძეგლია ისტორიულ-შედარებითი სამართალმცოდნეობისათვის. “სამართალი ბატონისშვილის ვახტანგისა” პირველად გამოაქვეყნა დ. ჩუბინაშვილმა თავის “ქართულ ქრესტომათიაში” (ნაწ. 1, 1846), შემდეგ – თ. ენუქიძემ (1955) და ი. დოლიძემ (1963-1981). რუსულად იგი ითარგმნა XIX საუკუნის I მეოთხედში, რუსეთის სენატმა დასტამბა სამსახურებრივი საჭიროებისათვის (1828 ან, შესაძლოა მხოლო 1836); ეს გამოცემა განმეორდა 1887 დ. ბაქრაძის რედაქტორობით; ახალი რუსული თარგმანი და მისი გამოცემა ეკუთვნის დ. ფურცელაძეს (1980). არსებობს ცნობა, რომ მას ფრანგულად თარგმნიდა მ. ბროსე; 1930-იან წლებში ფრანგულად თარგმნა და გამოსცა ჟ. კარსტმა.

Posted by: burusi | 09/10/2009

ვახტანგ VI

ვახტანგ VI ბაგრატიონ-მუხრანელი (1675-1737), ქართლის გამგებელი (ჯანიშინი) 1703-1714 წლებში, მეფე 1716-1724 წლებში. გიორგი XI-ის ძმის ლევანის ძე. სულხან-საბა ორბელიანის აღზრდილი.

ვახტანგ VI-ის მეფობის ხანა გამორჩეულია საქართველოს ლიტერატურული და ინტელექტუალური აღორძინების დაწყებით. სულხან-საბა ორბელიანისა და ანტონ კათოლიკოსის გვერდზე ვახტანგი ითვლება ახალი ქართული ლიტერატურის სულისჩამდგმელად.

1703 წელს ირანის შაჰმა მეფობა გიორგი XI-ს დაუბრუნა, მაგრამ იგი ირანში დატოვა, ხოლო ქართლში ჯანიშინად (მოადგილედ) ვახტანგ VI დანიშნა.

იგი იბრძოდა ქვეყანაში წესრიგის აღდგენისა და ცენტრალური ხელისუფლების გაძლიერებისათვის. მან თავიდან მოიცილა ქართლის სამეფო კარზე მოკალათებული მერყევი და საეჭვო ელემენტები, გააუქმა ქვეყანაში ფეხმოკიდებული ირანულ-ყიზილბაშური წესები, აღადგინა ქართულ-ეროვნული წეს-ჩვეულებები, “მცველთა ჯარის” ანუ სამეფო გვარდიის შექმნით დათრგუნა ურჩი ფეოდალები და ფართო ბრძოლა გააჩაღა ქვეყნის სამეურნეო-ეკონომიურ და კულტურულ განვითარებისათვის. მნიშვნელოვანი იყო სარწყავი არხებისა და სავაჭრო-სამიმოსვლო გზების მშენებლობა, სამეფო-დომენური მეურნეობის მოწესრიგება და გადართოება. სახელმწიფოებრივი ორგანიზაციის მოხელეთა უფლებებისა და ფუნქციების განსაზღვრა და სხვ., რაც მის მიერ შედგენილ დასტურლამალში აისახა.

ვახტანგ VI-ის თაოსნობით შექმნილი კანონთა კრებული. იყო ე. წ. “ბატონყმური რიგის” მოწესრიგების მნიშვნელოვანი ღონისძიება. მიზნად ისახავდა ფეოდალთა ძალადობის შეზღუდვას და მწარმოებელთა მინიმალური უფლებების დაცვას, მათი შრომისათვის აუცილებელი პირობების შექმნას.

ქართული სინამდვილისათვის განსაკუთრებული მნიშვნელობისა იყო კრებულის ძირითადი ნაწილი – “სამართალი ბატონისშვილის ვახტანგისა”. ნაყოფიერი საკანონმდებლო მოღვაწეობისათვის ვახტანგ VI-ს “სჯულმდებელი” უწოდეს.

ვახტანგ VI-ის სახელთანაა დაკავშირებული პროგრესული განათლებულ მეცნიერთა დასის – სწავლულ კაცთა კომისიის დიდი კულტურული საქმიანობა. ვახტანგ VI-ის ნაყოფიერი მოღვაწეობა რამდენიმე წლით შეწყდა. 1712 წელს ჯერ გიორგი XI-ისა და მერე ირანში მისი შემცვლელის ქაიხოსროს ტრაგიკული დაღუპვის შემდეგ, როცა ვახტანგ VI-ის ჯანიშინობა დასრულდა. ვახტანგ VI ირანის შაჰმა ქართლის სამეფო ტახტზე დასამტკიცებლად ისპაჰანში დაიბარა და მაჰმადიანობის მიღება მოსთხოვა, მაგრამ ქრისტიანმა მეფემ შაჰს უარი უთხრა. ვახტანგ VI ქირმანში გადაასახლეს. იქ მან 1719-მდე დაჰყო, ამავე წელს მანამდე (1716) ფორმალურად გამაჰმადიანებული ვახტანგ VI ქართლის მეფედ დაამტკიცეს და სამშობლოში დააბრუნეს.

ვახტანგ VI-ის მეფობის წლები გამოირჩევა ქვეყნის დიდი კულტურული აღორძინებით. ვახტანგ VI-ის მოღვაწეობას, მის ევროპულ ორიენტაციას, უთუოდ ამჩნევია მისი ბიძისა (გიორგი XI-ის) და მამის (ლევანი), აგრეთვე მისი აღმზრდელი სულხან-საბა ორბელიანის ხელი. ვახტანგი ჯერ კიდევ გიორგი XI-ის მეფობის დროს დაუახლოვდა კათოლიკე მისიონერებს, კერძოდ კი კაპუცინელებს. მათი დახმარებით 1709 წელს ვახტანგმა მოახერხა თბილისში პირველი სტამბის დაარსება. სიახლოვე მისიონარებთან თვალში არ მოსდიოდა ირანის შაჰს, თუმცა მეფის პოლიტიკას მხარს უჭერდა აღმოსავლეთ საქართველოს კათოლიკოსი, ვახტანგის ძმა დომენტი. ერთ-ერთი ყველაზე გაბედული გადაწყვეტილება, რომელიც ვახტანგმა VI-მ სულხან-საბასთან ერთად მიიღო, რითაც ეს უკანასკნელი ევროპაში გაემგზავრა, მას ჯანიშინობის დატოვებად დაუჯდა, სულხან-საბა ორბელიანის უხვი დოკუმენტური მასალიდან (მიმოწერები და შეხვედრები ევროპაში) არ ერთგზის აღნიშნულია ვახტანგის მიდრეკილება და სიმპათიები კათოლიკებისადმი, რის გამოც იგი ლუი XIV-სგან დახმარებას ელოდა. როგორც მისიონერები წერენ, ვახტანგმა კათოლიკობა ირანში, ტყვეობაში მიიღო, მაშინ როცა ქართლში მისი ვაჟი ბაქარი ევროპიდან დაბრუნებულ სულხან-საბას და მის მომხრეებს ავიწროებდა. თვითონ ვახტანგ VI საუბრობს ამ თემაზე 1722 წლის 29 ნოემბრით დათარიღებულ ორ წერილში, პაპი ინოკენტი XIII-სა და ავსტრიის იმპერატორ კარლ VI-დმი. ორივე წელილში ვახტანგი ირწმუნება რომ კათოლიკეა და რომ ღიად ამას არ აცხადებს სხვადასხვა მიზეზთა გამო: “… გარნა ამ ჩვენს სამთავროში ძრიელ ბევრი კათოლიკები არიან და მეც ამათ რიცხვში ვითვლები. ხოლო ამ ქვეყნის არეულობა ნებას არ მაძლევს ჩემი კათოლიკობა გამოვაცხადო”, “…სამწუხაროდ აქაური უბედურება და ხალხის ღალატი ნებას არ მაძლევს ცხადად აღვიარო კათოლიკობა.”

ვახტანგ VI-ის სტამბაში დაიბეჭდა პირველად “ვეფხისტყაოსანი” (1712) საფუძვლიანი კრიტიკულ-მეცნიერული გამოკვლევითურთ, რომელშიც განხილულია თეორიული საკითხები – პოემის ორიგინალურობის დასაბუთება, იდეური მიზანდასახულობის კვლევა და სხვა. ნაშრომი საგულისხმოა ლექსიკოლოგიური თვალსაზრისითაც. ვახტანგისეული “ვეფხისტყაოსანი” მნიშვნელოვანია როგორც პირველი მეცნიერული გამოცემის ცდა, მან დიდი ბიძგი მისცა პოემის ტექსტის შემდგომი შესწავლა-აღდგენის საქმეს და საფუძველი ჩაუყარა მეცნიერულ რუსთველოლოგიას. ვახტანგ VI-ს წვლილი მიუძღვის ქართული დიდაქტიკური მწერლობის განვითარებაშიც. სწავლა-აღზრდის ახლებულ ნიადაგზე აღორძინება მას ძნელბედობაში ჩავარდნილი ქვეყნის უპირველეს ამოცანად მიაჩნდა. ვახტანგ VI-მ თარგმნა და გადმოაკეთა მსოფლიო დიდაქტიკური ლიტერატურის თვალსაჩინო ნიმუშები: გალექსა რუსული თხზულების “აპოსთეგმატას” ე. თურქისტანიშვილისეული მოკლე რედაქცია (“სიბრძნე მალაღობელი”), თარგმნა “ქილილა და დამანა”, “ამირ-ნასარიანი” და სხვ.

ვახტანგ VI-ის შემოქმედებაში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს ლირიკას, რომელიც თემატიკური მრავალფეროვნებითა და იდეური სიღრმით გამოირვევა. ძველ ქართულ მწერლობაში მან ერთ-ერთმა პირველად შექმნა პატრიოტული ლირიკის ნიმუშები, განავითარა ე. წ. აღორძინების ხანის პოეზიისათვის ნიშანდობლივი მოტივი – “მდურმა სოფლისადმი”. ვახტანგ VI-ის სატრფიალო ხასიათის ლექსები მეტწილად ალეგორიულ-მისტიკური შინაარსისაა; სიყვარულის ერთადერთ საგნად დასახულია უმაღლესი რეალობა, როგორც ეს ქრისტიანულ თეოლოგიაშია მიჩნეული, ღვთაებრივი სინამდვილე. ამ ე. წ. “საღვთო მიჯნურობის” კონცეფციით სცადა მან “ვეფხისტყაოსანში” სიყვარულის მოტივის ახსნა-განმარტებაც. ვახტანგ VI-ის ლირიკის ამ თავისებურებამ შემდგომი განვითარება პოვა ქართულ პოეზიაში (დ. გურამიშვილი, მ. ბარათაშვილი და სხვ.). პოეტის ლექსები არც გრძნობად-კონკრეტული სახეებსაა მოკლებული. მის ლირიკულ შედევრებში აღბეჭდილია ღრმად ინდივიდუალური, ადამიანური განცდები (“რანი და მოვაკანი და”…), გამოხატულია ბუნების მშვენიერების განცდა (“რა სჯობს მაისში ტფილისსა…”) და სხვ.

მოღვაწეობის მეორე პერიოდში საერთაშორისო ვითარება ამიერკავკასიის ასპარეზზე შესამჩნევად შეიცვალა. საქართველო კავკასიის დაუფლებისათვის მებრძოლ სახელმწიფოთა ჭიდილში აღმოჩნდა ჩართული. ვახტანგ VI საგარეო პოლიტიკაში ქრისტიანულ რუსეთთან კავშირის ტრადიციულ კურსს მისდევდა. მან სამხედრო-პოლიტიკური კავშირი გააბა პეტრე I-თან, რომელიც იმჟამად კასპიის ზღვის სანაპიროების შემოერთებისათვის იბრძოდა სომეხთა და ქართველთა გაერთიანებული ლაშქარიც მზად იყო შეერთებოდა რუსთა ჯარს ირანის წინააღმდეგ.

შექმნილმა პოლიტიკურმა ვითარებამ ლაშქრობა შეუძლებელი გახადა. 1723 წელს აღმოსავლეთ საქართველოს ოსმალები დაეპატრონენ. 1724 წელს ვახტანგ VI თავისი ამალით (1200 კაცი) რუსეთს გაემგზავრა. ქვეყნის მიტოვება და მხოლოდ გარეშე ძალაზე იმედის დამყარება იმთავითვე შეცდომად ჩაუთვალეს მეფეს მისმა თანამედროვებმაც, ურჩევდნენ საქართველოში ჩამოსულიყო და სათავეში ჩასდგომოდა ქვეყნის მართვას. რუსეთში ემიგრირებული ვახტანგ VI და მისი მრავალრიცხოვანი ამალა ბევრს ეცადა რუსეთის დახმარებით თავისი ქვეყანა უცხოელ დამპყრობთაგან გაეთავისუფლებინა, მაგრამ ამაოდ. ვახტანგ VI გარდაიცვალა ასტრახანში, დასაფლავებულია იქვე, მიძინების ტაძარში.

ტერენტი გრანელი - კორნელი სანაძე; - Terenti Graneli - Korneli Sanadze

ტერენტი გრანელი - კორნელი სანაძე; - Terenti Graneli - Korneli Sanadze

თენგიზ ვერულავა – Tengiz Verulava

ტერენტი გრანელი – Terenti Graneli

დაისი

ახლა ძნელია სულის მიგნება
ირგვლივ ღამეა, არ ჩანს მესია

მეტეხის ხიდისკენ გასწია. შუა ხიდზე შედგა მოაჯირთან, იდაყვებს დაეყრდნო და შორს დაიწყო ცქერა. მოცოცავდა უტყვი მტკვარი ხიდქვეშ, მოჰქონდა უშფოთველი დუმილი.
სეიდაბადის მთის სანახებიდან განუწყვეტლივ ჰქროდნენ ცივი ქარები. მტვერს ხვეტდა ჭუჭყიანი ქუჩებიდან და ამტყდარ კორიანტელში შიგ სახეში აყრიდა მოსიარულეთ. გაჭირდა ხიდზე გავლა. ზურგიდან სცემდათ ქარის ტოტები, თითქოს ჯიქურ ჰკრესო მომუშტული მუჯლუგუნები, ფეხის წვერებზე შემდგართ შეუბრალებლად მიერეკებოდნენ ხიდის ზღვრამდე.
მეტეხის ციხეს მიაჩერდა. აგურის ვეება შენობა მუცელგაბერილი მიკიტანივით გადმოყუდებოდა კლდეს. რკინის ფანჯრებიდან, აქა-იქ პატიმართა თავები მოჩანდა.
უცნობი ჭაბუკი მოუახლოვდა და გვერდით დადგა. მოაჯირს გადაეყუდა, პირქუშად, როგორღაც დაფანტულად, გაბოროტებით გასცქეროდა მდინარის მორევს. ქილებიანი, ღვინისფერი ჩოხა-ახალუხი ეცვა, ოქროთი დაფერილი ქამარ-ხანჯალი უმშვენებდა წელს, მიწამდე წვდებოდა ფართოღვედიანი ხმალი.
თითქოს გაქვავებულიყო, ქარით აბნეული მტვრისაგან დაბრმავებული ვერავის არჩევდა და ვეღარას ხედავდა. მცირე ხანს ეგვიპტური სიმშვიდით მიშტერებოდა მღვრიე, ქარით აქოჩრილ მტკვარს, მერე პირჯვარი გადაიწერა, მარჯვენა ხელით ხიდს დაეყრდნო, ფეხი ასწია, გადასდო მოაჯირზე და მხრებგაშლილი გადაეშვა მტკვარში.
მიჰქროდა თავქვე ისე, თითქოს მთელი საუკუნე მიჰქონდა მხრებით. რამდენიმე წამში მორევმა ისევ ზევით, წყლის ზედა-პირზე ამოაგდო დამხრჩვალი და წყნარად წაიღო ხიდის ქვეშ.
ხალხით გაივსო ხიდი, ყვირილით მორბოდნენ მეიდნიდან, სანაპიროს ქუჩიდან, თათრის ბაზრიდან, ბატონის მოედნიდან.
მოდიოდა ხმაგაკმენდილი მტკვარი დუმილით. მშვიდად, მდოვრედ მიჰქონდა დამხრჩვალი ღვინისფერი ჩოხა-ახალუხი მთელი ქვეყნის დასანახად. ხალხი გროვდებოდა ნაპირებთან, უბედურებისაგან გაშტერებული, უჩუმრად მიაცილებდა ჩოხო-სან მიცვალებულს.
ზარებმა დარეკეს სიონში, ანჩისხატში, ქაშუეთთან, მამადავითზე. მეტეხის ციხეზე გადმომდგარიყვნენ შავჩოხიანი მოზარენი და გალობდნენ დაბალი, დაბალი ხმით.
შორს, მამადავითის თავზე ეშვებოდა ფერგამკრთალი, გაცივებული მზე. ნამგალი მთვარე დაეკიდა ტალებიან ცაზე, იწყებოდა დაისი.

მერაბ ბერძენიშვილი "კიდევაც დაიზრდებიან"

მერაბ ბერძენიშვილი "კიდევაც დაიზრდებიან"

ტერენტი გრანელი – Terenti Graneli

კვდება ეს მდელო და ეს ქარია
და საქართველო ახლა მკვდარია.
დილაზე მდელოს ვუმზერ სპეტაკი:
და საქართველოს ციდან ვუძახი.

მათ საქართველო დღეს გულში დაჭრეს,
ახლა ძნელია სულის მიგნება.
ირგვლივ ღამეა,არ ჩანს მესია
და სასინელი ეს გაციგნება.

მაგრამ..!ლაზარე აღსდგება მკვდრეთით
აღდგება როგორც ღვთის სიყვარული.
…………………………………………….
მას ვამბობ რასაც ვამბობდი:კმარა!!!”
მზეო, ამოდი!”ამოდი ჩქარა!!!

1923

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები