ალექსანდრე ჭავჭავაძე

ალექსანდრე ჭავჭავაძე – Alexander Chavchavadze

კიტა აბაშიძე – Kita Abashidze (1870 – 1917)

ას წელიწადზედ მეტია მას აქეთ, რაც გარდაიცვალა საქართველოს უკანასკნელი მეფე ერეკლე II, პატარა კახად წოდებული. 1798 წლის 11 იანვარს თელავში განუტევა სული საქართველოს სამხედრო გენიოსმა. მასთან ერთად, თამამად შეგვიძლია ვსთქვათ, საქართველოს პოლიტიკურმა თვითარსებობამაც დალია სული და იმ კაცს ჩაატანა საფლავში, რომელსაც `დიდი ხანია გარდაეწყვიტა ბედი ქართლისა~. მართალია, მის მერმე ბარე შვიდიოდე წელი იმეფა მისმა ძემ გიორგი XIII-მ, მაგრამ იგი უფრო აღვირწახსნილ კარისკაცთა ინტრიგებისა და ცბიერების საბურთაო და სათამაშო იყო და არა გაჭირვებული საქართველოს ბედ-იღბალის გამგე და პატრონი. დიდი ხანია ბედი ქართლისა გარდაეწყვიტა ერეკლეს და სწორედ ამ გარდაწყვეტილების შემდეგ მისი გამობრუნება ძნელი იყო და თვით მეფისაგან ამ გარდაწყვეტილების სისრულეში მოყვანა, მისი მემკვიდრისაგან თავისი სამეფო უფლებების ერთი-ორად კიდევ უფრო შეზღუდვა და მერმე მთელის ერის (უფრო ერის ერთის ნაწილის) გათახსირება, გადაგვარება და ყოველივე საზოგადოებრივის ინსტიქტებისაგან გაძრცვნა გვიმტკიცებს, რომ მარტო მეფე არ იყო აქ დამნაშავე.
რამ მიიყვანა საქართველო ამ მდგომარეობამდის, თვითარსებობის დაკარგვამდის? რა პოლიტიკურმა და ეკონომიკურმა მიზეზმა გამოიწვია ესეთი კატასტროფა ჩვენის ერის ცხოვრებაში, თუ შეიძლება კატასტროფა დავარქვათ მას, რამაც, მართალია, ძირითადი ცვლილება მოახდინა ჩვენს ცხოვრებაში, მაგრამ მაინც ერთისა და ორის დღის, თუგინდ წლის შექმნილი როდი იყო, სრულიად კანონიერი შედეგი იყო ჩვენის ისტორიისა. ეს იყო ევოლუცია ჩვენის ისტორიისა, ეს პოლიტიკურად სულის დალევა იყო, დაბოლოება, ჯერ ხანად მაინც, ამ ევოლუციისა.
მთელი ისტორია ჩვენის ხალხისა არის მარტიროლოგიაო, მიღებულია ასე თქმად, ესე იგი ჩვენის ერის ტანჯვა-წვალებისა, მოწამეობის ამბავიაო. მე მგონია, ამგვარი შეხედულება, ცოტა არ იყოს, გადაჭარბებულია. რა წარმოსადგენია, რომ ჩვენი ცხოვრება ისტორიის საზოგადო კანონს გაქცეოდეს, ანდა ისეთი თავისებურობა გამოეჩინოს საზოგადო კანონების გზაზე მსვლელობაში, რომ ძნელი გამოსარკვევი იყოს ისტორიის კანონების განვითარება ჩვენს ძველს ცხოვრებაში.
დიდებულმა მეცნიერმა ამ საუკუნისამ, ჩარლზ დარვინმა დაადგინა დიადი კანონი ცხოვრებისა ,,ბრძოლა, ჭიდილი და მეტოქეობა ცხოვრებისათვის”. დღევანდელ დღემდის იგი ბრძოლა ჰქმნის ერთა ისტორიას და საერთაშორისო ისტორიას. ამ ბრძოლაში გამარჯვებული რჩებოდნენ ის ერნი, რომელნიც დროისა და გარემოების შესაფერის იარაღით იყვნენ აღჭურვილნი და ყოველი ერის ისტორია წარმოადგენს ან ისტორიას გამარჯვებისას ანდა ისტორიას დამარცხებისას ცხოვრებისათვის გამართულს ომში. იყო დრო, როცა ომობდა ოჯახი ერთისა და იმავე გვარისა მეორე ოჯახთან, მერმე გვარი გვართან, მაზრა მაზრასთან და თემი თემთან და ბოლოს მთელი ერი მეორე ერთან. ამგვარად, თუმც ბრძოლა სუსტდებოდა ერთისა და იმავე ერის სხვადასხვა ნაწილთა (ოჯახი, გვარი, თემი) შორის, მაგრამ სხვადასხვა ერის შორის ატეხილი ბრძოლა სასტიკის ხასიათისა ხდებოდა. თვით ერში კი დარჩა ბრძოლა წოდებათა, კლასთა შორის, ამა თუ იმ აზრისა და მიმართულების დამცველ დასთა შორის. მაგრამ ნაციონალურის თვითარსებობისა და გაერთიანების შეგნება ამ შინაურს ბრძოლას შესწყვეტდა ხოლმე, როგორც კი ასტყდებოდა ომი მეორე ერთან. ამგვარად, ისტორია ჩასდგა მეორე ხანში, სადაც ერთი ნაწილი კაცობრიობისა, რომელსაც ერი ეწოდება, ებრძოდა მეორე ერსა. ამ ბრძოლაში მთელი ერი იღებდა მონაწილეობას, ხოლო დასვენების დროს ასტყდებოდა ბრძოლა ერის სხვადასხვა ნაწილთა შორის და ამგვარად, გარეშე ბრძოლა შეიცავდა საერთაშორისო ისტორიას, ხოლო შინაური ერთა ისტორიას.
დღეს არსებული ევროპის სახელმწიფოები ევოლუციის ერთ გზას მისდევდნენ. იგინი ცდილობდნენ, რომ ცალ-ცალკე ჯგუფი ერთისა და იმავე ერისა გაეერთიანებინათ, შეეწყვიტათ ბრძოლა მათ შორის. განვითარება პოლიტიკურის ფორმისა ამ გზას მისდევდა. თავისუფალის ბრბოსი და თემის ყრილობა შეიცვალა ჯერ ფეოდალურ სამეფოდ, მერე კი აბსოლუტურ მონარქიად, რომლის მთავარი აზრი იყო შინაგანი გაერთიანება. XVII და XVIII საუკუნეებში ევროპის სახელმწიფოებში ეს მიმდინარეობა დამთავრებული იყო. ცალკე ფეოდალნი, ეკლესიის წარმომადგენელნი და ქალაქის მცხოვრებნი შეზღუდულ იყვნენ თავიანთ უფლებებში _ყველანი გათანასწორდნენ მეფის წინაშე და მეფე შეიქმნა მთელის ერის წარმომადგენელი; თუ რომელსამე კლასს ანუ წოდებას რაიმე პრივილეგია ეძლეოდა, მარტო მეფის სურვილითა და ნებით.
მეფე პოლიტიკურს ხერხსა ხმარობდა: ხან ქალაქის მცხოვრებთ აძლევდა ხელს, ხან მდაბიო ხალხს, რომ თავაშვებული ფეოდალები აელაგმა და თავისი ძალი და უფლებანი განემტკიცებინა და განეფართოებინა. რუსეთმაც XVIII საუკუნის დასაწყისში დაამთავრა ეს ევოლუცია და აბსოლუტური მონარქია, ფაქტიურად დიდი ხნით შემზადებული პეტრე პირველისაგან, საქვეყნოდ აღიარებულ იქმნა.
ისტორიის ამ მსვლელობას საქართველომ ვერ მისდია. ქართველი ერი ისტორიის პირველ ხანას შერჩა. მართალია, საქართველო გაერთიანებული იყო თამარისა და გიორგი ბრწყინვალის დროს, მაგრამ, ეჭვი არ არის, იგი გაერთიანება ისტორიის მსვლელობის შედეგი კი არ იყო, ამ მეფეთა გენიოსობის ნაყოფი იყო და ამიტომაც მათის სიკვდილისათანვე იგიც გაჰქრა. არათუ იმერ-ამერეთი არ იყო გაერთიანებული, ცალკე სამეფოები და სამთავროებიც კი ფეოდალთა სათარეშო ასპარეზად შეიქმნა. თვით მეფის საგვარეულო ოჯახის წევრნი ერთმანეთს ებრძოდნენ, დიდ-დიდი ფეოდალები მეფეს ებრძოდნენ და, ამგვარად, ყველგან არეულობა იყო. XVIII საუკ. ჩვენი მეფეების იდეალი უნდა ყოფილიყო თამარისა და გიორგი ბრწყინვალისაგან ნაანდერძევი საგანი _ საქართველოში ფეოდალთა ალაგმვა, ცალ-ცალკე სამეფოების გაერთიანება და არა სამხედრო სახელის მოხვეჭა. ერეკლე II სამხედრო გენიოსი იყო, მაგრამ პოლიტიკაში კი გამჭრიახობას მოკლებული იყო. ის უფრო იმასა ცდილობდა, მეზობელ ხალხთა და ხანებისათვის შიშის ზარი დაეცა, ვინემ შინაგანი გაერთიანება შეექმნა. ამ შემთხვევაში ხალხმა მმართველებს წინ წაუსწრო და ხალხში უფრო შეგნებული პირები გამოჩნდნენ ჩვენის ბედისა. განსაკუთრებით იმერეთმა, ისტორიულად უკან ჩამორჩენილმა, ამ დროში მეტად დიდი შეგნებულობა გამოიჩინა საეროვნო ინტერესებისა. იმერეთი, მართალი ვსთქვათ, ყოველთვის იჩენდა ტენდენციას გაერთიანებისას: სიხარულით მიეგება თამარის მეფობასაც, გიორგი ბრწყინვალესაც აღტაცებით დაუხვდა ქუთაისში და აღტაცებით მიეგება მეფის სურვილს იმერ-ამერეთის გაერთიანებისას. ამ უბედურს დროშიაც იმერეთის ხალხმა წარმოუგზავნა ერეკლეს წარმომადგენლები შეგვიერთე თქვენს სამეფოსაო, მაგრამ ერეკლემ თავის შვილიშვილს ვერ აწყენია, მთელის ქვეყნის ინტერესი შესწირა უბრალო წყენინებას თავისი ოჯახის წევრისას. თუგინდ მეფეს ისიც ეფიქრა, რომ ესენი არ იყვნენ მთელის ხალხის წარმომადგენელნი, მაინც უნდა ჩაეჭიდა ამ საბაბისთვის ხელი და საქართველოს გაერთიანების განმტკიცებას უნდა ცდილიყო და ამგვარად, შინ გაძლიერებული, უნდა ჩაბმოდა გარშემორტყმულ ერებთან ბრძოლას. მეფის პოლიტიკური შეუგნებლობა კიდევ იმაში გამოიხატა, რომ ვერ იგრძნო, რა საშიშნი იყვნენ აყვავებული და ძლიერი მეზობელი სახელმწიფონი მისი ერისათვის; ვერ შეამჩნია კარგად მეზობელ სახელმწიფოთა დაუშრეტელი სურვილი თავისი კიდეების გაფართოებისა და ვერ ისარგებლა მათის ერთმანეთ შორის მეტოქეობით. წინააღმდეგ ამგვარ სურვილისა, მეზობელ სახელმწიფოთა თვით ხელი გაუმართა, იარაღი დაჰყარა და ეხლა მხოლოდღა იმასა ჰფიქრობდა, რამენაირად რუსეთის მფარველობა მოეპოებინა. ზემოთაც მოვიხსენიეთ, რომ საქართველოს პოლიტიკურს სიკვდილს უფრო სხვა მიზეზები აქვს ზნეობრივისა, პოლიტიკურისა და ეკონომიკურის თვისებისა. რასაკვირველია, ჩვენ მეზობელ სახელმწიფოთ სურვილი ჰქონდათ, მთელი ქვეყანა დაეპყროთ, და განა თვით ერეკლეს არა ჰქონდა ეს სურვილი? მაგრამ ამ წადილს წინ შეიარაღებული უნდა დავხვედროდით. რასაკვირველია, საქართველოს პოლიტიკურად მოსპობა მიტომ შეიქმნა შესაძლებელი, რომ ქართველის ერის სიცოცხლის მაჯისცემა შესუსტდა. და ამაში ყველაზე მეტი დამნაშავე არიან მეთაურნი ჩვენის ხალხისა, რომელნიც ვაშა-ვაშათი ეგებებოდნენ საერო უფლებათა ყოველგვარს შელახვას; ბრალი აქვს ჩვენს მეთაურს საზოგადოებას, რომელიც მარტო იმასა ჰფიქრობდა, რას გამორჩენოდა ერის უბედურობას და დაღუპვას.
შესაძლებელი არ იყო, რომ ქვეყნის ამგვარ საფრთხეში ყოფნის დროს სხვადასხვა მიმართულება არ აღძრულიყო, სხვადასხვა ადამიანი არ გაჩენილიყო, რომელიც საქართველოს ბედ-იღბალს სხვა თვალით შეხედავდა. ერეკლე მეფე ქართლში, სოლომონ II და სოლომონ მსაჯული იმერეთში სხვადასხვაგვარად სჯიდნენ ბედსა ქართლისას. ეს ორი დასი ერთისა და იმავე აზრით იყვნენ გამსჭვალულნი, თავისი ქვეყნის კეთილდღეობით თუმცა სხვადასხვა გზას ირჩევდნენ თავისი მიზნის მისაღწევად. ხოლო ამგვარს დრამატიულს ეპოქაში გამოჩნდებიან ხოლმე ,,გონიერნი”, ,,მამაცნი”, რომელნიც ერის კეთილდღეობაზე დანთებულს ცეცხლზე ხელის მოთბობას ცდილობენ, რომელნიც მარტო პირადს ინტერესსა მისდევენ, ყველგან პირადს სარგებლობას ეძიებენ და კიდევაც იციან, სად იპოვონ ეს სარგებლობა, მეძებრების არ იყოს, რომელთაც იციან, სად არის ხოლმე ნადირი. ამათ აქვთ საკმაო ,,გონიერება” (ესეც თუ გონიერებად იწოდება), სარგებლობენ საზოგადოებაში თავისი მდგომარეობითა და გავლენით კიდევ და კიდევ იმიტომ, რომ პირადი ბედნიერება აღაგონ საერთო უბედურებაზე. ამგვარ ,,გონიერ” და ,,მამაცთა” რიცხვს უმეტესად უმაღლესი არისტოკრატია ეკუთვნოდა. თუმც აქაც ერია ერთი ნაწილი, რომელსაც სამშობლოს ბედით გული მოწყლული ჰქონდა და სხვადასხვა გვარად გამოჰქონდა გარეთ თავისი ჭირ-ვარამი. არისტოკრატიის ამ ნაწილის ნერგი იყო ნიჭიერებით უხვად დაჯილდოვებული პოეტი ალექსანდრე ჭავჭავაძე.

II
60 წელიწადზე მეტია, რაც გარდაიცვალა პოეტი მაღალგრძნობიერი, დიდის ნიჭით და ტალანტით აღჭურვილი. საშინელი ტრაგიზმით აღსავსე იყო მისი სიკვდილი: 3-ს ნოემბერს 1846 წ. იგი თ-დ ვარანცოვთან სადარბაზოდ მიდიოდა, გაქანებულის ეტლიდან გადმოვარდა, სასიკვდილოდ დაიჩეხა და ამავე დღეს გარდაიცვალა.
ჩვენი ჟურნალ-გაზეთობა, რომელიც მთელს პანეგირიკს უძღვნის ხოლმე სრულიად უმნიშვნელო ლიტერატორებს და საზოგადოებისათვის სრულიად უცნობ პირებს, ივიწყებს და ყურადღებას არ აქცევს ისეთს დიდმნიშვნელოვან პიროვნებას ჩვენის ლიტერატურისას, როგორც იყო თ-დი ალ. ჭავჭავაძე. ესეც კი უნდა ვსთქვათ, რომ თუ ერთი ნაწილი ჩვენის მოაზრე საზოგადოებისა მეტად სასტიკად ეპყრობოდა თ-დ ალ. ჭავჭავაძეს, ვარდ-ბულბულის პოეტს ეძახოდა, უაზროსა და უშინაარსო ლექსების მომღერლად მიაჩნდა, სამაგიეროდ, ისეთი ბრწყინვალე ვარსკვლავნი ჩვენის ლიტერატურისა, როგორიც თ-დი ილ. ჭავჭავაძე და როგორიც ბრწყინვალე თ-დი აკაკი წერეთელი, ამ პოეტსა სთვლიან ,,ტ კ ბ ი ლ პ ო ე ტ ა დ, ნ ა თ ლ ი ს ს ვ ეტ ა დ, ტ კ ბ ი ლ მ ღ ე რ ა ლ ა დ, ა მ ა ღ ლე ბ უ ლ ა დ ს უ ლ ი თ ზ ე ც ა მ დ ე”, რომლის ლექსი ,,შ ე ჰ ყ ე ფ ს ს ა ტ რ ფ ო ს გ უ ლ-ს ა კ ლ ა ვ ა დ, ტ რ ფ ო ბ ი ს ი ს რ ი თ გ ა ნ ა წ ო ნ ი, ხ ა ნ დ ა ჰ ყ უ რ ე ბ ს ღ რ უ ბ ლ ი ა ნ ი დ ა ფ ი ქ რ ე ბ ი თ გ ო გ ჩ ი ს ტ ბ ა ს ა დ ა ე მ დ უ რ ი ს მ წ ვ ა ვ ი ს მ ო თ ქ მ ი თ დ ა უ დ გ რ ო მ ე ლ დ რ ო თ ბ რ უ ნ ვ ა ს ა”.
თ-დი ალ. ჭავჭავაძე არ იყო საეროვნო მწერალი, საერო დარდისა და ვარამის გამომხატველი. პოეტის ამ ნაკლულევანების მიზეზი იმალება იმ ატმოსფერაში, რომელშიაც იზრდებოდა, იმ აზრთა ზედ-გავლენაში, რომელშიაც თავისი სიყრმე-სიყმაწვილე გაატარა და რომელსაც არ შეიძლებოდა თავისებური დაღი არ დაესვა ამ მწერალზე.
თვით თ-დის ალ. ჭავჭავაძის ნაწერები გვაჩვენებენ, რომ მაღალნიჭიერი პოეტი ისეთს წრეში უნდა აღზრდილიყო, საცა ან დილეტანტობას მისდევდნენ და არისტოკრატული ინდიფერენტიზმი მეფობდა, ანდა, ახალის წესწყობილებისაგან თავის გამოსარჩენი ეშოვათ რამე, მარტო იმაზედ ფიქრობდნენ.
ჩვენ ვერა ვნახავთ მის ლექსთა კრებაში იმ გარკვეულს ვაებასა და მწუხარებასა, იმ ტანჯვასა და ოხვრას საზოგადო ინტერესების გამო, რომელიც ამშვენებს შემდეგის მწერლების ნაწარმოებთ. ჩვენ არ შეგვიძლიან დანამდვილებითა ვსთქვათ, რა მიმართულებისა და აზრისა იყო ჩვენის ერის ბედის შესახებ, რა გვარს სევდასა და დარდებს ჰგრძნობდა საერო ბედის გამო. იმას ვერ ვიტყვით, რომ ავტორს ,,გოგჩის ტბისას” არ ეგრძნოს თავის სამშობლოს უბედურება, მაგრამ ვერც იმას ვიტყვით, რომ შეგნებული ჰქონოდეს ეს უბედურება, რადგან მაშინ ხომ სხვადასხვა დარბაზებისა და სასახლეების ქება ისე ვერ გაიტაცებდა, რომ დაევიწყებინებინა თავისი ღრმა სევდები, რომელნიც, უეჭველია, ხშირად უღრღნიდნენ მას ნაზსა და გრძნობიერ გულსა.
ხოლო ისიც არ უნდა დავივიწყოთ, რომ ალ. ჭავჭავაძე დიდათ ნიჭიერი მწერალია და ნიჭიერის, არაჩვეულებრივის ბუნების მექონია. არაჩვეულებრივობა ბუნებისა კი იმაში იხატება კაცთა ცხოვრებაში, რომ ერთი და იგივე მოვლენა, რომელიც ჩვეულებრივს უბრალო კაცზე თითქმის არავითარს გავლენას არ იქონიებს ხოლმე, ღრმაგრძნობიერსა და ნაზბუნებიანს ადამიანს ძლიერს ნიშანს დაასვამს. ალ. ჭავჭავაძე რომ უბრალო მომაკვდავი ყოფილიყო, მისი სიცოცხლე ცარიელ ჩინების ძებნაში გაივლიდა და იმ მშვენიერს ლექსებს ვეღარ დაგვიტოვებდა. ალ. ჭავჭავაძე რომ უფერულობასა და უნიჭობას ვერ ასცილებოდა, მისი ლექსები ისეთს ღრმა შთაბეჭდილებას ვერ დასტოვებდნენ ჩვენში.
იმ დიდს ცვლილებას, რომელიც საქართველოს ისტორიაში მოხდა, არ შეეძლო თავისებური დაღი არ დაემჩნია ამ გრძნობიერ არსებისათვის. შეუძლებელი იყო, რომ ან ფანჯრიდან, ან ოთახის ჭუჭრუტანიდან, ან საიდანმე არ შემოსულიყო საზოგადო უკმაყოფილების ხმა, რომლითაც მოცული იყო მთელი ქართველი ერი. არ შეიძლებოდა, რომ სამგლოვიარო მოთქმა და გლოვა მის მახვილს სმენას ასცდენოდა. შესაძლებელი არ იყო, ადამიანთა ცრემლისა და დაღვრემილობისთვის თვალი არ მოეკრა. ყოველივე ამას ღრმა გავლენა უნდა ჰქონოდა მგოსნის შემოქმედებაზედ და კიდევაცა ჰქონდა ეს გავლენა. მთელს მის ნაწარმოებს დაღვრემილობისა და სევდის კვალი აჩნევია, მჭმუნვარების კოლორიტით შემოსილია. მხოლოდ ერთგვარის ატმოსფერისა და გარემოების ბრალი უნდა იყოს, რომ ვერ გაიგო, რის შედეგი იყო ეს გმინვა ხალხისა, რის მომასწავებელი იყო მისი გლოვა და ტირილი, მისი ტანჯვა და სევდიანი ოხვრა. პოეტი ღრმად ვერ ჩასწვდა ხალხს გულში და ამ გულისა და სულის ნადები ვერც გვამცნო ისე, როგორც ესა ჰქნეს მის შემდეგმა პოეტებმა.
ჩვენში გავრცელებულია უცნაური აზრი, ვითომ თ-დი ალექსანდრე ჭავჭავაძე `ვარდ-ბულბულის~ მომღერალი პოეტი იყოს, ეპიკურის მიმდევარი და ვითომ პირადის არა უმაღლესის გრძნობების დაკმაყოფილების მეტი არა ახსოვდა-რა. მეტად უსამართლო არის ეგრეთი აზრი ნიჭიერისა და გრძნობიერის პოეტის შესახებ. ჯერ ერთი, ეგრეც რომ იყოს და ქეიფისა, ,,აშიკობისა და ლაღობისა” გადაჭარბებული მიმდევარი ყოფილიყო, მაინცა-და-მაინც სარჩული უნდა მოვუძებნოთ და ძირითადი მიზეზი ეგრეთს ცალმხრივობას გრძნობათა გამოთქმაში, ეგრეთს გატაცებას ერთისა და იმავე გრძნობით, უნდა გავითვალისწინოთ და გამოვარკვიოთ, რატომ მოხდა, რომ ეგრეთი ნიჭიერი კაცი, ნაზგრძნობიერი პოეტი საზოგადო უბედურების დღეს ქეიფისა და თამაშის მეტს არას დაეძებდა.
ვსთქვათ, კაცმა თავის გასართობლადა და დარდების დასავიწყებლად ქეიფსა და ლხინს, არშიყობასა და დარდიმანდობას მიჰყო ხელი; ვსთქვათ, კაცმა სიცოცხლე მოშხამულ-გამწარებულმა და გულმოწყლულმა ,,ღვინის ჩაღლევით” მოისურვა თავის გართობა. თუ მართლაც ამ ვაჟბატონის ოხვრა, კაეშანი ადვილად განქარდება პირველისავე ლამაზი თვალების დანახვით და გინდ პირველისავე ყანწის გადაკვრით, მას უკვე მოუპოებია ნავთსაყუდარი თავისი ბუნებისათვის, მისი ტანჯვა-ვაება, ოხვრა და კვნესა ქარის მოტანილი ყოფილა და ქარივე წაიღებს. მისი კვნესა გამოწვეული იყო უთუოდ არა პატივსადების მიზეზისაგან, რომელიც ადვილი მოსასპობი იყო. მისი ნაღველი, სჩანს, არა ყოფილა სულის სიღრმიდან ამონაკვნესი, ძირითადი, მთელი მისი ტანჯულის ცხოვრების შედეგი ფილოსოფია.
ხოლო როცა ადამიანის ოხვრა, ვაება და გლოვა წუთიერი კი არ არის და უმნიშვნელო მიზეზისაგან გამოწვეული, არამედ არსებითია, როცა ამ ოხვრას სარჩულად უდევს, არა მარტო პირადი ბედნიერება და უბედურება, არამედ როცა ეგრეთის პესსიმისტურის განწყობილების მიზეზი და გამომწვეველი არის მსოფლიო, კაცობრიობისა და გინდ თავისი ერის მდგომარეობით და როცა ეგრეთს კაცს ამა თუ იმ მიზეზით სხვა შვება ვერ მოუპოებია, თუ არ წუთიერი თავის დავიწყება, სხვადასხვა ვნებათა ღელვის დაკმაყოფილება, _მაშინ ეგრეთი კაცი, მერწმუნეთ, ვერც აქ იპოვის ვერავითარ ნავთსაყუდელს თავისი აღშფოთებულისა და უიმედობით აღსავსე სულისათვის. მასა ჰგონია, ამითი თავდავიწყებას მიეცემა და თავდავიწყების მაგიერ ერთი-ორად იმწვავებს თავისს ტანჯვებსა. თუ ალ. ჭავჭავაძე მოქეიფეთა გუნდს ეკუთვნის, მაშინ მხოლოდ იმ მოქეიფეთა გუნდს, რომელსაც ქეიფისათვის მიუმართავს, როგორც უკანასკნელის საშუალებისათვის ტანჯულის გულის ოხვრის განსაქარვებლად. სასოწარკვეთილ პოეტთა შორისაც ორ-გვარი შეგხვდებათ. ერთს შეგნებული და გარკვეული აქვს საგანი ვაებისა, ავტორს ,,ქართლის ბედისას”, ,,მერანისას” და ,,სულო ბოროტოსას” კარგადა აქვს შეგნებული “გონებისა და სიცოცხლის აღმაშფოთვარი” საგანი; კარგადა სცნო ავტორმა ,,აჩრდილისამაც” ,,ქვეყნის დრტვინვა და დუმილი და ამ დუმილში რა წყევლა არის”; კარგადა აქვს შეგნებული წამლით უკურნებელის თავის გულის ოხვრის მიზეზი იმ პოეტსაც, `რომლის ჩანგს ეშხით ვეღარ უჟღერია და გულს ტკბილად არ უძგერია, რადგანც ხედავს, სატრფო მისი მტერია~. ბარათაშვილს, შეიძლება, უფრო საზოგადოებრივი ტანჯვა-ვაება აწუხებდეს და ილ. ჭავჭავაძესა და აკ. წერეთელს უფრო სპეციალური საეროვნო, მაგრამ მაინც გარკვეული აქვთ ,,ოხვრის მიზეზი”, მწუხარების საგანი.
ზოგიერთს მწერალს კი ვერა აქვს გამორკვეული უმთავრესი მიზეზი ,,სულის ოხვრისა”, მაგრამ დრო, გარემოება და ისტორიული მომენტი თავისებურს დაღს ასვამს ნიჭიერსა და გრძნობიერს არსებას. ჰგრძნობს, რომ ჰაერში მეხისა და ჭექა-ქუხილის სუნია, ჰგრძნობს, რომ რაღაც ტანჯვას დაუბუდებია მის გარემო, მის ,,ნ ა ზ კ ა რ ს ს მ ე ნ ი ს ა ს ე ს მ ი ს” კვნესა ერისა და ვერ გაუგია, რა არის ამ საზოგადო კვნესისა და ოხვრის მიზეზი. სიყვარული მისთვის მოწამლულია ამ საერო გოდების გამო და ქეიფი და ლხინი მოშხამულია სამგლოვიარო ზარის სმენით. ასეთის ნაზგრძნობიერის ადამიანისათვის არ არსებობს არც მხიარულება, არც თავის შექცევა, ყველგანა და ყოველთვის მას ესმის სევდიანი ხმა, ოხვრა და ამის მიზეზით საალერსოდა და სამიჯნუროდ მომართული მისი ენა საწამლავით აღსავსე სიტყვებს ისვრის. `სავსე ჭიქებისაკენ~ გაწეული ხელი ჩამოუვარდება და, თუ აიღებს ამ ,,სავსე ჭიქას”, მხოლოდ მიტომ, რომ ჩალიოს და ამ ჩალევას ჩაატანოს ,,კვნესა გულისა”. მაგრამ, ვიმეორებ, ტყვილად ცდილობს ამას. ნაზი გრძნობა-გონება და სული, ზეგარდმო მადლით ცხებული, პოეტისა ვერ ურიგდება ვერავითარს თავის გასართობსა და გასამხიარულებელს რასმე.
ასეთს პიროვნებას ჩვენს ლიტერატურაში ეკუთვნის თ-დი ალ. ჭავჭავაძე. წარმოიდგინეთ, რომ ეს კაცი, ეპიკურელად მიჩნეული, სწორედ ისეთს პოეტს ეკუთვნის, რომელსაც ერთხელაც არ მოუმართავს თავისი ქნარი ისე, რომ კვნესით აღსავსე ჰანგები არ დაემღერებინოს ზედა, ერთხელაც არ ჩამოუკრავს სიმები თავისის ჩონგურისა, რომ ცრემლის მომგვრელი სამგლოვიარო ხმები არ გამოეცეს მის ჩონგურსა.
არ ვიცი, გარკვევით ესმოდა თუ არა, და შეიგნო თუ არა პოეტმა, რა აკვნესებდა და რა აგოდებდა ერსა, და ეს კი ნამდვილია, რომ ამ საგნებს გვერდს უვლიდა, არა სურდა, შეხებოდა მას, იქნება არ მიაჩნდა ,,გონიერად” ამის შესახებ ლაპარაკი. ესეც ნამდვილია, რომ მის პრაქტიკულს მსჯელობას არ შეეძლო შეეცვალა მისი ნაზ-გრძნობიერება და ამიტომაც არის, რომ, შეიძლება, ძალაუნებურადაც, მთელი მისი ლექსები ,,კვნესაა სულისა” და არა მარტო ტრფობისა ნაშთი, არამედ სხვა უფრო მაღალი განწყობილების ,,მონაბერი”, ერის სულის მიმართულებისაგან დაბადებული. ამიტომაც, თუ ალ. ჭავჭავაძე ,,ვარდ-ბულბულს” უგალობდა, ეს გალობა მისი გულის სიხარულით აღმავსები როდი ყოფილა, ოხვრისა და ვაების ერთი-ორად გამამწვავებელი იყო. ეს სამგლოვიარო კილო მისი ლექსებისა შექმნილი იყო საზოგადოდ მთელი ერის გლოვისა და ოხვრის ზედ-გავლენითა, ამ სევდიანის კილოს მიზეზი საქართველოს ბედში იმალებოდა. პოეტმა თვით დაჰგმო ხელოვნური მღერა, თავის გასართობი მღერა უდარდელი აშიკისა:

,,როს ბულბული საამოვნოდ აღიმაღლებს ხმას და მღერობს,
გწამდეს იგი, ესრედ ტკბილად, სიყვარულით არა მჭევრობს.
ეს არს მისი ხელოვნება, გრძნობისაგან უმალ ყბედობს,
თვარა ჩემის გულის გრძნობა მის ყბედვასაც გარდამეტობს”.
ისიც უსამართლობა იქნებოდა გვეთქვა, თ. ალ. ჭავჭავაძეს იმის დამამტკიცებელი საბუთიც არ მოეცეს, რომ საერთო უბედურება გაიგო და ამ უბედურებამ მასაც ტანჯვა მიაყენა. მხოლოდ არ მიმაჩნია მე იგი გრძნობა გარკვეულად და მტკიცედ დაცულად. ამ გრძნობათა გამოხატვას უფრო ნაკლებ ყურადღებას აქცევდა პოეტი, ეს მისი სევდა არის, სევდა გამოურკვეველი, მას აწუხებს წარსულის დიდების დაკარგვა. ჩვენ არა გვგონია, თ-დ ალ. ჭავჭავაძეს სავსებით შეეგნოს, ღრმად ჩაჰკვირვებოდეს იმ უცნაურს ცვლილებას, რომელმაც მთელი ერის ისტორია შესცვალა, ერის ბედ-იღბალის ჩარხი თვის შესაფერად გადაატრიალა. როცა ბარათაშვილი ამბობს: ,,რა ხელ-ჰყრის პატივს ნაზი ბულბული, გალიაშია დატყვევებული”-ო, რომ ,,სახელმწიფოსა სჯულის ერთობა არარას არგებს, ოდეს თვისება ერთა მის შორის სხვადასხვაობდეს”, მთელს ფილოსოფიურს შეხედულებას გამოსთქვამს აქ პოეტი ერის თავისუფლების შესახებ. როცა თ-დი ილ. ჭავჭავაძე “აჩრდილში” აღგვიწერს საქართველოს დღევანდელს მდგომარეობას, ამით გვიჩვენებს, რა ღრმა სოციალური და ისტორიული კატასტროფა მოხდა ჩვენის ერის ცხოვრებაში. თ-დი ილ. ჭავჭავაძე წარსულზედ დარდის მოკვლასაც კი გვირჩევს, იმიტომ რომ ,,ჩვენ უნდა ვშობოთ ჩვენი მყობადი, ჩვენ უნდა მივცეთ მომავალი ხალხს”. როცა აკაკი წერეთელი გვეუბნება: “ჩემი სატრფო მოხიბლულა, ის არი, ეშხით დამთვრალს ვერ უცვნია ისარი”-ო, გვესმის, რასაც მოსთქვამს. ხოლო ალ. ჭავჭავაძის წარსულზედ ტირილი არც კი ვიცით, რა ხასიათისაა, გოდება საყვარელის საგნის საუკუნოდ დაკარგვის გამო, თუ ჩვეულებრივი სავალდებულო ტირილი და მოთქმა ჭირისუფლისა.

III
ერთი ლექსი აქვს თ-დ ალ. ჭავჭავაძეს საზოგადოებრივის ხასიათისა ,,გოგჩის ტბა~” მეტად მშვენიერი, მაღალის ღირსებებითა და გრძნობებით აღსავსეა ეს ლექსი, მაგრამ მაინც შეუძლებელია ამით გამოარკვიოთ, რა აზრს ადგა ალ. ჭავჭავაძე თავის ქვეყნის ბედის შესახებ. პოეტს დაღვრემილებითა და კაეშნით აღავსებს ,,ნაქცევნი ამ ტბის კიდეთ ძაძით მმოსველნი, სად ყვავებულან დიდებულად ქალაქნი ვრცელნი და სად დღეს ვხედავთ ოდენ ბუთა და ნატამალთა, უდაბურება, მჩუმარება, არარაობა თვალთა და გულსა კაცისასა სევდით ავსებენ”. ამის მნახველს პოეტს თავში ასეთი სამწუხარო აზრები მოუვა:

,,აჰა პალატთა დიდებულთა ნგრეული ნაშთი,
აჰა ქალაქთა ჩინებულთა ხვედრი უცილო,
აჰა ჩვენისა მომავლისაც ნამდვილი ხატი,
მხოლოდ აწმყოზე რას დაბმულხარ, ხედავ ბრმობილო!”
უწინ კი აქაც თურმე სდუღდა და გადმოსდუღდა ცხოვრება, ვრცელსა ვაკეზე დღეს ბნელად ქვა-ყრილზე ჰქონიათ ,,ტაიჭთა სრბოლა, ჩოგნით ტაცება, შუბთა ტრიალი, ჯირითთ ტყორცა და ისართ სროლა”. ერთხელ ,,ესეცა ქვანი შავნი, დღეს დახავსილნი, ურთიერთთანა კავშირობით აღმაღლებულან, მკუთვნელნი მათნი, ბედნიერნი და კმაყოფილნი, ოდესმე მათში განშვებულან და განცხრომილან”. პოეტს მარტო სიკეთე და სიამე როდი ეჩვენება წარსულის ცხოვრებისა; კარგად იცის, რომ ,,შურსა, მტრობას აქაც უღრღნიათ გულები ხარბად, ტრფიალნი აქაც შემსჭვალვიან კვლავ ერთმანერთთა, აქაცა მჯდარა ძალი მაღალს ტახტსა ამაყად, წყალობათა და რისხვის ფრქვევით მმართველი ერთა”.
აქ იხატება პოეტის მწარე შეხედულება ცხოვრებაზე და ეს ნაღვლიანის ფიქრებით აღსავსე ლექსშია გამოთქმული. ხოლო ეს საზოგადო აზრია პოეტისა საზოგადოდ ცხოვრების შესახებ. პოეტს, ბუნებისა და სიცოცხლის მოყვარულს, დარდებსა ჰგვრის დღეს უდაბნოდ ქცეული ადგილი ისე, როგორც გაკაფული ტყე, ფოთლებ ჩამოცვივნილი ხე, შემოდგომის სუსხით გაყვითლებული მწვანე მინდორი და დამშრალი რუ, გინდ ტბა სხვა არაფერი. პოეტი, წარსულის სანახაობით გულმოწყლული, აწმყოზედაც გადაიტანს ამ დაღვრემილებას და ,,აწმყოზე დაბმულობას” სიბრმავეს ეძახის და სიცოცხლის მოსპობას ცხოვრების განქრობის მომავლის ნამდვილ ხატს უწოდებს. ეს სურათი პოეტს ისეთისავე თვისების დარდსა ჰგვრის, ისეთის, თუ შეიძლება ვსთქვათ, ობიექტურის ხასიათისას, როგორისასაც აღტაცებულს გრძნობებს იწვევს მასში, მაგალითად, პავლე პირველის პეტერბურგის სასახლე, რომელიც ,,მონარხმან, დიდებისა მოყვარემან”, განსაკვირვებელის საქმის შესრულების მომწადინემ ,,ქვეყნით გამო აღმოზარდა, ველათ მდელო, ვითა მზემან”, რომელიც იმპერატორმა, ,,განაბრწყინვა მორჭმულებით (დი¬დებით), აღამაღლა ცადმდებარე, განიზრახა ქვეყნის საყდრად, და ის მას გლახ ესამარა”.
ერთი ლექსი აქვს კვლავ საზოგადო ხასიათისა, უკეთა ვსთქვათ, საზოგადო ხასიათის შემთხვევით გამოწვეული. ეს ლექსი შეეხება ჩვენის ახალის ისტორიის ცნობილს ხანას ოცდამეათე წლების შეთქმულობას, რომელშიაც იმ დროის ყველა ჩვენმა საუკეთესო კაცმა მხურვალე მონაწილეობა მიიღო. კარგად ვიცით, რომ თ-დი ალექსანდრე ჭავჭავაძე სხვებზედ უფრო გულ-გრილად ეკიდებოდა ამ საქმეს. აქტებიდან ვიცით, რომ ალ. ჭავჭავაძე ურჩევდა ყმაწვილ-კაცებს, ნუ შვრებით მაგ სისულელესაო. ისიც ვიცით, რომ ამ საქმის გამო ისიც კი გაგზავნეს სამშობლოდან, მაგრამ ეს ხომ იმიტომ, რომ, როგორც აქტებშია მოხსენებული, ამ საქმის მოსამართლეთა შეხედულობით, ,,მისი დაუსჯელად დატოვება ხალხს აფიქრებინებდა, რომ ტყვილ-უბრალოდ ჰყავდათ დაპატიმრებულიო”. და რათა ამგვარის სამდურავის საფუძველი არ მიეცათ საზოგადოებისათვის, საჭიროდა სცნეს მისი ასტრახანში გადასახლება. ყოველს შემთხვევაში, უეჭველ ფაქტად ის უნდა იქმნეს აღიარებული, რომ ალ. ჭავჭავაძე ისე მხურვალედ არ მოჰკიდებია ამ საქმეს, როგორც საუკეთესო ნაწილი მაშინდელის ახალგაზდობისა: თ-დი ორბელიანები, ყიფიანი, ერისთავები და სხვ.
ჰოდა ალ. ჭავჭავაძეც შეპყრობილი იყო და ამ დროს დაწერილი ლექსიც განსხვავდება მისი სხვა ლექსებისაგან. მაგრამ, ,,მაცთურთ მახით დატყვევებულს” პოეტს თავის დღეში არ უგრძვნია და, თუ უგრძვნია, არ გამოუხატავს ლექსით ის, რამაც გრ. ორბელიანს ათქმევინა: ,,გარდმოხვეწილმან ჩრდილოს წყვდიადსა, სადღა იხილოს ცა მშობლიური? რომლის გული ეწუხების, რა აგონდების დღენი წარსულნი ნეტარებისა, მაგრამ მოთქმითა ნუგეშ-ეცემის და ჭმუნვა მითცა შემცირდებისა”. ალ. ჭავჭავაძეს არც ვახ. ორბელიანის დარდისა და სევდისებური რამ წარმოსცდენია: ,,თუ ნერგს მოაკლდა ნამი ცისა, ცვარი არ ერგო, ვინ ჰკითხავს: რისთვის აღარ ხარობ და ხმები, ნერგო? სამშობლო ქვეყნით გარდახვეწილს, გულსა დამშვრალსა სწყურხარ, როგორც სწყურს ცის ნათელი, სხივი ბნელს თვალსა”; თუ, ვიმეორებ, თ. ორბელიანები ამ კილოზე ლაპარაკობენ ერთისა და იმავე საგნის გამო, ალ. ჭავჭავაძეს აწუხებს მხოლოდ ის, რომ ,,დრომან დაუდგრომელმან აშორა მოყვასთ, თვარა არც გზობით, არცა პყრობით არც ჰსლბების გული” და ამას ემუდარება მოყვასთ: `გვედრით პყრობილი, გულ-პობილი ჭმუნვისა ლახვრით, გახსოვდესთ მწირი მომჩივარი საწუთროს რებით!”

IV
ეხლა გამოვარკვიოთ ის, თუ რა სკოლას ეკუთვნოდა თ-დი ალ. ჭავჭავაძე და მასთან ერთად თ. გრ. ორბელიანი, ნ. ბარათაშვილი და თ. ვ. ორბელიანი, რადგან კლასიფიკაცია, როგორც ბუნების მეცნიერებაში, ისე ლიტერატურაში, მიუცილებელია, რათა უფრო კარგად გაითვალისწინო თვისებები ერთისა და მეორის ჯგუფისა, უფრო კარგად შეიგნო მისი ღირსებანი და ნაკლულევანებანი. მერე კიდევ ლიტერატურაში, როგორც ბუნების მეცნიერებაში, არსებობს კანონები და შეუძლებელია კაცმა წარმოიდგინოს, რომელიმე პოეტი ციდან ჩამოვარდეს ისე, რომ მისი მოქმედება რაიმე კანონს არ ექვემდებარებოდეს. როგორც ბუნებაში, ისე ლიტერატურაში არსებობს გვარი, ჟანრი ლიტერატურის ნაწარმოებისა და მწერლობის რომელსამე გვარში თავს იჩენს ხოლმე ესა თუ ის მწერალი. იმან არ უნდა გაგვაკვირვოს, რომ ზოგიერთი მწერალი ხელს მოჰკიდებს ხოლმე თითქმის ყველა გვარს მწერლობისას. ეს იშვიათი არ არის არც ჩვენში და ევროპაში ხომ თითქმის ჩვეულებად არის გარდაქცეული. საფრანგეთში მოპასანმა და ბურჟემ ლექსებით დაიწყეს წერა, მეორემ საკრიტიკო წერილებიც დასწერა; ლემეტრმა კომედიებით და ფრანსმა კრიტიკითაც გაითქვეს სახელი. ძველთაგან ვიქტორ ჰიუგო, მიუსსე და ლამარტინი მოთხრობებსაც სწერდნენ, დრამატიულს თხზულებებს, საკრიტიკო და საისტორიო წერილებს და სალირიკო ლექსებსაც. შექსპირი დრამებსაცა სწერდა და ლექსებსაც; ბაირონი დრამებსაცა სწერდა და სალირიკო ლექსებით ხომ უკვდავების სახელი მოიპოვა. საქართველოში გიორ. ერისთავი მამა არის ქართულის დრამატულის მწერლობისა, მაგრამ სალირიკო ლექსებსაც ეწყობოდა; ილ. ჭავჭავაძე და აკაკი წერეთელი მოთხრობებსაცა სწერენ, დრამებსაცა და ლექსებსაც. მაგრამ ყველამ კარგად ვიცით, რომ შექსპირი დრამატული მწერალია, ბაირონი მეფე მეცხრამეტე საუკუნის სალირიკო პოეზიისა, მიუსსე და ლამარტინი ლირიკოსი პოეტები, ჰიუგო სალირიკო რომანის შემქმნელი, მოპასანი და ბურჟე რომანისტები, ლემეტრი კრიტიკოსი და ან. ფრანსი რომანისტი; გ. ერისთავი დრამატულ თხზულებათა ავტორი, ილ. ჭავჭავაძე რეალურის სალირიკო პოემების მწერალი, რეალურის მოთხრობების შექმნაში კი ბადალი არა ჰყავს და აკ. წერეთელი კი _ რეალურ-სალირიკო ლექსების სწორუპოვარი შემოქმედი.
არ უნდა დავივიწყოთ ისიც, რომ ყოველი გვარი ლიტერატურის ნაწარმოებისა იზრდება და იფურჩქნება მხოლოდ იმ გარემოებაში, რომელიც მისთვის ხელსაყრელია. დრამატული მწერლობა აყვავებულა ხოლმე იმ ხანაში, როცა საზოგადოებაში განმტკიცებული იყო მონარქიული წეს-წყობილება, როცა მონარქიული პრინციპები თხოულობდა, მწერალს თავისი პირადობა მიეჩქმალა და თავის გრძნობა-სევდების შესახებ კრინტი არ დაეძრა, და რადგან მონარქიის გაძლიერება ხშირად იყო ნაციონალურის გაერთიანების ეპოქა, ნაციონალურის ტერიტორიის საზღვართა შემოფარგვლა და საერო სახელისა და პატივის სხვა ერთა შორის განდიდება, ამიტომ დრამატული მწერლებიც ცდილობდნენ, თავგანწირულის გმირების ტიპი დაეხატათ, სამშობლოისა და მეფისადმი მოვალეობა დაეყენებიათ ყოველთ უზენაესად, პატიოსნება და რაინდული თვისებები გაეხადათ იდეალად ახალის საზოგადოებისათვის. ამ დროს დაიბადა შექსპირის დრამა, რომელიც ამ მიმართულების გამომ¬სახველიც იყო და თუ სხვაც უფრო ბევრი და უფრო ღრმა გამოსახა, ეს იმიტომ, რომ შექსპირი გახლავსთ გენიოსთა გენიოსი და ამათთვის არ არსებობს ისეთი შემზღუდავი პირობები, როგორც სხვა ნაკლების გენიოსობითა და ნიჭით აღჭურვილის ადამიანებისათვის. ჰამლეტი სჯის მეფის მოღალატეს, რიჩარდ III და მაკბეტი ისჯებიან სამეფო გვარეულობის მოღალატეობისათვის, მეფის შეურაცხმყოფელნი ისჯებიან ,,მეფე ლირშიაც”… რასაკვირველია, ვიმეორებ, მარტო ეს არ საზღვრავს შექსპირის დრამების შინაარსს, მაგრამ შექსპირი ხომ შექსპირი იყო.
სამაგიეროდ, საფრანგეთში ლუი XIV-ის მეფობის დროს, როცა აბსოლუტურმა მონარქიამ ფეხი მოიკიდა, მონარქიულ პრინციპების გამომხატველნი შეიქმნენ რასინი და კორნელი და თუ მოლიერი სარკასტულის ღიმილით საფლავს უთხრიდა ამ პრინციპებს თავის ტარტიუფში, ,,ეს ფემმეს”, ,,ლეს პრეციეუსეს რიდიცულეს”-ში, ეს კიდევ იმიტომ, რომ მოლიერიც გენიოსი იყო და დროსა და გარემოების ზედგავლენის ბრჭყალებს გაექცა, მაგრამ დრო და გარემოების ძალამ, როგორც მასზედ, ისე შექსპირზედ იმით იჩინა თავი, რომ დრამატიულს გვარს მიჰყვეს ხელი და ეს გვარი კი ისეთი გვარია, საცა ,,მე” მწერლისა უფრო დამალულია და გამოუმჟღავნებელი… ეს გვარი ლიტერატურულის ფორმისა დროს შეეშნო, მაგრამ ამ უდიდესმა მწერლებმაც კი დრო შეიშვნეს, ფორმა შეითვისეს და შინაარსი კი უფრო მდიდარი დაჰბადეს.
სალირიკო ლექსი, საზოგადოდ, გრძნობათა გამომხატველია. ისიც უნდა ვიცოდეთ, რომ არის გრძნობა, რომელიც მეტისმეტად პირადოვნულია (სიყვარული და ამისაგან გამოწვეული სევდა, გინდ სიხარული, გრძნობა ბუნების ზედგავლენისა, შიში, გინდ სანუგეშო მოლოდინი სიკვდილისა) და აგრეთვე გრძნობა, რომელსაც არა აქვს მეტად პირადოვნული ხასიათი. ეს მეორე დარგი გრძნობისა უფრო თანაგრძნობაა: პოეტი თავის სევდებსა და დარდებს კი არ გვიხატავს, თავის სიამოვნებასა და მხიარულებას კი არ გვაჩვენებს, სხვისას და უფრო ხალხის ვარამს, ხალხის ბედნიერებას დაგვანახვებს ხოლმე და იწვევს ჩვენში ერის, ხალხის, საზოგადოების მიმართ თანაგრძნობასა და სიბრალულს. სალირიკო პოეზიაში გამოითქმის ეს გვარი გრძნობათა, მაგრამ, ეჭვი არ არის, სალირიკო პოეზია უფრო კერძო, პირადი განწყობილების გამომხატველია, თუ არ დავივიწყებთ, რომ ამგვარი პოეზიის მეთაურნი იყვნენ ბაირონი და შელლი, ლამარტინი, მიუსსე და ბარათაშვილი.
როგორი-ღა გარემოება იყო საჭირო მისთვის, რომ შექმნილიყო რომანტიკული პოეზია? ვიდრე ამას განვმარტავდეთ, განვსაზღვროთ, რა არის თვით რომანტიკული პოეზია. რომანტიკული პოეზიის განსაზღვრაში ჩვენ ერთის საფრანგეთის გამოჩენილის კრიტიკოსის აზრით ვიხელმძღვანელებთ, რადგან ჩვენა გვგონია, მას საუკეთესოდა აქვს გარკვეული თვისება რომანტიკულ სალირიკო პოეზიისა. ისეთი მწერალი არა ყოფილაო, _ ამბობს იგი კრიტიკოსი, რომანტიზმის მნიშვნელობის თავისებური განსაზღვრა არ ეცადნოს, მაგრამ ყველა განსაზღვრა ცალმხრივი იყო. ზოგიერთის აზრით, რომანტიზმი არის კლასსიციზმის წინააღმდეგი რეაქცია; იგი არის უარის¬ყოფა ყოველისავე იმ სალიტერატურო კანონისა, რომელიც კლასსიკების მიერ იყო სავალდებულოდ ცნობილი; მისი თვისება სხვადასხვა სალიტერატურო გვართა, ფორმათა ერთმანეთში არევ-დარევაა. ზოგიერთის აზრით, რომანტიული ლიტერატურის განსაკუთრებული აზრი და საწადელი უცხოელთა და ძველ საშუალო საუკუნოების სამშობლო ლიტერატურის მიბაძვაა; მისი ერთი უპირველესი პრინციპთაგანი ბუნებისა და ტიპების აღწერაში ,,ადგილობრივის ელფერის” დაცვაა (ჩოულეურ ლოცალე), მაგრამ ყველა ეს მხოლოდ აღნუსხვაა იმ საშუალებათა, რომელთაც ხმარობდნენ წარმომადგენელნი რომანტიკული ლიტერატურისა თავისის უმთავრესის სურვილის მისაღწევად. ეს სურვილი იყო პიროვნების განთავისუფლება ლიტერატურაში. ისე, როგორც სწადდათ განეთავისუფლებინათ თავი საპოლიტიკო დესპოტიისაგან. ამიტომაც, რაც უწინდელ კლასსიკურ ლიტერატურისა და მის წარმომადგენელთაგან პრინციპად მიჩნეულია, იმას, თუ გინდ კარგიც იყოს, მაინც უარჰყოფენ, რომ უფრო ნათლად დაამტკიცონ თავიანთი დამოუკიდებლობა. ასე რომ, ,,რ ო მ ა ნ ტ ი ზ მ ი ა რ ი ს ს ა ზ ო გ ა დ ო მ ო ვ ლე ნ ა, რ ო მ ლ ი ს გ ა ნ ს ა კ უ თ რ ე¬ ბ უ ლ ი თ ვ ის ე ბ ა ი ნ დ ი ვ ი დ უ ა ლ ი ზ მ ი ს ა კ ე ნ მ ი ი ს წ რა ფ ე ბ ა”.
ნამდვილი რომანტიკული ლირიკოსი იმასა ცდილობს, თვალწინ თავისი პირადი გრძნობები დაგვიყენოს, მუდმივ თავის თავზედა ჰფიქრობს; გატაცებულია თავისი პიროვნებით, ხან თაყვანსა სცემს მას, ხან აკვირვებს მისი თვისებანი, ხან ებრალება თავისი თავი. ორიგინალობა დანაშაულად კი არა, ღირსებად მიაჩნია. ამგვარი პოეზია, შესაძლებელი იყო დაბადებულიყო, როგორც ზემოთაც მოვიხსენიეთ, მაშინ, როცა დამყარდა საზოგადო ცხოვრებაში ინდივიდუალიზმი, როცა რევოლუციის ქარმა დაჰბერა, ძველი შემბოჭველი გარემოებანი დაამსხვრია და პირადი თავისუფლება საქვეყნოდ განაცხადა.
ამგვარ პოეზიას მხოლოდ მაშინ აქვს ადგილი, როცა პოლიტიკური წყობილება პირადს, ინდივიდუალურს თავისუფლებას ხელს უწყობს, თავის პრინციპად ინდივიდუალური თავისუფლება გაუხდია, ანდა როცა ამ პოლიტიკურს წყობილებას არ ეჩოთირება პირადის გრძნობების გამოთქმის გაგონება, ხელს არ უშლის ამგვარ გამოთქმას ინდივიდუალურ გრძნობათა, როცა პოლიტიკური და ეკონომიკური წყობილება დესპოტურად გარკვეულს გზას არ ადგია, გზას, რომლის თავსა და ბოლოს აწერია ერთი კაცის და გინდა უმეტესობის სურვილი და ლტოლვილება: ,,სამეფო მე ვარო” და სხვათა გრძნობა და გონება ამ მისი ,,მე”-ს ყურმოჭრილ მონად მიაჩნია, მისი წადილების მორჩილ-აღმასრულებლად. სალირიკო პოეზიას აქვს ადგილი კიდევ იმ დროს, როცა პოლიტიკურსა და ეკონომიკურს წყობილებაში ანარქია სუფევს. ვერ შექმნილა ვერც სასტიკად განსაზღვრული მთავრობა, რომლის პრინციპებიც სისტემატიურად გატარებულ იქმნებიან ცხოვრების ყოველსავე მოვლენაში და ან ინდივიდუალიზმის განმახორციელებელს პოლიტიკურს წყობილების პრინციპებს ვერ მოუკიდებია ფეხი, ესე იგი ცვალებადი ეპოქაა, ჯერ გაურკვეველია, საითკენ გადაიხრის ცხოვრების მიმართულება. ამგვარი დრო იყო საფრანგეთის ცხოვრებაში ამ წარსულ საუკუნის პირველ ნახევარში. ძველი მონარქიული წყობილება დაიმსხვრა, თავისუფლების, ძმობის და ერთობის სიტყვები ჰაერში გაისმა და თავისუფლების სუნი იგრძნეს ნაზ-ყნოსვიანმა ადამიანებმა. ამიტომაც არის, რომ საფრანგეთის სალირიკო პოეზიის ეგრეთ წოდებული ოქროს ხანა იყო 52-დის, ესე იგი იმ დღემდის, როცა საფრანგეთის ძველმა ტრადიციებმა კიდევ ერთხელ და უკანასკნელად წამოყვეს თავი და ყოველივე თავისი საზიზღარი ნაკლულევანებით აღიჭურვენ. უკანასკნელად 71-ს სული დალია საფრანგეთის ძველმა წესწყობილებამ და ახალმა ამ დროს უკვე გზა გაიკვლია და, სრულის ძლიერებით აღჭურვილი, შეუდგა ცხოვრებას. მთავრობა მესამე რესპუბლიკისა დაარსდა და რესპუბლიკის მთავრობამ, რასაკვირველია, ერთი კაცის ,,მე” კი არ წამოაყენა და დროშაზედ ერთის ადამიანის სურვილების თაყვანისცემა კი არ დაიწერა უმეტესობის სამსახური, უმეტესობის და საზოგადოდ მთელის ხალხის ბედნიერებისათვის თავის განწირვის აზრების გავრცელება დაიწყო. ამიტომაც სალირიკო ლექსები რეალურს ნიადაგზედ გადავიდა, პირად გრძნობათა გამოსახვას თავი მიანება, საზოგადო ჭირისა და მწუხარების გამოხატვა დაისახა იდეალად; აგრეთვე პრინციპად აღიარა პოეტის ,,მე”-ს განძევება პოეზიიდან, მისი პირადის მოთქმა-სიცილის უკუგდება (ლეკონტ დე ლილი, კოპპე და სხვ…)
საქართველოშიაც ამ დროს სრული ანარქია სუფევდა. მეცხრამეტე საუკუნის დასაწყისიდან ქართველი ერის ცხოვრებამ სულ სხვა მიმართულება მიიღო. ერს თავისი პოლიტიკური წესწყობილება აღარა ჰქონდა, თავისი მთავრობა მოესპო…
ჩვენს მწერლობას შეეძლო გარკვეულს გზას დასდგომოდა მხოლოდ მაშინ, როცა ან მთავრობის პოლიტიკა გამომჟღავნდებოდა, ანდა თვით საზოგადოების აზრი გამოირკვეოდა, განმტკიცდებოდა და ისეთ ძალას მოიპოვებდა, რომ მწერლობაზე გავლენა ჰქონოდა. ამიტომაც შესაძლოდ შეიქმნა ჩვენის პოეტებისათვის პირადის გრძნობების გამოთქმისათვის დაეთმოთ დიდი ადგილი, კიდევ მეტი, უმთავრესი ყურადღება მისთვის მიექციათ. თუმცა, რასაკვირველია, ამ პირადს გრძნობის გამოხატვაში უსათუოდ თავს იჩენდა საზოგადოდ ერის სულის განწყობილება, რაიცა ჩვენ ვეცადეთ გვეჩვენებინა, როცა თ. ალ. ჭავჭავაძის ლექსების შესახებ ვილაპარაკეთ. სწორეთ ამ ხანში აღყვავდა ჩვენი რომანტიზმი… საზოგადო აზრის გამოურკვევლობა ჯერ იმაში გამოიხატა, რომ რომანტიკული სალირიკო ლექსები დაიბადა, საცა საზოგადოების მოთხოვნილებანი თითქმის უყურადღებოდ დარჩნენ და პირად გრძნობათა გამოთქმას შეალიეს თავისი ძალ-ღონე მაშინდელმა ლირიკოსებმა; მაგრამ, რადგან ეს მწერლები ნიჭიერები იყვნენ, მაინც ჰგრძნობდნენ ერის აზრის მომავალ მიმართულებას, მისი სულის კვნესა და ოხვრა ესმოდათ, რადგან სმენა ნაზი ჰქონდათ და ამან ან მათ პირადის გრძნობების გამოხატვას სხვა ელფერი მისცა და ან კილოკავად, გაკვრით, თვით ამ აზრებისათვისაც მიაქცევინა ყურადღება. ყველაზედ უფრო ძლიერი განურკვევლობა საზოგადო აზრთა მიმართულებისა ეტყობა ალ. ჭავჭავაძეს, შემდეგ გრ. ორბელიანს და, წარმოიდგინეთ, ამ გზას ვერც ბარათაშვილის გენიოსობა ასცდა. ჩვენ შემდეგში, როცა ბარათაშვილზე ლაპარაკი გვექნება, ვიტყვით, რომ ეს უდიდესი ჩვენი ლირიკოსი, ევროპის ლირიკოსების მხარის დამამშვენებელი, იყო უკანასკნელი წარმომადგენელი რომანტიკულის ლირიზმისა და უკანასკნელი გამომხატველი საზოგადოების განურკვევლობისა. მხოლოდ ბარათაშვილის გენიოსობას შეეძლო დაეხატა ისეთი სინამდვილით, ისეთი სიღრმითა და სავსებით იმდროინდელი ფსიქოლოგია საზოგადოებისა თავის უკვდავ პოემაში. იმასაც დაგანახვებთ, რომ უკანასკნელი მწერალი ამ ჯგუფისა, თ. ვახ. ორბელიანი, ავტორი ,,იმედისა”, იყო ერთადერთი მათგანი, რომელიც სწორე გზას ადგა, ერთხელვე არჩეული და სრულიად გარკვეულის აზრის მოძღვარი იყო. რომანტიკულმა ლირიზმმა მის ლექსებში ფერი იცვალა და საზოგადო მწუხარებას თითქმის პირად ტანჯვად აქცევდა და, ამგვარად, ერთიორად უფრო დამწვარი და დადაგული თავის ქვეყნის ბედით, გვაგრძნობინებდა ჩვენი სალირიკო პოეზიის მომავალ მიმართულებას.
ესეც უნდა ვსთქვათ, რომ თუ საზოგადო კვნესას მოსთქვამდნენ ეს პოეტები, ამ საერთო ოხვრას პირად გოდებად სცვლიდნენ და, თუ შეიძლება ასე ვსთქვათ, გააპირადებდნენ ხოლმე, ინდივიდუალურის სამოსლით შემოსავდნენ. ეს ემჩნევა აშკარად თ. გრ. ორბელიანის ლექსებსაც. თ. ალ. ჭავჭავაძის ლექსებს საერო ტანჯვამ გმინვისა და კვნესის ფერი დასდო. თ-დ გრ. ორბელიანის ლექსებში თუ საზოგადო ოხვრის ნაშთი სჩანს, ეს ოხვრა ვერ არის საკმაო სისასტიკით დაცული; ბოლოს თ. ბარათაშვილმა მოგვცა ნამდვილი რეალური სურათი საზოგადოების აზრისა და გრძნობის რყევისა. თ. ვახ. ორბელიანის ლექსებს კი მარტო განსაკუთრებული კილო საზოგადო კვნესისა ჰქონდა, საზოგადო კვნესისა, რომელიც თითქმის კერძო პირად სევდებად და ტანჯვა-ვაებად გარდაქმნილა. ამის კანონიერი შედეგი უნდა ყოფილიყო ის რეალურ-სალირიკო პოეზია, რომელიც ჩვენში ილ. ჭავჭავაძემა და აკაკი წერეთელმა შეჰქმნეს.
რომანტიკულის ლირიზმის აღყვავებას ჩვენში ნიადაგს აძლევდა ის ანარქია, რომელიც სუფევდა ჩვენს საზოგადო აზრის მიმართულებაში; საზოგადოებას არ შეუქმნია ძლიერი აზრი, რომლის სიმტკიცესა და სიდიადეს უნდა გაეტაცებია ჩვენი პოეტები, ღრმა ბეჭედი დაესვა მათ ცხოვრებაზედ… საზოგადოების გარეშე ძალებსაც ვერ გაერკვია გზა, რომ ზოგიერთებს მაინც თავისებურად მოემართა ქნარი. ამას დაუმატეთ ისიც, რომ მთელს ევროპაში რომანტიზმი აყვავდა, ევროპამ რუსეთზედ იქონია გავლენა და რუსეთის რომანტიკოს-ლირიკოსებმა ჩვენები გაიტაცა. თუ ალ. ჭავჭავაძეს ისე ნათლად არ აჩნია ეს გავლენა, სამაგიეროდ, თ. გრ. ორბელიანს ამისი თვალსაჩინო საბუთები მოუცია.

V
დიდი უმეტესი ნაწილი მისი ლექსებისა სამიჯნურო ლექსებია, ,,ვარდ-ბულბულის” გალობაა, როგორც ამბობენ ხოლმე, მაგრამ თანაც გასაოცარი ისაა, რომ ასე ერთ-შინაარსიანი ლექსები თავს როდი გაბეზრებენ, სიამოვნებით კითხულობთ. მისი კითხვით ნამდვილს ესთეტიურს კმაყოფილებაში ხართ იმიტომ, რომ საოცარის სხვადასხვაობით არის გამოთქმული ერთი საგანი, ათასგვარი სამოსელი შეუკერავს პოეტს ერთისა და იმავე საგნისათვის, ერთი-მეორეზე უმჯობესი, ერთიმეორეზე უძვირფასესი. ასე გეგონებათ, თ. ალ. ჭავჭავაძემ აზრად დაისახა, ქართულს ლიტერატურას სამუდამოდ გამოაცალოს ხელიდან ეს საგანი _ სიყვარულის მღერისა, რადგან იშვიათად შეხვდებით პოეტსა, ამაზე მეტი რამე გამოეთქვას სიყვარულის შესახებ.
სიყვარულს პოეტისათვის ,,მღერად ოხვრა, ლხინად გლოვა”,,შეუქმნია, დადაგულს მგოსანს მკურნალად სიყვარულისათვის მიუმართავს, მას კი წამლის წილ დანა გულს მიუპყრია; პოეტის გული საცეცხლურია, რომლითაც სიყვარულის ალი სურვილს აკმევს და ,,გლახ-პყრობილი ამას ვაებს, ვალალებს, ვერ განერა ესრედ ვითარ მალ ება”. აბა დააკვირდით ამ ლექსის ერთს ადგილს და მიბრძანეთ, თუ შესაძლებელია უფრო მხატვრულად გამოსახვა სიყვარულისაგან დატანჯულის გულისა, რომელსაც პოეტი საცეცხლურს ადარებს, საცეცხლურს, რომლის საკმეველი სიყვარულის სურვილია და მკმეველი კი სიყვარულის ალი.

,,გული ჩემი მუჯამარი (საცეცხლური) ახალი
სურვილს აკმევს სიყვარულის, ახ, ალი!”
მისი ბულბული, ვარდის სუნით თრობილი, მოსთქვამს: ,,ამაყო და ზვაო (გულდიდო), შეუბრალეო გულქვაო, ხელი რად უფრო მახელე, ჰოი, ჭირზედ ჭირის დამრთაო? სისხლითა ჩემით ღებულო, მარქვ, ეკლოსანობ ასე რად, თუ არ გულისა სასერად?” მისი ვარდი კი გულგრილი და გულქვა ამაზედ ბულბულს ასეთს ნუგეშს აძლევს: `შეიმცერ ცრემლთა მრავლობა და ვალალებით გალობა! ნიავმან გბეროს, გაგიქროს, თუმც არ სახმილი-მთვრალობა!” სიყვარულს თავისი მშვენების ,,მშვილდნი მისად საწყვლელად”, ,,მისად სიკვდად, განსანსვრელად უხმარია”, პოეტი უწყალო სიყვარულით ,,ძნელად კოდვილი საუკუნოდ მკვნესელად მღერალია”. და ,,ცრემლნი მისნი ალს გულისას ვერად აკლებს ძალსა წვისას, ესე ცეცხლი ვერვინ აქროს, თუ არ მანვე აღმგზნებელმა” სადაც გინდ იყვეს მგოსანი, სატრფოსთან არს მისი გული, ვისაც უნდ სჭვრეტდეს, იგი უდგას თვალწინ. `რაზომ ელტვის, უფრო ეტრფის სახილველად `სასურველ მიჯნურს”, ,,ცნობა მელევის, მნათობო”, მოსთქვამს პოეტი, და სად არს პოვნა? ,,აწე რქვი პყრობილს, მნათობო, ვერ ერჩის ხვედრი”. ყოველის კეთილისაგან განწირული პოეტი ზის და სტირის ბედსა. ,,ცრემლით თვალვნილი, სურს მდუმარება, უნდა შესწყვიტოს გულამოსკვნილი ტირილი, მაგრამ გლახ გულმან ვეღარ დამალა”. სატრფოს იგი სანთელს როდი შეადარებს და არც თავს ფარვანას; ფარვანას შეუძლიან, სანთელი ვერ ნახოს და თავის დღეში ფრთები არ დაიწვას, აგრეთვე, აქ ფარვანას წვა წუთიერია, მიჯნური კი მთელს სიცოცხლეს იტანჯება. არა, მისთვის სატრფო, სიყვარული უფრო დიდი რამ არის, უფრო ძლიერი, უფრო მიუცილებელი. ,,ყოველთვის სულიერისა და უსულოსათვის შენ არა ხარ სანთელი, ეუბნება პოეტი სატრფოს, კრულ ვარ, თუ მას გადარო, არც მე ფარვანა, რომე დამწვა, რა გეკარო, შენ ხარ მზე, მქონე სხივთა ჩემთა მაცხოველეთ, მე ხე, რომელი ვჰხმე, თუ მათით არ მომზარო”. მაგრამ ტყუილია მგოსნის გოდება, კვნესა და მოთქმა, და თვითონაც კარგადა ჰგრძნობს ამას: ,,არ გესმის ოხვრა, ოხვრის მიზეზო, ჩივის პოეტი, სასმენთა კარნი ჩემთვის გხშომია! თუ აწც ვერ გპოვო შენ ჩემს მკურნალად, ვსცნო, რომ მე ბედი სრულად მწყრომია: რისხვამან შენმან სიცოცხლის ძაფი შემწყვიტოს, რადგან შესაწყდომია, და ბოლოს დუმილი ურჩევია პოეტს: ,,ენა მდუმარებს, გული მწყვლია, სევდა მხშომია, ტრფობავ, მარქვ, კვალად ჩემად სავნად რაღა გრჩომია? თუმც დუმილს რაცხს უმჯობესად, `მაგრამ მერწმუნეო, ეუბნება სატრფო საგანს, გეტრფი საზომის უაღრესად”.
მთელი სიმწარე და სიმწვავე ამ გრძნობისა სავსებით შეუგნია თ-დ ალ. ჭავჭავაძეს და იშვიათად თუ ვისმე უგრძვნია ასეთი სიღრმით მთელი მტანჯველობა ამ გრძნობისა. ხოლო ისიც კი არ ავიწყდება პოეტს, რომ ამ გრძნობას სასიამოვნო ძალაცა აქვს, რომელსაც ყველა ჰმონებს, ,,ყველა გულსა ტახტად, ოხვრას ხარკად” აძლევს ამ გრძნობას, ,,ძალსა მისსა ყოველი ჰგრძნობს, არსებს რაცა, სჯულსა მისსა ყველა ერჩის: ბერი, ერი, მეფე, ყმაცა”. ეს გრძნობა ,,ხელმწიფეა, თვითმპყრობელი, ტახტი მზა აქვს, ჰგიებს საცა, გულები ჰყავს ქვეშევრდომად, ამას ის გრძნობს და თვით სხვაცა”. მაგრამ განუსაზღვრელს ძალს ამ გრძნობისას არავინ არ ეწინააღმდეგება, ყველანი სიამოვნებით ემონებიან და ემორჩილებიან, ან კი ,,მისის უღლისაგან გამოსვლა ნეტა უნდოდეს რადმე ვის? თუ ის არს ვნების მიზეზი, ლხენაც მისგან არ გვეძლევის ” კარგად ესმის ეს პოეტს, კარგად ესმის, რა ვაებასაც ჰბადებს ეს გრძნობა და თანაც რა შვებასა და ლხენას აძლევს კაცს. ამგვარი ყოველმხრივი შეგნება სიყვარულის ძალისა პოეტმა შეუდარებელს ლექსში გამოხატა, რომელიც არ შეგვიძლიან, მთლად არ მოვიყვანოთ:

,,უწყალო სიყვარულო, რად მკოდე ესდენ ძნელად,
რისთვისა მყავ მღერალი საუკუნოდ მკვნესელად?
რად მაჩვენე შვენება გულის დასატყვევნელად,
სახე სხვათა სახეთა შობილი დამჩაგვრელად?
ვიცი, _ მისი იხმარენ მშვილდნი ჩვენად საწყლველად,
და ჰინდელნი ლესულნი საკვდად, განსაისრველად.
უწყალო სიყვარულო და სხვ.

გრძნეულთა მათ მახვილთა ესე რა ჰსჭირებიან,
ყოვლნი მათგან კოდვილნი მათვე ემსჭვალებიან?
გული მიწყლეს, გრძნობანიც სრულიად მათკენ ჰრბიან,
ესზომად ჰწყურთ სიახლე, რაზომათაც ვნებიან.
თვით გონებაც მათ მისდევს, ვაი, რჩომილსა ხელად!
უწყალო სიყვარულო და სხვ.

მათ მოსისხლეთა ჩემთა ოდეს განვიცდი თვალით,
მიზიდულ ვარ მათდამი უხილავითა ძალით.
ხან აღმიტაცებს თრთოლა, ხან შმაგი ცნობა მთვრალით,
უძრავად ვდუმარეობ და ვიწვი წვლილის ალით,
ოხვრაღა მაქვს სიცოცხლის ნიშნად, შესამცნეველად.
უწყალო სიყვარულო და სხვ.

ოდეს ვჰშორავ მას მიზეზს ჩემისა ვალალების,
სოფელი მჩანს სამარედ, სადგურად ოდენ მკვდრების;
ვჰრბი და მსდევენ დასები სევდის და მწუხარების.
მასვე საგანს ვეძიებ, გარნა ვერსადა მხვდების,
სულთქმა ჰქუხს, ჰსწვიმენ ცრემლნი, დღე შემექნების ბნელად.
უწყალო სიყვარულო და სხვ.

ბედნიერნო ჭაბუკნო, თუ გწადსთ მრთლად დაცვა გულთა,
ეკრძალენით ვარდთ, ზამბახთ, საროზედ აღზარდულთა!
თვარა თვალთავე თქვენთა, მათ მიერ მიზიდულთა,
ძალუძსთ მონად ქმნა თქვენი, ვითა ტყვედ მისყიდულთა;
ვერღა გკურნოსთ ჩივილმან, გინა ჰსხდეთ ჩემებრ მთქმელად:
უწყალო სიყვარულო” და სხვ.

პოეტსა და ფილოსოფოსს, საზოგადოდ, ცხოვრების უმთავრეს საგნებზედ მღერა და მსჯელობა უყვართ. უმთავრესი საგანი ფილოსოფოსისათვის არის ც ხ ო ვ რ ე ბ ი ს დ ა ს ა ს რ უ ლ ი ს ა დ ა დ ა ს ა ბ ა მ ი ს ს ა გ ა ნ ი, კ ა ც თ ა დ ა ქ ვ ე ყ ნ ი ს შ ე მ ქ მ ნ ე ლ ი ს ძ ა ლ ი ს შ ო რ ი ს დ ა მ ო კ ი დ ე ბ უ ლ ე ბ ა, დ ა მ ო კ ი დ ე ბ უ ლ ე ბ ა კ ა ც თ ა დ ა ბ უ ნ ე ბ ი ს შ ო რ ი ს, მ ა თ ი ე რ თ ი ე რ თ მ ა ნ ე თ ზ ე დ ზ ე დ გ ა ვ ლ ე ნ ა დ ა ა გ რ ე თ ვ ე ს ა გ ა ნ ი ა დ ა მ ი ა ნ თ ა შ ო რ ი ს უ რ თ ი ე რ თ ო ბ ი ს ა დ ა კ ა ვ შ ი რ ი ს ა, მ ა თ შ ო რ ი ს გ ა ნ წ ყ ო ბ ი ლ ე ბ ი ს ა. პოეზიაც ყოველთვის ამ საგნებს შეჰხებია, ეს საგნები გაუხდია სამღერლადა და საკვნესელად. პოეზიაშიაც, თუმცა უფრო იშვიათად, გამოთქმულა შეხედულება ქვეყნის დასაბამისა და ცხოვრების შემქმნელის ძალის შესახებ. მთელი კილო პოეტის ლექსისა წარმოსდგება ცხოვ¬რებისა და ცხოვრების დასასრულის შესახებ ამგვარისა თუ იმგვარის შეხედულებისაგან. ხოლო ეს კი არის, მაშინ როდესაც ფილოსოფია უფრო ობიექტურად ეხება საგნებს, უფრო განყენებულს, განუსაზღვრელსა და ზოგადს პრინციპებს ეხება და ყოველსავე საგანში იძიებს არსებითს, ზოგადს მხარეს, ზღუდე-ფართოსა და აბსტრაქტულს თეზისებს განაცხადებს, _ პოეზია საგნის ერთ მხარეს ეხება, საგანს უფრო ვიწრო საზღვარით შემოფარგლავს, უფრო სუბიექტურად ეხება და ამიტომაცაა, რომ ხშირად პოეტის პირადს განწყობილებაზე არის დამოკიდებული მისი სხვადასხვა შეხედულება ერთისა და იმავე საგნის შესახებ.
თუ პოეზია ცხოვრებას ეხება, საგალობელ საგნად აიღებს ხოლმე ცხოვრებაში უფრო ინტენსიურს ძალას, ცხოვრების განმაცისკროვნებელს, ცხოვრების განმაძლიერებელს, მის შემქმნელსა და განმაცისკროვნებელს სიყვარულს და ამ სიყვარულის სხვადასხვა გვარს: სიყვარულს უძლიერესს, სიყვარულს, რომელშიაც მოთავსებულია ფიზიოლოგიური ძალა, და იდეალურს, რომელსაც ცხოვრებაში აქვს დასაბამი და დასასრულიც, რომელიც ამ ცხოვრების წყაროა და მისივე დამამთავრებელი სიყვარული ორ სქესთა შორის. უფრო იშვიათად პოეტი დამღერს სიყვარულს მშობლიურს, მეორე გვარს გრძნობას, რომელშიაც ფიზიოლოგიურს მხარესაც აქვს ადგილი, როგორც სისხლის დამოკიდებულებას შობილთა და მშობელთა შორის. პოეზია შეჰხებია აგრეთვე სიყვარულს მეგობრულს, სრულიად განყენებულსა და იდეალურს, რომელშიაც არავითარ ფიზიოლოგიას არა აქვს ადგილი და მხოლოდ გრძნობათა და აზრთა კავშირია, კავშირი სულიერი. სიყვარული სქესთა შორის არის, ვამბობ, დასაბამი ინტენსიური ცხოვრებისა, ორ სქესის წარმომადგენელთა ერთმანეთისადმი ლტოლვა არის მიუცილებელი პირობა წარმოშობისა, გვარის განგრძობისა და, როგორც ეგრეთი, ცხოვრების მიმდინარეობის განუწყვეტელობისა. ცხოვრებისა და პოეზიის ამ უმთავრეს საგნის შესახებ შეხედულება ჰბადებს ამგვარსა თუ იმგვარს აზრს პოეტში სხვა საგნების შესახებ. იმ პოეტს, რომელსაც სიყვარული ჯოჯოხეთად მიუჩნევია, მშობლიური სიყვარული _ ოცნებად და მეგობრული კავშირი ეგოისტურს ანგარიშებზე აგებულს გრძნობად, თავის მოსატყუებლადა და თავის გასართობად გამოგონილად, _ არ შეუძლიან იქონიოს სამხიარულო და სასოებით აღსავსე აზრი მთელის ცხოვრების შესახებ. მას, ვისაც არა სწამს კეთილი მხარე სიყვარულისა, ვისაც არა სწამს ადამიანთ გრძნობათა სიმტკიცე და სიმშვენიერე, არ ძალუძს იქონიოს ბუნებასა და კაცს შორის განწყობილების შესახებ ბრწყინვალე აზრი. სულიერი და გრძნობით აღსავსე არსება, მისი აზრით, უგრძნობელია და უგულო, მით უმეტეს, ბუნება უტყვი-უგრძნობელი იქნება, გაქვავებული და გაყინვებული.
თუ ფიზიოლოგიურად და სულიერად დაკავშირებულ არსებათა კავშირი მტკნარი ოცნების ნაყოფია, სიზმარია და არა ცხადი, მით უმეტეს, რაღა იქნება კავშირი და განწყობილება სხვა ადამიანთა შორის, რომელთაც არა აქვთ ერთმანეთთან არც სულიერი და არც ხორციელი დამოკიდებულება.
რასაკვირველია, მრავალფეროვანი და მრავალაზროვანი ხელოვნება და მისი დარგი პოეზია ვერ მოიმწყვდევა რომელსამე კალაპოტში; მისთვის, როგორც თვით ცხოვრებისათვის, ვიწრო იქნება ყოველივე წინდაწინ შემოფარგლული წრე, და ესევე ითქმის ზემო მოყვანილს აზრზედაც; ხოლო ეს აზრი შეიცავს და განზომავს უმეტეს ნაწილს პოეტურ ნაწარმოებთა, და დღევანდელი ჩვენის ბაასის საგნად აღებული პოეტიც ამართლებს ამ ჩვენს შეხედულებას, რასაკვირველია, თუ კი დაუწერია ლექსი ყველა ამ საგნების შესახებ, რომელნიც ზემოთ მოვიხსენიეთ.
თუ სიყვარული ალ. ჭავჭავაძისათვის ისეთი რამ არის, ურომლისოდაც კაცი ემსგავსება გვამს, რომელსაც ,,სული თვალ-და-თვალ ექცევა”, ურომლისოდაც სხვა ,,ნიჭთა კეთილთა” ქონება არ არის ხელსაყრელი, რადგან ,,მგრძნობელობა სჯობს ყოვლთ თვისებათ, ცით მოვლენილთა, მშვენებასაც და გონებასაც ის ასულდგმარებს!” თანაც ,,აშიყთ მტანჯთა” ,,სევდათ გუნდის მომსევი” და ,,კისრად მონების ჯაჭვის დამდებია”. ამგვარი საწამლავით შეზავებული შარბათი არის პოეტისათვის სიყვარული და აღარც სხვა რამეა სამხიარულო ცხოვრებაში ადამიანისათვის, რომელიც ,,ახით ნაშობია და ვაებით კვდება”.
,,გლახ ბედისაგან სასტიკად დასჯილის” პოეტისათვის ბუნებას გარეგანი მნიშვნელობა აქვს, როგორც დეკორაციას, როგორც სცენას. ბუნება მაშინ უცინის, თუ სატრფო უცინის, ბუნებაც მოღუშულია, თუ მისი გული სატრფოს გამო სევდით აღვსილია. თუ სიყვარულის მლოდე გზის გუშაგად მდგომარეა ,,ხან ფოთოლნი შერხეულნი შრიალითა სცემენ ზრზენას~; ღამის წყვდიადი გიშრის თმას მოაჩვენებს, ცის გაელვება ბროლის ფიცრით შუქთა ფენას, ნიავთა ნელი ქროლვაც კი სუნთქვას ტკბილსა; როცა სატრფოს უყვარდა, `ნიავნიცა დილეულად მქროლველნი, მისით მომართ ჰბერდენ ნეტარებასა, ცისაც მანათობელი სხვა სიამით სცემდა შარავანდედსა, დროდ მაისი ედგა უცვალებელი, მარად ვარდთა და ზამბახთა მყნოსველსა~.
როს სატრფოს უყვარდა სურვით შეყვარებულსა, მასაც სიცოცხლე უღირდა ძვირად, გაშორდა და ლხინი, შვება, სიამე, ყველა წარხდა, ნანვაღა დაშთა. როცა მიზეზს მის ვალალებისას შობავს, სოფელი უჩანს სამარედ, სადგურად ოდენ მკვდრებისა.
ამგვარად, იგი ბ უ ნ ე ბ ა შ ი არც სანუგეშოს რასმე ხედავს, როგორც ბარათაშვილი, არც მტრობითა და შურით აღსავსეობას ამჩნევს, იგი მას გულგრილ და გულცივ უტყვ ქმნილებად მიაჩნია. ბუნება ასეთს თუ ისეთს შთაბეჭდილებას იწვევს პოეტში იმის მიხედვით, თუ თვით რა განწყობილებაშია ან რა გუნებაზედ არის; თუ სატრფოსაგან დაჯილდოვებულია, ,,მაისი უდგას უცვალებელი”, თუ არა და სუსხიანი და ქარბუქიანი ზამთრის დღე, ისიც უცვალებელი.
არაფერს სანუგეშოსა და საიმედოს არ წარმოადგენს პოეტისათვის ა რ ც დ ა ს ა ს რ უ ლ ი ჩ ვ ე ნ ი ც ხ ო ვ რ ე ბ ი ს ა ,,სისხლის მწყურვალე შეუბრალი ს ი კ ვ დ ი ლ ი”, რომელსაც `რაგინდ ვინც რავდენ ევედროს, იგი მითც დაუხვალია, ყურდახშობილი დაფრინავს, ხელად უძს ბასრი ხმალია, მტირალთა ცრემლმა ვერ ალმოს, მან ჰყოს, რაც მისი ვალია~, ასე ახასიათებს პოეტი სიკვდილს ყმაწვილი ქალის საფლავის ქვაზე წარწერილს ლექსში. და მართლაც, უკეთესი აზრიც რომ ჰქონოდა სიკვდილზედ, თვით ეს ქვა და ამ ქვის ქვეშე მდებარე არ აძლევდა საბუთს, უკეთესირამ წარეწერა. დამარცხებული სიყმაწვილე და სინაზე, სიცოცხლით აღსავსეობა, ერთი მხრით, და მეორე მხრით კი გამარჯვებული ულმობელობა სიკვდილისა; ერთი მხრით, მოსპობილი მშვენიერება და მეორე მხრით, მოდღესასწაულე დაღრეჯილობა სხვას რას ათქმევინებს პოეტს, თუ არ იმას, რომ ,,მშვენიერ იყო, მარა რა? ამა სოფლისა ყოველი გინა ვით იყოს კეთილი, მაშინცა დაუყოვნელი”. პოეტისათვის სიკვდილშიაც კი აღარა არის-რა სანუგეშო, იქაც ვერა ჰპოებს სულის დამამშვიდებელსა და დამაამებელს რასმე; მან იცის მხოლოდ, რომ ახით ნაშობნი ვკვდებით ვაებითა, სიცოცხლეც მოწამლული გვაქვს და სიკვდილიც მოშხამული.
ასე რომ, ალ. ჭავჭავაძის პესიმიზმი რადიკალურია, მისი პოეზიის არსებითი მხარეა, ეს პოეზია მოწამლული სულის ნაშობია. სიყვარული მომხიბლველია, მისის აზრით, გრძნეულის მახვილით არის აღჭურვილი, ,,რომელთაგან კოდვილნი მათვე ემსჭვალებიან”. მაგრამ მისთვის ეს მომხიბვლელობა სიყვარულისა მტანჯი იყო და სევდით აღმავსებელი, რადგან თავის დღეში ვერ დაკმაყოფილებულა. სიკვდილი გულგრილი და სასტიკი აღმასრულებელია ბუნებისაგან მისდამი მიჩენილის ვალისა და მომსპობელია სიცოცხლისა, გინდ სიამოვნებით იყოს ეს სიცოცხლე აღვსილი და გინდ სიმწარით, ეს მისთვის სულერთია. ბუნებას არავითარი ნუგეშისა და იმედის მოცემა არ შეუძლიან, რადგან თვით უაზროა, უშინაარსო და უგულო; მაშინ ახარებს ადამიანს, როცა უიმისოდაც მხიარულია და მაშინ ატირებს, როცა უიმისოდაც ცრემლის მფრქვეველია.
სოფელი და მისი მდგმურნი მისთვის ბოროტებისა და სიცრუის ჭურნი არიან, კეთილმოყვარების დათრგუნვის მსურველნი. პოეტის პესიმიზმი იქამდის მიდის, რომ კაცთ უბედობა, თუმც ,,სატირე”, გასაკვირველად არ მიაჩნია, რადგან ,,ამა სოფლისა დიდი და მცირე არს ცვალებისა მზირეო”. გლახ ბედისაგან დასჯილი, მოშორებული მოყვასს, რომელსაც უწოდებს ძალს ცხოვრებისას, იმედოვნებას უწოდებს ფარად და ეს ფარად მიჩნეული იმედიც კი ელტვის პოეტს.
ჩვენ მოვიხსენიეთ, რომ ამ უსასოებისა და უიმედობის, ამ სევდით აღსავსეობისა, კაეშნისა და გოდების მიზეზები უფრო ღრმაა, ვიდრე პირადი გრძნობები. ძნელი წარმოსადგენია, რომ თ-დი ალ. ჭავჭავაძე, უხვად დაჯილდოვებული იმ ღირსებებით, რაც საჭიროა ,,ხელოვნებით მიჯნურთათვის”, მაინცადამაინც ასე დასჯილი ყოფილიყოს ამ საგანში. მხოლოდ თვით ეს გრძნობა მოწამლული იყო მისთვის, და თუ გარკვევით ვერ გამოხატა მიზეზი მისი დაღვრემილებისა, თუ მას სხვა ჩვენ პოეტებსავით არ ,,დასწვია გული”, როგორც აკაკი ამბობს, ამაში დანაშაულია ის წრე, რომელშიაც აღიზარდა და ის აზრები, რომელთა გავლენის ქვეშ იფურჩქნებოდა ახალგაზრდა პოეტის ნიჭი.
ჩვენს ლიტერატურაში ეპიკურიელის სახელი უწოდეს ამ პოეტს და, შეიძლება, ამის საბუთად ერთადერთი და საუკეთესო მის ლექსთაგანი მიიჩნიეს ,,ლოთებო, ნეტავი ჩვენა”. მაგრამ მეტად ბრმა უნდა იყოს კაცი და ცალმხრივი, რომ ამ ლექსში “იარალის” ძახილის მეტი არა დაინახოს-რა. უიმედობითა და უსასოებით მოცულს პოეტს ერთ დროს უნდოდა თავისდამვიწყებელს ქეიფს გაჰყოლოდა, რადგან ყოვლის მკურნალ წამლად მიიჩნია, ომში გამამხნევებლად, ღვინითა და ლხინით დროს გატარებით მაინც ფიქრობდა, ქეიფზედ მოსულიყო. კარგად ხედავდა პოეტი, რომ ბ რ ძ ნ უ ლ ა დ ც ხ ო ვ რ ე ბ ი ს გ ა ნ მ ს ჯ ე ლ ი ს უ ლ ს ი კ ვ დ ი ლ ზ ე უ ნ დ ა ჰ ფ ი ქ რ ო ბ დ ე ს, და ამისათვის ლოთობას მიჰმართა, ლოთი ხომ სულ გამარჯვებასა ფიქრობს. პოეტი-ბულბული, რომელიც ნიადაგ ვარდის მომთქმელი იყო, რომელსაც ვარდი თავის სისხლით უღებია, რომელიც ნიადაგ უიმედო სიყვარულით არის სიცოცხლე-გამწარებული, თითქო თავის თავს ამ ლექსში რჩევას აძლევსო:
,,ჰოი, საყვარლისა ვერ მნახო, როდემდის იგლოვო ახო, აბა შენც ჩვენთან ჩაღლივე, თუ რომ შენც არ შემოსძახო!”. კარგად ვინც ჩაჰკვირვებია ამ ლექსს, შეამჩნევდა, რა მოწამლულის გულის ოხვრა ისმის შიგა, გულის, რომელიც ცდილობს, ეს თავის დატანჯულება სხვას არავის დაანახვოს. მეორე ჩვენი პოეტისა არ იყოს, რომელიც ამბობს, ,,თუ ხალხში ვარ, ძალათ ღრუბელს ვადარებ, რომ არა სთქვან ჩემზედ, ,,რა ოხერია!”, მაგრამ ამ თავის შეკავებაშიაც, ამ სტოიკურს მოთმინებაშიაც გამოსჭვივის მისი სულის განწყობილება.
ამგვარად, თავადი ალექსანდრე ჭავჭავაძე ძლიერის ნიჭის პოეტია. ეს არის უკანასკნელი პოეტი, ქართველი პოეტი, რომელიც სპარსეთის ლიტერატურის ზედგავლენის ქვეშე იყო. ეს ემჩნევა მის ლექსთა თხზვას, ლექსის სახელებს, სიტყვებს, თვით აზრს და სხვადასხვა პოეტურს ხერხს ლექსებში. სპარსული და აზიური გავლენის ბრალია, რომ მისი შეხედულება სიყვარულზე მეტად ხორციელია, ,,მგრძნობელობს ყოველ ნიჭზედ უფრო მაღლა აყენებს”. ამ გავლენის ბრალია ის სინამდვილითი გამოხატვა გრძნობათა, რომელიც ამას სჩვევია. იგი რომანტიკოსი და ლირიკოსია, როგორც პირადი გრძნობების გამომხატველი. საზოგადო კვნესა-ვაების გარდმოცემა კი ვერ შესძლო, თუმცა საზოგადო, საერო გოდების ბრალია, რომ მთელს მის ლექსებს, პირად გრძნობათა გამომსახველს, სამგლოვიარო კილო აქვს.
პირადი გრძნობის სიყვარულის და მის ხორციელის მხარის გამოხატვა დიდი ნიჭითა და ხელოვნებით აღასრულა თ-დ ალ. ჭავჭავაძემ. ამ გრძნობის, ამ მხარის გამოხატვაში სხვა ჩვენს ლიტერატორთ ახალი სათქმელი ბევრი აღარა დარჩათ-რა.
საზოგადო გრძნობათა, ვაებათა და კვნესათა გამოსახვა კი თ-დ ალ. ჭავჭავაძემ სხვა ჩვენს პოეტებს (თ. ორბელიანს, ბარათაშვილს) დაულოცა და მათ შემდეგ ჩვენი პოეზია ამ გზას მტკიცედ და შეურყევლად ადგია.

ნიკოლოზ ბარათაშვილი. მხატვარი ბორის ჯიმშირაული

ნიკოლოზ ბარათაშვილი – Nikoloz Baratashvili (1817- 1845)

კიტა აბაშიძე – Kita Abashidze (1870 – 1917)

ვისაც სურს შესძლოს დახასიათება ქართულ ლიტერატურის დიდების, გენიოსის ბარათაშვილისა, მას უნდა ჰქონდეს საკრიტიკო მჭერმეტყველობა ტენისა და ადამიანის სულის შეგნების უნარი შექსპირისა… ჩვენი ქვეყნის იმდროინდელ ცხოვრებაში მართლა რომ ლიტერატურის საოცარ მოვლენას შეადგენს რაღაც უცნაურობით ცით მოვლენილი ეს გენიოსი პოეტი… თუ რომელსამე მეცნიერს გაიტაცებს ცნობისმოყვარეობა და ქართულ ლიტერატურის შესწავლას მოჰკიდებს ხელს, რათა მით ისარგებლოს საზოგადო ცხოვრების კანონების დასადგენად, რადგან, ბატონებო, ყოველი ლიტერატურა, როგორც ყოველივე გონების ნაწარმოები და ყოველივე მოვლენა ცხოვრების მასალაა, ფაქტთა გროვაა, რომლის შემწეობითაც მხოლოდ შესაძლოა გამორკვეულ იქმნას ადამიანთა ცხოვრების ზრდისა და განვითარების საუკუნო პრინციპები და კანონები… თუ, ვამბობ, ასეთი მეცნიერი მოიძებნება, ბარათაშვილის იმ დროს საქართველოში გაჩენის ფაქტით იხელმძღვანელებს იმ კანონის განსამტკიცებლად, რომ ცხოვრებაში ხდება ხოლმე ხანდახან ისეთი რამ, რომლის ახსნა შეუძლებელია რაიმე გარეშე პირობითა და გავლენით, რომ ამგვარი მოვლენა ბუნების ჟინიანობაა, ამგვარი მოვლენა არის შემთხვევითი.
მე იმას ვერ ვიტყვი, რომ ფორმა ბარათაშვილის ლექსებისა და ზოგიერთის მხრით თვით შინაარსი არ ყოფილიყოს კანონიერი შედეგი ჩვენის პოეზიის ევოლუციისა, არ შემიძლიან ისა ვსთქვა, რომ ბარათაშვილის პოეზია ზოგიერთის მხრით ალ. ჭავჭავაძისა და გრ. ორბელიანის პოეზიით განსაზღვრული არ იყოს, რომ იმის ლექსთა კრება არ იყოს კანონიერი საფეხური ჩვენის პოეზიის ზრდისა, ხოლო გენიოსობა კი ბარათაშვილისა მაინც გასაკვირველია… და ეს გენიოსობა მარტო იმაში კი არ გამოიხატა, რომ ახალის პოეზიის შინაარსი არაჩვეულებრივის ნიჭითა და ტალანტით აქვს შემუშავებული ამ შინაარსს გენიოსების ბეჭედი ასვია ყოველს წვრილმანში… მისი გენიოსობა არც მხოლოდ იმაში გამოხატულა, რომ რომანტიული ლირიკა მიიყვანა იმ საფეხურამდე, რომლის გადაცილება შეუძლებელი იყო ქართველის პოეტისათვის; არა, მან დაუდვა მტკიცე და შეურყეველი საფუძველი მთელს ახალს ქართულს პოეზიას, მან ჩააგდო საძირკველი ახალის რეალურის ლირიზმისა თუკი რეალურის ლირიზმის საგანი შეიცავს სხვისი, ხალხის, ერის გრძნობათა გამოსახვას და არა პოეტის გაზვიადებულს სულისკვეთების გამოთქმა-აღმოკვნესასა..
მე არ ვიცნობ, ბატონებო, ბევრ პოეტს უფრო ძლიერის გრძნობით აღსავსეს, ცოტას ვიცნობ პოეტს უფრო წმინდისა და ნათელის გრძნობის გამომცდელს, მგოსანს უფრო სპეტაკს, გულით და სულით ამაღლებულს, არ ვიცნობ ბევრს პოეტს ასეთი ზნეობრივი სტოიციზმით აღსავსეს, ცოტას ვიცნობ მგოსანს უფრო ძლიერად აღშფოთებულს და უფრო ღრმად დატანჯულს `ბოროტის სულისაგან”.
სპეტაკი და ანგელოსური ოცნება ბარათაშვილისა ლამარტინს გაგონებთ, რომ ლამარტინის ამაღლებული აზრები ცოტა რიტორიკით არ იყოს შეზავებული; ზნეობრივი სტოიციზმი მისი უფრო ადამიანურია, უფრო ნაზი და ამით უფრო რაღაც ქრისტესებური, ვინემ სტოიციზმი დე-ვინისა, რომელიც თავისი მედიდურობით, არისტოკრატიულის ინდიფერენტიზმით შეფერადებულს ამაყობას გაგახსენებთ ხოლმე; სიწრფოება და სინაზე მისი მიუსსეს წრფელ კვნესას მოგაგონებთ, მაგრამ იმაზედ უფრო ღრმაა, რადგან მიუსსეს ეტყობა, ცოტა არ იყოს, დარდიმანდული თვითნებობა, ეპიკურული პესიმიზმი და წუთიერ გრძნობათა უმდაბლესის მხარეებით გარდამეტებული გატაცება.
გენიოს ბაირონს მე ვერ გავბედავ და ვერც შევადარებ ბარათაშვილს, ხოლო ეს კი უეჭველია, ბაირონის გვერდის დამამშვენებელ ლირიკოსთა შორის ადგილი ბარათაშვილსაც ეკუთვნის იმიტომ, რომ თუ სხვებმა ბაირონის პესიმიზმი სავსებით შეითვისეს და შეისისხლხორცეს, ბარათაშვილმა ზნეობრივი მოვალეობის შეგნებულება გამოიჩინა და უსასო, რადიკალურ, დაუსრულებელ პესიმიზმს კაცთა, შვილთა სოფლისა , მოვალეობა ამოუყენა გვერდით და განაცხადა:

,,რადგანაც კაცნი გვქვიან შვილნი სოფლისა,
უნდა კიდეცა მივსდიოთ მას, გვესმას მშობლისა.
არც კაცი ვარგა, რომ ცოცხალი მკვდარსა ემსგავსოს,
იყოს სოფელში და სოფლისთვის არა იზრუნოს!”

ხოლო ლამარტინის ლირიზმს დეკლამაცია ახდენს, დე-ვინი, სიამაყის მანტიაში გახვეული, ქვეყანას ერთობ მაღლიდამ დასცქერის, ვიქტორ ჰიუგოს მაღალგრძნობიერ და მაღალაზროვან ლექსებს აკლია ნაზი სიწრფოება და თუ მიუსსესა აქვს სიწრფოება, სამაგიეროდ აკლია ადამიანთა წინაშე მოვალეობის შეგნებით აღსავსე სტოიციზმი.

I
მაღალის პოეზიით, მწარის სევდისა და დარდების ამშლელის, გულმომწყვლელის პოეზიით არის აღსავსე მთელი ცხოვრება ამ პოეტისა… თვით სიკვდილი ამ ახალგაზდა ყრმისა რაღაცნაირი დემონიური დაცინებაა გულქვა, შეუბრალებელის ხვედრისა ადამიანზედ. დიდის ნიჭითა და გონებით აღსავსე ეს პოეტი, მეგობართა და ნათესავთ მოკლებული, დაობლებული სული ღვთაებრივის ცეცხლით დამწვარის მგოსნისა, განჰქრა სადღაც, განჯაში, მაზრის უფროსის თანაშემწის ადგილის აღმასრულებელის როლში… ბაირონის სიკვდილი დიდების გვირგვინით არის მოსილი და კაცობრიობა მისის სიკვდილის წინაშე მუხლს მოიყრის ყოველთვის, რადგან თავი განიწირა ჩაგრულის ერის დასახსნელად. მისი სიკვდილი საუკეთესო ჯილდო იყო მთელის მისის ცხოვრებისა… შელლი მთელს სიცოცხლეში მაინც კარგ გარემოებაში იყო, მოკვდა და იმ დროის უდიდებულესის კაცის ცრემლებით სველდებოდა დიდხანს მისი საფლავი, იმ პოეტის _ ბაირონის, რომლის კეთილგანწყობილება და მტკიცე მეგობრობა სიცოცხლის ჭირ-ვარამსაც დიდად უმსუბუქებდა… ლერმონტოვი ხმალში გამოიწვიეს და მოჰკლეს, მაგრამ, ბატონებო, ვერ ვიტყვი იმას, რომ ლერმონტოვს, ცოტა არ იყოს, არ დაემსახურებინოს თავისი სიკვდილი, რადგან დიდი ნიჭი კაცს ნებას როდი აძლევს, უბრალო მომაკვდავნი ჭიანჭველად მიიჩნიოს და თავგასულად სრისოს ფეხქვეშ მისგან პატარა კაცუნად აღსარებულის ადამიანის სურვილები და ლტოლვანი… ბარათაშვილის სიკვდილი სწორედ `უღვთო~ იყო და სიკვდილი დაუმსახურებელი, უფერული და უაზრო… დიდებული მგოსანი სადღაც ჩაკვდა… მაგრამ, ვამბობ მე, ეს სიკვდილი სრულიად ეთანხმება ჰარმონიას იმ სურათისას, რომელიც დასტოვა პოეტმა ლიტერატურის პანთეონში. მის მოშხამულის ტანჯვითა და უსიამოვნებით აღსავსე ცხოვრებისათვის ბედმა ხეირიანი სიკვდილიც კი არ გაიმეტა, თითქო განგებ ცდილიყოს, ბრწყინვალე სულის ცხოვრების სურათის შავ ტილოზედ ერთი ნათელი წერტილიც არ გამოეჩინა…
ვრცელი ბიოგრაფია პოეტისა, ის ბიოგრაფია, რომელიც ჩვეულებადა აქვთ ზოგიერთ ლიტერატურის ისტორიკოსთ, რა საჭიროა ჩვენთვის. ვიცით, რა დროში სცხოვრებდა პოეტი, ვიცით, რომ უზენაესმა სამართალმა კავკასიის უზენაესის სასამართლოს (“რცგტლბწიზ ცელფ ბ ჰფცგჰფდს) მოხელეობა მიუსაჯა მას, ვიცით, რომ ამ მოხელეს 5 მანეთი ჰქონდა თვეში, ვიცით, როდის მოკვდა და რა ხნისა… და რომ არ ვიცოდეთ, სად მოკვდა, წინდაწინ შეგვეძლო მივმხვდარიყავით, ბედისაგან ასე, უხვად დაჯილდოვებულს, გარეგანის მხრით პოეტს, განჯაზედ უკეთესს ადგილს ვერ გამოუძებნიდა სამარედ იგივე ბედი, და ჩვენთვის ესეც კმარა… არავისთვის არ არის საინტერესო, როდის მოიტეხა ფეხი, როდის რა იმასხარა და რა ბავშვობა ჩაიდინა… მთელი ისტორია მრავალტანჯულის სულისა სავსებითა და ნათლად გამოხატულია ასიოდე ფურცელში მისის კალმით ნაწარმოებისა და, თუგინდ მის ბიოგრაფებსაც არ ეთქვათ, რომ იგი იყო ცოტა ანჩხლი, ნერვებიანი, მახვილი, ცელქი, დამცინავი, ჩქარი, გარნა კეთილი და ამხანაგის მოყვარე, იყო დაუდგრომელის ხასიათისა, ხან მეტისმეტად მხიარული და იქვე იმავე წამს წრესგადასულად მოწყენილი, ლმობიერი და იმავე დროს მრისხანე, მაგრამ ოცნებით გატაცებული…. ესენი რომ ყველა არ აღენუსხათ მის ბიოგრაფებს, უმთავრესს ამ თვისებათაგანს მაინც გავიგებდით მისი ლექსების შესწავლით და მისი ძლიერი ლექსები კიდევ უფრო მეტს დაგვისახავს, უფრო დიდმნიშვნელოვან თვისებებს გვიჩვენებს ამ ადამიანის სულისას, ისეთს რასმე, რაც მის თანამედროვეთა და ბიოგრაფთ შეუმჩნევლად დაშთენიათ.
უკვე ოცი წლის პოეტი უჩივის თავის მკაცრს ხვედრს. ,,თუმცაო , სწერს იგი გრ. ორბელიანს, ხანდისხან ჯავრით დავაპირებ მასთან (ხვედრთან) შებმას, ა ნ ჩემი ბედი და ან ჩემი სურვილის აღსრულება”! მაგრამ ,,რა აეწყობა სოფლის ბრუნვასა, და პოეტი ძალაუნებურად გულდათუთქული, მაგრამ სტოიკურის მოთმინებით აღჭურვილი დაემორჩილა ,,მკაცრს ბედს”, რადგან ესმოდა, ესმოდა დიდი ხნიდან პოეტს და გაეგებოდა, თუმც ც ხ ო ვ რ ე ბ ა ფ უ ჭ ი ა დ ა ა მ ა ო ე ბ ა ,,ჩ ვ ე ნ ი ყ ო ფ ა წ უ თ ი ს ო ფ ე ლ ი ს ა წ ყ ა უ ლ ი ა ღ უ ვ ს ე ბ ე ლ ი, მ ა გ რ ა მ რ ა დ გ ა ნ ა ც კ ა ც ნ ი გ ვ ქ ვ ი ა ნ შ ვ ი ლ ნ ი ს ო ფ ლ ი ს ა, უ ნ დ ა კ ი დ ე ც ა მ ი ვ ს დ ი ო თ მ ა ს, გ ვ ე ს მ ა ს მ შ ო ბ ლ ი ს ა; იცოდა და შეგნებული ჰქონდა, ,,რომ ძნელი საპოვნელია კაცი, რომელიც მადლიერი იყოს ამ წუთისოფლისა და ამიტომ ადამიანმა უნდა დ ა ი მ ა რ ხ ო ს მ შ ვ ე ნ ი ე რ ე ბ ა ს უ ლ ი ს ა, უ მ ა ნ კ ო ე ბ ა გ უ ლ ი ს ა, რ ა ი ც ა შ ე ა დ გ ე ნ ს ჭ ე შ მ ა რ ი ტ ს ბ ე დ ნ ი ე რ ე ბ ა ს, უ მ ა ღ ლ ე ს ს ი ა მ ე ს, რ ო მ ე ლ ს ა ც კ ი კ ა ც ი წ ა ი ღ ე ბ ს ა მ ს ო ფ ლ ი ს ა გ ა ნ. ს ხ ვ ა თ ა ბ ე დ ნ ი ე რ ე ბ ა თ ა ს ო ფ ლ ი ს ა თ ა კ ი უ ნ დ ა უ ყ უ რ ო ს გ უ ლგ რ ი ლ ა დ, ა მ ა ყ ა დ დ ა ს წ ა მ დ ე ს, რ ო მ ი გ ი ნ ი შ ე უ რ ჩ ე ნ ე ლ ნ ი ა რ ი ა ნ”.
პოეტი რომ არაჩვეულებრივის ბუნებისა იყო, რომ რაღაც უმაღლესის არსების გვარი იყო, ამას თვით გრძნობდა და ეს თვით-გრძნობა კიდევაც გამოამჟღავნა ჯერ ლექსად და მერე წერილებშიაც. ,,წ უ თ ი ს ო ფ ე ლ ი რ ა კ ი ს ც ნ ო, მ ა ს ა ქ ე თ ხ მ ა რ ა მ თ ა ნ ს დ ე ვ დ ა ყ ო ვ ე ლ თ ა მ ი ს თ ა ზ რ ა ხ ვ ა თ ა დ ა ს ა წ ა დ ე ლ თ ა, ხ მ ა რ ა მ ი დ უ მ ა ლ ი ც ხ ა დ ა დ თ უ ს ი ზ მ რ ა დ მ ა რ ა დ ე რ თ ს ჩ ა ს ჩ უ რ ჩ უ ლ ე ბ დ ა: ,,ე ძ ი ე, ყ მ ა ო, შ ე ნ მ ხ ვ ე დ რ ი შ ე ნ ი, ვ ი ნ ძ ლ ო ი პ ო ვ ნ ო შ ე ნ ი ს ა შ ვ ე ნ ი”! ,,შინაგანი ხმა მიწევსო საუკეთესო ხვედრისაკენ, ” სწერს იგი გრ. ორბელიანს, გული მეუბნება, რომ შენ არა ხარ ახლანდელ მდგომარეობისათვის დაბადებულიო! ნუ გძინავსო! მ ე ა რ ა მ ძ ი ნ ა ვ ს, მ ა გ რ ა მ კ ა ც ი მ ი ნ დ ა, რ ო მ ა მ პ ა ტ ა რ ა ღ რ ე- კ ლ დ ე ს გ ა მ ი ყ ვ ა ნ ო ს დ ა დ ა ვ დ გ ე გ ა შ ლ ი ლ ს ა დ გ ი ლ ს. ო ჰ, რ ა თ ა ვ ი ს უ ფ ლ ა დ ა მ ო ვ ი ს უ ნ თ ქ ა ვ მ ა შ ი ნ, რ ა ხ ე ლ მ წ ი ფ უ რ ა დ გ ა რ დ ა ვ ხ ე დ ა ვ ჩ ე მ ს ა ს პ ა რ ე ზ ს ა!” და ასეთი დიდებული ადამიანი ისე განშორდა წუთისოფელს, რომ ვერა ჰპოვა ხვედრი მისი და ვერ მოიშორა მით კაეშანი. არათუ თავის ხვედრს, თანამგრძნობსაც ვერა პოულობდა იმ ადამიანშიაც კი, რომელსაც ყველაზედ უფრო უნდა გაეგო ეს კაცი, მისი სისხლი და ხორცი, მისი დის შვილი, გრ. ორბელიანი მყავს სახეში. ჩვენი ლიტერატურის ისტორიკოსი თავის დღეში არ აპატივებს გრ. ორბელიანს, რომ მუდმივს მუდარებასა და ყვედრებას ნიკ. ბარათაშვილისას არავითარი ყურადღება არ მიაქცია, ერთხელაც არ გაუწვდინა მეგობრულად და ნათესაურად ხელი, თორემ, ვინ იცის, უკეთესს პირობაში რომ ყოფილიყო, კიდევ რამდენი მეტი ღირსება შეეძინებოდა ამ მშვენიერს მგოსანს… მაგრამ რას ვამბობ… აქ მხოლოდ გრ. ორბელიანს ეცხება ჩირქი, რადგან ადამიანური მოვალეობა ვერ შეასრულა, თორემ განა ბარათაშვილს ეჭირვებოდა კიდევ პოეტური ღირსება. მერე კიდევ ვინ მიხვდეს და მისწვდეს საიდუმლოებას ცხოვრებისას. იქნება იმ შემთხვევამ, რომელმაც დაბადა იგი, ეგრეთი პირობანიც მიუსაჯა და ამ პირობათა გარეშე, ვინ იცის, იქნება ისიც ბიძამისის გზას გაჰყოლოდა, რიტორიკებით აეჭრელებინა თავისი სინაზითა და სიმშვენიერით აღსავსე ღრმა-აზროვანი პოეზია. მის პოეზიისათვის სწორედ იმ კაეშნითა და სევდით გამოწვეული გარემოებანი იყო საჭირო, რომელშიაც იმყოფებოდა ნიადაგ… ფუფუნება და განცხრომა აკლებს ძლიერებას გრძნობას, ტანჯვა და უსიამოვნება მეტის ძალით აგრძნობინებს პოეტს ცხოვრების მძიმე საიდუმლოებას, უფრო მეტის სიწრფელით აღსავსე კვნესას და გოდებას გამოიწვევს მასში…
იქნება ამ სულის შემხუთველ გარემოებაში იყოს დამალული ისა, რომ ჩვენი პოეტი ასცდა სხვა ლირიკოსთა ნაკლულევანებას და მათი ღირსება კი შეიძინა. ესრედ დადაგულს, ცხოვრებისაგან გულდასერილს პოეტს არ შეეძლო ისეთი ზიზღით აღსავსე, მეხთა მტყორცი სიტყვებით მიემართა კაცობრიობისათვის, როგორიც იცოდა ხოლმე ცხოვრებისგან განებივრებულმა დიდებულმა ლორდმა ბაირონმა. უფერულმა, დაჩაგრულმა ცხოვრებამ აღუვსო სული ისეთი ღრმა და წრფელი კვნესით, სულისა და გულის ყოველი ატომით ისე შეასისხლხორცებინა და შეაგნებინა სიმწვავე და სიდიადე ტანჯვისა, რომ ბევრში სხვა ლირიკოსებზედ მაღლა დააყენა… და ამიტომ, შესაძლებელია, ისტორიაც ისე გულქვად მოექცეს ზეცით კურთხეულ მგოსანს, როგორც მისი დრო და გარემოება: შეიძლება, ისტორიამაც მადლობით მოიხსენიოს ის შემთხვევა, რომელმაც ასეთს სასოების წარმკვეთსა და უნუგეშო პირობებში ჩააყენა უკვდავი მგოსანი ქართველი ერისა.

II
დიაღ, იტანჯებოდა იგი კაცი და თუ ხანდისხან მოულოდნელად ძალზე გამხიარულებულა, ეს მხიარულება უფრო ნერვოზული იყო, უმიზეზო და უანგარიშო, უფრო თავბრუდამხვევი და არა სიამოვნების მომნიჭებელი. ,,მ ი ს თ ვ ი ს ყ ო ვ ე ლ ი ვ ე ი ყ ო ა მ ა ო ე ბ ა… ე ს წ უ თ ე ბ ი ც წ ა ვ ი დ ო და ხ ო ლ მ ე, რ ო გ ო რ ც ს ი ზ მ ა რ ი დ ა მ ო ნ ა ხა ვ დ ა მ ა ს ჩ ვ ე ულ ე ბ რ ი ვ ი მ ო წ ყ ი ნ ე ბ ა”. ,,ვისაც საგანი აქვსო,” იწერება ის ერთ ბარათში, ,,ჯერ იმის სიამოვნებაც რა არის ამ საძაგელს ქვეყანაში, რომ ჩემი რა იყოს, რომელიც დიდი ხანია ობოლი ვარ. სიცოცხლე მომძულებია ამდენის მარტოობით. შენ წარმოიდგინე სიმწარე იმ კაცის მდგომარეობისა, რომელსაც მამაცა ჰყავს, დედაც, დებიც, მრავალნი მონათესავენი და მაინც კიდევ ვერავის მიჰკარებია, მაინც კიდევ ობოლია ამ სავსე და ვრცელს სოფელში. ვინც მაღალის გრძნობის მექონი მეგონა, იგი ვნახე უგულო; ვისი სული განვითარებული მეგონა, მას სული არა ჰქონია, ვისი გონება მრწამდა ზეგარდმო ნიჭად, მას არცა თუ განსჯა ჰქონია; ვისიცა ცრემლნი მეგონებოდნენ ცრემლად სიბრალულისა, გამომეტყველად მშვენიერის სულისა, თურმე ყოფილან ნიშანნი ცბიერებისა, წვეთნი საშინელის საწამლავისა! სად განისვენოს სულმა, სად მიიდრიკოს თავი?”
ეგრედ დატანჯულს, ესრეთის მაღალის მოთხოვნილებისა და მაღალის მისწრაფების მგოსანს, რასაკვირველია, არად მიაჩნის არც ობლობა კაცისა, არც მისი უთვისტომობა, არც მეგობართა და ნათესავთ მოკლებულობა. საბრალოა იმის აზრით, მხოლოდ დაობლებული სული, რომელსაც ეგონა იპოვა ტოლი და მოსტყუვდა, იმედები გაუცრუვდა, ტოლი დაეკარგა და ,,ძნელღა ჰპოვოს” აწ იგი; მას აღარა აქვს ნდობა ამ ცრუ სოფლისა, ,,ეშინიან, იკრძალვის, არღა იცის, ვის აუწყოს დაფარული მან გრძნობა”, რადგან ეფიქრება ხელმეორედ ვისმე დაენდოს და ეხლა მხოლოდ უნუგეშობა უნდა ითმინოს… ამა სოფლის სიამოვნებანი მისგან უკუ იქცევიან, ,,მარად ახსოვს მას დაკარგვა სწორისა” და ეხლა მხოლოდ ოხვრაღა დაშთენიეს, ,,ოხვრა, შვება უბედურისა”.
დღეს, ბატონებო, ამ მარტოობას სულისას მოუცავს ყოველი ნაზგრძნობიერი ადამიანი და მით უფრო მწვავია იგი მარტოობა, რომ დღეინდელს საზოგადოებაში, ჩვენში მაინც, არსებობს ანარქია, არეულობა, რყევა აზრთა და გრძნობათა. ამისთანა დროში, არათუ ორ ადამიანს შორის, ორ მეგობარს შორის აღარ არსებობს ხოლმე თანხმობა და ურთიერთობა აზრთა და გრძნობათა, არამედ თვით ადამიანის არსებაში აღარ არის იგივეობა, ერთიანობა და კავშირი მის აზრსა და გრძნობათა შორის, სხვადასხვა მის ფიქრთა და ამგვარ თუ იმგვარ წადილთა შორის. მისი ,,მე” იყოფა, ნაწილდება, ეს ნაწილები ერთმანერთის მოქიშპედ ხდებიან. აზრი გრძნობას ვერ იმორჩილებს, გრძნობას აზრის შექმნაში მონაწილეობა აღარა აქვს ხოლმე. მემკვიდრეობითა და ტრადიციით გადმოცემული ზნე-ჩვეულებანი ვეღარ ეთანხმებიან მიმბაძველობით შექმნილს ახალ მისწრაფებასა და ლტოლვილებას: გული სხვას ეუბნება, გონება – სხვას, წარსული ერთის მხრისაკენ მიიზიდავს, აწმყო და მომავალი მეორე , სულ სხვა გზისაკენ იწოდებს.
ამგვარად დაქსაქსული, გრძნობა-გონება გათოშილი, სკეპტიციზმითა და დაუდგრომლობით დატანჯული არსება ვეღარსად ვერ პოულობს პასუხს სხვადასხვა მძიმე საგნის შესახებ, თავის თავი ვეღარას ეუბნება… მიზეზიც კი ვერ გამოურკვევია მისის აზრისა და გრძნობის ესოდენ დაუდგრომლობისა. მეტად ურწმუნო გონების არის და ღრმა გრძნობით აღსავსე და ისეთი პატარა მოსაზრებანი ვერ დააკმაყოფილებენ, ვითომ მისი ტანჯვა ამა თუ იმ წარმავალის მოვლენის, ანუ მიზეზის შედეგი იყოს… იგი ეპოტინება საუკუნო კითხვებს; დაუსაბამო და დაუსრულებელ მიზეზთა კვლევა-ძიებას ჰკიდებს ხელს, მაგრამ შეიგნებს რა უდიდეს უძლურებას ადამიანისას ,,გამოუცნობელისა და მიუწვდომელის”გარკვევის შესახებ, ,,ცალსა ფრთას მაინც კიდევ ცისაკენ იშვერს”, იქნება კვლავ გავინავარდო თვალუწვდენის ცის კამარაშიო. ,,მეორე ფრთა სისხლად დნება” და მიწიდან არ უშვებს. დიაღ, მარტოობა სულისა, მარტოობა ადამიანისა მეტად გამწვავდა ამ ბოლო დროს მაინც. საზოგადოების სხვადასხვა წოდებათა შორის ამოუვსებელი ორმო გაითხარა, ერთისა და იმავე ოჯახის წევრთა შორის დაუქცეველი კლდე აღიმართა. ყოველი მათგანი სულ სხვადასხვა მოსაზრებითა და მოფიქრებით არიან გამსჭვალულნი, სულ სხვადასხვა გავლენის ქვეშ იმყოფებიან. ძველი ტრადიცია მოისპო, ახალი აღარა დამყარდა რა. თუ უწინ ყოველ სახელმწიფოს გარკვეული აზრი ჰქონდა, ყოველ ოჯახს აღნიშნული წინაპართაგანვე იდეალი, ყოველ წოდებას თავისი პრინციპი დღეს საზოგადო ანარქია შეიქმნა. უნდა გვწამდეს, ეს ანარქია უმჯობესისა და საუკეთესო მომავლის წინამორბედია, მაგრამ ამ ეპოქის შვილთ მაინც მჭმუნვარების ბეჭედი ვერ აღუხოციათ შუბლიდან. ესრეთი ანარქია კერძო და საზოგადო აზრთა და გრძნობათა არსებობს დღეს ქართველ საზოგადოებაში.
ამნაირს დროში ვის არ გამოუცდია ის სულის ობლობა, რომლის გამოც აფრქვევს თავის წმინდა ცრემლებს ტანჯული ადამიანი, მგოსანი… რომელს ჩვენგანს არ გამოუცდია ის გამოურკვეველი დარდი, რომლის სახელიც არ იცის?.. რომელი ჩვენგანი არ გაქცეულა ოხვრითა და კვნესით მეორესთან, მეგობართან, ადამიანთან საშველადა და სანუგეშებლად? მაგრამ იმ მეორისაგან ამ კითხვის მეტი არა გაუგონია-რა: რა დაგემართა, რა გაწუხებსო? განა დაიტანჯებოდა, რომ იცოდეს, რა აწუხებს? განა წარმოსადგენია ისეთი სიმწვავე იქონიოს გრძნობამ გამორკვეულმა და გათვალისწინებულმა, გრძნობამ, რომელიც გონების განსახილველ და შესასწავლ მოვლენად გამხდარა?.. თვით არ იცის, რად მოუცავს სევდას გული, და ეს კითხვა ადამიანისა, რომლისაგანაც მოელოდი თანაგრძნობასა და ნუგეშს, აორკეცებს გულის ქენჯნას… მას ეგონა, თუ მეგობარი მაინც ჩაუძვრებოდა სულში და უფრო ადვილად გასჩხრეკდა, შეიგნებდა დამტანჯველ გრძნობას… მაგრამ მოსტყუვდა და ეგრეთი გაცუდება იმედისა, სასოწარკვეთილებით ავსებს მის გულს და ნიადაგ სულის ობლობას, სულის მეგობრის მოუპოვლობას მოსთქვამს და სტირის.
როცა საზოგადო ცხოვრება სდუღს და გადადუღს, როცა ყოველ ადამიანს თავისი ადგილი აქვს მიჩენილი და ნება თავისი სურვილის თანახმად მოქმედებისა, როცა მთელი ერი აღტაცებულია რაიმე დიადის აზრით, გატაცებულია რაიმე დიდებული საქმით, მაშინ აღარც კი სცალია ადამიანს, სხვა რამეზედ იფიქროს; მისი გონება და აზრი მიისწრაფვის არჩეულ მიზნისაკენ, ხოლო როცა არავინ იცის, რას მოჰკიდოს ხელი, როცა საზოგადოებრივი ინსტიქტები დაძინებულნი არიან ხოლმე და პირუტყვი გრძნობანი წამოჰყოფენ თავს, მაშინ ადამიანი უკეთესის მოტრფიალე, იდეალურის მისწრაფებით აღსავსე, რჩება მარტოდ, განდევნილი, ხმად მღაღადებლად უდაბნოსა შინა და, რაღა საკვირველია, რომ სევდითა და ოხვრით აღსავსეა მისი გული, მისი ბაგენი კი კვნესა-გოდების გამომთქმელნი. ასეთი დრო გახლდათ ბარათაშვილის დროც. ბარათაშვილი იმ ხანაში გამოვიდა ცხოვრებაში, როცა ქართველი ერი, ერთი წუთით ძლივს გამოღვიძებული, ისევ ძილს მიეცა. ქართველ საზოგადოებაში რეაქცია დამყარდა, ქარიშხალის შემდეგ ისევ წყნარი, მაგრამ მოღრუბლული და მოღუშული დღე დადგა.
1832 წლის შეთქმულთა განდევნის შემდეგ თვით საზოგადოებასაც შიშის ზარი ჰქონდა დაცემული შეთქმულთა ხვედრით. ეჭვი არ არის, მიძინებული იყო ყოველივე ადამიანური გრძნობა, შიშით ფიქრიც კი ეძნელებოდათ, უსათუოდ, არაფერი აღარ იყო საზოგადობაში, რაიცა გასცილებოდა ცხოვრების უბრალო და არა მნიშვნელოვან მოვლენას. ჭორები, მითქმა-მოთქმა, ზნეობრივი გახრწნილება, უსულობა და უგულობა _ აი, რა სუფევდა იმ დროს. ამ ხანაში დაიბადა საქართველოს პოეზიის ,,ობოლი სული” და თქვენ თითონ გასინჯეთ, განა შეეძლო მას ასეთს დროში მოეპოვებია ,,სულის მეგობარი”. ოცნებით წარმოდგენილი თუ ჰყავდა ოდესმე ასეთი მეგობარი სული, სინამდვილეს უნდა დაენახვებინა, რომ ამგვარი ოცნება მხოლოდ ოცნებაა და ისიც მტკნარი ოცნება… თუ მისი გრძნობით აღსავსე ბუნება თხოულობდა ისეთის თანაგრძნობის სულის მოპოებასა, სინამდვილე ამცნევდა, რომ მისთვის დაკარგულია ესეთი სული, რომ სამუდამოდ ობლადა და უნუგეშოდ უნდა დაშთეს.
მეგობრის სულის ძიება არ შეიცავდა სქესებრივის ინსტიქტის მოთხოვნილებას. სრულიად სხვა რამ იყო იგი ძიება… მას უნდოდა მოეპოებია სული შემგნები მისი ტანჯვისა, სული მისი ოხვრის დამაამებელი, კვნესის მანუგეშებელი, ჭირის ოფლის შემშრობი, ჭირთ გამქარვებელი, მაგრამ ვერც კაცში და ვერც ქალში ვერ იპოვა ესეთი სული.
III
თავის დღეში ვერ იპოვა მან სატრფო გულისა: ტრფობას მის გულში კვნესის მეტი არა დაუტოვებია რა. აქ, ამ წუთისოფელში, ვერც სიყვარულში მოიპოვა თანაგრძნობა და სასოება და ამიტომაც ეს გრძნობა გააჰაეროვნა, რაღაც უცნაურ და უხილავ მეტაფიზიკურ წმინდა იდეალურ საგნად გარდააქცია და უნდა აღვიაროთ, რომ ამაშიაც ბარათაშვილს ძნელად მოუძებნით ბადალს. იგი უგალობს სიყვარულში მას, რაც კი რამა აქვს ამ გრძნობას იდეალური, ღვთაებრივი, უზენაესი და უკვდავი. მართალია, ბარათაშვილი ხანდახან იმ სიყვარულსაც დამღერის, რომელიც ქართულმა ლიტერატურამ სპარსეთის კულტურის ზედ-გავლენით შეითვისა და რომელიც `მგრძნობელობას~ სიყვარულისას, მის ხორციელ მხარეს შეეხება, მაგრამ ამასაც რაღაც უცნაური, ზეციური, არამიწიერი ფერი მისცა მან, ,,თ ვ ა ლ ე ბ ი უ ყ ვ ა რ ს მ ი ბ ნ ე დ ი ლ ე ბ ი, ე შ ხ ი ს ა ც ე ც ხ ლ ი თ დ ა ქ ა ნ ც უ ლ ე ბ ი ”. თუმცა კარგად იცის, რომ მტრობენ, მაგრამ თანაც რა ისართ (აქ წამწამები აქვს პოეტს სახეში) ზეცად აღმართვენ, მათშივე ჰპოვებს საკურნებელსა, და ამ ლამაზ თვალების ბასრობას უძლებს მხოლოდ იმიტომ, რომ `მათგან სიკვდილში თვით უკვდავებასა სჭვრეტს~… ხოლო როცა მაინცა და მაინც სიყვარულის ხორციელის მხარის გამოხატვა მოინდომა, მართალი გითხრათ, კიდევაც გადააჭარბა ყოველს ზომიერებას და მეტად უცნაური ხერხი იხმარა მარტოოდენ მიწიერის სურვილის გამოსახატავად, ამიტომაც ბევრად უფრო გაბედულად, დიდის ვნებით, ბევრად უფრო ცინიკურად აქვს გამოთქმული ამგვარი გრძნობა… გაიხსენეთ მისი საყურე და ის ადგილი, საცა იგი ამბობს: ,,ჰ ო ი, ს ა ყ უ რ ე ო, გ რ ძ ნ ო ბ ა თ ა მ რ ე ო, ვ ი ნ ბ ა გ ე შ ე ნ ქ ვ ე შ დ ა ი მ ტ კ ბ ა რ უ ნ ო ს”… დაიმტკბარუნოს, ბატონებო, ეს მეტად ტლანქად გამოთქმულია. შეიძლება ლამაზი სიტყვაც იყოს, მაგრამ ნაზი გრძნობის აღმძვრელი კი არ არის… და ალ. ჭავჭავაძე, ეს მაღმერთებელი ,,მგრძნობელობისა”, თავის დღეში არ იხმარდა ამგვარ სიტყვას, არც ამგვარ სახეს მისცემდა თავის ,,მგრძნობელობას”
უკვე მოგახსენეთ, რომ ღვთაებრივობა ტრფობისა ჩვენს ლიტერატურაში სავსებით და სრულის სიღრმით შეიგნო მარტო ბარათაშვილმა, მარტო ბარათაშვილმა შესძლო ამ გრძნობის ამ მხარის საუცხოვოდ, აღმატებულად დასურათება…
მისი წინამორბედი პოეტნი , ბულბულნი ვარდს დამღეროდნენ და მარტო იმითაც დაკმაყოფილდებოდნენ, თუ ვარდი ახლო მიიკარებდა; ბარათაშვილმა კი ვარდის _ სატრფოსაგან აღძრულის გრძნობის საიდუმლოების შეგნება მოიწადინა, უნდოდა არსებითი მხარე ამ გრძნობისა გაეგო. მისი ბულბული, შუაღამეში მწუხრს აქეთ ვარდზედ მჯდარი, ჰ ყ ე ფ ს დ ა მ ს ტ ვ ი ნ ა ვ ი შ ე ე კ ი თ ხ ე ბ ა ვ ა რ დ ს, მ ა ღ ი რ ს ე, თ უ რ ო გ ო რ ა რ ს გ ა შ ლ ა შ ე ნ ი მ ღ ი ნ ა ვ ი ო (ნ ე ლ ი, ჩ უ მ ი). მის მაგიერად, რომ დასტკბეს ვარდით, მისი ყნოსვით დაითვრეს, ,,გ ა ნ თ ი ა დ ი თ ღ ა მ ე მ დ ე” ი ტ ე ხ ს თ ა ვ ს, ა რ ზ ო გ ა ვ ს ს ი ც ო ც ხ ლ ე ს, უძილობას, გალობს და სურს გაიგოს, როგორ არის ,,გ ა შ ლ ა მ ი ს ი მ ღ ი ნ ა ვ ი”. ამ გრძნობის დაბადება, მისი გაშლა, გაფურჩქვნა, აი, რის გაგება სწადიან პოეტსა, და ამაში დროც იკარგება, გულიც ბერდება, თვით სიყვარულის წარმტაც ძალას ეკარგება მომხიბლველობა. იგი ჩხრეკა-ძიების საგნად გაიხადა, ნაწილ-ნაწილ დაშალა და არ იცოდა, რომ ამგვარად უსპობდა მას საიდუმლო ძლიერებას… ე გ ო ნ ა, რ ო მ ჰ ქ ო ნ დ ა მ ც ი რ ე წ ა დ ი ლ ი, ვ ე რ მ ი ხ ვ დ ა კ ი ძ ნ ე ლ ო ბ ა ს, გ ა ე გ ო დ ა შ ე ე ტ ყ ო ს უ რ დ ა, თ უ ვ ი თ ა რ ი ს გ ა შ ლ ა ვ ა რ დ ი ს ა დ ა ა რ ა ფ ი ქ რ ო ბ დ ა კ ი მ ი ს დ ა ჭ კ ნ ო ბ ა ს.
ანკი შესაძლებელი იყო უბრალო ჭიკჭიკ-არშიყით დაკმაყოფილებულიყო ის ადამიანი, რომელიც სილამაზესა სთვლის ,,ნ ი ჭ ა დ მ ხ ო ლ ო დ ხ ო რ ც ი ე ლ ე ბ ი ს, ი ს ვ ი თ ყ ვ ა ვ ი ლ ი თ ა ვ ი ს დ რ ო ზ ე მ ს წ რ ა ფ ლ ა დ დ ა ს ჭ კ ნ ე ბ ი ს დ ა გ უ ლ ი ც, მ ხ ო ლ ო დ ა მ ს ი ლ ა მ ა ზ ი თ გ ა ტ ა ც ე ბ უ ლ ი, ც ვ ა ლ ე ბ ა დ ი ა წ ა რ მ ა ვ ა ლ ი დ ა უ მ ტ კ ი ც ე ბ ი” , ის მგოსანი, რომელმაც კარგად იცოდა, რომ ,,მ ო კ ი ს კ ა ს ე დ ა კ ე კ ე ლ ა ს ა ტ რ ფ ო, სულის დამტყვევნელია და გრძნობათა ცრუდმომღერალი, აშიკის ენა მას ახარებს, მას ასულდგმულებს, ხოლო ს ი ყ ვ ა რ უ ლ ს მ ი ს ი გ უ ლ ი ვ ე რ მი ი კ ა რ ე ბ ს”. ამ მგოსნის გული მეტად მოწყლული იყო, მეტად აღშფოთებული და მეტისმეტად კეთილის სურვილებით აღგზნებული და ,,ღელვანი ვნებათანი მას ვერ უკლავდნენ წყურვილსა”. არ შეეძლო წუთიერის გრძნობით დაკმაყოფილება მას, ვისაც ,,ტ რ ფ ო ბ ა მ ი ა ჩ ნ დ ა ყ ო ვ ლ ი ს კ ე თ ი ლ ი ს შ ე მ ა ე რ თ ა დ, რომელი მან სულსა მოჰბერა ცის ნიჭი ქვეყნად და თავის მკობად ჰქმნა იგი მგოსნად”, ვინც ზ ნ ე ო ბ რ ი ვ მ შ ვ ე ნი ე რ ე ბ ა ს ა ღ ი ა რ ე ბ ზ ე ც ი თ მ ო ს უ ლ ნ ა თ ლ ა დ, ნ ა თ ლ ა დ ს უ ლი ს ა, დ ა ბ ი ნ დ უ ლ ი ს გ უ ლ ი ს მ ა ლ ხ ი ნ ე ბ ე ლ ა დ, რ ო მ ლ ი თ ნ ა თ ლ დ ე ბ ა ყ ო ვ ე ლ ი გ რ ძ ნ ო ბ ა, გ უ ლ ი დ ა ს უ ლ ი… რომელსაცა სწამს, რომ ,,უ კ ვ დ ა ვ ე ბ ა მ შ ვ ე ნ ი ე რ ს ა ს უ ლ ში მ დ გ ო მ ა რ ე ბ ს, მ ა ს ვ ე რ ც შ ე მ თ ხ ვ ე ვ ა დ ა ვ ე რ ც ხ ა ნ ი ვ ე რ დ ა ა ბ ე რ ე ბ ს”… ამ პოეტს, რასაკვირველია, მხოლოდ ზნეობრივად მშვენიერ სულთა კავშირი მიაჩნია სიყვარულის მშობელად, ,,ზეგარდმო მადლით დაუხსნელად დამტკიცებულად”. ამ პოეტს მხოლოდ ამგვარი გრძნობა მიაჩნია, ,,ესთ სანუკველად, რომ მის უტკბილეს არც თუ არის სასუფეველი, მას ცისა სხივით აცისკროვნებს მშვენიერება და უკვდავებით აგვირგვინებს ჭეშმარიტება”. ამგვარის პოეტის წადილს ვერავინ უწოდოს სიყვარული სხვათაებრ. ეს იმას ემსგავსება, ვინმემ იფიქროს, რომ ,,მზეც უსხივუცეცხლოდ შეიძლებს ნათვას ვარსკვლავებრ”, მის ,,გრძნობათ ვერ დასდვან კაცთა სახელი”, რადგან ,,მოკვდავსა ენას არ ძალუძს უკვდავთა გრძნობათ გამოთქმა”. ამიტომაც უკვდავის გრძნობით აღსავსე პოეტი ეტრფის მის საყვარელ არსებას, თუმცა ხშირადა ჰკლავს და უწამლავს სიცოცხლეს, რა მხრითაც უნდა ეჩვენოს, მაინც იცნობს მისის სულის ციურ მშვენიერებას… მისი სიყვარული უანგაროა, მისი სიყვარული წმინდაა და შეუმწიკვლელი, ეს სიყვარული არა ამ სოფლიდან არის… პოეტი თავისს გულსაც კი მსხვერპლად მიუტანს სიყვარულს, ესრეთ გატაცებული პოეტი ,,შეიშრობს ცრემლსა ჭირთ მანელებელს”, რომ მისი ტანჯვა-ვაება არ შემცირდეს, ,,გულსა დაიწვავს დასანაცრებელს”, რომ არაფერი იგრძნოს ცუდი, ბიწიერი და სატრფოს არ-სასიამოვნო, საწყენი და ამ გულის ,,ფერფლსა, ვითა საკმეველს, შესწირავს სატრფოს მისსა სალოცველს.”
ძნელად თუ ვისმე უგრძვნია თავის დღეში ასე ძლიერად, ასე საოცრად ესდენ მაღალი გრძნობა, უბრალო მოკვდავთათვის ძნელად გასაგები და ძნელად მისახვედრი; იშვიათად თუ ვისმე დაუღვრია ესეთი წრფელი ცრემლი სიყვარულის ტაძრის წინაშე და არავის ხომ გული არ დაუწვავს და ნაცრად არ უქცევია სიყვარულის საკურთხეველზე. და ეს მოიმოქმედა იმ კაცმა, რომელსაც თავის დღეში არა ღირსებია სატრფოსაგან ტკბილი სიტყვა, რომელიც სამასხაროდა ჰყავდათ მიჩნეული, რომელსაც ხშირად ეგრეთ წოდებულ რიგიან ოჯახშიაც კი არ უშვებდნენ, როგორც მოგვითხრობენ მისი ბიოგრაფები, და ანკი ვინ მიაქცევდა ყურადღებას ვიღაც პატარა მოხელეს, მაშინ როდესაც ბრწყინვალე ახალგაზრდობას იმ დროისას, კანცელარიის ჩოთქისა და კალმის ნაცვლად, ხმალი ეკავათ, მოხელეთა მიწერ-მოწერის ქაღალდების მტვერის ყლაპვის მაგიერ, საომარ მოედანზედ გამოდიოდნენ… როცა 5 მანეთი თვეში კი არა, ზოგიერთი საათში ოც-ოცი ათასობით აგებდა ბანქოში, მაშინ, როდესაც სტოლნაჩალნიკის დაძველებულის მუნდირის ნაცვლად გვარდიის წითელი პრიალა მუნდირი ამშვენებდა მეომართა მხნე მკერდს და მათ ძლიერ მხრებს ბრჭყვიალა ჯინჯილები ამკობდა… დიაღ, ბატონებო, ამისთანა დროს ვიღაც ბარათაშვილს ვინ მიაქცევდა ყურადღებას და საოცარი ის არის, რომ ეს კაცი ყველასაგან გაქექილი, ყველასაგან შეუწყნარებელი, ყველასაგან მასხარად აგდებული, თვალზე ცრემლებით და სევდით აღსავსე გულით, გაუბედავის ხელით გრძნობათა უკვდავების საგალობელ ფსალმუნებს ამზადებდა და სუსტის მაჯებით, შეურყეველ და მტკიცე საძირკველს უგებდა ქართველის ერის პოეზიის უკვდავებას და თავისსავე უკვდავების და დიდების სამარადისო ძეგლსა სჭედდა.

IV
რაკი სულიერში ვერ იპოვა მეგობარი და მანუგეშებელი, ბარათაშვილმა უსულო ბუნებას მიჰმართა და აქ მოიპოვა ნავთსაყუდელი მისის აღგზნებულის და აღშფოთებულის მღელვარე სულისათვის. ბუნებამ იგი შეითვისა და მან ბუნება შეისისხლხორცა; თუ შეიძლება ასე ვსთქვათ, ბუნებით იგი გაიმსჭვალა და ბუნება მით. ასეთი განხორციელება ბუნებისა, ასეთი ურთიერთობა ბუნებასა და კაცს შორის ძვირად თუ რომელსამე პოეტს შეეგნოს და წარმოედგინოს. ასეთი განკაცება, განხორციელება, განსულიერება ბუნებისა იშვიათად შეგხვდება ლიტერატურაში… ის კი არაფერია, რომ ავტორი ბუნებას მიჰმართავს, როგორც სულიერს საგანს, არა, ეს ჩვეულებრივია. საოცარია ისა, რომ პოეტი თავის ღვთაებრივ სულს შთაბერავს ამ ბუნებას, განხორციელებულ საგნად შეჰქმნის და მერე დაუკავშირდება მთელი თავის სულიერის არსებით უმჭიდროესი კავშირითა.
თუ, ბატონებო, გრ. ორბელიანმა დიდებული სურათები დაგვიხატა ბუნებისა, თუ იგიც ადამიანის სახეს აძლევდა ბუნებას, მაინცა და მაინც მის ფილოსოფიურს შეხედულებას პანთეიზმამდის არ მიუღწევია, მას არ წარმოუდგენია, თუ ბუნებასაც, შესაძლებელია, ჰქონდეს თავისი აზრი და გრძნობა, თავისებური სული. ბარათაშვილი კი სწორედ ამ ფილოსოფიის მოძღვრადა ხდება; მან ბუნება გააცოცხლა, სული ჩაუდგა და ხორცით შემოსა და ამით კიდევ ერთი ბიჯი წასდგა წინ. პოეზია იმ სიმაღლემდის აიყვანა, საცა არის მისი სამეუფო, ესე იგი, ,,მოვლენათა შორის საიდუმლო კავშირის” შემგნებ-გამომსახველად გახადა, ქართული პოეზია ფილოსოფიას დაუკავშირა.
ყველასგან უარყოფილი, მარად დევნილი კაცთა გულქვაობისა და ბედის უწყალოებისაგან, ,,როს მჭმუნვარება შემოესევა”, ზოგჯერ მთაწმინდას მიჰმართავს ,,ხან მცინარსა და ხან ცრემლიანს”, მიილტვის მის დამაფიქრებელ ვერანა და უდაბურ ადგილებისკენ და წყნარს საღამოს, ვით მეგობარს, შესტრფის, რადგან მისებრ იგიც იყო მწუხარ და სევდიანი, რადგან მხოლოდ ისღა დაშთენოდა სანუგეშებლად, გულ-დახურულთა მეგობარი მხოლოდღა ეს მთაა ღრუბლიანი. მისი თვალები რა ლაჟვარდს იხილვენ, ცათა მიმართ ტრფობით იმზირებიან და ,,მყის მის ფიქრნი მისდა მიისწრაფვიან, მაგრამ იქამდის ვერ მიაღწევენ და ჰაერშივე განიბნევიან”. ხანდახან ,,ნელად მქროლნი ნიავნი ღელეთა შორის აღმოკვნესოდენ” და ამით მის გულს თითქო თანხმობას უცხადებდნენ. არემარე დუმილით მოცულია ხოლმე, ცისა კამარას ბინდი გადაეკვრება, ,,მოსდევს მთოვარეს, ვითა მიჯნური, ვარსკვლავი მარტო მისა ამარას”… ამ ბუნების დიადის და სევდით აღსავსე სურათის მჭვრეტელს პოეტს ავიწყდება საწუთროება, ,,გულისთქმა ჩემიო”. ამბობს იგი, ,,შ ე ნ ს ი ქ ი თ ა… ე ძ ი ე ბ ს ს ა დ გ უ რ ს, ზ ე ნ ა ა რ თ ს ა მ ყ ო ფ ს, რ ო მ დ ა შ თ ო ს ა ქ ა მ ა ო ე ბ ა, მ ა გ რ ა მ ვ ე რ ს ც ნ ო ბ ე ნ გ ლ ა ხ მ ო კ ვ დ ა ვ ნ ი გ ა ნ გ ებ ა ს ც ი უ რ ს…,, როგორც მარტო ვარდის ცქერით არ დაკმაყოფილდა მგოსანი და სიყვარულის დედა-აზრს დაუწყო ძიება, ისე აქ ბუნების თანაგრძნობა და დამამშვენებელი მშვენიერება ვერ აცხრობს მის აღშფოთებულს სულს. პოეტის გულისთქმა ბუნების იქით… ეძიებს სადგურს, რომ ამსოფლიური ამაოება დასტოვოს და აზრითა და გრძნობით სავსებით შეუერთდეს ზენაართ სამყოფს… მაგრამ აქაც პოეტი სასოწარკვეთილი რჩება… ,,გ ლ ა ხ მ ო კ ვ დ ა ვ ნ ი ვ ე რ ს ც ნ ო ბ ე ნ გ ა ნ გ ე ბ ა ს ც ი უ რ ს”. ხანდახან განმარტოებულ ფრიალო კლდეზედ მდგარს ალვის ხეს მიაშურებს, ეს ხე მრავალშტოიანია, მაგრილობელი, ჰაეროვანი, ტურფა, მაღალი, ,,ს ა ა მ ო ა რ ი ს მ ი ს ჩ რ დ ი ლ შ ი ყ ო ფ ნ ა და მისთა ფოთოლთ შრიალთა სმენა” და ,,წყალთა დუდუნზე უკუღმართისა ამა სოფლისა ჭირთა დათმენა.” ზოგჯერ სევდიანი ფიქრთ გასართველად წყლის პირს წავა და იქ მდელოზედ სანუგეშოდ ცრემლით ინამავს… აქ მტკვრის დუდუნი აღუძრავს მას ფიქრს ცხოვრების ამაოებისას, და თანაც ეს მრავალ დროების მოწამე და უტყვი მტკვარი, მისი დაუსრულებელი მიმდინარეობა, ცხოვრების კანონიერების წინაშე ქედს მოახრევინებს და ცხოვრების შვილად, მის მოვალედ თავს აღიარებინებს…
ეგრეთი მეგობარია მეტყველთაგან უარყოფილი პოეტისათვის უტყვი და უსულო ბუნება, ეგრეთი მჭიდრო კავშირია და თანხმობა მათ შორის, ერთადერთი მტკიცე, შეურყეველი და ერთგულებით აღსავსე კავშირი, რომელიც ეღირსა მგოსანს თავის მწარე სიცოცხლეში. ეს ექსტაზი პოეტისა ბუნების წინაშე ერთადერთი საგანი იყო, რომელსაც არც ბედი შეეცილა და არც ის საზოგადოება, რომელსაც ეღირსა სახარბიელო ბედნიერება ასეთი კაცის თანამედროვეობისა. მეტად პრაქტიკულის და წვრილმანის გრძნობებისა და აზრებისა იყო ეს საზოგადოება, ცხვირით მიწაში ძალზე ჩაფლული, რომ მთისა და მაზედ გადარტყმულის ცის წარმტაცი მშვენიერება ეგრძნო; მეტად ბრმა იყო იგი საზოგადოება და გონებადახშული, რომ პოეტთან ერთად ეთქვა და ან გაეგო ასეთი დიდებული სიტყვები პოეტისა, ,,მრწამს, რომ არს ენა რამ საიდუმლო უასაკოთაც და უსულთ შორის და უცხოველეს სხვათა ენათა არს მნიშვნელობა მათის საუბრის”.
ამგვარს გამეგობრებას ბუნებისას ერთგვარი რევოლუციური ფერი აძევს. კაცთა საზოგადოების განხრწნილებასა და გათახსირებას გაურბოდა ჟან-ჟაკ რუსსო და ბუნებას მიმართავდა ხოლმე. ამგვარი სასოწარკვეთილება საზოგადოების დაცემისა და გათახსირების გამო ბაირონს უსულო ბუნებაში აძებნინებდა ნუგეშსა და თანამგრძნობლებს.
ასეთი განკაცება ბუნებისა იკისრა ჩვენმა პოეტმა, ძლიერი გონების, მახვილის სმენის და შორსმხედველი თვალის მექონმა მგოსანმა, და, რასაკვირველია, რაც გულქვა ადამიანში ვერ ჰპოვა, ბუნებაში დაუწყო ძებნა. თუ ბუნება გაასულიერა ბარათაშვილმა, ხანდისხან სულიერი უტყვ ბუნებად გარდააქცია, რადგან უასაკოთა და უსულოთ შორის უფრო მეტი გრძნობიერება დაინახა, მათი საიდუმლო ენა გაიგონა და მათი საუბრის უფრო დიდი მნიშვნელობა შეიგნო… რაღა საკვირველია, რომ ასეთ არსებასთან საქმის დაჭერა უფრო საპრიანო და ხელსაყრელი იყო პოეტისათვის. რაღა თქმა უნდა, რომ თუ სულიერი საგანი უსულოდ გამოსახა იმიტომ კი არა, რომ ან გრძნობიერება და ან სულიერება მოეკლო ამ საგნისათვის, წინააღმდეგ ჩვენგან უსულოდ მიჩნეულს ბუნებაში იმ სულიერებასა და გრძნობიერებას მიაგნო, რაიც ადამიანთა შორის ვერა ნახა… და მაშინ, როცა ჩვენი უწინდელი პოეზია ბუნების პლასტიკურ სიმშვენიერეს უფრო მისდევდა, ბარათაშვილმა ისე განახორციელ-გაასულიერა ბუნება, რომ ,სულს, ჯერეთ უმანკოს, მხურვალე ლოცვით მიქანცებულს’ მიამსგავსა ,,მ თ ვ ა რ ე , ნ ა ზ ა დ მ ო ა რ ე, დ ი ს კ ო გ ა დ ა ხ რ ი თ შ უ ქ მ ი ბ ი ნ დ უ ლ ი!”მაშინ, როდესაც ჩვენი უწინდელი პოეტები ვარდისა და ბულბულის გარდა ვეღარას პოულობდნენ შესადარებლად, ბარათაშვილმა თავისი საყვარელი არსება ხან ვარსკვლავს დაადარა, ხან ხეს და თუ მთვარე, მზე და ვარსკვლავიც ჩვეულებრივი სიმბოლოა სატრფოსი აღმოსავლეთის პოეზიაში, ბარათაშვილმა ეს ვარსკვლავი მოძრავ და მომქმედ არსებად გარდააქცია, თითქმის გულგრილ ადამიანზე უფრო გულთბილ და შემწყნარე არსებად.
,,მ ი ს ი ს უ ლ ი შ ე ე ჩ ვ ი ა ა მ ვ ა რ ს კ ვ ლ ა ვ ი ს მ ო ღ რ უ ბ ლ ვ ა ს, მ ი ს ი გ უ ლ ი შ ე ე ჩ ვ ი ა ს ე ვ დ ი თ ა კ რ თ ო ლ ვ ა ს”, ის ვერ გაამწარებს იმით, რომ უ ე ც რ ა დ ბ უ ქ ი თ ნ ი ს ლ ს მ ი ე ფ ა რ ე ბ ა, მიტომ რომ უ ზ ო მ ო ს ი ა მ ე ს მ ი ა გ ე ბ ს, რ ო ს მ ი ბ ჟ უ ტ ვ ი თ ნ ი ს ლ ი თ გ ა მ ო უ ნ ა თ ე ბ ს, გამოუციმციმდება და გამოუდარდება, მაშინ ამის გულსაც ბნელი გამოედარება… ამას უნდა, რომ ,,მ ზ ე ი ყ ო ს, რ ო მ ს ხ ი ვ ნ ი მ ი ს დ ღ ე თ ა გ ა რ ს ა მ ო ა ვ ლ ო ს, ს ა ღ ა მ ო ს მ ი ს თ ვ ი ს ჩ ა ვ ი დ ე ს, რ ო მ დ ი ლ ა ს უ ფ რ ო ა ც ხ ო ვ ლ ო ს, უნდა რომ იყოს ვარსკვლავი განთიადისა მორბედი, რომ მის აღმოსვლას ელოდნენ ტყეთა ფრინველნი და ვარდი’, ხოლო მისი სატრფო უნდა იყოს ,მშვენიერისა ცის ცვარი, რომ განაცოცხლოს და განაცხოვლოს მდელო სიცხითა დამჭკნარი, რომ მხოლოდ მზისა ციაგი მის დილის ნამსა იშრობდეს და ერთად შეზავებულნი, შვებას მოჰფენდნენ სიცოცხლეს, არეს ავსებდნენ სიამით, მცენარედ განმაცხოვლებლად, იყვნენ მარადის უხსნელად სოფლისა ასაყვავებლად’…
სიყვარულიც კი არ ესმის პოეტს ეგოისტური, აქაც ზნეობრივის იდეალით არის გატაცებული, მასა სურს, რომ ერთად შედუღებულმა სულმა ორთა მიჯნურთა ქვეყანას შვება და სიხარული მოჰფინოს. დაინახავს, რომ მტკვარი ნორჩ ალვის ხეს ,ფეხსა ევლების, ვითა მიჯნური სატრფოს ამაყსა” და პოეტს ცხოვრება გაახსენდება, კიდევ და კიდევ აქ, ამ უსულო და უასაკო ქმნილებათა შორის პოეტი იმავ თავის ბედის მსგავსებას ხედავს; როგორც იდუმალ თვით იტანჯებოდა იდუმალის ძლიერის სევდით, ისე ეს მტკვარი კ ვ ნ ე ს ი ს დ ა გ ო დ ე ბ ს ,,დ ა ა ღ მ ო ა რ ხ ე ვ ს უ ფ ს კ რ უ ლ ე ბ ი დ ა ნ დ ა ა ღ ე ლ ვ ი ლ ი კ ლ დ ე ს ა ე ხ ლ ე ბ ი ს… რ ა მ დ ე ნ ჯ ე რ ქ ა რ ი შ ე ა რ ხ ე ვ ს ს ა რ ო ს, ი მ დ ე ნ ჯ ე რ მ ტ კ ვ ა რ ი უ მ ე ტ ს ო ხ რ ა ვ ს, თითქოს სიშურით შეშფოთებული და კლდის პირებზე ზვირთთა შემუსრავს”. და ამიტომაც უხარიან ხოლმე, ამიტომაც ესიამოვნება აქ, ამ ხის ჩრდილში ოცნება და მის ფოთოლთა შრიალის სმენა, რომ აქ ხედავს იგი სურათს თავისი ძლიერის ცხოვრებისას… დიაღ, ბატონებო, მხოლოდ ბუნება იყო მისი ნუგეშინისმცემელი, მისი თანმგრძნობელი, მისი გამგონი და გამგები და ამანაც გარდაუხადა ბუნებას მით, რომ არც ერთს პოეტს, ქართულს ენაზედ მწერალს მაინც, არ შეუთვისებია ბუნება, არ შეუდუღებია თავისი სული და გული ბუნებისთვის ამგვარად, არც ერთი არ ჩაჰკვირვებია ასეთის სიღრმით ხეების ფოთოლთა იდუმალ შრიალს, მდინარის დუდუნსა და ოხვრას, და საზოგადოდ, მთელის უასაკო და უსულო ბუნების საიდუმლო ენა ,,უცხოველესს სხვათა ენათა”…
არა ბევრს პოეტს მიუნდვია ნიავისათვის თავისი ,,შავად მღელვარე ფიქრი” არ უმცვნია ვარსკვლავთა თანამავალთათვის გულისა საიდუმლო, ძლიერ ცოტას მიუცია ,,კვნესა გულისა, ტრფობისა ნაშთი” ზღვის ღელვისათვის, არა ბევრ პოეტს ამოურჩევია ,,საფლავი მდელოთა შორის ტიალის მინდვრის და ძვალი შთენილი ქარიშხალთა ზარისა და ღრიალისათვის” არ ჩაუბარებია.
მაგრამ გულმოწყალე და გულჩვილი პოეტი არა თუ თავის მოყვარე ბუნებას, თავის მტერს ადამიანსაც ლმობიერებითა და სიბრალულით ეპყრობა, თორემ რაკი შეიგნებ, როგორ ეპყრობოდნენ თვით უმახლობელესნი პირნი ამ დიდებულ მგოსანს, განცვიფრებული ხართ, რატომ ზიზღით აღსავსენი არ არიან მისი ლექსები კაცობრიობის მიმართ, რატომ ნაღველი არ არის შიგ დანთხეული საწამლავი ცრემლებისა და ოხვრის ნაცვლად. მაგრამ აქ იხატება მთელი სარწმუნოებრივ-ზნეობრივი არსება პოეტისა. ქართველი ერის კულტურა ათასი წლის განმავლობაში ქრისტიანობის ზედ-გავლენის ქვეშე იმყოფებოდა, ქართველი ერისთვის მამულის დაცვა სარწმუნოების დაცვად შეიქმნა, რადგან მისი მტრები ყოველთვის სხვა რჯულისანი იყვნენ და სარწმუნოებრივის მხრივ დიდ შევიწროებას აყენებდნენ. ქართველები ფანატიკოსთა ბრბო ხომ არ ყოფილან, რომ მართლმადიდებლობის მეტი არა ხსოვნებოდეთ-რა. არა, იგინი მამულს იცავდნენ და, წეღანაც მოგახსენეთ, მამულისა და სარწმუნოების დაცვა შეკავშირებული შეიქმნა, მათი განცალკევება შეუძლებელი იყო… აქედან ეს სარწმუნოება, რომელიც მეტად საყვარელი შეიქმნა, მეტად ძვირფასი ქართველი ერისათვის _ ძვირად დაუჯდა ჩვენს ერს. ამ გატაცებამ სარწმუნოებით გადააჭარბა კიდევაც და პოლიტიკური სიბრმავე გამოიწვია… რასაკვირველია, ამ სარწმუნოებას დიდი გავლენა უნდა ჰქონოდა ქართველი ერის კულტურაზედ, მის სულზე, და სწორედ ეგრეც იყო. ძლიერებამ ქრისტეს სარწმუნოების გავლენისამ ბარათაშვილშიაც იჩინა თავი და მთელი მისი ლექსები სულითა და გულით ქრისტიანის დაწერილია, ადამიანის, რომელსაც მტკიცედა აქვს თავისი მოვალეობა შეგნებული, ადამიანის, რომელიც კაცთა სისუსტეს სიბრალულითა და მოთმინებით დასცქერის, ადამიანის, რომლისთვისაც ცხოვრების საზიზღროებას გული კი ვერ აუცრუებია ამ ცხოვრებაზედ, არა, წინააღმდეგ, მის განკარგებისა და გაუმჯობესობის ცდა იდეალად დაუსახავს. ამიტომაც არის, რომ ცხოვრების ამაოების ღრმად შემგნები პოეტი მაინც იმას იტყვის, რომ ,,თუ კაცნი გვქვიან, შვილნი სოფლისა, უნდა კიდევაც მივსდიოთ მას, გვესმას მშობლისაო …”ამიტომაც არის, რომ უმაღლესს სასოწარკვეთილებაში ჩავარდნილი პოეტი, მამულის, სწორისა და მეგობრის მოშორებას არად ჩააგდებს, თავისი იდეალისა, თავის აზრისათვის შეუწირავს ყოველივე იმიტომ, რომ იცის, ,,ცუდად ხომ მაინც არ ჩაუვლის ეს განწირულის სულის კვეთება და გზა უვალი, მისგან თელილი” მაინც დარჩება შთამომავლობას, და მის შემდგომად ,,მისსა მოძმესა სიძნელე გზისა გაუადვილდეს”. ეს ზნეობრივობა არის იმისი მიზეზი, როგორც ზემოთაც მოგახსენეთ, რომ სიყვარულსაც რელიგიურის ექსტაზით ეპყრობა. კერძო, პირად უსიამოვნებასა და დაბრკოლებას არად აგდებს და ამ გრძნობის უმაღლეს მხარეების თაყვანისმცემლად, ქურუმადა და მგალობლად გამოდის.
ეს ზნეობრივი ელემენტი შეაქვს პოეტს რომანტიულ-სალირიკო პოეზიის ერთ უმთავრეს საგანში, სახეში მაქვს სიკვდილი, ეს ,,ნუგეში უბედურთა.”.. მართალია, პოეტმა ამაში ქართველობა გამოიჩინა და ლექსი ამ საგნის შესახებ არ დაგვიტოვა, მაგრამ იმისი ერთი წერილის ადგილი ბევრს ლექსსა სჯობს თავის სიმშვენიერით და აზრთა სიღრმით. ,,მხოლოდ ტფილისის საუცხოვო საღამოები გამომაცოცხლებენ ხოლმე!”, სწერს იგი ერთ მეგობარს, ,,გუშინ, ერთ საღამოის დროს, წავედი სახეტიალოდ… უეცრად სასაფლაოზედ გავჩნდი… მართალი გითხრა, ცოტა არ იყოს, გავოცდი, აქ დასადგურებულს იდუმალობას რომ შევხედე: ღამის 11 საათია, არც ერთი სულიერი არ ჭაჭანობს. ირგვლივ საუკუნო არარაობაა; მიმქრალებული მთვარე მოწყენით დანათის სასაფლაოებს, როგორც ცხედართან დადგმული მბჟუტავი სანთელი. ჩუმად და ნელად მოღელავს მტკვარი, თითქო ეშინიან ამ დაღვრემილ მიდამოს მყუდროების დარღვევაო. ეხლა შენ ქეიფობ და არ მინდა, იმ ნაღვლიანი ფიქრებით შეგაწუხო, რომლებითაც აღმავსო ამ სანახაობამ , ციურმა და თანაც მიწიერმა. მაგრამ ამას კი გეტყვი, მშვენიერი მოგონილია სასაფლაო, მიუცილებელია იგი, რათა მოკვდავმა წაიკითხოს იქ თავის ცხოვრების ამბავი: ნუგეში უბედურთა არის ბედნიერების დასასრული”.
საუბედუროდ, ეს ნაწყვეტიც ცუდი რუსული ენით არის დაწერილი, რაიცა ხელს ძალიან უშლის აზრის მხატვრულად გამოთქმასა. აქ ჩვენ მაინც ვხედავთ, რომ პოეტს სიკვდილი სამუდამო არარაობად მიაჩნია, აშინებს კიდევაც იგი და ჭმუნვით აღსავსე აზრებს აღუძრავს, მაგრამ თანაც ხედავს, რომ სიკვდილმა, ყოვლისა მხსნელმან შემუსროს ყოველი ბედნიერებაცა და უბედურებაცა და შთანთქას საუკუნო უფსკრულში… ბედნიერთ უნდა იგრძნონ, რომ მათი სიცოცხლის ბოლო არის ორი არშინი მიწა და ამიტომ უნდა სხვაფრივ უკვდავად ჰყონ თავისი სახელი, მხოლოდ უბედურთ უნდა ინუგეშონ მით, რომ სიკვდილისაგან ყოველი გასწორდეს _სუსტი და ძალგულოვანი, ერი და მეფე, ყრმა და მხცოვანი, მდიდარი და გლახაკი. ერთისთვის საფლავი მომაგონებელია თავის მოვალეობისა, მეორისთვის მანუგეშებელი, რადგან აჩვენებს, რომ მის ტანჯვებს ბოლო ექნება, ისეთივე ბოლო, როგორიც სხვის ბედნიერებას. ბარათაშვილმა თუ ზნეობრივი აზრი სიკვდილის შესახებ ისესხა რუსთველისაგან, სამაგიეროდ, საუცხოო პოეტური სამოსელით შემოსა, რაიცა ვერ შესძლო, როგორც მოგახსენეთ, ვერც ალ. ჭავჭავაძემ და ვერც გრ. ორბელიანმა; გარდა ამისა, იგი არ დაკმაყოფილდა საგნის მარტო ერთი მხრის აღწერით და გვიჩვენა, რას ჰფიქრობს კაცი, როცა სიკვდილი თვალის წინ უდგა, რა აზრებს ჰბადებს მასში სანახაობა სიკვდილისა სასაფლაო, რა გრძნობებს იწვევს კაცში ეს სანახაობა, ზეციური და თან მიწიერი, როგორც თვითონ უწოდებს.

V
ბარათაშვილი, მოგახსენეთ, უმაღლესი წარმომადგენელია რომანტიზმისა , თუკი რომანტიზმი იყო გამომხატველი ადამიანის , პოეტის თვით უღრმესისა, თვით უსაიდუმლოესისა და არსებითის გრძნობებისა, თუკი რომანტიზმი, დროისა და გარემოების ზედგავლენის გამო, ამ გრძნობათა გამოხატვას მწუხარე და სევდიანის სუდარით მოსავდა. რომანტიზმის უმაღლესს საფეხურზედ აყვანა ძნელი-ღა და მოუხერხებელი იყო ქართველის პოეტისათვის მას შემდეგ, რაკი ბარათაშვილმა იგრძნო და გვაგრძნობინა ღვთაებრივი და იდეალური მხარე სიყვარულისა, დაგვანახვა ბუნების საიდუმლო კავშირი კაცთან, ,,უასაკოთა და უსულოთა” ენა და გრძნობა შეგვასმინა.
განა რომანტიზმის საუკეთესო წარმომადგენელად არ უნდა მივიჩნიოთ ის პოეტი, რომლის ჩონგურს ოხვრისა, კვნესისა, კაეშნისა და მოთქმის მეტი არა გაუგონებია-რა არც მაზედ დამკვრელის მგოსნისა და არც მის მსმენელთათვის; ის პოეტი, რომელსაც თავის ჩონგურში ,,მოკლულის გულის ოდენ ჩივილი ესმოდა”, რომელსაც ღიმილისა და მხიარულის ხმის ნატვრაში ამოხდა სული. დიაღ, რომანტიკოსია, უდიდესი რომანტიკოსი და უაღრესი პესიმისტი ,,პოეტი მწირი სოფლისა, დამაშვრალი მისითა ღელვით”, რომელსაც მშვენივრად ჰქონდა შეგნებული, ,,რომ სოფლად ყოველსა აქვს ჟამი და ბოლო, რომ საწუთრო დიდხანს არავის ახარებს”. დიდი პოეტია, რომანტიკოსი მგოსანია ის, რომელსაც ,,ხმა საიდუმლო” მოსვენებას არ აძლევს და სიყრმიდანვე ,,ხმა საკვირველი”, გულის ნაღვლით აღმავსებელი, ხმა, რომელიც უღვიძებდა თავში ათასგვარ მწარე ფიქრებს, სულსა და გულს უშხამავდა, ხმა, რომელიც ყოველივე გრძნობის ძირამდი ჩაახედებდა და იქ, იმ ძირში უჩვენებდა ჯოჯოხეთსა და საწამლავს, გულს, სულს და გრძნობას უწყლავდა. ეს ხმა, ეს ,,სული ბოროტი” დაბოლოს მან დასწყევლა, როგორც ,,აღმაშფოთარი, სულის მშვიდობის წარმღები, ყმაწვილის ბრმა სარწმუნოების მომკვლელი, სული აღმშფოთი, წრფელ ზრახვათა მომხიბლველი და აღმრევი”, რომელმაც მგოსნის ,,გულის თქმანი იმსხვერპლა” და დასტოვა ,,უსაგნოდ, მარტო, ჭკუით ურწმუნო, გულით უნდო, სულით მახვრალი”.
უდიდესი გამომხატველი ბარათაშვილის სულის განწყობილებისა მისი ,,მერანია”, ქართულის ლიტერატურის მარგალიტად მიჩნეული… დიაღ, ამ მერანში ვხედავთ ჩვენს პოეტს, რომლის გრძნობათა აღმრევასა და აღშფოთებას, სულის ობლობას და მარტოობას იმ სიმწვავემდის მიუღწევია, რომ არად მიაჩნის ,,მოშორდეს მამულს, მოაკლდეს სწორთა და მეგობარსა, აღარ იხილოს მშობელი და სატრფო ტკბილ-მოუბარი”, არად მიაჩნის, მის მამულში არ დაიმარხოს, მისთა წინაპართ საფლავთა შორის; სატრფომ გულისა არ დაიტიროს, არას დასდევს, დაე, შავმა ყორანმა გაუთხაროს საფლავი ,,მდელოთა შორის ტიალის მინდვრის” და ქარიშხალმა ძვალთა შთენილთა ზარით, ღრიალით მიწა მიაყაროს; საკმაოდ მიაჩნია ისიც, რომ ,,სატრფოს ცრემლის წილ, მკვდარსა ოხერსა დაეცემიან ციურნი ცვარნი, მისთა ნათესავთ გლოვისა ნაცვლად ივალალებენ სვავნი მყივარნი”და უპატრონოდ ოხრად მოკვდება… ამ ზომამდის მიაღწია მგოსნის უმადურობამ კაცობრიობის მიმართ. მაგრამ დახეთ მის ზნეობრივ არსებას , დღეინდელის საზოგადოებისაგან გულ-დათუთქულმა, ხვალინდელზედ როდი გადაიტანა ეს სამდურავი, შვილი როდი გახადა მამის ბოროტ-მოქმედებისათვის პასუხისმგებლად; აწმყო დაგმო, მაგრამ მომავალი შეიწყნარა:

,, ცუდად ხომ მაინც არა ჩაივლის ეს განწირულის სულის კვეთება
და გზა უვალი, შენგან თელილი, მერანო ჩემო, მაინც დარჩება;
და ჩემს შემდგომად მოძმესა ჩემსა სიძნელე გზისა გაუადვილდეს
და შეუპოვრად მას ჰუნე თვისი შავის ბედის წინ გამოუქროლდეს”.

დიაღ, მისმა ,,მერანმა” _ ხოლო ამ `,,მერანის” ახსნაში ილ. ჭავჭავაძეს უნდა დავეთანხმოთ, რომ ეს მერანი, რაღაც სიმბოლური საგანია, შეიძლება პოეტის აზრსა ნიშნავდეს, მისს სულის კვეთებას ანდა სხვას რასმე , ,,მერანმა” გადათელა გზა უვალი, გადათელა მშობელთა უგულობა, სამშობლო ერის გულცივობა, მოძმის, მოყვასის და მეგობრის საზიზღარი გულგრილობა, ადამიანთა აღვირწახსნილ ეგოიზმსა და პირუტყვობას არჩია ,,ვარსკვლავი თანამავალი” და ,,ზღვის ღელვა”, ,,შავი ყორანი” არჩია გულის სატრფოს ცბიერ ცრემლებს, ქარიშხალი მიწის დამყრელად _ ადამიანის ხელს, ნათესავთა გლოვას _ სვავთა მყივართა ვალალი, უპატრონოდ და ოხრად სადმე გადაკარგული სიკვდილი, რადგან იგივ უპატრონო, იგივ ოხერი და იგივ ობოლი იყო თავის ტოლ-ამხანაგთა და სწორთა შორისაც… დიაღ, ეს სოფელი აჩვენა მის შემდეგ შთამომავლობას, დაანახვა ადამიანთა სიბოროტე და გააფრთხილა, ღრმად ჩაახედა საზოგადოებისა და კაცის გულში და ამგვარი ცოდნითა და გამოცდილებით შეიარაღებულს გზა დაულოცა. ამის მეტი რომ არა დაეწერა-რა ბარათაშვილს, ჩვენა გვგონია, მაინც დაიმსახურებდა სახელს უდიდესის პოეტისას, რადგან ამ ლექსშია გამოთქმული უზენაესი, უწრფელესი და უღრმესი გრძნობა გულით დათუთქულის, გულ-მოწყლულის, ზნეობით აღსავსე ადამიანისა. ჩვენი მგოსნის ამ ზნეობრივობაზედ მივაქცევთ მკითხველის ყურადღებას. მგოსანს, რომელიც ხელსა ჰკრავს და ზურგს უჩვენებს მას, რაც კი შეადგენს კაცის ცხოვრების განმაცხოველებელს, მხოლოდ ერთი-ღა წადილი დარჩენია, ის, რომ მომავალ თაობას ,,სიძნელე გზისა გაუადვილდეს~, შეაძლებინოს, `შეუპოვრად შეებრძოლოს შავ-ბედს”. რა ძლიერი უნდა ყოფილიყო პოეტისაგან თავის მოვალეობის შეგნება წინაშე შთამოებისა, ისტორიისა და თავის ერის მომავალისა; ესეთი კაცი, როცა ამგვარ სასოწარკვეთილებამდის მიდის, ესდენ უნუგეშობამდის მიაღწევს და მაინც არ ივიწყებს ,,მოძმესა თვისა”, ჭეშმარიტად დიდი კაცია და დიდებული შვილი ქვეყნისა.
ჩვენ კარგად ვიცით, რომ ეს ლექსი დაწერილია მიცკევიჩის ,,ფარისის” მიმსგავსებით. რასაკვირველია, ამით სრულიადაც არა მცირდება ღირსება ამ ლექსისა. შორს წაგვიყვანდა, თორემ ჩვენ შეგვეძლო აგვეხსნა, რას ნიშნავს ლიტერატურაში მიმბაძველობა, რა დიდი მნიშვნელობა აქვს მას და ისიც გვეჩვენებინა, რომ ყოველ დიდებულ ნაწარმოებს ემჩნევა კვალი მიმბაძველობისა, მაგრამ ამის გამო დიდებულება მაინც არ დაუკარგავს. ჩვენს მგოსანს ნასესხები აქვს არაკი ლექსისა, ნასესხები აქვს მრავალი სიტყვები თვით ლექსისა, ეგრეთ წოდებული პოეტური ეპითეტები, მაგრამ, როგორც ბრძანებს ბ-ნი მეუნარგია, თვით მიცკევიჩს ეს სიტყვები ნასესხები ჰქონია თურმე არაბულ ლექსიდან. წარმოიდგინეთ, თვით ის შემთხვევა, რომლის გამო დასწერა მიცკევიჩმა თავისი ,,ფარისი”, წააგავს იმ შემთხვევას, რომელმაც ბარათაშვილს თავისი უკვდავი ლექსი დააწერინა, და მაინც კიდევ ბარათაშვილის ლექსი დიდებულია…
მე მოვიყვან მიცკევიჩის ლექსის შინაარსს ისე, როგორც ბ-ნი მეუნარგიასა აქვს მოყვანილი გაზეთ ,,ივერიაში” თ. ნ. ბარათაშვილის ბიოგრაფიაში.,,`ფარისი ნიშნავსო”, ბრძანებს ბ-ნი მეუნარგია, მხედარს, რაინდს. მიცკევიჩმა დასწერა თვისი პოემა პოლშის ორიენტალისტის რაჟევსკის სახსოვრად, რომელსაც ის ბედი ეწია, რაც პოემის მხედარს. ვაცლავ რაჟევსკი სამეცნიერო გამოსაკვლევად იყო წასული და დაიღუპა. ფარისში გამოხატულია არაბი, თვალუწვდენელს უდაბნოში გადავარდნილი, საცა არც წყალი არის, არც მცენარე, არც კაცის სული მოიძებნება, საცა მარტო ქვიშაა. არაბი სძლევს ყოველგვარს დაბრკოლებას, რომელიც იმას ხვდება გზაზე და განაგრძობს წინ ქროლვას:
შუაგულ უდაბნოში აედევნება მას საშინელის ჩხავილით ძელქორი, რომელსაც მხედრისა და ცხენის ლეშის მადა აშლია. მაგრამ არაბი ამასაც დააღწევს თავს და ეტყვის თავის მერანს:
ფრინავის შემდეგ დაეწევა მას ცის ღრუბელი, ეს აფრთხილებს მხედარს, რომ არ წავიდეს წინ, რადგანაც წინ არც ერთი ცვარი წყალი არ არის, მაგრამ ვერც ეს მუქარა შეაშინებს თავ-განწირულ მხედარს:
ბოლოს ატყდება საშინელი ქარიშხალი, რომლის მძვინვარებასაც გადაურჩება მხედარი. შემდეგ ის განერთხება დედამიწაზე და დაუწყებს ცქერას ვარსკვლავებს. მისი ფიქრები იკარგვიან ზეცას და ფიქრებთან ერთად მისი სულიც: ათქმევინებს პოეტი უდაბნოში დაღუპულს მხედარს. მიცკევიჩი თავის მხედრის გმირობას გვიხატავს, რომელიც ვერას შეუშინებია. ბარათაშვილი კი თავის მხედრის სასოწარკვეთილებას, რომელიც იმ მდგომარეობაშია, რომ არაფერი არად მიაჩნის და სიცოცხლეს სიკვდილს არჩევს, მაგრამ სიკვდილს აზრიანს, შთამომავლობისათვის თავგანწირულს. ბარათაშვილმა ისარგებლა შემთხვევით, ისარგებლა მიცკევიჩის ლექსით, მაგრამ უფრო ღრმა ნიადაგზედ დააყენა საგანი, საგნის არსებით მხარეს შეეხო, საგნის მთავარ აზრს ჩასჭიდა ხელი; მარტივი შემთხვევა, საზოგადო ტიპიურად გარდაჰქმნა, ილ. ორბელიანის ლეკთაგან დაჭერის გამო დაგვისურათა კაცი, რომელსაც შეუგნია საზიზღრობა ცხოვრებისა, კაცი, რომელსაც ვერ უპოვია ტოლი და მეგობარი სულისა, კაცი, რომელსაც საზოგადოების გულქვაობასა და გულგრილობას სასო-წარკვეთილებამდის მიუყვანია, კაცი, რომელიც მიურბის ყოველსავე ამას, ადამიანზედ უფრო გულკეთილსა და გულმოწყალე ბუნებას მიმართავს; მიურბის ყოველსავე ამას და მომავალ თაობას დაანახვებს, ერიდეთ, ერიდეთ საზოგადოების ამ გახრწნილებას, საზოგადოების გათახსირება შევიგენი, მის საბრძოლველად გამკლავება მე ვერ შევძელი და თქვენი საქმეა მისი შავის-ბედის შებრძოლებაო… ხოლო, როცა საზოგადოებაზედ ვლაპარაკობთ, ის კი არ გვინდა ვსთქვათ, ვითომ პოეტს ტფილისისა და ან მარტო საქართველოს საზოგადოების გახრწნა ჰქონდა სახეში, არა, ტფილისის საზოგადოება, ქართველის ერის ცხოვრება მხოლოდ მასალა იყო, რომლის შემწეობითაც დიადის ნიჭით აღჭურვილმა მგოსანმა შეიგნო საზოგადოდ მაშინდელი ადამიანის არსება და ამ არსების შეგნებით, დღეინდელობით გულმოწყლული, ხვალინდელობის იმედით გაექცა ამ დღეინდელობას, გადათელა იგი და გზა გაუკაფა მომავალ თაობას.

VI
არანაკლებად სადიდებელია ბარათაშვილის სახელისათვის მისი ,,,მთაწმინდა”, ,,ბულბული ვარდზე”, ,,ჩინარი”, ,,სული ობოლი”, ,,არ უკიჟინო, სატრფოო”, ,,შევიშრობ ცრემლთა” და ,,ვპოვე ტაძარი”. მაგრამ ყველა ამას გარდა მან დაგვიტოვა ის, რაიცა საუკეთესო დამამტკიცებელი საბუთია მისი გენიოსობისა, მისი შეუდარებელის მნიშვნელობისა ქართულს ლიტერატურაში. ეს გახლავსთ ,,ბედი ქართლისა”, რომლის შესახებაც ჩვენ ეხლა ვილაპარაკებთ. ამ პოემით ბარათაშვილი შეიქმნა ქართულის რეალურის ლიტერატურის მამამთავრად.
რეალიზმმა ამ საუკუნის მეორე ნახევარში დაისაკუთრა ლიტერატურა. თუ რომანტიზმი იყო კლასიციზმის წინააღმდეგი მოვლენა ლიტერატურაში, რეალიზმი რომანტიზმის წინააღმდეგმა რეაქციამ გამოიწვია.
რეალიზმის უმთავრესი თვისება და მოთხოვნილება ლიტერატურაში ის არის, რომ მწერალმა თავისი ,,მე” დამალოს და არ გამოაჩინოს, თავისი აზრები და გრძნობები შეაბორკილოს და ერთგვარ ფოტოგრაფიულ აპარატად გარდაიქცეს, რომელიც ცხოვრების ყოველგვარ მოვლენას გადმოგვცემს ისე, როგორც იგი მოხდება ხოლმე, და მწერალმა თავისებურის ფერადით არ შეღებოს ეს მოვლენა… ამისათვის ხელოვნების მთავარი აზრი უნდა იყოს ბუნების დაკვირვება და ცხოვრების მეცნიერულად შესწავლა… რეალიზმი უნდა იყოს , ჩვენ ვამბობთ იმ რეალიზმზე, რომელიც შეჰქმნა ფლობერმა და ზოლამ, რომლის მოძღვრები იყვნენ კრიტიკოსი სენტ-ბევი და ტენი _ გამომსახველი სამეცნიერო პოზიტიურის შეხედულობისა ცხოვრებაზედ, ესე იგი, უნდა აღიაროს დეტერმინიზმი ცხოვრების მოვლენათა. ცხოვრების მოვლენანი განსაზღვრულს კანონს ექვემდებარებიან; კაცს, როგორც ერთ ნაწილს ბუნებისას, ერთ პირუტყვთაგანს, ბუნებაში თავისი ადგილი აქვს მიჩენილი. კაცს მხოლოდ ის შეუძლიან მოიქმედოს, რის მოქმედების ნებასაც გარემოება აძლევს და სხვადასხვა პირობა ანებებს; კაცს არა აქვს არავითარი თავისუფალი ნება, არა აქვს არავითარი ძალი, ცხოვრების კანონი გარდაჰქმნას და თავის ნებაზედ მომართოს ცხოვრების მოვლენანი. კაცი პაიკია იმ დიდ ჭადრაკის ფიცარზე, რომელსაც ეწოდება ქვეყანა, და მოვლენათა სასტიკი კანონი არის ის მოთამაშე, რომლის სურვილზედაც არის დამოკიდებული პაიკის აქეთ-იქით გაწევ-გამოწევა.
თუ რომანტიზმი, როგორც ღვიძლი შვილი ინდივიდუალურის ფილოსოფიისა, კაცსა სთვლიდა ბუნებისა და ცხოვრების მეფედ, თუ იგი აღიარებდა კაცთა ყოვლის შემძლებლობას, მისი სულისკვეთების შეუზღუდველობასა და განუსაზღვრელობას, რეალიზმი და პოზიტივიზმი წინააღმდეგს განაცხადებს, კაცის უღონობასა და სისუსტეს, ცხოვრების კანონის სიმძაფრესა და ულმობელობას. კაცი მეფე კი არა, ყურმოჭრილი მონა არის; ამ ფილოსოფიის აზრით, უმნიშვნელო ჭიაა, ანუ ,,ჭიანჭველ”, როგორც ჩვენი პოეტი ამბობდა ხოლმე.
ინდივიდუალურის ფილოსოფიის მიმდევარნი გმირებს გვიხატავდენ, ისტორია გმირების შექმნილად მიაჩნდათ. პოზიტივისტები ამტკიცებენ, რომ გმირს არა შეუძლიან-რა, თუ ნიადაგი არა აქვს მზად, გარემოება ხელს არ უწყობს, ამას ყოველივეს კი ცხოვრების მიმდინარეობა ჰქმნის, გარეშე ადამიანთა სურვილისა და წადილისაო.
აქედან ორი უმთავრესი თვისება რეალიზმისა: იგი სამეცნიერო პოზიტიურის ფილოსოფიის მართლმორწმუნე იყო, ხოლო ესთეტიკის კანონად აღიარებდა და მიუცილებელ საჭიროდა ხდიდა, მწერალს თავისი გრძნობების გამოქვეყნება უკუეგდო, მხოლოდ ცხოვრების ფაქტები დაენახვებინა, ლიტერატურა ,,დოკუმენტებად” გარდაექმნა, რადგან მეცნიერებისთვის მხოლოდ დოკუმენტებსა აქვს მნიშვნელობა. სხვა თვისებანი რეალიზმისა, როგორც საესთეტიკო მოძღვრებისა, მეორეხარისხოვანნი არიან და აქედან წარმომდინარეობენ. მაგ., რეალიზმის პირველმა მოციქულებმა (ჟორჟ სანდი) მდაბიო ხალხს მიმართეს და მათი ცხოვრებიდან შეჰქმნეს მოთხრობები უფრო იმიტომ, რომ ადვილი შესაძლებელი ყოფილიყო მწერლის პირად გრძნობათა მიმალვა. ანდა ზოლა ტიპებს კი აღარა ხატავს, რომანის ანუ მოთხრობის გმირებს კი აღარ გვისურათებს, ბრბოს გვიჩვენებს მხოლოდ და ბრბოის ფსიქოლოგიას გვიხატავს, მხოლოდ საზოგადოების თვისებასა და ზნე-ჩვეულებას აღგვიწერს, იმიტომ რომ ეხლანდელმა ფილოსოფიამ გმირები ჩამოიყვანა იმ კვარცხლბეკიდან, რომელზედაც იგინი ძველმა ფილოსოფიამ აიყვანა.
ამიტომ ბარათაშვილი არის რეალიზმის შემომღები ჩვენს პოეზიაში.
პირველად ყოვლისა, ავტორის პირადობა დამალულია, სრულიად დაფარულია ავტორის აზრი ამ მოვლენის შესახებ. ყველამ, რასაკვირველია, კარგად ვიცით, რომ ამ პოემას საგნადა აქვს, აღგვიწეროს უკანასკნელი ხანა ჩვენის ისტორიულის ცხოვრებისა, როცა მეფე ერეკლემ საქართველოს ბედი გარდასწყვიტა. ამ მოვლენის შესახებ თავისი აზრი არა ჰქონოდა ისეთ მახვილ გონებიანსა და გრძნობიერს პოეტს, როგორიც ბარათაშვილი იყო, არაა შესაძლო, მაგრამ ამ აზრის გამორკვევა ამ პოემის შემწეობით შეუძლებელია. მართალია, პოეტს ხანდახან თავი ვერ დაუჭერია და აქა-იქ წამოსცდენია აღტაცება ხან ,,ჩვენის დედებით”, ხან მეფისა და მის მოყმეთა ერის მამა-შვილურის კავშირით, მაგრამ ეს ისე მიკერებული აქვს პოემას და სრულიადაც რომ გამოაკლოთ ეგ ლექსები, არაფერი დაუშავდება პოემის თანდათანობასა და ერთიანობას. გარდა ამისა, არც ერთი ეგ ლირიული ადგილი არ ეხება მთავარ საგანს, რომლის შესახებაც პოეტი თავის აზრის წარმოთქმის აშორებას ცდილა.
ბარათაშვილმა ამ ეპოქის ასაწერად აიღო სამი პირი: მეფე ერეკლე, რომელიც დრომა და გარემოებამ დააჯერა, რომ საქარ¬თველოსთვის პოლიტიკური თვითარსებობა შეუძლებელი იყო. ამიტომ მისი მფარველობა უნდა სხვა სახელმწიფოსთვის გარდაეცა; სოლომონ ლიონიძე, დიდად გამჭრიახი და გონიერი კაცი, რომელსაც სურს ებრძოლოს ისტორიულ ბედშავობას და მისი ცოლი სოფიო, რომელიც, ჩვენის აზრით, განგება ჰყავს ბარათაშვილს გამოყვანილი, რომ მაშინდელი საზოგადოების საუკეთესო ნაწილის წმინდა გრძნობები დაესურათებინა. სამივეს ძლიერ უყვარს მამული, სამივე ყოველი კეთილის მსურველია მამულისათვის, სამივე უწრფელესი და უანგარო გრძნობებით არიან აღსავსენი, მაგრამ ერთი სტრიქონიც არ დაუწერია ბარათაშვილს ამ პოემაში, ერთი სიტყვაც არ წამოსცდენია ისეთი, რომლითაც სჩანდეს, მისი თანაგრძნობის სასწორი რომელ მათგანისაკენ იწევს.
ერთი მხრით, მეფე ფიქრობს თავის ერის შესახებ, ვითა მამა კეთილი, რომელსაც სურს, რომ თავისი შვილი სიცოცხლეშივე დაასახლკაროს; მეორე მხრით `მსაჯული~ ქველი, მეფის შინაური ყმათ საყვარელი, ნიჭთა კეთილთა უხვად მორჭმული; მესამე მხრით გულკეთილი და მშვენიერი, ზრდილი ცოლი მსაჯულისა, სათნო სოფიო, სულისა ტოლი.
პირველი სჯის ქართლის ბედს, სურს და ელტვის, რომ ქართლს კეთილდღეობა მიანიჭოს, მაგრამ დღევანდელ გარემოების აწონ-დაწონვა იმ ფიქრამდის მიიყვანს, რომ საქართველოს აღარ ძალ-უძს თვითარსებობა. სპარსელთა მოსისხლე გული აღა-მაჰმად-ხანის გამარჯვების შემდეგ აღარ დააწყნარებს საქართველოსაო, სპარსეთის მაგალითი ლეკთაც ააყაყანებს, ოსმალნი კი მხოლოდ დროს უყურებენ… იცის, რომ ძნელ არს ცხოვრება სამეფოსი, როს უჭვრეტდეს იგი ომსა დღითი-დღე… ამას ზედ დაურთეთ გახრწნილება საზოგადოებისა, საცა ერთმანეთსა ჰკვლენ, თვით მეფეს ,,ღონენი წელთ წარუტაცეს,” შვილს კი ვერც ერთს ვერა ჰხედავს ღირსეულს, რომ ექმნეს კვერთხად მამულს დარღვეულს. ყოველივე ამის დამნახველი მეფე, მეფე ცხოვრების ულმობელობის შემგნები, გარდასწყვეტს, რუსეთს დაუკავშიროს საქართველო. მისი მსაჯული დღევანდელ დღეს არ უყურებს, იგი უფრო ლოღიკის პატრონია, უფრო საუკუნო პრინციპების მიხედვითა სჯის საქმეს, მომავალს უყურებს და დღევანდელობა არ აშინებს, იდეალისტია იგი და მხნე, მამაცი გმირი. იგი ვერა ხედავს, საქართველოს საიმისო რამ ემართებოდეს, რომ მიუცილებელი იყოს თავისუფლების განსყიდვა. იგი მომხრეა ცხოვრების იმ ფილოსოფიურ პრინციპებისა, რომ ,,სახელმწიფოს სჯულის ერთობა არა-რას არგებს, ოდეს თვისება ერთა მის შორის სხვადასხვაობდეს.” იცის, რომ ქართველებს ,,არად მიაჩნისთ უბედურება, თუ აქვსთ ჭერ-ქვეშე თავისუფლება”… და განა მეფემ კი არ იცის ესა, მისი გულიც სოლომონისაკენ არის, ის ერთ წუთას კიდევაც აპირებს, დაიდუმოს თავისი გულისთქმა, მაგრამ მიმდინარეობა საქართველოს ისტორიისა, ისტორიული მსვლელობა და წადილი ძლიერის რუსეთის სახელწიფოისა ნათლად დაანახვებს, რომ ,,დღეს იქნება, თუ ხვალ იქნება, ქართლსა დაიცავს რუსთ ხელმწიფება.” თან მსაჯულსაც, როგორც გონიერ კაცს, მეფისაგან დახატული საქართველოს მდგომარეობის სურათი ფიქრში ჩააგდებს და ეჭვებს აღუძრავს: ,,ვინ იცის, იქნებ იგი უკეთ ფიქრობდეს, რაც გვეჭივრება, ბევრჯერ ღვთიურსა ზრუნვასა მეფის გონება ყმათა ვერა მიხვდების.” წარმოიდგინეთ, პოეტი არა თუ იმას არ გვიჩვენებს, თვით ვის აზრს ემხრობა, ამ სხვადასხვა აზრის წარმომადგენელნიც კი ვერ უწევენ ერთმანეთს სასტიკ წინააღმდეგობას. მეფე გრძნობს, რომ სოლომონი პრინციპიალურად მართალია, მაგრამ დღევანდელ გაჭირვებულ დღეს, ამ უბედურებისა და დარღვევის დროს მშვიდობისათვის საყვარელ ყმათა, არ იცის, რა მოაგვაროს. სოლომონიც აღელვებულია და აღშფოთებული, რომ მეფე უპირობს ხალხს წარსტაცოს თავისუფლება და მთელ მონოლოგს წარმოსთქვამს მეფეთა განუსაზღვრელ უფლების შესახებ, რომელთა ღმერთი მოჰმადლებს ხოლმე ყოველთა უფლებას და მისს ერთს სიტყვას მონებენ ერნი, განურჩეველად სულელნი, ბრძენნი და იგი მათს ბედს ისე განაგებს, ,,ვითა ამღერდეს იგი კამათლებს!”
აქ მხოლოდ ერთი წარმომადგენელია გრძნობისა , ქალი, რომელიც კი არა სჯის, საგნის სიგრძე-სიგანით აწონ-დაწონვას როდი დაეძებს, იმას ამბობს, რასაც გრძნობა ეუბნება, მამული და მამულის თავისუფლება იმიტომ სჭირია, რომ ,,ი ქ გ ა ჭ ი რ ე ბ ა ს ხ ვ ა დ ა ს ხ ვ ა რ ი გ ა დ ე ნ უ გ ე შ ე ბ ა, მ უ ნ ს უ ლ ს ა ს უ ლ ი თ ვ ი ს ა დ მ ი ა ჩ ნ ი ს დ ა გ უ ლ ს ა გ უ ლ ი ს პ ა ს უ ხ ი ე ს მ ი ს”… ეს წრფელი და გრძნობიერი სიტყვები გულს აუღელვებს მსაჯულს და მის გულში ანთებულს ცეცხლს მუგუზალს შეუმატებს, რადგან მით უფრო საშინლად მიაჩნია მეფის გარდაწყვეტილება, რომ ხალხი ამასა გრძნობს, ხალხი ესდენ დაიტანჯება. ბარათაშვილიც აღტაცებულია ამ ქალით, მაგრამ მხოლოდ იმიტომ, რომ მის დროინდელის ქალებისათვის დაეპირდაპირებია. რასაკვირველია, მოხიბლულია მისი მაღალგრძნობიერებით, ნასიამოვნებია, თაყვანსა სცემს მის ცხოველს გულს, მაგრამ იმიტომ კი არა, ვითომ მის აზრს ეკერძებოდეს. ეგრედ გაგვიტაცებს ხოლმე და სიამოვნებით აღგვავსებს ჩვენ ბავშვების ცელქობა, ბავშვის იდილიური ოცნებანი, მაგრამ იმიტომ კი არა, რომ მათს აზრის სინამდვილესა ან საფუძვლიანობას აღვიარებდეთ.
დაიცვა რა პოეტმა თავისს პოემაში უპირადოვნება (იმპერსონნალიტე), ფაქტის სასტიკ აღმნიშვნელად დარჩა და ამით რეალიზმის ერთი უდიდესი კანონთაგანი შეასრულა, რეალიზმის ფილოსოფიის აღმსარებელიც შეიქმნა. მეფეს თავისი სურვილის წინააღმდეგ გარემოება აფიქრებინებს, მოუსპოს სამშობლოს თავისუფლება, სისხლ-დაწრეტილ საქართველოსათვის, საქართველოსათვის, რომლის საზოგადოება დაცემული იყო სულითა და ზნეობით, თვით-არსებობა შეუძლებელი იყო. მეფე გრძნობდა, რომ აღარ შეეძლო ისეთს ერზედ დამყარებულიყო, რომელსაც შეამჩნია მუხთლობა, როცა შეამჩნია ,,მოყმეთა მისთა ესდენ დამცრობა,” რომ თითქმის მოგებული ომი წააგებინეს მუხანათობით და იუდასავით გაჰყიდეს სამშობლო. მაშინ გარდასწყვიტა, რომ ,,მას აღარ ითვისებს ქართველთა გული, რომელთა მეფე ეული იგი” იყო; ხედავდა, რომ ღირსეული და მამულისათვის გამოსადეგარი მემკვიდრე არა ჰყავდა და, გარდა ამისა, თვით მის შვილებს შორის ისეთი აყალ-მაყალი და არეულობა იყო, რომ საქმეს ვერ გაუძღვებოდენ. ყველა ამას ხედავდა მეფე და გარდასწყვიტა ბედი ქართლისა. და მართლაც ისე ახდა, როგორც გარდასწყვიტა, მიუხედავად იმ წინააღმდეგობისა, რომელსაც უწევდა სოლომონი და მრავალი სოლომონის თანამოაზრე. ამაში გამოიხატა მეცნიერული დეტერმინიზმი, პოზიტიური შეხედულება ბარათაშვილისა: ერთი კაცი, რაც უნდა გმირი და დიდი იყოს, ვერას გააწყობს-რა ისტორიის მსვლელობის წინააღმდეგ. მე აღარ შევეხები მშვენიერს სურათს მეფისა და ლაშქრის კავშირისას, აღარ შევეხები ომის სურათს, არც არაგვის საუცხოვო ლექსს, ვიტყვი მხოლოდ, რომ პოეტს მთელი მაშინდელი საზოგადოება საქართველოისა ჩინებულადა აქვს დასურათებული.
დასურათებული აქვს ორი სხვადასხვა ჯგუფი ირაკლისა და სოლომონისა ამათსავე სახეში, დასურათებული აქვს საზოგადოების გახრწნა და გათახსირება, ერთის ორის სტრიქონით, მაგრამ სინამდვილეში, ,,როცა სპარსთა მეფე დამარცხებული ქართლიდან წასვლას აპირობდა, მაგრამ იუდა ჟამს ეძიებდა და მუხთალისა ანგართა ხელთა აჰყარეს მამულს სიმტკიცის ბჭენი, მან მტერთ უმსხვერპლა თვისნი მოძმენი”. არ დარჩა ავტორს შეუმჩნეველად იმ ახალის აზრის სული, რომელიც მაშინდელს საუკეთესო ნაწილში იყო გავრცელებული (უეჭველია საფრანგეთის რევოლუციის სიომ აქამდისაც უწია. ჩვენ კარგად ვიცით, რომ ვოლტერი დიდ მოდაში იყო მაშინ საქართველოში და თვით დავით ბატონიშვილი, გიორგის ძე, ვოლტერის მიმდევრად ითვლებოდა) და რომელიც სოლომონ მსაჯულისაგან მეფის უფლებათა კრიტიკაში აქვს გამოყვანილი ავტორს. ეს დიდებული პოემა არა თულიტერატურული განძია ჩვენთვის, ისტორიულის მხრითაც ბევრად უფრო ღრმაა, ვრცელი და მრავლის ამხსნელი, ვინემ ბევრი ჩვენის ისტორიკოსთა ნაწარმოები.
თავის პოემაში რეალიზმის სავსებით დაცვაში ბარათაშვილს ხელი შეუწყო, ცოტა არ იყოს, გარემოებამაც. მაშინდელ საზოგადოების აზრის გაურკვევლობა, რომლის შესახებაც ჩვენ არაერთხელ გვილაპარაკნია, იყო იმის მიზეზი, რომ ისეთ კაცებსაც კი არა ჰქონდათ გარკვეული აზრი ჩვენის ცხოვრების საჭირბოროტო და მთავარ საგნის შესახებ… თუმცა ეს კი ყოველ ეჭვს გარეშე უნდა იყოს დაყენებული, რომ მამულის სიყვარული მას უფრო ღრმად, უფრო სავსებით ჰქონდა შეგნებული, ვინემ მის მოწინავე პოეტებს. ამ დიდებულის გრძნობის არსებითი მხარეები ჰქონდა შემჩნეული იმ მგოსანს, რომელმაც სუმბულის ასეთი სევდიანი და წრფელი კვნესა გაგვაგონა:

,,მწირო, ხომ ხედავ, მოვჰკლებივარ ჩემს სამშობლო გულს,
ჩემთ სწორთა ყვავილთ, მშვენიერს ცას და ჩემსა ბულბულს;
აგერ მაისი ააყვავებს ტურფად ბუნებას,
მოვა ბულბული და დაუსტვენს სიყვარულის ხმას;
ხოლო მე, ხშული ბნელსა სადგურს და სევდიანსა,
ვეღარ ვიხილავ ჩემსა ტურფას და ტკბილ მგოსანსა”.
ჰოდა, ბარათაშვილი ამაში ადამიანი დარჩა, ადამიანი, რომელსაც ნაკლულევანებაცა აქვს და ღირსებაც, ხოლო არც ამ ფაქტს შეუძლიან წაართვას მას გენიოსობის სახელი ქართულს ლიტერატურაში… მე რამდენჯერმე ვუწოდე ბარათაშვილს გენიოსი ქართულ ლიტერატურისა. მისი კრიტიკოსები, რომელთაგან ბევრმა ზოგიერთი ჩვენი პოეტი, ბარათაშვილზე ბევრად უფრო ნაკლები ნიჭის მექონი, ცათამდის აიყვანეს, ბარათაშვილის შესახებ ძალიან წინდახედულებასა და სიძუნწეს იჩენენ ამ სახელის ხმარებაში. თითქო სიცოცხლეში ტანჯულის და წამებულის დიდებულის პოეტისათვის სიკვდილს შემდეგ დიდებულის სახელიც კი ეძნელებოდეთ. ბარათაშვილი არ იყო მსოფლიო გენიოსი, რადგან საზოგადო ლიტერატურაში გავლენა არა ჰქონია, არც არავინ კითხულობს მას ქართველის მეტი; ამას, რასაკვირველია, სხვა მიზეზებიცა აქვს… ხოლო იგი გენიოსია ქართულის ლიტერატურისა, თუ გენიოსად უნდა მივიჩნიოთ ისეთი პირი ლიტერატურაში, რომლის ძლიერს ნიჭს ბადალი არა ჰყავს ამ ლიტერატურაში, რომელმაც ის გვარი ლიტერატურისა, რომელსაც ხელი მიჰყო, აიყვანა უმაღლესს ხარისხამდის, რომელმაც ეს ლიტერატურა სრულიად ახალს გზაზე დააყენა, ახალი საუკუნო და მსოფლიო საგნები დაუყენა წინ, რომლის ნიჭის განვითარებას ყოველივე გარემოება ხელს უშლიდა და რომლის ნიჭის ფრთების გაშლას ყოველივე აბრკოლებდა. თუ გენიოსია ისეთი ნიჭი, რომლის განსაზღვრა არ შეიძლება მხოლოდ დროითა და გარემოებებით, ანადა წინანდელ მოღვაწეთა ზედგავლენით, ან ნაციონალურ თავისებურობით, არამედ რომლის გაჩენა-შექმნაში ურევია რაღაც უხილავი ძალა, რომლის მიწდომა და შეგნება ჯერ მაინც შეუძლებელია კაცობრიობისათვის.
ამით არც ის მინდა ვსთქვა, როგორც ზოგიერთნი ბრძანებენ, რომ ბარათაშვილი ,,არც თვითონ მისდევდა ვისგანმე დაქნილს ბილიკსა და ვერც არავინ ამის შემდეგ იმისაგან გადებულ გზაზედ გაიარა… ის არა საჭიროებდა სხვის მიბაძვასა და იმას კი ვეღარვინ მიჰბაძა… თავისთვის თვითონვე გასჭრა გზა და იმის სიკვდილის შემდეგ ისეთივე უვალი მინდორი შეიქმნა, როგორიც მანამდის იყო…” არა, ბატონო, ეგრე განყენებული მოვლენა შეუძლებელია ცხოვრებასა და ლიტერატურაში, ყოველივეს აქვს კავშირი წარსულთან და მომავალისათვის ყოველივესა აქვს მნიშვნელობა… ყოველსავე მოვლენასა აქვს შედეგი… წინააღმდეგ ზემომოყვანილ აზრისა, თუ მე არ შემიძლიან, რასაკვირველია, დარწმუნებით ვსთქვა, რომ ბარათაშვილი არ იქნებოდა, თუ ალ. ჭავჭავაძე და გრ. ორბელიანი არ ყოფილიყო, ის კი მაინც უნდა ვსთქვა, რომ ეს მწერლები არ ყოფილიყვნენ, ბარათაშვილის ნიჭს წვრილმანი სამუშაო გაუჩნდებოდა, რომ შეიძლებოდა ბევრი რამ დაჰკლებოდა მის ნაწერებს (მაგ. ალ. ჭავჭავაძემ და გრ. ორბელიანმა დიდი სამსახური გაუწიეს ჩვენს ლიტერატურას ახალის ენის შემოტანით და სპარსულის შეხედულებისაგან ლიტერატურის განთავისუფლებას). არც ის არის შესაძლებელი, კაცმა სთქვას, ბარათაშვილის პოეზიას დიდი გავლენა არა ჰქონდეს ჩვენს ლიტერატურაზედ და მიმბაძველები არა ჰყვანდენ ჩვენს მწერალთა შორის, რადგან იგია დამწყები რეალიზმისა (ილ. ჭავჭავაძეა მისი მიმბაძველი) და მისი ,,სუმბული და მწირი” არის სიმბოლიზმის სათავე, წყარო ჩვენის ლიტერატურისათვის, თუკი სიმბოლიზმად მივიჩნევთ ალეგორიულად, მხატვრულის არაკით გამოთქმას რისამე მაღალის აზრისას (ამჟამად სამშობლოს სიყვარული და ამაში ილ. ჭავჭავაძე, აკ. წერეთელი და ზოგიერთი ჩვენი ახალი პოეტები არიან მისი მიმდევარნი).
მსოფლიო ლიტერატურაში კი ბარათაშვილს ეკუთვნის განსაკუთრებული ადგილი. რომანტიულ პოეზიას თუ ერთ თავში უდგას ბაირონი, ეს ტიტანი და არა კაცი, და მეორე თავში შელლი, ეს ანგელოზი, არა-მიწიერი, და თუ ყველა რომანტიკოსები ამ ორ ჯგუფად გაიყოფიან _ ბაირონის მხრით ჰიუგო და ლერმონტოვი, შელლისა კი ლამარტინი და დევინი, ამათ შუა ადგილი ადამიანისა კი მიუსსესთვის უნდა მიგვეკუთვნა, რომ მეტისმეტად გატაცებული არ იყოს მხოლოდ ერთის გრძნობით, მხოლოდ ერთის გრძნობის გამო არ იყოს დატანჯული (სიყვარული) და თვით ამ გრძნობისთვის რომ მეტისმეტი ცალმხრივი ელფერი არ მიეცა. ყოველ შემთხვევაში ადგილი ადამიანისა, მრავალტანჯულის, ,,ჭკუით ურწმუნო, გულით უნდო, სულით მახვრალის” ადამიანისა, სულ-აღშფოთებულის და გონებაწარწყმენდილის ადამიანისა, ადგილი ადამიანისა, რომელსაც ღრმადა აქვს შეგნებული თავისი მოვალეობა მომავლის წინაშე, ეს ადგილი ეკუთვნის ერთადერთს იმ პოეტთაგანს, რომელიც მთელს სიცოცხლეში ყოველის მხრით გაუხარელი იყო _ ეს ადგილი ჩვენს დიდებას, ბარათაშვილს, ეკუთვნის:

,,მაგრამ სად ვნახოთ შენი ღიმილი,
სიხარულითა გამოჩენილი;
ჩვენ შენგან გვესმის მოკლული გულის ოდენ ჩივილი”.

ნიკოლოზ ბარათაშვილი - მერანი, მხატვარი ირაკლი თოიძე

ნიკოლოზ ბარათაშვილი – Nikoloz Baratashvili (1817- 1845)

“აწცა რა თვალნი ლაჟვარდს გიხილვენ,
მყის ფიქრნი შენდა მოისწრაფიან,
მაგრამ შენამდინ ვერ მოაღწევენ
და ჰაერშივე განიბნევიან!

მე, შენსა მჭვრეტელს, მავიწყდების საწუთროება,
გულისთქმა ჩემი შენს იქითა… ეძიებს სადგურს,
ზენაართ სამყოფს, რომ დაშთოს აქ ამაოება…
მაგრამ ვერ სცნობენ, გლახ, მოკვდავნი განგებას ციურს!”

ჭეშმარიტების შეცნობის წადილი გონის მიუცილებელი თვისება, ადამიანის, როგორც ჰომო საპიენსის არსებობის ფორმაა.

დგას პიროვნება სამყაროს პირისპირ და ხან აღტაცებული, ხან განცვიფრებული, ხანაც თავზარდაცემული და დათრგუნულია მისი მასშტაბით, უფრო სწორად მისი უმასშტაბობით, ანუ უსასრულობით, მისი შეუცნობლობით. მაგრამ ზოგჯერ ეს, ერთი შეხედვით, უმწეო არსება გაარღვევს ხოლმე შეუღწევადის საზღვარს და იმ ,,უცნაურისა და უთქმელის“ სიახლოვეს ან სამყაროს ,,შუაგულში“ (თუკი ეს უკანასკნელი არსებობს) გაინავარდებს წარმოსახვის სინათლითა და სისწრაფით, რასთან შედარებით სინათლის სიჩქარეც მცირე აღმოჩნდებოდა.

ასე იქმნება ,,ვეფხისტყაოსანი“, ,,ფაუსტი“, ნიუტონის კანონები, ფარდობითობის თეორია… მრავალი სხვა მეცნიერული მოძღვრება–ზოგჯერ სიცოცხლის რისკის გარეშე, ხან კი–კოცონზე აღსრულების ფასადაც დეკლარირებული. ქვეყნიერებას სხვადასხვა ასპექტით შეიმეცნებს ადამიანი. უმთავრესი რელიგიური, ფილოსოფიური, შემოქმედებითი და მეცნიერული ასპექტებია.

ერთი შეხედვით, გადაულახავ წინააღმდეგობას ვაწყდებით სამყაროს რელიგიურ და მეცნიერულ წვდომას შორის, მაგრამ, თუ საკითხს ისე შევხედავთ, როგორც ამას ღვთისმსახურნი განმარტავენ, ეს წინააღმდეგობა იხსნება. ყოველი ახალი საკაცობრიო მნიშვნელობისა თუ შედარებით მოკრძალებული აღმოჩენა ღვთის მიერ დაშვებულ სასწაულად განიხილება, რომელსაც იგი თავის რჩეულს აღასრულებინებს მას შემდეგ, ედემში დროს დამკვიდრებულმა მისმა წინაპარმა ნაადრევად იგემა ცნობადის ხის ნაყოფი.

სხვა საკითხია, როგორ იყენებს ამ სასწაულს ადამიანი–ხიროსიმისა და ნაგასაკისათვის თუ კეთილ საქმეთა დასახვავებლად.

სამყაროს იდუმალებათა წვდომის სურვილს ,,თვალ–გულის გაუმაძღრობას“ უწოდებს ვაჟა (,,მთანი მაღალნი“). გოეთეს ფაუსტი მეფისტოფელს გაურიგდება, რათა ეს იდუმალებანი შეაცნობინოს. წინააღმდეგობა სამყაროს უსასრულობასა და ადამიანური გონის დასაზღვრებულობას შორის, რომანტიკოსთა (ისევე, როგორც, საერთოდ, მოაზროვნე ადამიანის) სულიერი დისკომფორტის ერთ–ერთი მიზეზიც არის.

ადამიანს იზიდავს იდუმალება. სიტყვა “დუმილიც” (“რჩეულ ოქროს” რომ უწოდებენ) მას უკავშირდება. ლიტერატურისმცოდნეები საუბრობენ დუმილის ესთეტიკაზე. ბარათაშვილისთვისაც გამორჩეულად ფასეული ფენომენია იგი. პავლე ინგოროყვას ინფორმაციით, პოეტს ლექსის ერთ-ერთ ხელნაწერში “იდუმალება” “იდუმილობად” ჩაუსწორებია, მაგრამ რატომ “იდუმილობა”? ხმოვანი “ი” ვიწრო, “დახურული” ხმოვანია, განსხვავებით ღია “ა”-სგან (არის ასეთი დაყოფა ენათმეცნიერებაში). ეს ფონეტიკური ნიუანსი, სავარაუდოა, არ იყო ცნობილი ბარათაშვილისთვის, მაგრამ საოცარია მისეული შეგრძნება სიტყვისა, ფრაზისა, რადგან “იდუმილობამ” მოცემულ კონტექსტში აშკარად უფრო მეტი დაიტია, ვიდრე მისი მართებული ფორმა შეძლებდა ამას. პოეტურ ლიცენციას, ძირითადად, რითმის სრულყოფისთვის მიმართავენ ხოლმე. აქ მსგავსი აუცილებლობა არ იყო. მაგრამ ჩასწორების ფაქტზეც რომ არაფერი გვსმენოდა, მივხვდებოდით, ეს მართლაც საგანგებო გადახვევაა ენის ნორმებიდან და ისეთივე ძლიერი ემოციური მუხტის დამტევი, როგორისაც, ვთქვათ, რუსთველის კლასიკური – “დისაგანცა უფრო დესი”.

,,შემოღამების…“ ავტორიც შეუცნობადის შეცნობას მიელტვის. ამასთან, ეს სწრაფვა თავისთავად უკავშირდება უზენაესის, აბსოლუტის განცდას, თუმცა ამ ვექტორით მოძრავი აზრები პოეტისა ,,ჰაერშივე განიბნევიან“ – ნაწილს (ადამიანს) მთელის, ერთიანის, სრულის (ანუ სამყაროს) ბოლომდე წვდომა არ ძალუძს, ყოველ შემთხვევაში – ჯერხანად.

თუ გავითვალისწინებთ ბართაშვილის გასაოცარ თითქმის პედანტურ წესრიგს, რომლითაც ის საკანცელარიო საქმეს უძღვებოდა და მის სწრაფვას უმაღლესი განათლებისაკენ, შესაძლოა დიდ პოეტთან ერთად დიდი მეცნიერიც დაკარგა ქართულმა აზროვნებამ.

მეთევზე, როინიშვილის ფოტო - Fisherman

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები