საქართველო - XVIII საუკუნის II ნახევარი

ალექსანდრე წურწუმია – კავკასიაში რუსეთის გეოსტრატეგიის სათავეები

გეოპოლიტიკის, როგორც სამეცნიერო დისციპლინის ფორმირება XIX საუკუნის ბოლოსა და XX საუკუნის მიჯნაზე მიმდინარეობდა. მის სათავეებთან მდგომი პირები თავიანთ თეორიათა შექმნისას დიდ ყურადღებას უთმობდნენ ისტორიულ პროცესებს, მოვლენათა განმაპირობებელ ფაქტორებს, მათ საფუძველზე აგებდნენ და ამყარებდნენ თავიანთ მოსაზრებებს. ამ მხრივ, განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს ინგლისელი გეოპოლიტიკოსის ჰელფორდ მაკინდერის მიერ 1904 წელს გამოქვეყნებული სტატია ,,ისტორიის გეოგრაფიული ღერძი,,. აგრეთვე ამერიკელი გეოპოლიტიკოსის ალფრედ მეჰენის ნაშრომები: `საზღვაო ძალები ისტორიაში (1660-1783)~ გამოქვეყნებული 1890 წელს და 1892 წელს გამოცემული ,,საზღვაო ძალის გავლენა საფრანგეთის რევოლუციასა და იმპერიაზე,,.
სწორედ გეოპოლიტიკურ თეორიათა ჭრილში გვსურს განვიხილოთ ზოგიერთი პროცესი, რომელსაც ადგილი ჰქონდა XVIII საუკუნეში. ამ პერიოდში კავკასიაში, კერძოდ, საქართველოში გადაიკვეთა სამი უძლიერესი სახელმწიფოს – ირანის, თურქეთისა და რუსეთის ინტერესები. რა თქმა უნდა, რუსეთის გამოჩენა მწვავედ იქნა აღქმული, როგორც ირანის, ასევე თურქეთის მიერ, რომელთაც განაწილებული ჰქონდათ რეგიონში გავლენის სფეროები. ამ სამი სახელმწიფოს დაპირისპირების ეპიცენტრში აღმოჩნდა საქართველო.
1713 წელს საფრანგეთში დიპლომატიური მისიით გაემგზავრა სულხან-საბა ორბელიანი. მიუხედავად მისი ყოველმხრივი და გულმოდგინე მცდელობისა, ეს მისია წარუმატებლად დამთავრდა. რაში მდგომარეობდა ძირითადი მიზეზი წარუმატებლობისა?
უმთავრესი, ეს იყო შექმნილი რეალობის გაუთვალისწინებლობა. იმ პერიოდში საქართველო ევროპისათვის აღარ წარმოადგენდა სტრატეგიულ ინტერესთა ობიექტს. 1919 წელს გამოცემულ ნაშრომში ,,დემოკრატიული იდეალები და რეალობა,,, ჰელფორდ მაკინდერი აღნიშნავდა: ,,იმ მომენტიდან, როდესაც 1453 წელს ქალაქი კონსტანტინოპოლი გადავიდა თურქების ხელში, შავი ზღვა ჩაიკეტა ვენეციელი და გენუელი მეზღვაურებისათვის,,.(1)
პირველი ქართველი მეცნიერი, ვინც გაამახვილა ყურადღება კონსტანტინოპოლისა და ბიზანტიის იმპერიის დაცემის გეოპოლიტიკურ ასპექტებზე, იყო ზურაბ ავალიშვილი. ის აღნიშნავდა: ,,1453 წელს სამუდამოდ გადაღობეს გზა, მიმავალი საქართველოდან ერთმორწმუნე ბიზანტიაში, იქიდან კი მთელ ქრისტიანულ ევროპაში. საქართველო დარჩა აზიაში მარტო, უსაზღვროდ ძლიერი, დაუნდობელი, ფანატიკოსი მტრის წინაშე,,.(2) საქართველო აღმოჩნდა მაჰმადიანურ გარემოცვაში – მოწყვეტილი ქრისტიანულ სამყაროს, სრულ იზოლაციაში. უმნიშვნელოვანესი სავაჭრო გზები აღარ გადიოდა საქართველოსა და სამხრეთ კავკასიაზე. „აბრეშუმის დიდი გზის,, იმ განშტოებამ, რომელიც საქართველოზე გადიოდა, არსებობა შეწყვიტა. კონსტანტინოპოლის დაცემამ მნიშვნელოვნად განსაზღვრა ისტორიული და პოლიტიკური პროცესების განვითარება. XVს. ბოლოს განხორციელებულმა უდიდესმა გეოგრაფიულმა აღმოჩენებმა, კერძოდ, ვასკო და გამას მიერ 1498წ. ინდოეთისკენ მიმავალი საზღვაო გზის აღმოჩენამ, განაპირობა სავაჭრო გზების ზღვაზე გადანაცვლება. ასეთ პირობებში, რა თქმა უნდა, რთულდებოდა სრულყოფილი საგარეო პოლიტიკის წარმოება, რასაც ამავე დროს თან დაერთო XV საუკუნის ბოლოდან საქართველოს დანაწევრება-დაქუცმაცება და მრავალი სხვა ობიექტური, მაგრამ უმეტესწილად მაინც სუბიექტური მიზეზი და გარემოება.
XVIII საუკუნის დასაწყისში, საფრანგეთის პოლიტიკურ და ეკონომიკურ ინტერესთა ვექტორი ირანის ბაზრის ათვისებისაკენ იყო მიმართული. 1708 წელს მოხდა ირან-საფრანგეთის სავაჭრო ხელშეკრულების რატიფიცირება. ამ ფაქტიდან გამომდინარე, საფრანგეთის მხრიდან ქართლის სამეფოსთვის რაიმე ქმედითი დახმარების აღმოჩენა ნაკლებად მოსალოდნელი იყო.
ევროპაში განცდილმა წარუმატებლობამ ვახტანგ VI-ის ყურადღება ჩრდილოეთისკენ, ერთმორწმუნე რუსეთისკენ მიაპყრო. რუსეთის, როგორც ცენტრალიზებული სახელმწიფოს ჩამოყალიბება, XIV-XV საუკუნეებში მოხდა. ამ პროცესის ლოგიკურ გაგრძელებას წარმოადგენდა ივანე IV (მრისხანეს) დროს რუსეთის სახელმწიფოს მიერ თავისი საზღვრების გაფართოება. ამავე პერიოდში გამოიკვეთა რუსეთის საგარეო პოლიტიკის სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი მიმართულებების ზოგადი კონტურები. ამ კონტურების მონახაზში მოხვდა კავკასია. ივანე IV ცდილობდა შეექმნა სავაჭრო-სატრანზიტო გზა და დაეკავშირებინა ერთმანეთთან ბალტიისა და კასპიის ზღვები, რის მეშვეობითაც რუსეთი შეძლებდა ინდოეთთან სავაჭრო ურთიერთობას. 1557 წელს ასტრახანის აღებიდან ერთი წლის შემდგომ და ერთი წლით ადრე ნარვის აღებამდე, ივანე IV მრისხანე წერს პროექტს რუსული ვაჭრობის განვითარების შესახებ. ამ დოკუმენტის თანახმად, შვედეთსა და რუსეთს შორის მყარდებოდა თავისუფალი ვაჭრობა და შვედ ვაჭრებს ეძლეოდათ გასასვლელი აზიის სავაჭრო ქალაქებზე: „შვედმა ვაჭრებმა კი ამიტომაც დიდი ხელმწიფის, რუსეთის მეფის მამულში, დიდ ნოვგოროდში, მოსკოვთანაც, ყაზანშიც და ასტრახანშიც იმგზავრონ თავისუფლად სავაჭროდ; რომელ შვედ ხალხსაც მოუნდებათ დიდი მეფის მამულის გავლით შამახაში, თავრიზში, ბუხარაში, ინდოეთში, ლიტვაში და ცარგრადში (სტამბული _ კონსტანტინოპოლი – ა.წ.) წასვლა და სხვა სახელმწიფოებში, ვისაც სადაც მოუნდებათ წავიდნენ, მას ნება ჰქონდეს,,.(3)
ივანე IV-ის პროექტში გარკვეულწილად შეინიშნება გეოპოლიტიკური ასპექტები. თუკი კოლუმბის და ვასკო და გამას მოგზაურობები იყო გლობალური მნიშვნელობის, გლობალური თვალსაზრისით არანაკლებ მნიშვნელოვანი იყო ტვერელი ვაჭრის ათანასე ნიკიტინის მოგზაურობა ინდოეთში, რასაც მან მიუძღვნა წიგნი ,,მოგზაურობა სამ ზღვას იქით,,. 1466-1475 წლებში მან იმოგზაურა ინდოეთში. ყურადღებას გავამახვილებთ მის მოგზაურობის მარშრუტზე, ვინაიდან ვფიქრობთ, რომ სწორედ იმ ინფორმაციამ, რომელიც მოცემულია ნიკიტინის წიგნში, შეუქმნა რუს მმართველებს მკაფიო წარმოდგენა იმ პერიოდში რეგიონის გეოპოლიტიკურ კონფიგურაციაზე და არეალზე, რომლის ათვისებას ისინი შეუდგნენ ივანე IV დროიდან. ინდოეთისკენ მიმავალმა ნიკიტინმა გაიარა ვოლგა, გავიდა კასპიის ზღვაში, გაიარა დარუბანდი, ბაქო, ჩავიდა სპარსეთში, ქ. ფორმუზიდან არაბეთის ზღვის გავლით 1471 წელს ჩავიდა ინდოეთში, სადაც 4 წელი დაჰყო. უკანა გზაზე ის წამოვიდა შემდეგი გზით: გაიარა სპარსეთი, ჩავიდა ტრაპიზონში, გადასერა შავი ზღვა და ჩავიდა კაფაში (ახლანდ. ფეოდოსია).
რუსეთი მიზანმიმართულად მოიწევდა კავკასიისაკენ, მაგრამ მის უმთავრეს მიზანს იმ დროისათვის (XVII-XVIII საუკუნეების ზღურბლზე), ივანე IV-ის აუხდენელი ოცნება – ბალტიის ზღვაზე გასასვლელის მოპოვება წარმოადგენდა. პეტრე I მკაფიოდ ათვითცნობიერებდა რუსეთისათვის ზღვებზე გასასვლელის მოპოვების აუცილებლობას. ეს შესაძლებელი გახდა XVIII საუკუნის პირველ მეოთხედში, პეტრე I დროს. ამ მიზნის განხორციელებისთანავე რუსეთმა მზერა სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი მეორე მიმართულებისაკენ – კავკასიისაკენ მომართა. პეტრე I-ის დროიდან მოყოლებული რუსეთი შეეცადა ორი ძალის შერწყმას, რომელიც გეოპოლიტიკაში თალასოკრატიის (საზღვაო მმართველობა) და თელუროკრატიის (სახმელეთო მმართველობა) სახელწოდებითაა ცნობილი. მართალია, იმ პერიოდში არ არსებობდა მკაფიოდ ჩამოყალიბებული გეოპოლიტიკური დოქტრინები, მაგრამ რუსეთის მმართველი წრეები ნათლად ათვითცნობიერებდნენ იმ არეალის სრულად ათვისების აუცილებლობას, რაც დღესდღეობით ცნობილია „ჰარტლანდ,,-ის სახელწოდებით; განსაკუთრებით მის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილის – კავკასიის მიმართულებისა.
გეოპოლიტიკის ერთ-ერთმა ფუძემდებელმა, ჰელფორდ მაკინდერმა წამოაყენა და განავითარა მოსაზრება, რომლის მიხედვითაც სახელმწიფოსთვის ყველაზე ხელსაყრელ, მომგებიან გეოგრაფიულ ადგილმდებარეობას წარმოადგენს ცენტრალური. მისი აზრით, მსოფლიოს ცენტრში მდებარეობს ევრაზიის კონტინენტი, მის ცენტრში კი ,,მსოფლიოს გული,,, ანუ ,,ჰარტლანდ ,,-ი. ჰარტლანდი ეს არის ევრაზიის კონტინენტალურ მასათა თავმოყრა. მაკინდერი მიიჩნევდა მას ყველაზე უფრო ხელსაყრელ პლაცდარმად მთელი მსოფლიოს კონტროლისათვის (4).
მაკინდერი ზემოთ დასახელებულ ნაშრომში აღნიშნავდა: ,,ის, ვინც აკონტროლებს აღმოსავლეთ ევროპას, ბატონობს ჰარტლანდზე, ბატონობს მსოფლიო კუნძულზე, ის, ვინც ბატონობს მსოფლიო კუნძულზე, ბატონობს მსოფლიოზე,,.(5) რუსეთის, როგორც იმპერიის ჩამოყალიბება გადამწყვეტ ფაზაში, XVIII საუკუნეში შევიდა და ის ნათლად ათვითცნობიერებდა ტერიტორიული არეალის გაფართოების აუცილებლობას. ამასთან დაკავშირებით ი. ჯავახიშვილი აღნიშნავდა: ,,რუსეთს სპარსეთში განსაკუთრებით ეკონომიური ინტერესები ჰქონდა. პეტრე დიდს უნდოდა, რომ სპარსეთის ვაჭრობა რუს ვაჭრებს ჩაეგდოთ ხელში და მთელი აბრეშუმი სპარსეთითგან რუსეთში ყოფილიყო შეტანილი,,.(6)
თუმცა ეკონომიკური და პოლიტიკური ინტერესები მეტწილად იმდენად არის გადაკვეთილი ერთმანეთთან, რომ მათ შორის ზღვრის გავლება რთულია. კავკასიის რეგიონზე კონტროლის ხელში ჩაგდებით რუსეთი ვარაუდობდა ინდოეთზე გასასვლელის მოპოვებას. ის ნათლად აცნობიერებდა, რომ ამ მიზნის განხორციელებაში მას სერიოზული წინააღმდეგობები შეხვდებოდა ირანისა და ოსმალეთის მხრიდან. რუსეთისათვის საჭირო იყო რეგიონში დასაყრდენის მოპოვება – პარტნიორი ქვეყანა, რომლის მეშვეობითაც ის შეძლებდა თავისი ინტერესების განხორციელებას. ასეთ პარტნიორად მას საქართველო ესახებოდა.
პეტრე I-მა ზუსტად გათვალა და ხელსაყრელი დრო და ვითარება შეარჩია ვახტანგ VI-თან მოლაპარაკებების დასაწყებად. შემთხვევითი არ უნდა იყოს ის ფაქტი, რომ ეს მოხდა 1715 წელს, მაშინ, როდესაც სულხან-საბა ორბელიანის დიპლომატიური მისია საფრანგეთში წარუმატებლად დამთავრდა. ცხადია, ამ ფაქტით დათრგუნული ვახტანგ VI სიხარულით შეხვდებოდა რუსეთის მხრიდან მასთან დიპლომატიური ურთიერთობის დამყარების სურვილს და მცდელობას. ამ პერიოდიდან მოყოლებული ვახტანგ VI-მ ორიენტაცია რუსეთზე აიღო.
კასპიისპირეთის სამხრეთ-დასავლეთის მიმართულებით ლაშქრობის დასაწყებად, პეტრე I-ს საკმაოდ ხელსაყრელი პოლიტიკური ვითარება შერჩია. იმ დროისათვის ირანი ძალზედ დასუსტებული იყო. მდგომარეობა კიდევ უფრო გართულდა 1722 წლის მარტში, როდესაც ავღანელებმა ალყა შემოარტყეს ისპაჰანს (რასაც შემდგომში ქალაქის აღება და სეფიანთა დინასტიის დამხობა მოჰყვა).
პეტრე I-ის კასპიისპირეთის ლაშქრობა საკმოდ ფართოდ არის გაშუქებული ქართულ ისტორიოგრაფიაში (7). კასპიისპირეთის ლაშქრობის შედეგები მძიმე აღმოჩნდა საქართველოსათვის. თუმცა, გვსურს ყურადღება გავამახვილოთ ერთ მნიშვნელოვან ფაქტზე, რომელიც კიდევ ერთხელ ადასტურებს კავკასიის რეგიონის გეოსტრატეგიულ მნიშვნელობას. ის, რომ 1715 წლისთვის კასპიისპირეთის ლაშქრობის განზრახვა მომწიფებული იყო, სადაოს არ წარმოადგენს (8). პროფ. ვ. მაჭარაძე ვარაუდობს, რომ: ,,ყოველ შემთხვევაში, 1710 წლისათვის რუსეთში უკვე საბოლოოდ მომწიფდა კასპიისპირეთზე ლაშქრობის იდეა,,.(9) ეს ხდება მაშინ, როდესაც შვედეთთან ომში გამარჯვებამდე დარჩენილია 11 წელი.
ეს ფაქტი კიდევ ერთხელ ადასტურებს კავკასიის რეგიონის უდიდეს გეოსტრატეგიულ მნიშვნელობას. ჩვენი აზრით, კავკასიისადმი პეტრე I ინტერესი გამომდინარეობდა ივანე IV მრისხანეს პროექტიდან რუსული ვაჭრობის შესახებ.
XVIII საუკუნის 60-იანი წლების დასაწყისიდან განახლდა რუსეთ-საქართველოს პოლიტიკური ურთიერთობა. თეიმურაზ II 1760 წლის აპრილში გაემგზავრა რუსეთში დიპლომატიური მისიით, რომელიც უშედეგოდ დამთავრდა. თეიმურაზ II გარდაიცვალა რუსეთში 1762 წელს. იმ დროისათვის რუსეთის ინტერესებში არ შედიოდა საქართველოს გამო ოსმალეთთან და სპარსეთთან ურთიერთობის გაფუჭება.
1768 წელს, როდესაც ოსმალეთმა რუსეთს ომი გამოუცხადა, ამ უკანასკნელს გაახსენდა საქართველოს არსებობა (10). რუსეთმა მოახერხა, მოეპოვებინა იმერეთის მეფე სოლომონ I-ის მხარდაჭერა, რომელმაც, თავის მხრივ, დაითანხმა ერეკლე II, საომარი მოქმედებები ეწარმოებინათ ოსმალეთის წინააღმდეგ. ისინი დათანხმდნენ იმ პირობით, რომ რუსეთი გამოგზავნიდა საქართველოში საკმაო რაოდენობით ჯარს. ქართველმა პოლიტიკურმა ლიდერებმა წამოიწყეს საომარი მოქმედები ოსმალეთის წინააღმდეგ. ქართული მხარისათვის არანაირად მომგებიანი არ იყო ამ ომში მონაწილეობა.
მოვლენათა ანალიზი ნათლად ადასტურებს, რომ რუსეთს ქართველების მხარდაჭერა ამ ომში სჭირდებოდა მხოლოდ იმისთვის, რომ ოსმალეთი იძულებული ყოფილიყო, საკმაო რაოდენობის ჯარი ჰყოლოდა განლაგებული საქართველო-ოსმალეთის საზღვარზე. შემდგომში, 1772 წელს რუსეთის ჯარმა საქართველო დატოვა.
მიუხედავად იმ მკაფიო მაგალითებისა, როდესაც ქართველ მეფეებს საშუალება მიეცა, დარწმუნებულიყვნენ რუსეთის ,,მეგობრულ,, და ,,უანგარო,, ზრახვებში, ისინი იმედს მაინც მასზე ამყარებდნენ.
1783 წელს რუსეთის იმპერიასა და ქართლ-კახეთის სამეფოს შორის ხელმოწერილ იქნა გეორგიევსკის ტრაქტატი (შემდგომში ანალოგიური ხელშეკრულება დაიდო რუსეთსა და იმერეთის სამეფოს შორის). ამ ხელშეკრულებით რუსეთი იღებდა ვალდებულებას, ომის შემთხვევაში სამხედრო დახმარება აღმოეჩინა ქართლ-კახეთის მეფისათვის, რომელიც ინარჩუნებდა დამოუკიდებლობას საშინაო საქმეებში. რაც შეეხება საგარეო პოლიტიკას, იგი რუსეთთან შეთანხმებული უნდა ყოფილიყო. სამეფო ტახტის მემკვიდრის უფლებამოსილებას რუსეთის იმპერატორი ადასტურებდა.
ყურადღება გვსურს, გავამახვილოთ რამდენიმე მნიშვნელოვან ფაქტზე, რომელიც ვფიქრობთ, ნათელს მოჰფენს რუსეთის ზრახვებს საქართველოს მიმართ. ჩვენი აზრით, საქართველოს შემოერთების საკითხი უკვე გადაწყვეტილი იყო ტრაქტატის ხელმოწერამდე გაცილებით ადრე. რუსეთს 1780 წლისათვის უკვე გააჩნდა მკაფიო გეოსტრატეგიული დოქტრინა ,,საბერძნეთის პროექტი,,-ს სახელწოდებით. ფაქტობრივად, ეს იყო ერთერთი პირველი პროექტი, რომელშიც უდიდესი ყურადღება ენიჭებოდა გეოცივილიზაციურ ფაქტორებს, რაც ითვალისწინებდა თურქეთის წინააღმდეგ ბრძოლაში მის მიერ დაპყრობილი კავკასიელი და ბალკანელი ხალხების ჩართვას.
როგორც ცნობილია, გაშლილი სახით ,,საბერძნეთის პროექტი,, გადმოცემულ იქნა ეკატერინეს მიერ 1782 წლის 10/21 სექტემბრის წერილში ავსტრიის იმპერატორ იოსებ II-ისადმი. რამდენიმე ხნით ადრე, დაახლოებით 1780 წელს, ის დაფიქსირდა ა. ა. ბეზბოროდკოს მემორანდუმში, რომელიც შესაძლოა განკუთვნილი იყო ორი იმპერატორის მოგილიოვში შეხვედრისათვის.
თუმცა აშკარაა, რომ 1779 წელს, დიდი თავადის – კონსტანტინე პავლეს ძის დაბადების დროისათვის ის უკვე არსებობდა საკმაოდ გაშლილი სახით. თვით უფლისწულისათვის სახელის შერჩევა, მისი ქვეყნად მოვლინების აღსანიშნავად გამოშვებული სამახსოვრო მედალი ანტიკური ფიგურებითა და წარწერით ,,უკან ბიზანტიაში,,, საკმაოდ მკაფიოდ ადასტურებდნენ ეკატერინე II-ის განზრახვას (11).
თუმცა ეკატერინე II-ის მიმოწერა ვოლტერთან გვაფიქრებინებს, რომ ამ პროექტის ძირითადი პუნქტები რუსეთ-თურქეთის ომის (1768-1772) დაწყების პერიოდისთვის უკვე გამოკვეთილი იყო. ვოლტერი რჩევებს აძლევდა ეკატერინეს და ის, თავის მხრივ, ცდილობდა მიმდინარე ომის ყველა საკითხთან დაკავშირებით საქმის კურსში ჰყოლოდა იგი. 1768 წლის 15 ნოემბრით დათარიღებულ წერილში ვოლტერი ეკატერინეს წერდა: `თუკი ისინი (თურქები – ა.წ.) თქვენ, ყოვლადმოწყალეო ხელმწიფევ, გამოგიცხადებენ ომს, მაშინ ამან ადვილად შეიძლება მიიყვანოს ისინი იქამდე, რაც მათზე მსჯელობისას პეტრე დიდს ჰქონდა მხედველობაში, რომ კონსტანტინოპოლი გაეხადა იმპერიის დედაქალაქი. …როგორც კი თქვენი იმპერატორობითი უდიდებულესობა ინებებს, დააწესოს თავისი ყოფნა კონსტანტინოპოლში, გთხოვთ, ნება დამრთოთ, ჩამოვიდე იქ, ვემთხვიო თქვენს ფეხებს და გავატარო რამდენიმე დღე თქვენი სასახლის კარზე, ვინაიდან მე უეჭველად მჯერა, რომ თუკი ოდესმე თურქეთი უნდა იყოს გაძევებული ევროპიდან, ეს უსათუოდ რუსების მიერ აღესრულება,,.(12)
როგორც ცნობილია, ვოლტერი მუშაობდა პეტრე I-ის ეპოქის რუსეთის ისტორიაზე. საგულისხმოა ის ფაქტიც, რომ თავდაპირველად თავისი სახელმწიფოს გაფართოება პეტრე I-მა სამხრეთის მიმართულებით სცადა, როდესაც მან გადაწყვიტა შავ ზღვაზე გასასვლელის მოპოვება. ყოველივე ეს, რა თქმა უნდა, ცნობილი იყო ვოლტერისათვის, რომელმაც ეკატერინეს თხოვნით დაწერა ,,რუსეთის იმპერიის ისტორია პეტრე დიდის მეფობის დროს,,.(13)
წერილებში საუბარია საქართველოს შესახებაც. 1770 წლის 2 იანვარს ვოლტერი წერს ეკატერინეს: ,,…მოელიან ქართველების მანიფესტს, სადაც ისინი კატეგორიულად აცხადებენ, რომ აღარ სურთ უგზავნონ მუსტაფას თავისი ქალწულები. გულით მწადიან, რომ ეს მართალი გამოდგებოდეს და ყველა მათი მშვენიერი ქალწული თქვენი მამაცი ოფიცრების ხელში გადავიდოდეს: მათ ისინი სავსებით დაიმსახურეს. სილამაზე ჯილდოდ უნდა ექმნეს ვაჟკაცობას,,.(14)
ვოლტერისა და ეკატერინეს წერილებში განხილულია საქართველოს მონაწილეობა რუსეთ-თურქეთის ომში (15), თუმცა კვლავ გვინდა დავუბრუნდეთ გეოპოლიტიკურ ასპექტებს, რომელიც მოჩანს ეკატერინესა და ვოლტერის მიმოწერაში. ვოლტერი უწონებს ეკატერინეს დუნაის, კავკასიის და ეგეოსის ზღვიდან თურქეთზე შეტევის გადაწყვეტილებას. ამავე დროს, ყურადღება გვსურს გავამახვილოთ 1770 წლის 18 მაისით დათარიღებულ წერილზე: ,,თუკი ეს მართალია, რომ ეგვიპტემ ჩამოიგდო მუსტაფას უღელი, მაშინ მე დარწმუნებული ვარ, რომ თქვენს უდიდებულესობას მონაწილეობა ჰქონდა ამ რევოლუციაში. მან, რომელმაც შეძლო გაეგზავნა ფლოტი ნევის ნაპირებიდან პელოპონესთან, ადვილად შეძლებდა გაეგზავნა პირამიდების ქვეყანაში მოლაპარაკებებში დაოსტატებული ადამიანი. შავი ზღვა დაფარული უნდა იყოს თქვენი თოლიებით, მაშინ სტამბულში შეუძლებელი იქნება საკვები მარაგის მიღება ვერც ეგვიპტიდან, ვერც საბერძნეთიდან, ვერც ალჟირიდან. თქვენ დააბიჯებთ ამ უდიდეს იმპერიას კოლხეთიდან მემფისამდე. ეს ჩემი მოსაზრებაა, მაგრამ ის შეუდარებლად მცირეა მასზე, რაც თქვენმა უდიდებულესობამ ამ დრომდე აწარმოა,,.(16)
ამ წერილიდან ცხადია, რომ ვოლტერი სთავაზობდა რუსეთს საზღვაო და სახმელეთო ხაზებიდან (ყველა მიმართულებით) თურქეთის ბლოკირებას. რაშიც მკაფიოდ ჩანს ,,ანაკონდას პრინციპი,,-ს ელემენტები, რომელიც გამოიყენა პირველად გენერალმა მაკკლელანმა ჩრდილოეთ-სამხრეთი ომის დროს და პლანეტარულ დონეზე გადაიყვანა ალფრედ მეჰენმა. ეგვიპტის მოკავშირეობა კიდევ ერთი ფაქტორის გამო იქნებოდა მომგებიანი რუსეთისათვის _ მას გაეხსნებოდა უმოკლესი გზა ინდოეთისაკენ. მოგვიანებით ასეთი სახის გეგმის განხორციელებას შეეცადა ნაპოლეონი (ეგვიპტის ექსპედიცია _ 1798-1801წწ.).
`საბერძნეთის პროექტთან~ დაკავშირებით ისმის კითხვა, ნუთუ მის შესახებ არაფერი იყო ცნობილი ქართული პოლიტიკური ელიტისათვის, თუნდაც იმ წარჩინებულთათვის მაინც, რომელნიც რუსეთში ცხოვრობდნენ 1723 წლის შემდგომ. ვიბორგის ციხეში პატიმრობაში მყოფი ქართველი თავადი ალექსანდრე ამილახვარი ეკატერინე II-ისადმი გაგზავნილ წერილში (დათარიღებულია 1792 წლის 17 ნოემბრით), აღწერს რა იმ მძიმე პირობებს, რომელშიც ის იმყოფება, აღნიშნავს: ,,…დიდებულო მონარქინა, გაბედულად მოგახსენებ, რომ ჩემი თავისუფლება და მეგობრობა უფრო სასარგებლო იქნებოდა თქვენი სახელმწიფოსათვის, ვიდრე ჩემი ციხეში გამომწყვდევა და ასე სასტიკად მოპყრობა. მგონია, რომ ჩემს თანამემამულეთა შორის მხოლოდ მე დავბადებულვარ ისეთი, რომელსაც სურს და შეუძლია კიდეც ხვთის წყალობით, შეუერთოს რუსეთს არა თუ თავისი ხალხი, არამედ ძველთაგანვე ჩვენდამი კუთვნილი ხალხებიც. აქედან გამომდინარე სარგებლობა ჯერ ყველას ვერ შეუგნია. თუ თქვენი იმპერატორობითი უმაღლესობა კეთილ ინებებს ჩემს მოსმენას, დაინახავს, სრულად ადვილს და ორივე მხრისთვის უფრო სასარგებლო პროექტს, ვიდრე ყველა დღემდე არსებული პროექტებია,,.(17)
სწორედ სიტყვა პროექტი ნახსენები ალექსანდრე ამილახვრის წერილში გვაფიქრებინებს იმას, რომ მისთვის ცნობილი იყო რუსეთის გეგმის შესახებ. ასევე შეგვიძლია გავაკეთოთ დასკვნა მის მიერ პოლიტიკური პროცესების განჭვრეტის უნარზე. ამავე დროს, მისთვის ,,საბერძნეთის პროექტი,,-ს არსებობის შესახებ ცნობილი შეიძლება გამხდარიყო მისი მეგობრის, მიხეილ ვასილის ძე დანილოვისგან (1722-1790), რომელიც იყო გამომგონებელი არტილერიისა და პიროტექნიკის დარგში. საარტილერიო სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ (1743) მონაწილეობდა სასახლის კარის დღესასწაულებისა და ილუმინაციების მოწყობაში (18).
ალ. ამილახვარი პრაქტიკულად პირველი ქართველი მოაზროვნეა ვინც საქართველოს გარშემო მიმდინარე მწვავე პროცესებს, რუსეთის მიერ მის შეერთებას პოლიტიკური ინტერესით და გეოპოლიტიკური ფაქტორებით ხსნის (პიესა,,მოქმედება ასტრახანში,,1802 წელი). ,,რუსებს ურჩია (პოლიტიკამ _ ა.წ.) მიეღოთ ერეკლე: მე კი, რაც უნდა დაჯდომოდათ, უნდა დავეჭირეთ, რისთვისაც მან იმათ ოქროს მთები აღუთქვა, მათ არა მარტო საქართველო მისი ოქროს მადნებით, არამედ საქართველოს მეშვეობით თვით თურქების ევროპიდან განდევნა და ირანის, რომელიც იმ დროს აღრეულობაში იყო, სრულიად დაპყრობას დაპირდა, იქამდე მივიდა, რომ რუსეთს შთააგონა მსოფლიო მონარქიის იდეა~. იქვე ალექსანდრე ამილახვარი აღნიშნავდა: `პოლიტიკა მაშინვე როდი იძლევა სარგებელს. ის სარგებელის მიღებას პირდება ხოლმე რამდენიმე საუკუნის შემდეგ,,.(19)
რთულია არ დავეთანხმოთ მის ამ სიტყვებს, რომელსაც უფრო მეტად ამყარებს ზურაბ ავალიშვილის მოსაზრება ამავე საკითხთან დაკავშირებით: ,,საქართველოს შეერთება რუსეთთან იყო უპირველესი მნიშვნელობის მქონე მოვლენა. სწორედ ამ შეერთების დროიდან დგება რუსეთი გზაზე, რომელმაც შესაძლოა მიიყვანოს ის სპარსეთის ყურის ნაპირებთან. მომავალი ყოველთვის სათუოა, მაგრამ საკმარისია შესაძლებლობა ასეთი მომავლისა, საკმარისია იმის ფლობა, რაც რუსეთს აქვს კავკასიის იქით, რომ ვხედავდეთ მოვლენის მთელ მნიშვნელობას, რომლითაც კერძოდ იწყება რუსეთის სამფლობელოების გაფართოება აზიის ამ ნაწილში,,.(20)
შემდგომ პერიოდში, XIX საუკუნის განმავლობაში რუსეთმა შეძლო პოზიციების კიდევ უფრო მეტად გამყარება კავკასიაში და ახლო აღმოსავლეთის რეგიონში. ამავე დროს, საქართველოს შეერთებამ მას შესაძლებლობა მისცა, მარყუჟში მოექცია და დაემყარებინა თავისი მმართველობა ჩრდილოეთ კავკასიაში.

შენიშვნები

1 H. I. Mackinder. Democratic Ideals and Reality. New York, Pelican Books, 1944, gv. 4 (“From the moment that city Constantinople fell into Turkish hands in 1453, the Black sea closed to the Venetian and Genoese Seaman”).
2 З. Авалов. Присоединение Грузии к Росии. СПб., 1901, გვ. 13.
3 Хрестоматия по истории средних веков, т.3. М., 1950, გვ. 315.
4 А. Дугин. Основы Геополитики. М., 1999, გვ. 44.
5 მითითებულია: ა. დუგინი. გეოპოლიტიკის საფუძვლები. თბ., 1999, გვ. 44.
6 ი. ჯავახიშვილი. დამოკიდებულება რუსეთსა და საქართველოს შორის XVIII საუკუნეში. _ თხზულებანი თორმეტ ტომად, ტ. XII. თბ., 1998, გვ. 401.
7 ვ. მაჭარაძე. რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობის ისტორიისათვის. XVIII ს. I მეოთხედი. თბ., 1960; ი. ტაბაღუა. მასალები XVIII საუკუნის პირველი მეოთხედის საქართველოს ისტორიისათვის. თბ., 1989.
8 П. Г. Бутков. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 год. СПб., 1869, გვ. 5; ვ. მაჭარაძე. რუსეთ-საქართველოს.., გვ. 57.
9 ვ. მაჭარაძე. რუსეთ-საქართველოს.., გვ. 56.
10 Е. Г. Вейденбаум. Кавказские этюды. Тифлисъ, 1901, გვ. 147.
11 А. Зорин. Русская ода конца 1760-х – начала 1770-х годов. Вольтер и „Греческий проект“ Екатерины II. – ჰტტპ://მაგაზინეს.რუსს.რუ/ნლო/1997/24/ – Журнальный зал „НЛО“, 1997, №24; Очерки истории СССР. Под. ред. А. И. Барановича. М., 1956, გვ. 366-367.
12 Философская и политическая переписка императрицы Екатерины Второй с Г. Вольтером продолжавшаяся с 1763 по 1778 г. СПб., 1802, გვ. 50-51.
13 Вольтер. История Российской империи в царствование Петра Великого. СПб., 1809.
14 ლ. ასათიანი. ვოლტერიანობა საქართველოში. თბ, 1933, გვ. 33-34; ასევე იხ.: Философская и.., გვ. 50-51.
15 Философская и.., გვ. 63, 66, 72, 105-106; ასევე იხ.: ლ. ასათიანი. ვოლტერიანობა.., გვ. 32-37.
16 Философская и.., გვ. 84.
17 პ. გელეიშვილი. XVIII საუკუნის ქართული ლიტერატურის მემკვიდრეობიდან. ალექსანდრე ამილახვარი. თბ., 1936, გვ. 148-149.
18 М. А. Данилов. Записки. М., 1842, გვ. 3.
19 პ. გელეიშვილი. XVIII საუკუნის.., გვ. 168-169.
20 З. Авалов. Присоединение.., გვ. I.

კავკასია XIX ს-ის I ნახევარი (ავტ. ვ. ნიკოლაევი)

ბეჟან ხორავა – ,,აღმოსავლეთის საკითხი“ XIX საუკუნის 20-იან წლებში და აფხაზეთი

XIXს. 20-იანი წლების საერთაშორისო ურთიერთობებში ,,აღმოსავლეთის საკითხს,, დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა. ამ საკითხის გადაწყვეტისათვის ბრძოლაში რუსეთი ცდილობდა: შავი ზღვის ვაჭრობაში სრული თავისუფლებისათვის მიეღწია; დუნაის სამთავროებში (მოლდავეთი და ვლახეთი) პოლიტიკური გავლენა განემტკიცებინა; კავკასიაში, სახელდობრ, შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე, სამფლობელოები გაეფართოებინა(1).
ბუქარესტის ზავის (1812წ.) დადების შემდეგ რუსეთ-ოსმალეთის ურთიერთობა გართულდა. ოსმალეთს არ სურდა ზავის პირობები შეესრულებინა; ამასთანავე, ტრაქტატის პირობების დაცვის მოთხოვნით იმერეთ-სამეგრელო-გურია-აფხაზეთზე აცხადებდა პრეტენზიას, მაგრამ ტერიტორიულ დათმობებთან დაკავშირებით პეტერბურგის ურყევ პოზიციას შეეჯახა. 1812 წელს ნაპოლეონთან ომისა და რუსეთის არმიის საზღვარგარეთ ლაშქრობის შემდეგ, ევროპის საქმეებში რუსეთის როლი გაიზარდა და მისი საერთაშორისო პრესტიჟი ამაღლდა. ამის გათვალისწინებით პორტამ თავისი პრეტენზიები შავი ზღვის სანაპირო ციხეებით _ სოხუმ-კალე, ანაკლია, კემხელი (რედუტ-კალე) _ შეზღუდა; ამასთანავე რუსეთს ბუქარესტის ტრაქტატის პირობების შეუსრულებლობაში სდებდა ბრალს. რუსეთის პოზიცია ამ შემთხვევაშიც ურყევი იყო. საგარეო საქმეთა სამინისტრო აცხადებდა, რომ რუსეთი ბუქარესტის ზავის პირობებს ყოველთვის იცავდა, ოსმალეთისაგან განსხვავებით, რომელიც, სრულიად უსაფუძვლოდ, შავი ზღვის სანაპირო სიმაგრეების მისთვის გადაცემას მოითხოვდა(2).
რუსეთის გავლენის ზრდამ ევროპაში ხელი შეუწყო ცარიზმის პოლიტიკის გააქტიურებას შუა აღმოსავლეთში. რუსეთის მცდელობას, განეახლებინა ოსმალეთთან მოლაპარაკებები ბუქარესტის ტრაქტატის პირობების შესრულებასთან დაკავშირებით, “ბრწყინვალე პორტამ“, რომელსაც ინგლისი უჭერდა მხარს, უარით უპასუხა და დასავლეთ საქართველოზე კვლავ პრეტენზია წამოაყენა(3).
რუსეთის ახალმა ელჩმა სტამბოლში გრიგორი სტროგანოვმა (1816-1821) ბალკანეთისა და კავკასიის საკითხებზე მუჰამედ II-ის (1808-1839) მთავრობასთან მოლაპარაკებები დაიწყო, თუმცა პორტა არ აპირებდა სერბეთისთვის აღთქმული უფლებები გადაეცა, არც ბუქარესტის ზავის თანახმად 1812 წელს მისთვის ახალქალაქის, ფოთისა და ანაპის დაბრუნებით აპირებდა დაკმაყოფილებას. ოსმალეთი პრეტენზიას აცხადებდა შავი ზღვის კავკასიის სანაპიროზე რედუტ-კალედან სოხუმის ჩათვლით. ინგლისის დიპლომატია, რომელიც პორტას პრეტენზიებს მხარს უჭერდა, როგორც პეტერბურგში ფიქრობდნენ, ამ გზით ბუქარესტისა (1812წ.) და გულისტანის (1813წ.) საზავო ხელშეკრულებების შეცვლას მიელტვოდა(4).
XIXს. 10-იანმა წლებმა რუსეთ-ოსმალეთის დიპლომატიურ ბრძოლაში ჩაიარა, 20-იანი წლების დასაწყისში კი ,,აღმოსავლეთის საკითხი“ გამწვავდა, რაც ოსმალთა ბატონობის წინააღმდეგ 1821წ. 25 მარტს (6 აპრილი) დაწყებულმა ბერძნების ეროვნულგანმათავისუფლებელმა აჯანყებამ გამოიწვია. იმავდროულად, ოსმალეთის თვითნებობა გაძლიერდა: პორტამ დუნაის სამთავროებში ჯარები შეიყვანა და რუსეთის საზღვრის სიახლოვეს, მოლდავეთში, ღიად მოუყარა თავი. რუსეთსა და ოსმალეთს შორის ადრე დადებული ხელშეკრულებების დარღვევის გამო რამდენიმე უშედეგო პროტესტის შემდეგ ალექსანდრე I-მა (1801-1825) გ. სტროგანოვი სტამბოლიდან გამოიწვია, რაც ორ ქვეყანას შორის დიპლომატიური ურთიერთობის გაწყვეტას ნიშნავდა(5).
რუსეთს ოსმალეთის მიმართ სხვა პრეტენზიებიც ჰქონდა. პეტერბურგის საგარეო უწყების განცხადებით პორტა დუნაის სამთავროების თაობაზე შეთანხმებას არ ასრულებდა, მხარს უჭერდა ახალციხის საფაშოდან მარბიელ ლაშქრობებს, აგრეთვე ჩრდილო კავკასიის მთიელთა ბრძოლას რუსეთის წინაღმდეგ; რუსეთის შემადგენლობაში ქართლ-კახეთის, იმერეთის, სამეგრელოს, გურიის, აფხაზეთის ნებაყოფლობით შესვლას არ აღიარებდა; თავის ნებაზე განმარტავდა ბუქარესტის საზავო ხელშეკრულების პირობებს, რომელიც კავკასიაში ტერიტორიული გამიჯვნის საკითხს შეეხებოდა6. რუსეთსა და ოსმალეთს შორის დაპირისპირების ერთ-ერთი ობიექტი აფხაზეთიც იყო. ბრწყინვალე პორტა აფხაზეთის სამთავრო ტახტისათვის ბრძოლაში ასლან-ბეი შარვაშიძეს უჭერდა მხარს და ახალგაზრდა მთავრის მიხეილ შარვაშიძის (1823-1864) ჩამოცილებით ამ მხარეში რუსეთის გავლენის
აღმოფხვრას ცდილობდა. 1826 წლის დასაწყისისათვის რუსეთ-ოსმალეთის ურთიერთობა კიდევ უფრო გამწვავდა, რაც იმან გამოიწვია, რომ პორტამ დაარღვია შავი ზღვის სრუტეების ზონაში თავისუფალი სავაჭრო ნაოსნობის რეჟიმი და ბუქარესტის საზავო ხელშეკრულების მუხლები სერბეთისა და დუნაის სამთავროების თაობაზე, ხოლო პეტერბურგი დადებითად გამოეხმაურა ბერძენი პატრიოტების თხოვნას ოსმალეთის წინააღმდეგ დახმარების შესახებ და ბერძნების განმათავისუფლებელ ბრძოლას მხარი დაუჭირა. 1826წ. 5 მარტს რუსეთმა ოსმალეთს ულტიმატუმის წესით მოსთხოვა ბუქარესტის საზავო ხელშეკრულების პირობების შესრულება – ჯარების გაყვანა მოლდავეთიდან და ვლახეთიდან და ამ ტერიტორიებზე იმ წესის აღდგენა, რომელიც განსაზღვრული იყო რუსეთ-ოსმალეთის ხელშეკრულებით, მაგრამ 1821 წელს ოსმალეთმა დაარღვია; სერბეთისთვის ბუქარესტის ტრაქტატით მიცემული ყველა უფლების აღდგენა; რუსეთ-ოსმალეთის მოლაპარაკებების განახლება, რომელიც 1816-1821წწ. უშედეგოდ მიმდინარეობდა და, ახალი ხელშეკრულების დასადებად რწმუნებულების დანიშვნა. უარის შემთხვევაში რუსეთი პორტას წინააღმდეგ ომის დაწყებას ფიქრობდა(7).
ინგლისი და საფრანგეთი ოსმალეთის სუსტი იმპერიის მთლიანობის შენარჩუნებას უჭერდნენ მხარს და რუსეთ-ოსმალეთის ომის თავიდან აცილებას ცდილობდნენ. იმ მიზნით, რათა შეეკავებინა ცარიზმი ოსმალეთის წინააღმდეგ ერთპიროვნული გამოსვლისაგან, ინგლისი შეეცადა საბერძნეთის საკითხში ხელშეკრულებით მისთვის ხელ-ფეხი შეეკრა. 1826წ. თებერვალში პეტერბურგში ჩავიდა ჰერცოგი ა. ველინგტონი, რომელიც, როგორც ნაპოლეონზე გამარჯვების მომპოვებელი, ევროპელი მონარქებისა და, მათ შორის, რუსეთის ხელმწიფის განსაკუთრებული კეთილგანწყობით სარგებლობდა. ნიკოლოზ I (1825-1855) დათანხმდა, ეთანამშრომლა ლონდონთან საბერძნეთის საკითხში.
4 აპრილს პეტერბურგში ინგლისისა და რუსეთის დიპლომატიურმა წარმომადგენლებმა საბერძნეთის საკითხთან დაკავშირებით ერთობლივი მოქმედების შესახებ ხელშეკრულებას ხელი მოაწერეს, თუმცა მასში შევიდა მუხლი, რომელიც რუსეთს აუცილებლობის შემთხვევაში ოსმალეთის წინააღმდეგ ერთპიროვნული მოქმედების უფლებას აძლევდა(8). ლონდონმა ეს ფაქტი ა. ველინგტონის მისიის ჩავარდნად შეაფასა. ამრიგად, ინგლისის განზრახვა გამოჩენილი სარდლის დიპლომატიური გამოუცდელობის გამო ჩაიშალა.
რადგან პორტა ომისთვის მზად არ იყო, ამასთან, ლონდონის რჩევით, რომლის აზრითაც რუსეთთან ომი მკვეთრად დაასუსტებდა იმპერიას და ბალკანეთის ხალხების განთავისუფლებას ხელს შეუწყობდა, რუსეთის მოთხოვნები მიიღო. 1826 წლის 1 ივლისს აკერმანში (ამჟამინდელი უკრაინა, ოდესის ოლქის ქ. ბელგოროდ-დნესტროვსკი) რუსეთსა და ოსმალეთს შორის მოლაპარაკებები დაიწყო. რუსეთის მხარეს წარმოადგენდნენ ნოვოროსიის გენერალ-გუბერნატორი და ბესარაბიის მეფისნაცვალი მიხეილ ვორონცოვი და რუსეთის ელჩი ოსმალეთში ა. რიბოპიერი.
რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროსაგან მათ მიიღეს მითითება, რომ შავი ზღვის სანაპირო სიმაგრეები _ სოხუმ-კალე, ანაკლია, კემხელი _ ოსმალეთს არ უნდა დაბრუნებოდა. საგარეო უწყების განმარტებით, სოხუმ-კალე აფხაზეთის ქალაქი იყო, აფხაზეთი კი რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში რუსეთ-ოსმალეთის 1806-1812წწ. ომამდე შევიდა; ანაკლია და კემხელიც, როგორც სამეგრელოს სამთავროს სიმაგრეები, რუსეთმა ომამდე დაიკავა. სამეგრელო კი, ისევე როგორც ქართლ-კახეთი, იმერეთი და გურია, დიდი ხანია რაც რუსეთის შემადგენლობაში შედიოდა. არცერთი მათგანი მანამდე პორტას დაქვემდებარებაში არ ყოფილა და მათზე მხოლოდ ირანი ახორციელებდა ზოგჯერ სიუზერენულ უფლებებს, შემდეგ კი მან ეს პროვინციები გულისტანის ზავით რუსეთის შემადგენლობაში ცნო (9).
ამრიგად, რუსეთი ცდილობდა დაესაბუთებინა, რომ შავი ზღვის სანაპირო სიმაგრეები მან 1806-1812წწ. ომამდე დაიკავა და პორტას პრეტენზიები მათზე უსაფუძვლო იყო. პეტერბურგი განწყობილი იყო პორტასთან ურთიერთობა მშვიდობიანად დაერეგულირებინა, ხოლო თუ მოლაპარაკებები უშედეგოდ დამთავრდებოდა, გადამწყვეტი მოქმედებისათვის მიემართა, ანუ ომით გადაეწყვიტა საკითხი (10). ინგლისის დიპლომატია ყოველ ღონეს ხმარობდა, რომ რუსეთს ოსმალეთთან ომი არ დაეწყო და სადავო საკითხები თავის სასარგებლოდ არ გადაეჭრა. რუსეთ-ოსმალეთის ურთიერთობის განვითარება მნიშვნელოვნად იყო დამოკიდებული რუსეთ-ირანის ურთიერთობზე. ირანის ნეიტრალიტეტის გარეშე რუსეთი ოსმალეთის წინააღმდეგ ომს ვერ დაიწყებდა, ამიტომ ინგლისის დიპლომატიამ ირან-რუსეთის ახალი ომის პროვოცირება დაიწყო.
ამ მხრივ ლონდონს ირანში სასურველი ნიადაგი ჰქონდა (11). ირანის მმართველი წრეები, რომლებიც გულისტანის ზავს (1813წ.) დროებით დათმობად თვლიდნენ, რუსეთთან ახალი ომისათვის ემზადებოდნენ. ირანის მმართველი წრეების რევანშისტულ განწყობას ინგლისიც აღვივებდა, რომელიც ფათ-ალი შაჰს გულისტანის ზავის გადასინჯვისაკენ უბიძგებდა (12). 1826 წლის 16 ივლისს ირანის 60-ათასიანმა არმიამ ტახტის მემკვიდრის აბას-მირზას მეთაურობით მდ. არაქსი გადალახა და რუსეთის იმპერიის საზღვრებში შეიჭრა. ინგლისელი მრჩევლების მიერ შემუშავებული გეგმით, აბას-მირზას თბილისი უნდა დაეკავებინა, რუსეთის ჯარები ქართლ-კახეთიდან განედევნა და თერგს იქით უკუეგდო. კავკასიის კორპუსის სარდალს, გენერალ ალექსი ერმოლოვს (1816-1827) საკმარისი ძალები არ ჰყავდა. მას კავკასიის მთიელთა წინააღმდეგაც უნდა დაებანდებინა ჯარის ნაწილები, ოსმალეთის საზღვარზეც და ირანის წინააღმდეგაც ებრძოლა (13).
ირანის ჯარების ამიერკავკასიაში შეჭრა აკერმანის კონფერენციის დაწყებასთან იყო დაკავშირებული (14). რუსეთ-ირანის ახალი ომის დაწყებას პორტა იმედით შეჰყურებდა და ირანის თავდაპირველი წარმატებებით იმედმიცემული ოსმალეთის დიპლომატია მოლაპარაკების გაჭიანურებას ცდილობდა (15). რუსეთის ხელისუფლება ფიქრობდა, რომ ირანის მსგავსად, ინგლისის წაქეზებით, მას ომს ოსმალეთიც გამოუცხადებდა (16). რუსეთის დიპლომატიურ წრეებში ლაპარაკიც კი დაიწყო იმის თაობაზე, რომ დაეკმაყოფილებინათ პორტას პრეტენზია და სოხუმი და ანაკლია დაებრუნებინათ, თუმცა ხელისუფლებას კარგად ესმოდა, რომ სოხუმისა და ანაკლიის დათმობით მთელ დასავლეთ საქართველოს სერიოზული საფრთხე შეექმნებოდა. ა. ერმოლოვი ოსმალეთისთვის ამ ნავსადგურების დათმობის სასტიკი წინააღმდეგი იყო. მისი აზრით, სოხუმის დათმობა გამოიწვევდა ქრისტიანობის ამოგდებას აფხაზეთში და იქ ისლამის გაბატონებას; სოხუმის დაკარგვით რუსეთი დაკარგავდა ერთადერთ საიმედო ნავსადგურს შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე და, საბოლოოდ, აფხაზეთსაც. აფხაზეთის დაკარგვა კი რთულ პირობებს შექმნიდა სამეგრელოში, რომელიც აფხაზეთიდან ოსმალთა გამუდმებული თავდასხმების ობიექტი გახდებოდა, რაც ერთმორწმუნე ქართველებში რუსეთისადმი რწმენის დაკარგვას გამოიწვევდა. ამიტომ იგი სოხუმის სათანადოდ გამაგრების საკითხს აყენებდა (17).
ამავე ხანებში, პორტამ შავი ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროსაც მიაქცია ყურადღება. 1826 წ. ზაფხულში ტრაპეზუნტიდან ანაპაში ახალი ფაშა, წარმოშობით ჩეჩენი ჰაჯი ჰასან-ოღლუ ჩავიდა. როგორც ჩანს, პორტა იმედოვნებდა, რომ წარმოშობით კავკასიელი ფაშა ადგილობრივ მთიელებთან მჭიდრო კონტაქტების დამყარებას შეძლებდა (18). 5 სექტემბერს ჰასან-ოღლუმ ანაპის მახლობლად შეკრიბა ჩერქეზული თემების მამასახლისები და მათგან სულთნის ერთგულებაზე ფიცის დადება და ანაპის თურქული გარნიზონის შენახვა მოითხოვა. მთიელებმა ფაშას განუცხადეს, რომ არცერთ ხელმწიფეს არ ემორჩილებოდნენ და არავის მისცემდნენ ნებას, ვინმეს ისინი დაპყრობილად მიეჩნია. მიუხედავად ამისა, ფაშამ ზოგიერთი მამასახლისისაგან ფიცის დადებას მიაღწია იმ პირობით, რომ გამოსაღებს არ მოითხოვდა. თუმცა მალე მთიელებმა ამ შეთანხმებაზე უარი თქვეს და პორტასთან ურთიერთობა შეწყვიტეს (19).
ირანის ჯარის ნაწილების თავდაპირველი წარმატების მიუხედავად, კავკასიის კორპუსის ნაწილებმა ომის დასაწყისშივე ჩაშალეს ირან-ინგლისის გეგმები. 1826წ. 3 სექტემბერს მდ. შამქორთან, ხოლო 13 სექტემბერს ელიზავეტოპოლთან (განჯა) ირანის არმია დაამარცხეს და მდ. არაქსის გაღმა გადარეკეს (20). შამქორთან და ელიზავეტოპოლთან რუსეთის ჯარების გამარჯვებამ ირანის არმია წელში გატეხა და გამარჯვების იმედი დაუკარგა.
რუსეთის ამ გამარჯვებამ ოსმალეთშიც ჰპოვა გამოძახილი. პორტა, რომელიც რუსეთთან ომის დასაწყებად ემზადებოდა, იძულებული გახდა, თავი შეეკავებინა (21). უფრო მეტიც, როდესაც ომში რუსეთის უპირატესობა აშკარად გამოიკვეთა, პორტამ რუსეთის მიერ აკერმანში წამოყენებული კონვენციის ტექსტი უსიტყვოდ მიიღო. 1826 წლის 25 სექტემბერს აკერმანში რუსეთსა და ოსმალეთს შორის კონვენციას ხელი მოეწერა. აკერმანის კონვენცია ადასტურებდა ბუქარესტის ტრაქტატის პირობებს. ოსმალეთმა რუსეთის შემადგენლობაში ოფიციალურად აღიარა შავი ზღვის ნავსადგურები: სოხუმი, რედუტ-კალე (კემხელი) და ანაკლია; რუსეთის სავაჭრო ფლოტს ოსმალეთის ტერიტორიულ წყლებში თავისუფალი ნაოსნობის, ხოლო რუს ვაჭრებს ოსმალეთის იმპერიაში თავისუფალი ვაჭრობის უფლება მიეცათ; რუსეთსა და ოსმალეთს შორის სასაზღვრო ხაზად მდ. დუნაი დაწესდა; დუნაის სამთავროებში ექვს თვეში უნდა აღდგენილიყო თვითმართველობა, სერბიას შინაგანი მმართველობის თავისუფლება ენიჭებოდა, უბრუნდებოდა წართმეული ტერიტორიები და სხვა (22).
ამრიგად, აკერმანის კონვენცია საგრძნობლად აძლიერებდა რუსეთის პოზიციებს კავკასიასა და ბალკანეთში და რუსეთის დიპლომატიის მნიშვნელოვანი წარმატება იყო (23), მაგრამ თურქეთი აშკარად უკმაყოფილო იყო, იგი შეთანხმების პირობების დარღვევას ცდილობდა და აშკარა კონფრონტაციაზე მიდიოდა. კვლავ გააქტიურდა ოსმალეთის პოლიტიკა როგორც აფხაზეთის, ისე მთლიანად დასავლეთ კავკასიის მიმართ; გააქტიურდა აფხაზეთის სამთავრო ტახტის მაძიებელი ასლან-ბეი შარვაშიძეც, რომელსაც მხარს უჭერდა პორტა; თურქები იარაღით ამარაგებდნენ დასავლეთ
კავკასიის მთიელებს, აფხაზეთიდან და ჩერქეზეთიდან კვლავ გაჰყავდათ ტყვეები (24). წარმოშობით ლაზმა სერასკირმა ოსმანფაშამ, რომელსაც დიდი გავლენა ჰქონდა ოსმალეთში და სულთნის კეთილგანწყობით სარგებლობდა, შავი ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროზე გააგზავნა თავისი ბიძაშვილი აჰმედ-ფაშა, რათა ემართა ეს მხარე და მისი მოსახლეობა რუსეთის წინააღმდეგ
განეწყო (25). ამრიგად, პორტა შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე დაკარგული გავლენის აღსადგენად კვლავ ენერგიულად ემზადებოდა. მისი ასეთი მცდელობა რუსეთის ინტერესებს ეჯახებოდა, რასაც მათ შორის კონფრონტაცია გარდაუვლად უნდა მოჰყოლოდა (26).
1827 წლის ზაფხულში ლონდონში დაიწყო მოლაპარაკება რუსეთს, ინგლისსა და საფრანგეთს შორის ბერძნების ეროვნულგანმათავისუფლებელ აჯანყებასთან დაკავშირებით შეთანხმების გასაფორმებლად. ინგლისი და საფრანგეთი ცდილობდნენ მოლაპარაკება გაეჭიანურებინათ და ოსმალეთისთვის ბერძნების აჯანყების ჩახშობის საშუალება მიეცათ. ამით განაწყენებულმა რუსეთმა განაცხადა, რომ საბერძნეთის საკითხს ერთპიროვნულად გადაწყვეტდა და ჯარის მობილიზაცია დაიწყო. ინგლისი და საფრანგეთი რუსეთის კატეგორიულმა განცხადებამ დააფრთხო და იძულებული გახდნენ, შეთანხმების გაფორმება დაეჩქარებინათ (27).
1827 წლის 6 ივლისს ინგლისს, საფრანგეთს და რუსეთს შორის ხელი მოეწერა ლონდონის კონვენციას, რომელიც ითვალისწინებდა სამი სახელმწიფოს ერთობლივ მოქმედებას პორტასთან მიმართებაში. ისინი ვალდებულებას იღებდნენ ოსმალეთისთვის შეეთავაზებინათ თავიანთი შუამავლობა ბერძნებთან დაზავების თაობაზე; ოსმალეთს საბერძნეთისთვის ავტონომია უნდა მიეცა; კონვენციის ხელმომწერ მხარეებს ეკრძალებოდათ თავიანთი გავლენის გაზრდა ახლო აღმოსავლეთში ან სავაჭრო უპირატესობის მოპოვება. კონვენციის საიდუმლო მუხლის თანახმად, თუ პორტა უარს იტყოდა ინგლის-საფრანგეთ-რუსეთის შუამავლობაზე საბერძნეთთან ურთიერთობის მოგვარების საქმეში, მაშინ ოსმალეთის მიმართ იძულებითი ზომა იქნებოდა გამოყენებული. კონვენციის ხელმომწერი მხარეები საბერძნეთში გაგზავნიდნენ თავიანთ კონსულებს, ხოლო კონსტანტინოპოლიდან ელჩებს გამოიწვევდნენ; თუ ეს ღონისძიებაც არ იმოქმედებდა სულთანზე, სამხედრო-
საზღვაო ესკადრებს თავს მოუყრიდნენ ხმელთაშუა ზღვაში და აიძულებდნენ ოსმალეთს, ბერძნებთან ომზე ხელი აეღო (28).
ლონდონის კონვენციის მოთხოვნების შესრულებაზე სულთანმა უარი განაცხადა. მაშინ, მოკავშირეთა ესკადრა საბერძნეთის სანაპიროსაკენ გაემართა, რათა პორტაზე ზეწოლა მოეხდინა. 8 (20) ოქტომბერს მოკავშირეთა ესკადრა ნავარინის ყურეში შევიდა, სადაც ოსმალეთ-ეგვიპტის სამხედრო ფლოტი იყო დისლოცირებული.
თურქებმა საფრანგეთის საფლაგმანო ხომალდს ცეცხლი გაუხსნეს, რასაც მოკავშირეებმა ცეცხლით უპასუხეს და ბრძოლა გაჩაღდა. ნავარინის ბრძოლაში ოსმალეთის ფლოტი მთლიანად განადგურდა, 7 ათასამდე თურქი დაიღუპა, მოკავშირეებს კი არცერთი ხომალდი არ დაუკარგავთ (29).
ოსმალეთის ფლოტის განადგურებამ მნიშვნელოვნად დაასუსტა პორტას საზღვაო სიძლიერე და ხელი შეუწყო ბერძენთა ეროვნულ-განმათავისუფლებელი ბრძოლის წარმატებას. სულთანი ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე პოზიციების შესუსტებას რუსეთს აბრალებდა, ამიტომ მან გააუქმა რუსეთთან დადებული ყველა ხელშეკრულება, მათ შორის აკერმანის კონვენცია, ბოსფორისა და დარდანელის სრუტეები ჩაკეტა და რუსულ საქონელს კონსტანტინოპოლში ემბარგო დაადო. ამასთან, იგი რუსეთთან ომისთვის გამალებულ მზადებას შეუდგა (30).
ოსმალეთი ამიერკავკასიის საზღვარზე _ ყარსში, ბაიაზეთში, არზრუმში არტილერიასა და ჯარს უყრიდა თავს; გააძლიერა ანაპის, ფოთის, ახალქალაქის, ახალციხის ციხეები. ოსმალეთი გამომწვევად აწყობდა სასაზღვრო ინციდენტებს და ომის პროვოცირებაზე მიდიოდა (31). რუსეთმა კონტრღონისძიებებს მიმართა. შავი ზღვის ფლოტის სარდალმა ბრძანება მიიღო, აფხაზეთისა და ანაპის სანაპირო ოსმალეთის მტრული მოქმედებისაგან დაეცვა (32).
იმავდროულად, რუსეთი ირანთან ომს წარმატებით ეწეოდა. 1827წ. აპრილში კავკასიის კორპუსი საერთო შეტევაზე გადავიდა. 26 ივნისს რუსეთის ჯარის ნაწილებმა ნახიჭევანი აიღეს. მძიმე მდგომარეობაში ჩავარდნილმა ირანმა ოსმალეთს მატერიალური და ფინანსური დახმარება სთხოვა. მართლაც, პორტამ ზაფხულსა და შემოდგომაზე ირანს მნიშვნელოვანი დახმარება გაუწია. ინგლისიც საგანგებო ღონისძიებებს ატარებდა, რათა ირანის არმიას მძიმე მდგომარეობა გამოესწორებინა და წინა აზიაში რუსეთის წარმატება შეეზღუდა, მაგრამ მდგომარეობის შემობრუნება შეუძლებელი აღმოჩნდა. კავკასიის კორპუსის ნაწილებმა 1 ოქტომბერს ერევანი, ხოლო 31 ოქტომბერს თავრიზი აიღეს (33). ნოემბრის პირველ რიცხვებში რუსეთ-ირანის საზავო მოლაპარაკებები დაიწყო, მაგრამ რუსეთსა და ოსმალეთს შორის მოსალოდნელი ომის მოლოდინში ირანი დროის გაჭიანურებას ცდილობდა.
მაშინ კავკასიის კორპუსი შეტევაზე გადავიდა, 1828წ. 15 იანვარს ურმია, ხოლო 25 იანვარს არდებილი დაიკავა და ირანის დედაქალაქს, თეირანს, რეალური საფრთხე შეუქმნა. რუსეთის ჯარების წარმატებით შეშფოთებული ინგლისის დიპლომატიის ჩარევით კატასტროფის წინაშე მდგარმა ირანმა ზავი ითხოვა (34).
1828 წლის 10 (22) თებერვალს, თავრიზის მახლობლად, სოფ. თურქმანჩაიში, საზავო ხელშეკრულებას ხელი მოეწერა. თურქმანჩაის ზავით რუსეთის ხელში გადადიოდა ერევნისა და ნახიჭევანის სახანოები; რუსეთსა და ირანს შორის ახალი საზღვარი მდ. არაქსზე გავიდა; ირანს დაეკისრა 20 მლნ. მანეთი (ვერცხლით) კონტრიბუცია; რუსეთისა და ირანის სავაჭრო გემებს თავისუფალი ნაოსნობის უფლება ჰქონდათ კასპიის ზღვის აუზში, ამასთან რუსეთს ჰქონდა უპირატესი უფლება კასპიის ზღვაზე სამხედრო ფლოტი ჰყოლოდა; რუს ვაჭრებს ირანში შეღავათები ენიჭებოდათ; თურქმანჩაის ზავი სცნობდა გულისტანის საზავო ხელშეკრულებით შემოერთებულ სახანოებზე რუსეთის უფლებებს. ამით ბოლო უნდა მოღებოდა გაუთავებელ სასაზღვრო ინციდენტებს (35).
ამრიგად, რუსეთმა მნიშვნელოვან წარმატებას მიაღწია. ინგლისის მცდელობა, ირანის მეშვეობით განედევნა რუსეთი ამიერკავკასიიდან, მარცხით დამთავრდა. თურქმანჩაის ზავმა განამტკიცა რუსეთის მდგომარეობა ამ რეგიონში, ირანთან ომში გამარჯვებამ რუსეთს აღმოსავლეთი ამიერკავკასია მოუპოვა და მათ შორის ომებს ბოლო მოუღო (36). რუსეთის წარმატებამ, მისმა გაძლიერებამ აღმოსავლეთში შეაშფოთა ინგლისი, რომელიც ცდილობდა ირანი ძლიერ ბუფერულ სახელმწიფოდ გადაექცია და მისი მეშვეობით რუსეთისათვის ინდოეთისაკენ გზა ჩაეკეტა. ამასთან, ,,ნისლიანი ალბიონი“ ყოველ ღონეს ხმარობდა, რათა რუსეთის ბატონობისათვის კავკასიაში ბოლო მოეღო (37).
ირანთან ომში გამარჯვებამ ცარიზმს საშუალება მისცა, ოსმალეთთან კონფლიქტი სამხედრო ძალით გადაეჭრა. წლების განმავლობაში ოსმალეთის ანტირუსულმა მოქმედებებმა რუსეთს ,,ენერგიული რეაქციის საბაბი“ მისცა. 1828წ. 14 აპრილს, იმ მოტივით, რომ ოსმალეთი საერთაშორისო კონვენციებს უხეშად არღვევდა, რუსეთმა მას ომი გამოუცხადა. ნიკოლოზ I-მა ევროპის სახელმწიფოებს ოსმალეთთან ომის თაობაზე მანიფესტით ამცნო. მასში ნათქვამი იყო, რომ რუსეთი ომს ეწეოდა არა ახალი ტერიტორიების შესაძენად, არამედ არსებული შეთანხმებების შესრულების მიზნით (38).
საომარი მოქმედებები ორ ფრონტზე _ ბალკანეთსა და კავკასიაში გაიშალა. რუსეთის ჯარის ნაწილების მხარდახარ კავკასიის ფრონტზე გმირულად იბრძოდა ქართველთა სახალხო ლაშქარი. კავკასიის ფრონტზე საომარი მოქმედებები ივნისში დაიწყო და თავიდანვე რუსეთის ჯარის ნაწილების წარმატებებით წარიმართა. 23 ივნისს კავკასიის კორპუსის ჯარებმა ყარსი აიღეს, ხოლო შემდეგ, ქართველთა სახალხო ლაშქრის აქტიური მონაწილეობით, 15 ივლისს _ ფოთი, 24 ივლისს _ ახალქალაქი, 16 აგვისტოს _ ახალციხე (39). რუსეთის ჯარის ნაწილების გვერდით აფხაზთა სახალხო ლაშქარიც იბრძოდა ჰასან-ბეი შარვაშიძის მეთაურობით. მას მაიორის ჩინი ებოძა, ხოლო ფოთის აღებაში მონაწილეობისათვის დაჯილდოვდა ოქროს იარაღით, წარწერით ,,მამაცობისათვის“.(40)
კავკასიის ფრონტზე საომარი მოქმედებების პარალელურად, 12 ივნისს, რუსეთის ჯარის ნაწილებმა არტილერიის გენერლის, გენერალ-ადიუტანტ ა. მენშიკოვის სარდლობით, რომელსაც დახმარებას უწევდა შავი ზღვის ფლოტის ხომალდები ვიცე-ადმირალ ა. გრეიგის მეთაურობით, შავი ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროზე თურქთა მნიშვნელოვანი საყრდენი პუნქტი ანაპა დაიკავეს (41).
ამრიგად, 1828წ. ზაფხულში ოსმალეთმა კავკასიის ფრონტზე მნიშვნელოვანი დარტყმა იგემა. პორტა შეეცადა, მდგომარეობა გამოესწორებინა, ამიტომ ფრონტის ახალი მთავარსარდალი დანიშნა, ჯარის ნაწილებიც გააძლიერა და შეეცადა კავკასიაში ანტირუსული აჯანყება მოეწყო, მაგრამ ამ ღონისძიებებს სასურველი შედეგი არ მოჰყოლია (42). ახალდანიშნულმა სერასკირმა ჰაჯი სალეჰმა და ოსმალეთის მოქმედი ჯარების სარდალმა ჰაკი ფაშამ სულთნის ბრძანება მიიღეს, რომ არამარტო ზღვარი დაედოთ რუსების წარმატებისათვის, არამედ დაპყრობილი პროვინციებიც დაებრუნებინათ, თუმცა მათი ყოველგვარი მცდელობა უშედეგოდ დამთავრდა (43).
იმავდროულად, ცარიზმი თანდათან ამტკიცებდა თავის პოზიციებს საქართველოში და, საერთოდ, კავკასიაში. ომის მსვლელობაში, 1828წ. ოქტომბერში, იმერეთის მმართველის, გენერალმაიორ კ. გესეს (1827-1831) მეთაურობით გურიაში რუსთა ჯარი შეიჭრა. მას, გურიის სამთავრო სახლის ოსმალეთთან კავშირის საბაბით, ნაბრძანები ჰქონდა სოფიო გურიელი გადაეყენებინა და ახალი მმართველობა შეექმნა. რუსთა ჯარის გურიაში შესვლისთანავე სოფიო გურიელი ოსმალეთში გადავიდა. ამით ისარგებლა ცარიზმმა, 1828 წლის მიწურულს გურიის სამთავრო ფაქტობრივად გააუქმა და ,,დროებითი მმართველობა~ შემოიღო, რომლის სათავეშიც რუსი მოხელე ჩააყენა (44). 1829 წლის დეკემბერში გურიის სამთავრო ოფიციალურადაც გაუქმდა. ამრიგად, რუსეთმა სამთავროთა ფორმალური ავტონომიის შენარჩუნებაზე ხელი აიღო.
ცარიზმი შეეცადა ჩრდილოეთ კავკასიაშიც განემტკიცებინა თავისი გავლენა და ყარაჩაი, რომელიც ფორმალურად რუსეთის მფლობელობაში ითვლებოდა, რეალურად შეეერთებინა. ყარაჩაი მდებარეობდა იალბუზის ძირში, მდ. ყუბანის სათავეებში. მის დაუფლებას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა რუსეთისათვის, რადგან ჩრდილოეთ კავკასიიდან სამხრეთ კავკასიისაკენ მიმავალი გზები მასზე გადიოდა (45). თავის დროზე, ყარაჩაიზე გავლენის გავრცელებას ანაპის ფაშას მეშვეობით ოსმალეთიც ცდილობდა და 1826წ. პორტამ მოახერხა კიდეც მისი დაქვემდებარება. ამან აიძულა ცარიზმი, ეზრუნა ყარაჩაის ფორმალური დამოკიდებულება რეალურად ექცია (46).
1828წ. ოქტომბერში კავკასიის ხაზისა და შავიზღვისპირეთის ჯარების სარდალი, გენერალ-ლეიტენანტი გ. ემანუელი ყარაჩაისაკენ დაიძრა. 20 ოქტომბერს რუსეთის ჯარსა და ყარაჩაელებს შორის მდ. ხუდესის სათავეებთან ბრძოლა გაიმართა. მთიელები დამარცხდნენ და უკან დაიხიეს. 21 ოქტომბერს რუსეთის ჯარმა მათ მთავარ აულს უბრძოლველად მიაღწია. 23 ოქტომბერს ყარაჩაელებმა გ. ემანუელს მორჩილება გამოუცხადეს, იმპერატორის ქვეშევრდომობაში შესვლაზე ფიცი დადეს და მძევლები მისცეს. ამრიგად, ყარაჩაი რუსეთს შეუერთდა (47). აქედან მოყოლებული ყარაჩაელებს კავკასიის ომში მონაწილეობა თითქმის არ მიუღიათ და ამიერიდან ,,მშვიდობიან მთიელებად“ ითვლებოდნენ.
1829წ. ზაფხულში დუნაის არმიამ და კავკასიის კორპუსმა სერიოზულ წარმატებებს მიაღწიეს, რამაც ომის ბედი გადაწყვიტა. ყარსის, ბაიაზეთისა და ახალციხის საფაშოების დაკავების შემდეგ, 1829წ. ზაფხულში კავკასიის კორპუსი აღმოსავლეთ ანატოლიის სიღრმეში ღრმად შეიჭრა და 27 ივნისს ოსმალეთის მნიშვნელოვანი ციხე-სიმაგრე არზრუმი აიღო. მალე, ბრძოლები ტრაპიზონის მიმართულებით გაჩაღდა. აგვისტოში დუნაის არმიამ ადრიანოპოლი აიღო და სტამბოლს რეალური საფრთხე შეუქმნა. რუსეთის ჯარის წარმატებებმა არამარტო სულთანი, არამედ ინგლის-საფრანგეთიც შეაშფოთა. ისინი დივანისაგან დაჟინებით მოითხოვდნენ სასწრაფოდ დაედო ზავი (48).
1829 წ. 14 სექტემბერს ადრიანოპოლში, ოსმალეთის სულთანთა ძველ სასახლეში, რუსეთსა და ოსმალეთს შორის ზავი დაიდო. ადრიანოპოლის ზავით კავკასიაში რუსეთის ხელში გადავიდა შავი ზღვის აღმოსავლეთი სანაპირო მდ. ყუბანის შესართავიდან მდ. ჩოლოქამდე ციხეებით: ანაპა და ფოთი; ახალციხის საფაშოს ერთი ნაწილი _ სამცხე-ჯავახეთი ძველი ქართული ქალაქებით: ახალციხე, ახალქალაქი, ასპინძა, აწყური და სხვ. ოსმალეთი ცნობდა რუსეთის მიერ აღმოსავლეთ საქართველოს, იმერეთის, სამეგრელოს, გურიის, აგრეთვე ერევნისა და ნახიჭევანის სახანოების შეერთებას, რასაც ადრე თურქმანჩაის ზავი ადასტურებდა. პორტამ კვლავ დაადასტურა რუსეთისათვის ოსმალეთის იმპერიაში თავისუფალი ვაჭრობისა და საკონსულო იურისდიქციის უფლება; ის ბოსფორს და დარდანელსაც თმობდა თავისუფალი ნაოსნობისათვის; ოსმალეთს დაეკისრა აგრეთვე კონტრიბუცია _ 33 მლნ. მანეთი ოქროთი; ხელშეკრულებამ დაადასტურა დუნაის სამთავროების – მოლდავეთისა და ვლახეთის, აგრეთვე სერბეთის ავტონომია; ოსმალეთმა ცნო საბერძნეთის ავტონომია (49).
სულ მალე კი, 1830 წლის 3 თებერვალს საბერძნეთი ოფიციალურად გახდა დამოუკიდებელი სახელმწიფო.
ადრიანოპოლის ზავი რუსეთის დიპლომატიის დიდი გამარჯვება იყო. მან უზრუნველყო რუსეთის პოზიციების განმტკიცება კავკასიაში, ხოლო ოსმალეთი კარგავდა ეკონომიკურ და პოლიტიკურ გავლენას ამ მხარეში. ადრიანოპოლის ზავით “ბრწყინვალე პორტა“ უარს ამბობდა ყოველგვარ პრეტენზიაზე რუსეთ-ოსმალეთის ახალი საზღვრის ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორიებზე და მათ ,,რუსეთის იმპერიის სამუდამო მფლობელობაში“ ცნობდა.
ამ ტერიტორიებში შედიოდა დასავლეთ კავკასიაც, რომელიც, მართალია, ოსმალეთის მფლობელობაში არ იყო, მაგრამ მასზე “ბრწყინვალე პორტას“ პოლიტიკური გავლენა ვრცელდებოდა (50). ოსმალეთის ეს ნომინალური გავლენა იმით იყო გამოწვეული, რომ სულთანი ყველა მუსლიმანის, მათ შორის, კავკასიელი მთიელების უზენაეს მფარველად და მბრძანებლად ითვლებოდა. პოლიტიკურად ისინი სრულიად დამოუკიდებლები იყვნენ და მხოლოდ რელიგიური თვალსაზრისით ცნობდნენ სულთნის უზენაესობას. ამდენად, თუმცა ოსმალეთმა დასავლეთ კავკასია რუსეთის მფლობელობაში ცნო, ეს მხარე რუსეთს ჯერ კიდევ დასაპყრობი ჰქონდა. სანამ რუსეთი ჩრდილოეთ კავკასიას, მათ შორის, ყუბანის მხარეს არ დაიპყრობდა, მისი ბატონობა სამხრეთ კავკასიაში მტკიცე ვერ იქნებოდა. ამრიგად, XIXს. 20-იან წლებში, რუსეთმა ,,აღმოსავლეთის საკითხის“ მის სასარგებლოდ გადაჭრაში მნიშვნელოვან წარმატებას მიაღწია.

1 А. В. Фадеев. Россия и Кавказ первой трети XIX в. М., 1960, გვ. 34.
2 Внешняя политика России XIX в. и начала XX века (შემდგომ ВПР). Документы Российского министерства иностранных дел. Т. XIV. М., 1985, გვ.510.
3 Акты собранные Кавказской археографической комиссиею. Под ред. Ад. Берже, т. VI, ч. 2. Тифлис, 1875, გვ. 412-413; А. В.Фадеев. Россия и Кавказ.., გვ. 97, 102.
4 Л. С. Семенов. Россия и международные отношения на Среднем Востоке в 20-х годах XIX в. Л., 1963, გვ. 56.
5 История СССР с древнейших времен до наших дней. Т. IV. М., 1967, გვ. 479, 483.
6 ВПР, т. XIV, გვ. 849.
7 Ю. В. Ключников, А. В. Сабанин. Международная политика новейшего времени в договорах, нотах и декларациях. Ч. 1. М., 1925, გვ. 138-139.
8 История СССР, ч. 1. ჩ древнейших времен до 1861 года. Под ред. проф. П. И. Кабанова и проф. В. В. Мавродина. Издание третье, исправленное. М., 1974, გვ. 571.
9 ВПР, т. XIV, გვ. 509-510.
10 ВПР, т. XIV, გვ. 849.
11 ნ. ქორთუა. ამიერკავკასია რუსეთ-ირანის 1826-1828 წლების ომში. თბ., 1978, გვ. 90.
12 Н. С. Киняпина, М. М. Блиев, В. В. Дегоев. Кавказ и Средняя Азия во внешней политике России, вторая половина XVIII – 80-е годы XIX в. М., 1984, გვ. 125.
13 ნ. ქორთუა. ამიერკავკასია რუსეთ-ირანის.., გვ. 100-104.
14 А. Дебидур. Дипломатическая история Европы от Венского до Берлинского конгресса (1814-1878). Т. 1. М., 1947, გვ. 259.
15 А. Дебидур. Дипломатическая история Европы.., т. 1, გვ. 259.
16 ნ. ქორთუა. ამიერკავკასია რუსეთ-ირანის.., გვ. 110.
17 ნ. ქორთუა. ამიერკავკასია რუსეთ-ირანის.., გვ. 110-111.
18 А. В. Фадеев. Россия и Кавказ первой трети XIX в., გვ. 123.
19 А. В. Фадеев. Россия и Кавказ первой трети XIX в., გვ. 123; Н. С. Киняпина, М. М. Блиев, В. В. Дегоев. Кавказ и Средняя Азия.., გვ. 127.
12. საისტორიო ძიებანი
20 ნ. ქორთუა. ამიერკავკასია რუსეთ-ირანის.., გვ. 134-144.
21 ნ. ქორთუა. ამიერკავკასია რუსეთ-ირანის.., გვ. 144-145, 148.
22 ВПР, т. XIV, გვ. 850-853; Ю. В. Ключников, А. В. Сабанин. Международная.., გვ. 138-139; Н. С. Киняпина, М. М. Блиев, В. В. Дегоев. Кавказ и Средняя Азия.., გვ. 127.
23 Ю. В. Ключников, А. В. Сабанин. Международная.., გვ. 139.
24 Договоры России с Востоком политические и торговые. Собрал и издал Т. Юзефович. СПб, 1869, გვ. 74.
25 Акты.., т. VII, Тифлис, 1878, №859, გვ. 886.
26 Договоры России с Востоком.., გვ. 74.
27 ნ. ქორთუა. ამიერკავკასია რუსეთ-ირანის.., გვ. 238.
28 Ф. Мартенс. Собрание трактатов и конвенций, заключенных Россиею с иностранными державами. Т. XI. СПб, 1895, გვ. 345-362.
29 Е. Богданович. Наварин. 1827-1877. М., 1877, გვ. 51-74.
30 Ф. Мартенс. Собрание трактатов.., გვ. 360-362; ნ. ქორთუა. ამიერკავკასია რუსეთ-ირანის.., გვ. 239.
31 ნ. ქორთუა. ამიერკავკასია რუსეთ-ირანის.., გვ. 239-240.
32 ნ. ქორთუა. ამიერკავკასია რუსეთ-ირანის.., გვ. 239.
33 ნ. ქორთუა. ამიერკავკასია რუსეთ-ირანის.., გვ. 159-181.
34 ნ. ქორთუა. ამიერკავკასია რუსეთ-ირანის.., გვ. 257-261.
35 Л. С. Семенов. Россия и международные отношения.., გვ. 116-129; С. В. Шостакович. Дипломатическая деятельность А. С. Грибоедова. М., 1960, გვ. 152-153.
36 ნ. ქორთუა. ამიერკავკასია რუსეთ-ირანის.., გვ. 245-263; ლ. შენგელია. ამიერკავკასია და ირან-რუსეთის ურთიერთობა XIX საუკუნის პირველ მესამედში. თბ., 1979, გვ. 18-72.
37 С. К. Бушуев. Из истории внешнеполитических отношений в период присоединения Кавказа к России (20-70-е годы XIX в.). М., 1955, გვ. 21; მ. დუმბაძე. იმერეთის სახელმწიფოს გაუქმება და ცარიზმის ბატონობის გაფართოება საქართველოში. _ საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. IV. თბ., 1973, გვ. 880.
38 Н. С. Киняпина. Внешняя политика России первой половины XIX в. М., 1963, გვ. 141.
39 მ. დუმბაძე. იმერეთის სახელმწიფოს გაუქმება.., გვ. 882.
40 А. В. Фадеев. Хозяйство и договор абхазского помещика на кануне реформы 1870 года. – Материалы по истории Абхазии. Сборник первый. Суxуми, 1939, გვ. 108.
41 Гр. И. Филипсон. Воспоминания, М. 1888, გვ. 123; В. Новицкий. Анапа и закубанские поселения. – Записки Кавказского отдела Императорского Русского географического общества (ЗКОИРГО). Кн. I. Тифлис, 1852, გვ. 19.
42 Н. С. Киняпина, М. М. Блиев, В. В. Дегоев. Кавказ и.., გვ. 128.
43 Ф. Ф. Торнау. Воспоминания о Кавказе и Грузии. – Русский вестник, т. 79, №2, 1869, გვ. 412, 414.
44 მ. დუმბაძე. დასავლეთ საქართველო XIX ს. პირველ ნახევარში. თბ., 1957, გვ. 247-248.
45 Очерки истории Карачаево-Черкесии. Т. I. Ставрополь, 1967, გვ. 287.
46 Очерки истории Карачаево-Черкесии, т. I, გვ. 287.
47 Социально-экономическое, политическое и культурное развитие народов Карачаево-Черкесии (1790-1917). Сборник документов. Под ред. докт. ист. наук. П. А. Шацкого, С. П. Шацкой. Ростов-на-Дону, 1985, გვ. 39-41; Гр. И. Филипсон. Воспоминания.., გვ. 95; Очерки истории Карачаево-Черкесии.., გვ. 288.
48 მ. დუმბაძე. იმერეთის სახელმწიფოს გაუქმება.., გვ. 883-884; Н. С. Киняпина. Внешняя политика.., გვ. 145, 148; Н. С. Киняпина, М. М. Блиев, В. В. Дегоев. Кавказ.., გვ. 128.
49 მ. დუმბაძე. იმერეთის სახელმწიფოს გაუქმება.., გვ. 884; История дипломатии. Издание второе, переработанное и дополненное. Т. I, М., 1959, გვ. 544; Н. С. Киняпина. Внешняя политика.., გვ. 148.

წყარო: ექვთიმე თაყაიშვილის სახელობის საქართველოს საისტორიო საზოგადოება
აფხაზეთის ორგანიზაცია
საისტორიო ძიებანი, 8-9, 2006

ლევან დადიანის ყოფილი მეუღლე დარეჯან შარაშია

ჯაბა სამუშია – Jaba Samushia (1971)

ვისთან სასიყვარულო კავშირის გამო მოაჭრა ლევან დადიანმა საკუთარ მეუღლეს ცხვირი

მეჩვიდმეტე საუკუნის დასავლეთ საქართველოს ისტორიაში ოდიშის მთავარს ლევან მეორე დადიანს განსაკუთრებული ადგილი უკავია. მისი მმართველობის დროს ოდიშის, ანუ სამეგრელოს სამთავრომ თავისი განვითარებისა და პოლიტიკური გავლენის ზენიტს მიაღწია. ისტორიკოსი ჯაბა სამუშია ლევან მეორეს ერთი მხრივ საინტერესო პიროვნებად, მეორე მხრივ კი ერთ-ერთ ტიპურ სეპარატისტად მიიჩნევს, რომელიც საკუთარი კუთხის განდიდებისკენ მიისწრაფოდა და ამ მიზნის მისაღწევად უკან არაფერზე იხევდა. ჯაბა სამუშია დღეს ჩვენი რესპონდენტია:

– ლევან დადიანი ერთი მხრივ საკმაოდ საინტერესო პიროვნება იყო, მეორე მხრივ კი, თავისი ზნეობითა და მენტალობით, თავისი ეპოქის შვილი. დადიანი ჭკვიანი მთავარი იყო, მზრუნველი საკუთარი სამთავროსი, მაგრამ იგი მოკლებული იყო საერთო ქართულ ცნობიერებას. მეტიც, ლევან მეორე ტიპური სეპარატისტი გახდა, რომელიც თავისი კუთხის განდიდებისკენ მიისწრაფოდა, დანარჩენ ქართულ კუთხეებს კი მოწინააღმდეგეებად აღიქვამდა და არბევდა. ევროპელი მისიონერები მას დადებითად ახასიათებენ. კათოლიკე მისიონერი დონ არქანჯელო ლამბერტი ლევან დადიანის შესახებ წერდა: „მისი საქმეები ცხადად გვიჩვენებენ, რომ ეს მთავარი ჩვენს განათლებულ ქვეყანაში რომ აღზრდილიყო და ჩვენი საუკეთესო მასწავლებლებისაგან სწავლა-განათლება მიეღო, ვერც ერთი მთავარი მას ვერ აჯობებდა. უმოძღვროდ და უოსტატოდ, მხოლოდ ბუნებით შეუთვისებია მას მარად საქებარი ზნე-ჩვეულებები“. ამ დახასიათების პარალელურად, ჩვენამდე მოღწეულია ისეთი ფაქტებიც, რომლებიც ლევან დადიანის პიროვნებას სხვა კუთხით გვიხატავენ. ვახუშტი ბატონიშვილი გვიამბობს: „ლევან დადიანი განდიდდა ფრიად და ესხმოდა იმერეთს დღესასწაულებზე და იმერელნი მრავალგზის დადევნებიან მათ, მაგრამ, როდესაც ისინი დაამარცხებდნენ იმერთ, დიდძალ ტყვეებს წაიყვანდნენ, რომლეთაც დაახსნევინებდნენ თავს ფულით და ამის შემდეგ დამკვიდრდა დაუფარავად ტყვის სყიდვა“. როგორც ვხედავთ, ქართველი მოღვაწეები საქართველოში ტყვეებით ვაჭრობის საშინელი სენის დამკვიდრებას ლევან მეორეს მიაწერენ, თუმცა ადამიანებით ვაჭრობას ამ დროს ის მასშტაბები არ ჰქონდა მიღებული, რასაც მოგვიანებით, მეჩვიდმეტე საუკუნის ბოლოსთვის მიაღწია, მაგრამ თავად ფაქტი ბევრის მეტყველია.

– როდის მოვიდა ლევან დადიანი ხელისუფლებაში და რა ვიცით მისი წარმომავლობის შესახებ?

– ლევან დადიანი დაიბადა მეთექვსმეტე საუკუნუს 90-იან წლებში მანუჩარ დადიანის ოჯახში. დედამისი, ნესტან-დარეჯანი, იყო კახეთის მეფის, ალექსანდრე მეორის ქალიშვილი, ანუ ერთის მხრივ – იგი არის ოდიშის მთავარი და მეორეს მხრივ ბაგრატიონთა შთამომავალიც. მას დედა ადრე გარდაეცვალა, რის შემდეგაც ალექსანდრე კახთა მეფემ სთხოვა მანუჩარ დადიანს, ლევანი კახეთში გაეგზავნა. გარკვეული ხნის განმავლობაში ლევან დადიანი კახეთში იზრდებოდა. ალექსანდრე მეორე გამოირჩეოდა თავისი გამჭრიახი პოლიტიკით, აღმშენებლობით. შვილიშვილიც ბევრ რამეში დაემსგავსა პაპამისს.

1611 წელს უეცრად გარდაიცვალა მანუჩარ დადიანი – დაახლოებით ზუგდიდის მიდამოებში ნადირობის დროს, ირემს გამოკიდებული მანუჩარ დადიანისა და მისი აზნაურის ცხენები ერთმანეთს შეეჯახნენ. მთავარი რამდენიმე დღეში გარდაიცვალა. სასიკდილო სარეცელზე მყოფმა მანუჩარმა მცირეწლოვანი ლევან დადიანი გიორგი ლიპარტიანს ჩააბარა. მამის გარდაცვალების შემდეგ ოდიშის ტახტზე ადის 14 წლის ლევანი.

– ვინ იყო გიორგი ლიპარტიანი?

– გიორგი ლიპარტიანი იყო დადიანთა ოჯახის წევრი, ლევანის ბიძა, რომელიც გარკვეული ხნის განმავლობაში უწევდა სამეგრელოს მცირეწლოვან მთავარს რეგენტობას.

ლევან დადიანი საკმაოდ მალე დაქორწინდა აფხაზთა მთავრის – სეტემან შარვაშიძის ქალიშვილზე, რომელთანაც მას დიდხანს არ მოუწია თანაცხოვრება.

– რატომ?

– შარვაშიძის ქალიშვილზე ქორწინებიდან ცოტა ხნის შემდეგ, ლევან დადიანს შეუყვარდა არც მეტი, არც ნაკლები, საკუთარი ბიცოლა – ბიძამისის გიორგი ლიპარტიანის მეუღლე, ახალგაზრდა ნესტან-დარეჯან ჭილაძე. მან საკუთარ ბიცოლასთან რომანი გააბა. ეს ისტორია იმას ჰგავს, რასაც ჩვენ ბოლო პერიოდში მდარე ხარისხის უცხოურ ტელესერიალებში ვხედავთ. შეყვარებული ლევან დადიანი ცოლს განქორწინების მიზნით ღალატს სწამებს. რამდენად შეესაბამება სინამდვილეს ეს ფაქტი, დღეს რთულია გარკვევა. საქმე ისაა, რომ ლევანს ჰყავდა პირველი ვეზირი მერაბ ქორთოძე, რომელთანაც სამეგრელოს დედოფალს სასიყვარულო კავშირი დაბრალდა. განაჩენი იყო საშინელი: ღალატის გამო ლევან დადიანმა საკუთარ მეუღლეს ცხვირი მოაჭრა. რაც შეეხება დედოფლის გულისსწორს, პირველ ვეზირს, ის განდევნილ იქნა ოდიშიდან გურიაში. ამ დროისათვის გურიელი, გურიის მთავარი, ლევან დადიანის სიძე იყო. ამის შემდეგ ლევან დადიანი ამალით ეწვია ბიძამისს სალიპარტიანოში, მოსტაცა საკუთარ ბიძას მეუღლე და ცოლად დაისვა.

– შარვაშიძის ცხვირმოჭრილ ასულს, ანუ დადიანის პირველ ცოლს რა ბედი ეწია?

– ის ლევან დადიანმა უკანვე მიაბრუნა მამამისთან. ცოლის მიბრუნებისთანავე დადიანი დიდძალი ჯარით მიაწყდა აფხაზეთს. შერვაშიძემ გააზრებაც ვერ მოასწრო, რა ხდებოდა, იგი კავკასიის მთიანეთში გაიხიზნა. თუმცაღა, მომავალში, შეურაცხყოფილ სეტემანს არასდროს გაუშვია ხელიდან შესაძლებლობა, სამაგიერო გადაეხადა ყოფილი სიძისთვის. ის ხშირად ესხმოდა და არბევდა სამეგრელოს. ასე რომ, შემთხვევითი არაა გარკვეული კავშირი აფხაზთა მთავრისა იმ შეთქმულებაში, რომელიც ლევან დადიანს მოუწყვეს საკუთარმა სიძემ – სიმონ გურიელმა, მასთან ჩასულმა განდევნილმა მერაბ ქორთოძემ და ვინმე აფხაზმა.

– როგორ დასრულდა ეს შეთქმულება?

– მერაბ ქორთოძემ გურიელის ტყვეობაში ყოფნისას მოახერხა, რომ გურიელი გადაებირებინა. რაც იცოდა თუ არ იცოდა, ყველაფერი „გაუმხილა“ მას.

ამ პერიოდისთვის გურია, ფაქტობრივად, სამეგრელოს პროტექტორატის ქვეშ იყო მოქცეული. მას რეალურად ოდიშის მმართველი განაგებდა. იმავდროულად, გურია შედიოდა იმ კოალიციაში, რომელიც თავის დროზე ლევანის მიერ იყო შექმნილი იმერეთის მეფის – გიორგი მესამის წინააღმდეგ. რაც შეეხება შეთქმულებას, ის საკმაოდ კარგად იყო ორგანიზებული. მასში დადიანის პირადი მეღვინეც იყო ჩართული. ოდიშის მთავრის კარზე ფარულად ჩავიდა მკვლელიც, თანამედროვე ტერმინი რომ ვიხმაროთ – ქილერი, ვინმე აფხაზი. ოდიშის მთავარს ჰქონდა ჩვეულება – ტრაპეზის დროს ერთსა და იმავე ადგილას ჯდებოდა. გეგმის მიხედვით, სწორედ ამ დროს უნდა მომხდარიყო თავდასხმა. მართლაც, დათქმულ დროს, მეღვინის ნიშანზე აფხაზმა დადიანს სკამის ზურგიდან მახვილი აძგერა, რომელიც მკერდის მხარეს უნდა გამოსულიყო. დადიანი საკმაოდ სწრაფი კაცი იყო: როგორც კი მახვილის წვერი იგრძნო ზურგზე, მაშინვე მაგიდაზე გადაემხო და, შედეგად, მხოლოდ კანის ზედაპირი დაუშავდა. ლევან დადიანმა გამოძიება დაიწყო თავისი მკვლელობის გამოსააშკარავებლად და გაარკვია, რომ შეთქმულებასთან კავშირში იყო მისი ძმა – იესე. ლევანმა მას თვალები დასთხარა და ქონება ჩამოართვა. ამის შემდეგ, სასტიკი რეპრესიები განახორციელა, მათ შორის, ხელთ ჩაიგდო საკუთარი ვეზირი მერაბ ქორთოძე და საშინელი სასჯელი მიუსაჯა: ის ჯერ მოკლეს, შემდეგ კი ცხედარი ზარბაზნიდან გაისროლეს.

– სიმონ გურიელს როგორ გაუსწორდა ლევან დადიანი?

– მერაბ ქორთოძის დასჯის შემდეგ ლევან დადიანმა გურიაზე გაილაშქრა და გურიელი ლანჩხუთთან დაამარცხა. მან დამარცხებულს თვალები დასთხარა და მის მაგივრად სხვა დასვა გურიის ტახტზე. ასეთი იყო ლევან დადიანის სისხლით ნაწერი ისტორია. რომლის პოლიტიკის ამოსავალი ფეოდალიზმია.

იმისათვის, რომ დადიანი კიდევ უფრო გაძლიერებულიყო და დასავლეთ საქართველოში დომინანტის სტატუსი მოეპოვებინა, საკუთარი და, გურიელის ცოლყოფილი – მარიამი, ცოლად შერთო როსტომ ხანს – ქართლის მმართველს. ამით მან ძლიერი ქართლის სამეფო მოკავშირედ გაიხადა. შესაბამისად, იმერეთი უკვე ორი მოკავშირით იქნა გარშემორტყმული. ასე გახდა ლევან დადიანი დასავლეთ საქართველოში ლიდერი. ის ყველაფერს აკეთებდა სამეგრელოს განსავითარებლად.

– რა ნაბიჯები გადადგა მან ამ მიზნით?

– ლევან დადიანმა ებრაელები სპეციალურად ჩაასახლა რუხში, რითაც შექმნა იმის პირობები, რომ ვაჭრობა განვითარებულიყო. არსებობს მისი მრავალი წერილი, რომის პაპისადმი მიწერილი, სადაც ის სთხოვს მისიონერების ოდიშში გამოგზავნას. ლევან დადიანი ცდილობდა, ოდიშში ზარბაზნის მცოდნეები მოეწვია, რათა სამეგრელოში ზარბაზნის ჩამოსხმა შეესწავლათ და დაეწყოთ. მან მაქსიმალურად შეწყვიტა ოსმალებთან ტყვეებით ვაჭრობა. სამეგრელოს მთავარი საკმაოდ დამოუკიდებელ პოლიტიკას აწარმოებდა თურქეთისა და ირანის წინააღმდეგაც. ის კარგ ურთიერთობაში იმყოფებოდა შაჰ-აბასთან, რომელმაც იგი მიიწვია კიდეც თავისთან ერევანში და შეთავაზა, რომ მის მხარეზე ჩართულიყო ოსმალთა წინააღმდეგ ბრძოლაში, რაზეც დადიანმა უარი შეუთვალა. ასევე კარგ ურთიერთობაში იმყოფებოდა ლევან დადიანი ხონთქართან – თურქეთის სულთანთან. ევროპელ მისიონერ, არქანჯელო ლამბერტის საინტერესო ისტორია აქვს შემონახული. როდესაც თურქეთის ელჩები მოდიოდნენ ოდიშში, დადიანი საზღვართან კაცს ახვედრებდა (ეს იყო გათვალისწინებული დიპლომატიური ეტიკეტით). საზღვრიდან, ვიდრე მთავრის სახლამდე, ელჩებს საშინელი, ჭაობიანი გზით ატარებდნენ, რომელთაც ერთი სული ჰქონდათ, როდის ჩავიდოდნენ სასახლეში. ღამეს ათენებინებდნენ სახლში, სადაც წვიმა ჩამოდიოდა, საჭმელად საშინელ საკვებს, ხოლო ღვინოდ მდარე ხარისხის სასმელს მიართმევდნენ. მთავრის კარზე მისულ ელჩებს ეგონათ, იქ მაინც გაუმასპინძლდებოდნენ სათანადოდ, მაგრამ დადიანი ღარიბულად ჩაცმული ეგებებოდა მათ და საკმაოდ ხელმოკლედ გაშლილ სუფრას ახვედრებდა. ასე არწმუნებდა ელჩებს, რომ მისი სამთავრო ღარიბი იყო. წარმოიდგინეთ, რა მოხსენებას წარუდგენდნენ ასეთ პირობებში ნამყოფი ელჩები სულთანს. ამით ანეიტრალებდა ლევან დადიანი თურქების ინტერესს ოდიშის სამთავროს მიმართ. ეს იყო მისი დიპლომატიური ხრიკი.

ყველაფრის მიუხედავად, ლევან დადიანს მაინც ტრაგიკული პირადი ცხოვრება ჰქონდა.

– გვიამბეთ ლევან დადიანის პირადი ცხოვრების შესახებ.

– რა თქმა უნდა, ტრაგედიაა ლევან დადიანის ქორწინება ნესტან-დარეჯანზე. იგი სიყვარულმა ისე დააბრმავა, რომ საკუთარი ბიცოლა გაიხადა გულისსწორად. მათ ორი ვაჟი შეეძინათ, რომელთაგან ერთი მათგანი, ალექსანდრე, ავადმყოფი იყო, ხოლო მეორე – მანუჩარ დადიანი – იზრდებოდა, როგორც მომავალი მთავარი. თუმცა, ერთ დღეს ის მოულოდნელად გარდაიცვალა. ამ ტრაგედიით გამწარებულმა ლევან დადიანმა თავზე ლახტი გადაირტყა. საბოლოოდ, ამ ტრავმის შედეგად, სამეგრელოს მთავარი გარდაიცვალა. ლევან დადიანი დაკრძალეს წალენჯიხის ტაძარში.

ეკა სალაღაია

ჟურნალი თბილისელებიhttp://www.tbiliselebi.ge

ბაგრატ IV, იერუსალიმის ჯვრის მონასტერი

ჯაბა სამუშია – ბაგრატ IV-ისა და ლიპარიტ ბაღვაშის კონფლიქტის გამომწვევი მიზეზის შესახებ

საქართველოში XIს. 40-იანი წლებიდან იწყება ერთ-ერთი ყველაზე ხანგრძლივი და სისხლისმღვრელი ომი მეფესა და ფეოდალურ ოპოზიციას შორის. სამოქალაქო დაპირისპირება, შესვენებებით, თითქმის, ორი ათეული წელი გაგრძელდა. ამ ომმა მნიშვნელოვნად შეაფერხა ქვეყნის წინსვლა-განვითარება. მის გამომწვევ მიზეზად კი იქცა სამეფო კარზე მოქმედი, პირველობისათვის მებრძოლი პოლიტიკურ დაჯგუფებათა შორის დაპირისპირება.
სამეფო კარზე ბევრი რამ იყო გასაყოფი. უმთავრესი მაინც საზოგადოებრივი მდგომარეობისა და გავლენის მოპოვება-შენარჩუნება იყო. ამ მიზნით დიდებულებს შორის იქმნებოდა დროებითი თუ ხანგრძლივი კავშირები, რომელიც მიმართული იყო ქვეყნის პოლიტიკურ პროცესებში დომინირებული მდგომარეობის მოპოვებისაკენ.
საქართველოს სამეფო კარზეც XI საუკუნის 30-40-იან წლებში აშკარად მოქმედებდა რამდენიმე კლანური დაჯგუფება. დასაწყისში მათ შორის დაპირისპირება ფარულ ხასიათს ატარებდა. 1040 წლიდან კი ეს ბრძოლა სამხედრო კონფლიქტში გადაიზარდა. როგორც უმრავლეს შემთხვევაში, შიდა დაპირისპირება კარგად გამოიყენა საქართველოს საგარეო მტერმა. XI საუკუნის I ნახევარში ასეთ სახელმწიფოს ბიზანტია წარმოადგენდა. ბერძნებმა მოახერხეს ამ უთანხმოების ჯერ გაღვივება, შემდეგ კი სამოქალაქო ომში გადაზრდა. იმპერიის მესვეურებმა, ფაქტობრივად, მიაღწიეს იმას, რასაც XIს. დასაწყისიდან ცდილობდნენ, შეექმნათ საქართველოს შიგნით ძლიერი პრობიზანტიური დაჯგუფება, რომელიც დააბალანსებდა ცენტრალურ ხელისუფლებას.
ეს გეგმა, მართლაც, დიდი ხანია კონსტანტინოპოლში გააჩნდათ, მაგრამ არ არსებობდა ის პირი, რომელიც რეალურად განახორციელებდა ამ ჩანაფიქრს და, ამდენად, ლიპარიტ ბაღვაშის ბიზანტიელთა მხარეზე გადასვლამ საშუალება მისცა საიმპერატორო კარს, საქართველოს წინააღმდეგ ეს ვერაგული გეგმა სისრულეში მოეყვანა(1).
ისტორიკოსები ხშირად მსჯელობენ საკითხზე, თუ ვინ იყო დამნაშავე და ინიციატორი ბაგრატ IV-სა და ლიპარიტ ბაღვაშს შორის ჩამოვარდნილი უთანხმოებისა. ჩვენი აზრით, ცალსახად ერთი მხარის დადანაშაულება ამ კონფლიქტის დასაწყის ეტაპზე არ შეიძლება. პასუხისმგებლობა უნდა დაეკისროს ორივე მებრძოლ ბანაკს. ცენტრალური ხელისუფლება კლდეკარის ერისთავთან დამოკიდებულებაში ბევრ რამეში უშვებდა შეცდომას, ბუნებრივია, ქვეყნის წინაშე დიდი დანაშაული მიუძღვის ლიპარიტსაც, უპირველესად, სამოქალაქო ომის გაღვივებასა და უცხო ძალის მოწვევისა გამო. საერთოდ, შთამომავლობა ყოველთვის ლმობიერია ცენტრალურ ხელისუფლების მიერ გადადგმული ნაბიჯების მიმართ, რაოდენ რადიკალური და ულმობელი არ უნდა იყოს იგი, და მეტად მკაცრია ფეოდალთა მიერ მეფის თუ სამეფო კარის წინააღმდეგ მიმართული აქციის შეფასებისას. ამას თავისი ახსნა აქვს. ნებისმიერი თანამედროვე ქვეყანა გარკვეულ ისტორიულ ტრადიციებზეა დაფუძნებული, რომლის წყალობით ჩვენ შეგვიძლია თვალი გავადევნოთ ამ სახელმწიფოს ფორმირების რთულ პროცესს. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, დროში წარმოვიდგინოთ, როგორ მიმდინარეობდა ამა თუ იმ ქვეყნის ჩამოყალიბება.
ამ პროცესში გამორჩეული როლი ეკისრებოდა ცენტრალურ ხელისუფლებას, რომელიც, უმრავლეს შემთხვევაში, წარმმართველ ძალას წარმოადგენდა. ამიტომაც, ქვეყნის შიგნით მოქმედი იმ პოლიტიკური დაჯგუფების საქმიანობა, რომელიც ამ პროცესებს უპირისპირდებოდა ან სამეფო ხელისუფლების მიერ დასახული პოლიტიკური კურსის განხორციელებას უშლიდა ხელს, შეფასებულია უარყოფითად. ნებისმიერი ქვეყნის ისტორიაში ცენტრისკენული ძალები ყოველთვის მიმზიდველია. სეპარატისტული მოძრაობა კი, პირიქით, ისტორიკოსთა კრიტიკას იმსახურებს. ასეთია ისტორიის კანონზომიერება და ამას ვერსად წაუვალთ. თუმცაღა, ისტორიკოსის ვალია მოვლენებს ჯეროვნად ჩაწვდეს და დეტალურად აჩვენოს თითოული ამ პროცესის გამომწვევი მიზეზები.
საქართველოში, XI საუკუნის 40-50-იან წლებში მიმდინარე სამოქალაქო ომის შეფასებისას, ბუნებრივია, ლიპარიტ ბაღვაშის როლი ყოველთვის უარყოფითად იქნება წარმოდგენილი, ვინაიდან იგი სეპარატისტული მოძრაობის მამამთავარი იყო და მისი ქმედება ქვეყნის ერთიანობის ბალავარს ასუსტებდა. მაგრამ, მიუხედავად ამისა, ამ კონფლიქტის დასაწყის ეტაპზე დაპირისპირებაზე პასუხისმგებლობა ცენტრალურ ხელისუფლებასაც ეკისრება, რამეთუ სამეფო კარის არაგეგმაზომიერმა მოქმედებებმა კლდეკარის ერისთავი მტრად აქცია. მეტიც, ბაგრატი IV-ს გარემოცვა ფარულად ებრძოდა ლიპარიტს და ცდილობდა მისი პოლიტიკური ასპარეზიდან ჩამოშორებას. ზემორეთქმული არ უნდა გავიგოთ ისე, თითქოს ამით გვსურს ლიპარიტ ბაღვაშის რეაბილიტაცია. უბრალოდ, ჩვენი მიზანია ვაჩვენოთ, რომ არც ის ფეოდალები იყვნენ უცოდველნი, რომლებიც სამეფო კარს ამოფარებულნი საკუთარ პოლიტიკურ თამაშს აწარმოებდნენ.
ლიპარიტ ბაღვაშის გაორგულება ერთბაშად არ მომხდარა და მას რამდენიმე მოვლენა უძღვოდა წინ. ბაგრატ IV-ის გამეფებისას დატრიალებული მოვლენების დროს, სამეფო კარზე, აშკარაა, დიდ გავლენას მოიხვეჭდა ლიპარიტ ბაღვაში. 1028 წელს, იგი სათავეში ჩაუდგა ქართველ პატრიოტთა დასს და წინ აღუდგა ბიზანტიელთა აგრესიას ჯავახეთსა და კლდეკარში. ბაღვაშთა ეს თაობა _ რატი ბაღვაში, ლიპარიტ ბაღვაში _ სამეფო კარის ერთგულები ჩანან. სამეფო ხელისუფლებაც შესაბამისად აფასებდა მათ თავდადებას. პირველ ეტაპზე ლიპარიტ ერისთავი საქართველოს სამეფო კარის გავლენის ზრდისათვის ქედმოუხრელი მებრძოლია. მას არაერთხელ დაუმტკიცებია ბაგრატ IV-თვის თავისი ერთგულება. 1030 წლისათვის ლიპარიტის სარდლობით გაემართა “აფხაზთა და ქართველთა“ ლაშქარი განძაზე სალაშქროდ(2).
“მატიანე ქართლისას“ ავტორი აღნიშნავს: “და დიდი ფადლონ, ავად იქცეოდა, და სწუნობდა ყოველთა მოთაულთა ამის სამეფოსათა. და ვიდრე ყრმაღა იყო ბაგრატ, შეკრბეს ლაშქარნი ამის სამეფოსანი, იპირნეს ლიპარიტ და ივანე აბაზას-ძე; მოვიდა დიდი კვირიკე, რანთა და კახთა მეფე, დავით სომეხთა მეფე, და ჯაფარ ამირა ტფილელი, რამეთუ ესე ყოველნი პირობითა კვირიკესითა შეკრებულ იყვნეს ეკლეც ფადლონს ზედა; გააქციეს ფადლონ და აუწყვიდეს ლაშქარი, აიღეს ავარი და განძი ურიცხვი“.(3). ამ ცნობიდან კარგად ჩანს, რომ ლიპარიტ ბაღვაში ბაგრატ IV-ს მომხრე ფეოდალთა შორის აშკარა ლიდერი იყო და საქართველოს სამეფო კარის ნდობითაც სარგებლობდა.
XIს. 30-იანი წლებში ლიპარიტ ბაღვაში, როგორც ჩანს, სამეფო კარის დასტურით, ცდილობს ქალაქ თბილისის შემოერთებას. 1032 წელს მან და ქართლის ერისთავმა, ივანე აბაზას ძემ, მოტყუებით გამოიყვანეს თბილისის ამირა ჯაფარი ქალაქიდან და მუხათგვერდთან შეიპყრეს. “მატიანე ქართლისა“ აღნიშნავს: “და სიმცირესავე შინა ბაგრატ მეფისასა ლიპარიტ ლიპარიტის ძემან და ივანე აბაზას-ძემან, ქართლის ერისთავმან, მუხათგუერდსა გამოიტყუეს ტფილელი ამირა ჯაფარ, და შეიპყრეს, და დიდი ხანი დაყვეს პატიმრობასა შინა, და წარუღეს ბირთვისი“(4).
ამ ცნობას ადასტურებს სოფ. განახლების(5) ეკლესიის წარწერა: “ქრონიკონი იყო სმიბ (1032). მოწყალებითა ღმრთისათა, მე,  თევდორე ღირს ვიქმენ აღშენებად წმიდისა საყდრისა, ადიდენ ღმერთმან, ბაგრატ მეფისა სალოცველად, და შემდგომად ლიპარიტ ერისთავთა ერისთავისა. მას ჟამსა დაიდვა ბალაჰვარი, ოდეს შეიპყრა ლიპარიტ ერისთავთა ერისთავმან ამირა“(6) ეს იყო მეტად მნიშვნელოვანი პოლიტიკური გადაწყვეტილება. თბილისის შემოერთებით საქართველოს გაერთიანების საქმეში ერთი დიდი ეტაპი მთავრდებოდა.
ბაგრატ IV-ის ხელში ექცეოდა არა მარტო ეკონომიკურად ძლიერი ქალაქი, არამედ საქართველოს მეფე თავის კონტროლს აწესებდა სტრატეგიული თვალსაზრისით ისეთ რეგიონზე, საიდანაც ადვილი იქნებოდა შემდგომში სამხედრო ექსპანსიის განხორციელება კახეთ-ჰერეთისა და ტაშირ-ძორაგეტის სამეფოების წინააღმდეგ. ერთიანი საქართველოს მეფეებიდან თბილისზე გავლენის დამყარებას შეეცადა ბაგრატ III, მაგრამ მას ქალაქის ამირას ინსტიტუტის მოსპობა არ უცდია. 1032 წლისათვის კი საქართველოს ხელისუფლების ნაბიჯი გაცილებით რადიკალური იყო.
ჩვენ თავისუფლად შეგვიძლია ვიფიქროთ, რომ ამირა ჯაფარის შეპყრობის შემდეგ, თბილისის შემოერთების შემთხვევაში საამიროს არსებობის საკითხიც კითხვის ნიშნის ქვეშ დადგებოდა.
საქართველოს სამეფო კარი თბილისის საამიროს მიმართ აშკარა კონფრონტაციის გზას დაადგა. ასეთი პოლიტიკური კურსის ცვლილება მეტად მოულოდნელი იყო. ამირა ჯაფარი კლდეკარის ერისთავთან შესახვედრად ყოველგვარი ეჭვისა და საფრთხის გარეშე გამოდის, ეს კი მეტყველებს იმაზე, რომ ამირას ერთი წუთითაც არ ეპარება ეჭვი ქართული მხარის განზრახვაში.
ეს, ბუნებრივიცაა, რამეთუ რამდენიმე წლის წინ საქართველოს სამეფო კარი (ლიპარიტ ბაღვაშის მეთაურობით) და თბილისის ამირა მოკავშირეები იყვნენ განძაზე ლაშქრობისას. ამ ურთიერთობით ისარგებლეს ლიპარიტ ბაღვაშმა და ივანე აბაზას ძემ და ამირა უეცრად დააპატიმრეს. მიუხედავად იმისა, რომ ამირა მათ ხელში იყო, ქართველმა ფეოდალებმა ვერ მოახერხეს თბილისის აღება და მხოლოდ ბირთვისის ციხე წაართვეს ჯაფარს. “მატიანე ქართლისას“ ავტორის თქმით, თბილისის ამირას ბედი, მუხათგვერდის შემდეგ, საკმაოდ მძიმედ წარმართულა.
იგი დიდი ხნის მანძილზე იყო ტყვეობაში. ჩვენ შეგვიძლია, დაახლოებით გამოვიანგარიშოთ ამირა ჯაფარის პატიმრობის ხანგრძლივობა. მემატიანის ცნობით, ჯაფარის განთავისუფლების შემდეგ, მალევე (“შემდგომად მცირედისა ჟამსა“), ქართველებს ხელახალი საომარი მოქმედებები დაუწყიათ თბილისის საამიროს წინააღმდეგ. ეს უკანასკნელი ლაშქრობა კი 1038 წელსაა სავარაუდო(7). ქართველ მემატიანეს თუ დავუჯერებთ, ჯაფარი ბაგრატ IV-ს ამ მოვლენის უწინ გაუთავისუფლებია. ამდენად, ამირას თბილისში დაბრუნება 1037 წლის ახლო ხანებში უნდა მომხდარიყო.
ყოველივე ზემორეთქმული კი მიუთითებს, რომ თბილისის ამირას ტყვეობაში თითქმის ხუთი წელი დაუყვია (“ტფილელი ამირა ჯაფარ, და შეიპყრეს, და დიდი ხანი დაყვეს პატიმრობასა შინა…“(8). მიუხედავად იმისა, რომ ამირა დაპატიმრებული იყო და შეიძლებოდა ასე უპატრონოდ მყოფი ქალაქის აღების ორგანიზება, სამეფო კარმა მიიღო გაურკვეველი გადაწყვეტილება _ ამირა გაათავისუფლა ტყვეობიდან და კვლავ თბილისში დააბრუნა. ეს გადაწყვეტილება საკმაოდ უცნაურად ჩანს, ვინაიდან, ამ მოვლენიდან მცირე ხნის შემდეგ, “აფხაზთა და ქართველთა“ მეფემ თბილისის წინააღმდეგ ახალი დიდი ლაშქრობის მოწყობა ბრძანა. ივ. ჯავახიშვილი თავის დროზე მიუთითებდა, რომ `მას შემდგომ, როდესაც ამირას ბირთვისი წაართვეს ქართველებმა, მცირეწლოვან გვირგვინოსანს შეებრალა ტფილისის მფლობელიო~ და კვლავ ქალაქის ამირად დაამტკიცაო(9).
მაგრამ საეჭვოა, მარტო ბაგრატ IV-ის გულკეთილობის გამო გაეთავისუფლებინათ ჯაფარი. ვფიქრობთ, გადაჭარბებულია ასევე ვ.. კოპალიანის მოსაზრებაც, რომ თითქოს “ლიპარიტის გაძლიერების მოწინააღმდეგე აზნაურების ჩაგონებით ბაგრატ IV-მ გაათავისუფლა ამირა და ამით ლიპარიტს ჩაუშალა თბილისის საამიროს ხარჯზე თავისი სამფლობელოს გაფართოების გეგმა“.(10)
ნაკლებ დასაჯერებელია, ლიპარიტის წინააღმდეგ მოწყობილი შეთქმულების ორგანიზატორი ბაგრატ IV ყოფილიყო. ვ. კოპალიანი მართალია, როდესაც ამირას ქალაქში დაბრუნების ინიციატორად კლდეკარის ერისთავის მოწინააღმდეგე დიდებულებს მიიჩნევს, მაგრამ მეცნიერი აშკარად აჭარბებს, ამ დაჯგუფების ლიდერად ბაგრატ IV-ს რომ მიიჩნევს (მეფემ “გაანთავისუფლა ამირა და ამით ლიპარიტს ჩაუშალა თბილისის საამიროს ხარჯზე თავისი სამფლობელოს გაფართოების გეგმა“).(11) ჯერ ერთი, ბაგრატი ამ დროს მხოლოდ 16 წლისაა და მეორეც, ეს ასე რომ იყოს კიდეც, ამ მოვლენიდან ცოტა ხნის შემდეგ ლიპარიტის ჩაგონებით სამეფო ოჯახი რატომ დაიწყებდა თბილისის შემოერთებისათვის ახალ ლაშქრობას, თანაც უფრო მასშტაბურს. “თბილისის საამიროს ხარჯზე“ ლიპარიტის სამფლობელოს გაფართოების საფრთხე ამჯერად არ იარსებებდა?
ამირა ჯაფარის გათავისუფლებას აშკარად ნაჩქარევი გადაწყვეტილების კვალი ამჩნევია. როგორც ჩანს, ლიპარიტ ბაღვაშის მოწინააღმდეგე ფეოდალებმა დრო იხელთეს და ბაგრატ IV-ს კლდეკარის ერისთავის საზიანო გადაწყვეტილება მიაღებინეს, მაგრამ მოგვიანებით, საქმეში თავად ლიპარიტ ბაღვაში ჩარეულა და მეფე დაურწმუნებია თბილისის საამიროს წინააღმდეგ ლაშქრობის აუცილებლობაში. კლდეკარის ერისთავმა, მართალია, დროებით, მაგრამ მაინც, მიაღწია მოწინააღმდეგე კლანზე გარკვეულ გამარჯვებას. “მატიანე ქართლისას“ ავტორი პირდაპირ მიუთითებს, რომ ბაგრატ IV-ს თბილისზე მეორე ლაშქრობის გადაწყვეტილება ლიპარიტმა მიაღებინა(12). “შემდგომად მცირედისა ჟამისა აზრახა ლიპარიტ ბაგრატს წაღებად ტფილისისაო“ _ დასძენს მემატიანე(13). უდავოა, იქ სიტყვა “აზრახაში“ მეფის დაყოლიება, გადარწმუნება იგულისხმება. წყაროს ცნობების ანალიზის შემდეგ, ჩვენს წინაშე გადაიშლება სამეფო კარზე არსებული პოლიტიკურ დაჯგუფებათა ბრძოლის საკმაოდ საინტერესო ისტორია. სწორედ, ამ კლანთა შორის დაპირისპირებაში უნდა ვეძიოთ კიდეც მოგვიანებით ლიპარიტის განდგომის მიზეზიც.
“მატიანე ქართლისას“ ავტორი საკმაოდ საინტერესოდ აღწერს 1038 წელს დაწყებულ თბილისის მეორე გარემოცვის მიმდინარეობას: “მოადგეს ტფილისსა მტკუარსა ამიერით, ზემოთ და ქვემოთ, აფხაზთა მეფისა ლაშქარნი, და წყალსა იმიერით, ისნით კერძო მოადგეს ლაშქარნი კახნი და ჰერნი… და ბრძოდეს ორ წელ ტფილისსა. და მას ჟამსა იყო ამირა ჯაფარ, ძე ალისა“.(14)
თბილისის გარშემო საალყო რკალი შეიკრა, ბუნებრივია, გადაიკეტებოდა ქალაქში შესასვლელი ყველა გზა, ვინაიდან, თავიდანვე იქნებოდა გადაწყვეტილი თბილისის გარე სამყაროსთან მოწყვეტა.
ამას გარდა, “აფხაზთა მეფის“ ლაშქარმა დაიწყო საამიროს სხვა ციხეების გარემოცვა. ქართველთა მიზანი თავიდანვე მიმართული იყო იქითკენ, რომ მოეხდინათ თბილისის საარსებო რესურსების გამოფიტვა. ალყამ ორ წელს გასტანა. ამასობაში, ქალაქში საშინელი შიმშილი ჩამოვარდა. როგორც მემატიანე აცხადებს, თბილისში “ლიტრა ვირის ხორცი“ ხუთასი დრამა ღირდა.
ამ პირობებში ჩავარდნილმა მოსახლეობამ, ამირას ზურგს უკან, ქალაქის ბაგრატ IV-სადმი გადაცემა გადაწყვიტა. “ტფილელთა, _ დასძენს მემატიანე, _ განიზრახეს მოცემა ტფილისისა. და ამის ქალაქისა ბრძოლასა შინა წაუხუნეს ციხენი ორბეთი და ფარცხისი აფხაზთა მეფისა ლაშქართა“.(15) თავის მხრივ, არც ამირა აპირებდა ომის გაგრძელებას. მან კარგად იცოდა მოსახლეობის განწყობა და ჩუმად ქალაქიდან გაპარვას ფიქრობდა. “და ამირა შეეკაზმა თავის ლაშქრითა, _ მიუთითებს ისტორიკოსი, _ შემზადა ტივები და ნავები ღამით წარსვლად განძას ლაშქრის თანა ფადლონის შვილსა“.(16) თითქმის ყველაფერი შემზადებული იყო იმისათვის, რომ თბილისი დაცემულიყო, მაგრამ ამ დროს ბაგრატ IV-მ მიიღო გადაწყვეტილება, რომლის ახსნა ერთობ ძნელია. მან ქალაქს ალყა მოხსნა, ამირა ჯაფართან ზავი გააფორმა და ქალაქს გაეცალა.
ვინაიდან მეფის ეს ნაბიჯი, მოგვიანებით, ლიპარიტის გაორგულების მიზეზად იქცა, ცოტა ვრცლად შევეხოთ ამ მოვლენას.
ივ. ჯავახიშვილი ბაგრატ IV-ის ამ აჩქარების მიზეზად ირანსა და აზერბაიჯანში თურქთა გამოჩენას ასახელებს. მისი მითითებით, იბნ-ალ-ასირს შემონახული აქვს ერთი ძვირფასი ცნობა, რომელიც ქართველთა უცნაური აჩქარების, ალბათ, ერთ-ერთი მიზეზი უნდა ყოფილიყო(17). იბნ ალ-ასირი წერს: “429 (1037-38) წელს აფხაზთა მეფემ ქალაქი თბილისი ალყაში მოაქცია და მიუხედავად იმისა, რომ მოსახლეობის მხრიდან მედგარ წინააღმდეგობას წააწყდა, გარემოცვას და შევიწროებას მაინც განაგრძობდა. როდესაც ხორაგი გამოელია და სურსათის მოწოდება შეწყდა, მოსახლეობამ აზერბაიჯანის მუსლიმებს დახმარება და სამხედრო მხარდაჭერა სთხოვა. მაგრამ, როდესაც ღუზებმა აზერბაიჯანამდე მიაღწიეს და აფხაზებმა მათი მოახლოება შეიტყვეს და ისიც გაიგეს, თუ როგორ უსწორდებოდნენ ისინი სომხებს, შიშისაგან თბილისს მაშინვე ალყა მოხსნეს და დატოვეს“.(18) შემდეგ ივ. ჯავახიშვილი დასკვნის სახით დასძენს: “ეს გარემოება სრულებით ახალ შუქსა ჰფენს ქართველ დიდებულთა და ბაგრატის საქციელს. ალბათ, ისინი დარწმუნებულები იყვნენ, რომ სელჩუკიანთა შემოსევა ქართველებს კეთილს არაფერს მოუტანდა და ქვეყნის აოხრებას ისევ ნებაყოფილობით დაზავება არჩიეს. ამ მხრივ ბაგრატისა და დიდებულთა გადაწყვეტილება გონივრული და ფრთხილი იყო“.(19) ეს მოსაზრება მოგვიანებით არაერთმა ისტორიკოსმა გაიზიარა(20).
ფაქტობრივად, ისე იქნა ვითარება წარმოდგენილი, რომ თითქოს ბაგრატ IV-ს თურქ-სელჩუკთა მოსალოდნელმა ლაშქრობამ აიძულა მოეხსნა ალყა თბილისისათვის. ქართულ ისტორიოგრაფიაში ასევე არის მცდელობა, “მატიანე ქართლისასა“ და იბნ ალ-ასირის ცნობების შეჯერებისა. მ. ლორთქიფანიძე ამ მოვლენებზე მსჯელობისას აღნიშნავს: “გადამწყვეტი გავლენა ბაგრატზე ლიპარიტის მოწინააღმდეგე დაჯგუფებამ მოახდინა, რომელსაც არ მიაჩნდა სასურველად ლიპარიტის გაძლიერება. შესაძლებელია, გარკვეული გავლენა ბაგრატის გადაწყვეტილებაზე მოახდინა ცნობამ ამირას დასახმარებლად სელჩუკიანთა ლაშქრის წამოსვლის შესახებ“.(21) ბ. სილაგაძე მიიჩნევს, რომ თბილისის ალყის მოხსნა ლიპარიტის მოწინააღმდეგე ფეოდალების ინსპირირებული იყო(22).
იმთავითვე უნდა აღინიშნოს, რომ 1040 წლის ახლო ხანებში თურქ-სელჩუკებმა სამხრეთ აზერბაიჯანი კი არ დაიკავეს, არამედ მათ ამ პროვინციის მხოლოდ ნაწილი მოარბიეს. თავად იბნ ალ-ასირი წერს, რომ “ღუზებმა აზერბაიჯანამდე მიაღწიესო“.
(23) ირანის დასავლეთ ნაწილში თურქული ტომების მასობრივი მიგრაცია გაცილებით გვიან მოხდა. თბილისის ალყის დროს კი არათუ საქართველოში, არამედ სამხრეთ კავკასიაში მათი შემოსევის საფრთხე არ არსებობდა. საილუსტრაციოდ, მოკლედ გავადევნოთ თვალი თურქ-სელჩუკთა ირანში დამკვიდრების ისტორიას.
ირანში თურქ-სელჩუკთა გამოჩენამდე საკმაოდ სერიოზული პოლიტიკური პროცესები მიმდინარეობდა. აბასიანთა სახალიფოს დაშლის შემდეგ ირანში ახალი პოლიტიკური ერთეულები ჩამოყალიბდა. IX-X საკუნეებში უკვე მთელი ირანი მოფენილი იყო სხვადასხვა სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნებით. 900 წელს ისმაილ სამანიდმა მოახერხა არა მარტო ხორასანის, არამედ მთელი აღმოსავლეთ ირანის ხელში ჩაგდება. თავისი ძლიერების ზენიტში სამანიდების სამეფო ფლობდა მავერანაჰრს, ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ ირანს, მათ შორის ხორასანს. Xს. მიწურულს სამანიდების ეს წარმატება საფუძვლიანად შეირყა. დანაწევრების პროცესი უკვე თვით სამანიდების სამფლობელოებსაც შეეხო. ამ პერიოდში მათ საბოლოოდ ჩამოშორდა შუა აზია და ამუდარიის ჩრდილო-აღმოსავლეთი ნაწილი, სადაც გაბატონდნენ თურქი ყარახანიდები. აღმოსავლეთ ირანში და ავღანისტანში ჩამოყალიბდა ღაზნევიანთა სამეფო, რომელმაც მნიშვნელოვან წარმატებას მიაღწია მაჰმუდ ღაზნევის მმართველობის დროს, როდესაც სამანიდების სამფლობელოს დიდი ნაწილი, მათ შორის, ხორასანი ღაზნევიანთა გავლენის ქვეშ მოექცა. ამდენად, აღმოსავლეთ ირანში X-XI საუკუნეების მიჯნაზე არსებობდა სამანიდების, ღაზნევიანთა და ყარახანიდების სახელმწიფოები. სწორედ ამ პოლიტიკურ ერთეულებთან მოუწიათ ურთიერთობა თურქ-სელჩუკებს თავიანთი დასავლეთის მიმართულებით დაწყებული მიგრაციის პირველ ეტაპზე.
დასავლეთ ირანშიც XI საუკუნის დასაწყისში ანალოგიური სიტუაცია სუფევდა. აქ რამდენიმე პატარა პოლიტიკური ერთეული არსებობდა, რომელთაგან გამოირჩეოდა რავადიანთა და შადადიანთა საამიროები. 1025 წლისათვის თურქ-სელჩუკთა ერთერთი დიდი გაერთიანება ღაზნელთა მხარეზე გადვიდა და სულთან მაჰმუდს ხორასანში მიწების გამოყოფა სთხოვა. სწორედ ხორასანში სელჩუკთა გადასვლით იწყება ის დიდი თურქ-სელჩუკთა მოძრაობა, რომელმაც მოგვიანებით უდიდეს იმპერიას ჩაუყარა საფუძველი. მაგრამ, თავიდანვე უნდა ითქვას, რომ ეს იყო მხოლოდ შედარებით პატარა ჯგუფის გადასვლა ისტორიული ირანის ტერიტორიაზე. მიუხედავად იმისა, რომ მაჰმუდ ღაზნევის უახლოესი მრჩეველი და ვეზირი არსლან ჰაჯიბი საგანგებოდ ურჩევდა სულთანს უარი ეთქვა ოღუზთა ამ წინადადებაზე, იგი მაინც დათანხმდა მათ ჩამოსახლებაზე. თურქულ ტომებს საცხოვრებლად და საძოვრებისათვის ნესას, ფერავეს და აბივერდის რაიონი დაუთმეს. სამაგიეროდ, თურქ-სელჩუკებს სულთნისთვის ლაშქარი უნდა მიეშველებინათ(24).
ხორასანში თურქ-სელჩუკთა პირველი ტალღის გამოჩენის მიუხედავად, ძირითადი ნაწილი ოღუზი ტომებისა მაინც სირდარიისა და მავერანაჰრის ტერიტორიაზე ცხოვრობდნენ. შემდგომში დასავლეთ აზიის ისტორიაში კარგად ცნობილი ჩაღრი-ბეგდაუდი, თოღრულ-ბეგი და იბრაჰიმ-იინალი ჯერ კიდევ ყარახანიდების სამფლობელოებში მომთაბარეობდნენ. მათი მიგრაცია დასავლეთ აზიის მიმართულებით შედარებით გვიან დაიწყო. 1035 წელს ჩაღრი-ბეგ დაუდმა და თოღრულ-ბეგმა ხორასანში გადასვლა გადაწყვიტეს და იმავე წლის მაისში ამუდარია გადალახეს.
სელჩუკთა ახალი ტალღა ნესასა და ფერავეს გარშემო დაბანაკდა. ხორასანში თურქ-სელჩუკთა დიდი ნაკადის გადმოსვლისთანავე, ამ უკანასკნელთ, შეუერთდა მაჰმუდ ღაზნევის მიერ რამდენიმე წლით ადრე გადმოსახლებული ოღუზ-თურქებიც(25).
სულთანი მასუდი, ამჯერად, საკმაოდ უარყოფითად შეხვდა სელჩუკთა ხორასანში ჩამოსახლებას. მან თურქული ტომების განდევნა გადაწყვიტა და ლაშქრობის სამზადისს შეუდგა. გადამწყვეტი ბრძოლა მოხდა 1035 წელს ფერავესა და შაჰრესთანს შორის. ამ ბრძოლაში სულთნის არმია სასტიკად დამარცხდა(26).
სელჩუკებმა დიდძალი ნადავლი იგდეს ხელთ, მათ შორის, სულთან მასუდის ხაზინა. ამ მარცხის შემდეგ, ღაზნევიანთა სამეფო იძულებული შეიქმნა ხელშეკრულება დაედო თურქ-სელჩუკებთან, რომლის ძალითაც ამ უკანასკნელთა კუთვნილებაში გადადიოდა ხორასანის საკმაოდ დიდი ტერიტორია _ ნესა, ფერავე და დე-ჰისთანი(27). მაგრამ ამ შეთანხმებამ რამდენიმე თვე გასტანა. 1036 წლის თებერვალში ღაზნელთა სახელმწიფოს ზედაფენის ზეწოლის შემდეგ მასუდმა თურქ-სელჩუკთა წინააღმდეგ ახალი ლაშქრობა მოაწყო, მაგრამ მისმა მხედრობამ კვლავ მარცხი განიცადა, რასაც მოჰყვა სელჩუკთა ახალი მოთხოვნები. მათ პრეტენზიებზე მასუდმა უარით უპასუხა. ეს იქცა საბაბად და თურქ-სელჩუკები თავად გადავიდნენ შეტევაზე. მათ 1037წ. 22 აპრილს აიღეს ქ. მერვი. სრულიად სამართლიანად ფიქრობს ბ. ზახოდერი, რომ მერვის აღებით, ფაქტობრივად, საფუძველი ჩაეყარა სელჩუკთა დამოუკიდებელ სახელმწიფოს, ვინაიდან სწორედ ამ ქალაქში თურქ ოღუზთა წინამძღოლებმა მოითხოვეს ხუტბა წარმოეთქვათ არა სულთან მასუდის, არამედ ჩაღრი-ბეგ დაუდის სახელზე(28).
დაცემის პირას მყოფ ღაზნელთა სახელმწიფოს საფუძველზე უკვე შეიმჩნევა ახალი, მზარდი პოლიტიკური გაერთიანების კონტურები. ქ. მერვის აღების შემდეგ კი თურქ-სელჩუკებმა თავიანთ დაპყრობით ომებს ახალი მასშტაბები შესძინეს. 1038 წელს მათ ხორასანში ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ქალაქი ნიშაპური აიღეს და თოღრულ-ბეგი ხორასნის სულთნად აირჩიეს(29). XIს. 30-იანი წლების მიწურულს აზიის პოლიტიკურ რუკაზე ახალი სახელმწიფო გამოიკვეთა. სელჩუკთა ასეთმა წარმატებამ დიდად შეაშფოთა ღაზნევიანთა სახელმწიფოს მესვეურნი. 1038 წლის დასასრულს მასუდ ღაზნევმა მოაწყო ყველაზე დიდი ლაშქრობა სელჩუკთა წინააღმდეგ. თითქმის წელიწად ნახევარი სულთანი სასტიკად ებრძოდა თურქ ოღუზებს ხორასანში, მაგრამ მთელი ეს კამპანია 1040წ. მაისში, დენდანეკანთან ღაზნელთა სასტიკი დამარცხებით დასრულდა(30). ამიერიდან, ხორასანი საბოლოოდ გადავიდა სელჩუკთა ხელში. თოღრულ-ბეგი კი სიმბოლურად ბრძოლის ველზე დასვეს ტახტზე. აღმოსავლეთ ირანის უმდიდრესი რეგიონის ხელთგდების შემდეგ თურქ-ოღუზთათვის უკვე გზა ხსნილი იყო ირანის ცენტრალურ და დასავლეთ პროვინციებისაკენ, აქედან კი ბიზანტიისაკენ.
დასავლეთ ირანის მიმართულებით თურქული ტომების აქტიური მიგრაცია დაიწყო XIს. 30-40-ანი წლების მიჯნაზე. დენდანეკანთან ბრძოლის შემდეგ თოღრულ-ბეგმა მოახერხა რამდენიმე სერიოზული პუნქტის დაკავება ირანში. თანდათანობით თურქ ოღუზთა ხელში გადადის რეი, გურგანი, ტაბარისტანი, ჯიბალი.
ამ დროს, ჩარღი-ბეგ დაუდი, ძირითადად, ირანის სამხრეთ-აღმოსავლეთი პროვინციების დაპყრობით იყო დაკავებული. თურქ-სელჩუკები ბიზანტიის საზღვრებთან XIს. 30-იან წლებში გამოჩნდნენ, მაგრამ ძირითადად ეს იყო დაზვერვითი და მარბიელი ხასიათის ლაშქრობები. პირველი ლაშქრობა ბიზანტიის შემადგენლობაში მოქცეულ სომხურ პროვინციებზე, თურქ-სელჩუკებმა განახორციელეს სამხრეთ აზერბაიჯანიდან 1037/1038 წლებში(31). სირიული წყაროების მიხედვით კი, პირველი დიდი ბრძოლა სელჩუკებსა და ბიზანტიელებს შორის მომხდარა 1037 წელს ქ. ბერკლის მიდამოებში, სადაც თურქ ოღუზებს სერიოზული წარმატებისთვის მიუღწევიათ(32). ამ დროიდან მოყოლებული, ბიზანტიის იმპერიის წინაშე, მართალია, მთელი სიმწვავით არა, მაგრამ უკვე დადგა ოღუზთა მარბიელი ლაშქრობების პრობლემა(33).
1040 წლისათვის თურქ-სელჩუკები, ძირითადად, აღმოსავლეთ ირანის დაპყრობით იყვნენ დაკავებულნი. მათი სამხრეთ აზერბაიჯანში გამოჩენა, მხოლოდ მარბიელი ლაშქრობა იყო და მეტი არაფერი. ს. მარქარიანის მითითებით, თურქ-სელჩუკებმა, მხოლოდ, 1055წ. მიწურულს მოახერხეს დასავლეთ ირანის დაპყრობა(34).
ამდენად, ცალსახად უნდა ითქვას, რომ XIს. 40-იანი წლების დასაწყისში თურქული ტომების შემოსევის არავითარი საფრთხე საქართველოში არ არსებობდა. ისინი მოძრაობდნენ თბილისიდან კარგა მოშორებით და იმისათვის, რომ ოღუზები გარემოცულ ქალაქს მიშველებოდნენ, საჭირო იყო მათ გამოევლოთ სამხრეთ კავკასიისა და მის მომიჯნავე ტერიტორიაზე არსებული რამდენიმე პოლიტიკური ერთეული, რაც ერთობ რთული, შეიძლება ითქვას, წარმოუდგენელი, სამხედრო რეიდი იქნებოდა. თურქსელჩუკთა შემოსევის საფრთხეს ამ პერიოდში არ გრძნობდნენ სამხრეთ აზერბაიჯანის მოსაზღვრე რეგიონები. მაგალითად, დვინის ამირა აბუ-ლ-ასვარი სწორედ 1040 წელს ებრძოდა ტაშირ-ძორაგეტის მეფეს დავითს. ისე გამოდის, რომ მხოლოდ ქართველებს შეშინებიათ და პანიკურ მდგომარეობაში ჩავარდნილან აზერბაიჯანში თურქ-ოღუზთა მარბიელის გამოჩენის გამო. ასეთი ვარაუდი, უდავოა, გადაჭარბებულია. შეუძლებელია, საქართველოდან რამდენიმე ასეული კილომეტრით დაშორებულ რეგიონში სათარეშოდ წამოსული ოღუზთა მოსვლა ბაგრატ IV-სა და სამეფო კარს სერიოზულად მიეღო.
იბნ ალ-ასირის მონათხრობს თუ კარგად ჩავუკვირდებით, დავინახავთ, რომ მემატიანე არსად არ მიუთითებს, რომ თურქები ამირა ჯაფარის დასახმარებლად მოდიოდნენ. ისტორიკოსი საგანგებოდ აღნიშნავს, რომ ჯაფარმა “სამხედრო მხარდაჭერა სთხოვა“ აზერბაიჯანის მუსლიმებს. ამ დროს ოღუზებმა აზერბაიჯანამდე მოაღწიეს და “აფხაზებმა მათი მოახლოება შეიტყვეს და ისიც გაიგეს, თუ როგორ უსწორდებოდნენ ისინი სომხებს, შიშისაგან თბილისს მაშინვე ალყა მოხსნეს და დატოვეს“. როგორც ვხედავთ, ამ ცნობაში არსად ნათქვამი არ არის, რომ ოღუზები საქართველოსაკენ წამოსულან ამირას დასახმარებლად. იბნ ალასირი მხოლოდ მიუთითებს, რომ თურქ-სელჩუკები აზერბაიჯანში მოვიდნენ, მათი მარბიელი ლაშქრობით შეშინებულმა ქართველებმა ალყა მოხსნესო. ჩვენი აზრით, ეს ორი მოვლენა ერთმანეთს დაემთხვა, იბნ ალ-ასირმა კი ისინი, რატომღაც, ურთიერთს დაუკავშირა.
ის ფაქტი, რომ საქართველოში არავითარი თურქ-სელჩუკთა შემოსევის საფრთხე არ არსებობდა და, საერთოდ, ბაგრატ IVის და ამირა ჯაფარის დაზავებას არავითარი კავშირი არ ჰქონდა ოღუზების აზერბაიჯანში გამოჩენასთან, კარგად ჩანს “მატიანე ქართლისას“ მონათხრობიდან. აქ მოვლენები სულ სხვაგვარადაა გადმოცემული. თბილისის გარემოცვის დასრულების შემდეგ, მეფე, კახეთ-ჰერეთის სამეფოს წინააღმდეგ ლაშქრობს. ამ შემთხვევაში იბადება კითხვა, თუ არსებობდა რეალური საფრთხე თურქთა შემოჭრისა, მაშინ რატომ არ განახორციელა სამეფო კარმა რაიმე ღონისძიება ამ მიმართულებით? “მატიანე ქართლისაში“ ისე ჩანს, რომ ბაგრატ IV-ს საერთოდ არ აწუხებდა ეს პრობლემა. მას გააჩნია თავისი გეგმა, რომელიც კახეთ-ჰერეთის შემოერთებას ისახავს მიზნად და იგი ამ ჩანაფიქრს ახორციელებს.
მოგვიანებით, თურქ-სელჩუკები გაცილებით ახლოს იყვნენ საქართველოს საზღვრებთან, უფრო მეტი იყო მათი ჩვენს ქვეყანაში შემოჭრის საშიშროება, მაგრამ ამას არ შეუშლია ხელი ბაგრატ IV-თვის თავისი პოლიტიკა ეწარმოებინა თბილისის საამიროს, კახეთ-ჰერეთის თუ ტაშირ-ძორაგეტის სამეფოების მიმართ. სწორედ ეს მომენტები გვაფიქრებინებს, რომ არ უნდა იყოს მართებული ოღუზთა მარბიელი რაზმების სამხრეთ აზერბაიჯანში გამოჩენა და თბილისის ალყის მოხსნა ერთმანეთს დავუკავშიროთ. როგორც ზემოთ ითქვა, საყურადღებოა ასევე ის ფაქტი, რომ ამავე პერიოდში, 1040 წელს, ტაშირ-ძორაგეტის ასაოხრებლად დაძრულა დვინის ამირა აბუ-ლ-ასვარი. ამ მოვლენას დაწვრილებით მოგვითხრობს მათეოს ურჰაეცი. დავით კვირიკიანს დახმარება გაუწია ბაგრატ IV-მაც, რომელმაც 4000 კაცი გაუგზავნა.
დავითმა დახმარება სთხოვა ასევე იოანე სუმბატს, რომელმაც ტაშირ-ძორაგეტის მეფეს 4000 კაცი მიაშველა. კოალიციურმა არმიამ, რომელშიც 20000 კაცი შედიოდა, სასტიკად დაამარცხა აბუ-ლ-ასვარი(35). ეს ცნობა თვალნათლივ ცხადყოფს, რომ ბაგრატ IV-ის წინაშე არავითარი საფრთხე თურქ-სელჩუკთა შემოსევებისა არ არსებობდა. პირიქით, საქართველოს მეფე საკმაოდ აქტიურ პოლიტიკას აწარმოებს კახეთ-ჰერეთის შემოერთე-ბისა თუ ტაშირ-ძორაგეტის სამეფოსთან სამხედრო-პოლიტიკური კავშირის შეკვრის სახით.
იმის შესახებ თუ რა მოხდა სინამდვილეში თბილისის ალყის ჟამს, საკმაოდ ნათლადაა მოთხრობილი “მატიანე ქართლისაში“: “და რომელთამე დიდებულთა აფხაზთა მეფისათა ლიპარიტისაგან, ფარულად გააზრახეს მეფესა არა განძება ამირასი, და ფარულად ლიპარიტისაგან დაჰკიდეს ზავი ამირასა, გამოაცხადეს და დამკვიდრეს ამირა ტფილისსავე ზედა“.(36) როგორც ვხედავთ, მოვლენები სულ სხვა სცენარით განვითარებულა. ირკვევა, რომ ქალაქ თბილისისათვის ალყის მოხსნა გარეშე საფრთხეს კი არ გამოუწვევია, არამედ ქვეყნის შიგნით არსებულ პოლიტიკურ დაჯგუფებათა შორის ფარულ თუ აშკარა დაპირისპირებას.
ამ დროს საქართველოს სამეფო კარზე მიდიოდა გაცხოველებული კონკურენცია პოლიტიკურ კლანებს შორის. ეს დაჯგუფებები ცდილობდნენ მეფეზე ზეგავლენის მოხდენას და, რაც მთავარია, მიისწრაფვოდნენ, მეფის დასაყრდენი გამხდარიყვნენ. ამ ფეოდალთათვის ყოვლად მიუღებელი იყო მეფეზე ლიპარიტ ბაღვაშის გავლენის ზრდა. ამ გზით ისინი ჩრდილში ექცეოდნენ.
თბილისის აღების შემთხვევაში ბაღვაშის ავტორიტეტი ერთიორად გაიზრდებოდა, ამის შემდეგ მის წინააღმდეგ ბრძოლა უდაოდ ძნელი იქნებოდა. ლიპარიტის მოწინააღმდეგე ფეოდალებს, როგორც რამდენიმე წლის წინ, ამჯერადაც მიეცათ შანსი, ჩაეშალათ კლდეკარის ერისთავის წამოწყება და ამით ხელი შეეშალათ მისი გაძლიერებისათვის. მათ ეს მომენტი ხელიდან არ გაუშვეს.
როგორ დაიგეგმა პოლიტიკური ინტრიგა ლიპარიტის წინააღმდეგ? საბედნიეროდ “მატიანე ქართლისას“ ესა თუ ის ცნობა საშუალებას გვაძლევს უფრო ღრმად ჩავწვდეთ მოვლენებს და მოვახდინოთ რეკონსტრუირება იმ პოლიტიკური პროცესისა, რომელმაც მოგვიანებით სამოქალაქო ომამდე მიიყვანა ქვეყანა.
ლიპარიტის გავლენა ბაგრატ IV-ზე აშკარაა. შემთხვევითი არ არის ის ფაქტი, რომ სამეფო კარის მიერ ამირა ჯაფართან დადებული შეთანხმება, რომლის ძალითაც თბილისის ამირა კვლავ დაბრუნდა ქალაქში, მალევე დაირღვა, სწორედ ლიპარიტის ინიციატივით.
კლდეკარის ერისთავმა მოახერხა სამეფო კარისათვის მიეღებინებინა ისეთი გადაწყვეტილება, რომელიც საფუძველშივე ეწინააღმდეგებოდა ცენტრალური ხელისუფლების მიერ მცირე ხნის წინ გადადგმულ ნაბიჯს, შერიგებოდნენ ამირა ჯაფარს. ეს აშკარად მეტყველებს, ერთის მხრივ, სამეფო კარზე ლიპარიტის გავლენაზე და, მეორეს მხრივ, სამეფო ოჯახის კეთილგანწყობილ დამოკიდებულებასა და ნდობაზე კლდეკარის ერისთავის მიმართ.
ბუნებრივია, ამ დეტალის შესახებ ლიპარიტის მოწინააღმდეგე დაჯგუფებას შესანიშნავად ეცოდინებოდა. ამიტომაც, პირდაპირ კლდეკარის ერისთავზე იერიშის მიტანა, საკმაოდ რთული იყო. იმის დაშვება, რომ ლიპარიტისადმი მტრულად განწყობილი ძალები შეეცდებოდნენ ბაგრატის დარწმუნებას კლდეკარის ერისთავის ღალატში, არ გვეჩვენება ლოგიკურად. სამეფო ოჯახს 1040 წლამდე არ ჰქონდა არავითარი საბაბი ეჭვი შეეტანა ლიპარიტის ერთგულებაში.
მაშ, რა მოხდა და როგორ მოახერხეს “დიდებულთა აფხაზთა“ მეფესა და ლიპარიტს შორის ქიშპის ჩამოგდება. “მატიანე ქართლისას“ ავტორი ამაზე საგანგებოდ მსჯელობს: “დიდებულთა აფხაზთა მეფისათა“ ლიპარიტისაგან ფარულად დაარწმუნეს მეფე თბილისის გარემოცვის შეწყვეტაში და “ფარულად ლიპარიტისაგან დაჰკიდეს ზავი ამირასა“.(37) ეს მეტად მნიშვნელოვანი ცნობაა და ბევრ რამეს ჰფენს ნათელს. შემთხვევითი არ არის, რომ ამ ერთ წინადადებაში ორჯერაა ნახმარი სიტყვა “ფარულად ლიპარიტისაგან“. აშკარაა, რომ ჩვენ საქმე გვაქვს კლდეკარის ერისთავის წინააღმდეგ მოწყობილ შეთქმულებასთან. მაგრამ მთავარი, ამჯერად, ჩვენთვის ერთი დეტალის გარკვევაა. რა გზით მოახერხეს “დიდებულთა აფხაზთა“ მეფის დაყოლიება, გადაედგა ლიპარიტის საწინააღმდეგო ნაბიჯი. ჩვენის აზრით, სწორედ აქ იშლება მთელი ამ მოვლენის მთავარი ინტრიგა.
კლდეკარის ერისთავის მოწინააღმდეგე დიდებულებისათვის მთავარი იყო ლიპარიტისათვის წაერთმიათ პოლიტიკური ინიციატივა. ყველასათვის ცნობილი იყო, რომ თბილისის შემოერთებისათვის ბრძოლა ლიპარიტის ლიდერობით წარმოებდა. როგორც ზემოთ ითქვა, პირდაპირ კლდეკარის ერისთავის კომპრომეტირება შეუძლებელი იყო. ისინი, საფიქრებელია, გარკვეულ არგუმენტებს იშველიებდნენ და ამის მეშვეობით სასურველ გადაწყვეტილებას ააღებინებდნენ ბაგრატ IV-ს. საქართველოს მეფე ამ დროს 18-20 წლის ყმაწვილია. რა თქმა უნდა, იგი ისე კარგად ვერ იქნებოდა გაწაფული პოლიტიკურ ინტრიგებში, რომ ყოველივე მის გარშემო მომხდარი სათანადო სიღრმით გაეაზრებინა და შესაბამისი შეფასება მიეცა. ამიტომ, საფიქრალია, ბაგრატ IV ადვილად ექცეოდა სხვათა გავლენის ქვეშ და ამით კარგად სარგებლობდნენ სამეფო კარზე მოქმედი კლანები. ჩვენი აზრით, მოწინააღმდეგე ბანაკმა, კლდეკარის ერისთავზე პირდაპირი იერიში კი არ მიიტანა, არამედ მათ, მეფეს შესთავაზეს “აფხაზთა სამეფოს“ გაძლიერების და გაფართოვების სხვა უფრო მომგებიანი წინადადება. ლიპარიტის გეგმის საპირისპიროდ, ჩვენი აზრით, ამ დაჯგუფებას უნდა წამოეყენებინა კახეთ-ჰერეთის შემოერთების იდეა და ამ კუთხით თბილისის გარემოცვისას გარკვეული სამუშაოც გაეწია. “მატიანე ქართლისას“ ავტორს შემონახული აქვს ერთი საყურადღებო მინიშნება: “იბირნა აფხაზთა მეფემან კახნი,_ დასძენს მემატიანე, _ აშოტი მთავარი მარილელი, დისიძე კვირიკე მეფისა, და ხახვილა გურთა ჯურის-ციხითა; და მოეყარა აფხაზთა მეფე ქალაქსა და ემტერა კახთა“.(38)
ამ ციტატიდან ისე ჩანს, თითქოს ამ ფეოდალთა გადაბირება პირადად მეფეს ეწარმოებინა, მაგრამ, უდაოა, ეს ასე არ იქნებოდა.
მეფე თავად არ დაიწყებდა ფარულ მოლაპარაკებას კახეთ-ჰერეთის ფეოდალებთან. ეს მის წოდებრივ მდგომარეობას არ შეეფერებოდა და ამას არც სამეფო კარი არ დაუშვებდა. ამასთა-ნავე, ბაგრატ IV ჯერ კიდევ ახალგაზრდა იყო ასეთი საიდუმლო მოლაპარაკებების წარმართვისათვის. უპრიანია ვიფიქროთ, რომ მთელი ეს პროცესი, კახეთ-ჰერეთის ერისთავების მოსყიდვა-გადაბირება, სამეფო კარზე მოღვაწე დიდებულებმა განახორციელეს. არ გამოვრიცხავთ არც იმას, რომ მათ მეფე ფაქტის წინაშე დააყენეს.
კახეთ-ჰერეთის მეფის კვირიკე III დიდის გარდაცვალების შემდეგ მეფედ კვირიკეს დისშვილი, ტაშირ-ძორაგეტის მეფის დავითის ვაჟი – გაგიკი ავიდა. როგოც ჩანს, გაგიკის გამეფებით კახეთ-ჰერეთში ყველა არ იყო კმაყოფილი. ეს ეცოდინებოდათ აფხაზთა მეფის კარზეც. კვირიკე III-ს მეორე დაც ჰყავდა, რომელიც მარილისის (პანკისის) ერისთავზე ყოფილა გათხოვილი. აშოტ მარილელის გარშემო შემოიკრიბა გაგიკის მოწინააღმდეგე ბანაკი. ბაგრატ IV-ის დიდებულებმა სწორედ მათთან გააბეს კავშირი და დახმარება აღუთქვეს კახეთ-ჰერეთის მეფის წინააღმდეგ ბრძოლაში.
ამ მოვლენების ანალიზისას ერთი რამ არის თვალში საცემი: რატომღაც “აფხაზთა” სამეფოს დიდებულები ჩქარობენ. ხომ შეიძლებოდა ჯერ თბილისის შემოერთების საქმე დასრულებულიყო და მხოლოდ შემდეგ მიეხედათ კახეთ-ჰერეთისათვის?
აშოტ მარილელის განწყობა გაგიკისადმი ყოველთვის ასეთი იქნებოდა. მას, ბუნებრივია, თავისი ამბიციები ამოძრავებდა და მისით მანიპულირება ბაგრატ IV-ს და მის მომხრეებს ყოველთვის შეეძლოთ. მთავარი იყო ის, რომ აშოტ მარილელი წამოვიდა ფარულ კავშირზე “აფხაზთა” სამეფოს წარმომადგენლებთან. არაფერი არ ედგა წინ იმას, რომ ყველაფერი ეტაპობრივად გადაწყვეტილიყო, ჯერ თბილისის შემოერთების საქმე, შემდეგ კი კახეთ-ჰერეთის პრობლემა. მაგრამ აშოტ მარილელისა და მისი მომხრეების გადმობირების ინიციატორებმა, ბაგრატ IV-ს სრულიად სხვა გადაწყვეტილება მიაღებინეს. როგორც ჩანს, ეს დიდებულები, თავის მხრივ, ლიპარიტთან იყვნენ დაპირისპირებულნი.
ამას გვაფიქრებინებს ის ფაქტი, რომ მთლიანობაში კახელი ფეოდალების მიმხრობა ლიპარიტის წინააღმდეგ მიმართული გეგმის შემადგენელი ნაწილი აღმოჩნდა. შეუძლებელია, ეს დამთხვევა უბრალო შემთხვევითობა იყოს. “მატიანე ქართლისას“ ავტორი, ამ მოვლენების თანამედროვე, პირდაპირ აღნიშნავს, რომ კახეთ-ჰერეთზე ლაშქრობა კლდეკარის ერისთავისაგან “ფარულად“ დაუგეგმავთ. ბაღვაშის მოწინააღმდეგე კლანმა მეფეს დაუხატა ბრწყინვალე პერსპექტივა კახეთ-ჰერეთის შემოერთებისა. ამასთანავე, გარკვეული მუშაობა ამ მიმართულებით უკვე ჩატარებული იყო. საქმე მართლაც რომ გადაუდებელი ჩანდა და ბაგრატ IV-მ “რომელთა დიდებულთა აფხაზთა“ შეგონებით თბილისის გარემოცვას, კახეთ-ჰერეთის შემოერთება არჩია. ლიპარიტ ბაღვაშის ინიციატივა სამეფო კარმა კიდევ ერთხელ ჩააგდო. სწორედ ამას მოაყოლებს “მატიანე ქართლისას“ ავტორი თავის ცნობილ ფრაზას:
“და მიერითგან შეიქმნა ლიპარიტ ქუეგამხედვარად თავისი პატრონისაგანო“.
ერთი სიტყვით, საქართველოს მეფემ გადადგა ნაბიჯი, რომელიც საფუძველშივე ეწინააღმდეგებოდა ლიპარიტ ბაღვაშის პოლიტიკურ კურსს. სწორედ ეს იქცა კლდეკარის ერისთავის გაორგულების საბაბად. დაიწყო ბაგრატ IV-ისა და ლიპარიტ ბაღვაშის კონფლიქტი, რომელიც შესვენებებით 15 წელს გაგრძელდა.

შენიშვნები:
1 – მართებულად აღნიშნავს ზ. პაპასქირი, რომ ბიზანტიელებმა ლიპარიტ ბაღვაშის მეშვეობით, “ბაგრატ IV-ს ქვეყნის შიგნით გაუჩნდა უაღრესად ძლიერი ოპოზიცია, რომელმაც მნიშვნელოვნად შეზღუდა მისი აქტიურობა საგარეო-პოლიტიკურ ასპარეზზე და სიძნელეები შეუქმნა ქვეყნის გაერთიანების საქმეში“. იხ.: ზ. პაპასქირი. ერთიანი ქართული ფეოდალური სახელმწიფოს წარმოქმნა და საქართველოს საგარეო-პოლიტიკური მდგომარეობის ზოგიერთი საკითხი. თბ., 1990, გვ. 158.
2 აღნიშნულ საკითხზე ვრცლად იხ.: პ. თოფურია. აღმოსავლეთ ამიერკავკასიის პოლიტიკური ერთეულები XI-XII საუკუნეებში. თბ. 1975, გვ. 192-193.
3 მატიანე ქართლისა. _ ქართლის ცხოვრება. ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიერ, ტ. I. თბ., 1955, გვ. 296.
4 მატიანე ქართლისა, გვ. 296-297.
5 სოფ. განახლება მდებარეობს დმანისის რ-ში. XIXს-მდე მას ერქვა ერქუშაანთ სოფელი. XIXს.-ში აქ დასახლებულმა ბერძნებმა მას სახელი შეუცვალეს და ამბარლო უწოდეს. ამჟამად, იგი შედის სარკინეთის საკრებულოში. იხ.: დ. ბერძენიშვილი, ლ. რჩეულიშვილი. განახლება. _ ენციკლოპედია საქართველო, ტ. I. თბ., 1997, გვ. 549.
6 ვ. სილოგავა. ქვემო ქართლის წარწერები. ზოგადი მიმოხილვა. _ კრ.: “დმანისი“, ტ. II. თბ., 2000, გვ. 242.
7 იბნ ალ-ასირის მიხედვით, თბილისის მეორე გარემოცვა ჰიჯრის 429 წელს დაწყებულა, რომელიც 1037 წლის 14. 10. – 1038. 03. 10. –ზე მოდიოდა. საეჭვოა ქალაქის გარემოცვა ქართულ მხარეს ზამთრის პირს განეხორციელებინა. როგორც წესი, შუა საუკუნეებში მიღებული იყო სამხედრო მოქმედებების გაზაფხულზე დაწყება. თუ ამას მივიღებთ მხედველობაში, მაშინ თბილისზე იერიშიც შეიძლება 1038 წელს ვიგულისხმოთ. “მატიანე ქართლისას“ მიხედვით, ალყა ორ წელს გაგრძელებულა. ამდენად, თბილისის გარემოცვა 1038-1040 წლებში წარმართულა. ლიპარიტ ბაღვაშის სამზადისი აჯანყებისათვის 1040 წლის ზამთარში უნდა განხორციელებულიყო. უშუალოდ გამოსვლა და ბიზანტიელების საქართველოში მოწვევა 1041 წელსაა საგულვებელი. აღნიშნული მოვლენების დათარიღების შესახებ იხ.: ჯ. სამუშია. XI საუკუნის საქართველოს ისტორიის რამდენიმე მოვლენის დათარიღებისათვის. _ ქართული დიპლომატია, წელიწდეული, 4. თბ., 1997, გვ. 238-242.
8 მატიანე ქართლისა, გვ. 296.
9 ი. ჯავახიშვილი. ქართველი ერის ისტორია. წ. II. _ თხზულებანი თორმეტ ტომად, ტ. II. თბ., 1983, გვ. 141.
10 ვ. კოპალიანი. საქართველოსა და ბიზანტიის პოლიტიკური ურთიერთობა 970-1070 წწ. თბ., 1969, გვ. 181-182.
11 მ. ლორთქიფანიძის მითითებით, ბაგრატ IV-ის გადაწყვეტილებაზე აშკარად იმოქმედა ლიპარიტ ბაღვაშის მოწინააღმდეგე დაჯგუფებამ. “თბილისის საამირო უშუალოდ ეკვროდა კლდეკარის საერისთავოს და ძლიერ ერისთავს სურდა თავისი სამფლობელოების გაზრდა თბილისის საამიროს ხარჯზე (იქნებ ქალაქი თბილისიც თავისთვის უნდოდა ლიპარიტ ბაღვაშს?), მაგრამ ლიპარიტის ზრახვებს სხვებიც იყვნენ მიხვედრილნი და სწორედ იმიტომ გაათავისუფლა ბაგრატმა დატყვევებული ამირა ჯაფარი“. მ. ლორთქიფანიძე. საქართველოს შინაპოლიტიკური და საგარეო ვითარება X ს. 80-იანი წლებიდან XI ს. 80-იან წლებამდე. _ საქართველოს ისტორიის ნარკვევები. ტ. III. თბ., 1979, გვ., 162-163.
12 რა ინტერესები ჰქონდა ლიპარიტ ბაღვაშს თბილისის შემოერთებისას? რა თქმა უნდა, შესაძლებელია დავუშვათ, რომ ლიპარიტ ბაღვაშს თავისი სამფლობელოები გაეფართოებინა თბილისის საამიროს ხარჯზე. 1032 წელს ამირა ჯაფარის შეპყრობისას ლიპარიტმა მოახერხა ბირთვისის ციხის აღება, რომელიც საამიროს შემადგენლობაში შედიოდა. კლდეკარის ერისთავმა ეს მნიშვნელოვანი პუნქტი თავისთვის დაიტოვა. შეიძლება გვეფიქრა, რომ ასეთი ბედი ეწეოდა თბილისის საამიროს სხვა ტერიტორიებსაც და ისინი კლდეკარის ერისთავის გავლენის ქვეშ მოექცეოდნენ, მაგრამ, ვფიქრობთ, საკითხის ასე დაყენება არ იქნება გამართლებული. თბილისის წინააღმდეგ მეორე ალყის ჟამს, სამხედრო კამპანიას “აფხაზთა და ქართველთა“ მეფის ლაშქარი აწარმოებდა. მათ მიერ დაკავებულ ციხეებს კი ლიპარიტ ბაღვაშს არავინ გადაულოცავდა. რაც შეეხება თბილისს, მასზე კონტროლს ცენტრალური ხელისუფლება არასგზის არ დათმობდა. ამდენად, თბილისის აღების შემთხვევაში ლიპარიტს მნიშვნელოვანი ტერიტორიული შენაძენი შეიძლება მიეღო, მაგრამ ჩვენი აზრით, ამას ნაკლები მნიშვნელობა ექნებოდა იმასთან შედარებით, რასაც ლიპარიტი პოლიტიკური გავლენის ზრდის თვალსაზრისით მიაღწევდა.
13 მატიანე ქართლისა, გვ. 297.
14 მატიანე ქართლისა, გვ. 297.
15 მატიანე ქართლისა, გვ. 297.
16 შ. ბადრიძე უფრო მართებულად მიიჩნევს “მატიანე ქართლისას“ ამ მონაკვეთის მარიამისეული და ვახტანგისეული ნუსხების მიხედვით წაკითხვას, სადაც მითითებულია, რომ თბილისის ამირა წასვლას აპირებდა “ლაშქარსა თანა“. ფადლონის მემკვიდრეს მართლაც ერქვა “ლაშქარი“ _ ალ-ლაშქარი და არა “ლაშქრი“. შ. ბადრიძის დაკვირვება მართებულად გვეჩვენება (იხ.: შ. ბადრიძე. “მატიანე ქართლისას“ ერთი ადგილის ახსნისათვის. _ ცისკარი, 1960, #6, გვ. 146-147).
17 ი. ჯავახიშვილი. ქართველი ერის ისტორია.., გვ. 142.
18 იბნ ალ-ასირის თხზულების ჩვენთვის საინტერესო მონაკვეთი მოტანილი გვაქვს ბ. სილაგაძის თარგმანის მიხედვით. ბ. სილაგაძე. არაბთა ბატონობა საქართველოში. თბ., 1991, გვ. 221; იხ. ასევე:ნ. შენგელია. სელჩუკები და საქართველო XI საუკუნეში. თბ. 1968, გვ. 174; П. Жузе. Материалы по истории Азербайджана из „Тарих ал-Ка-мил (Полного свода истории)“ Ибн ал-Асира. Баку, 1940, გვ. 147.
19 ი. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია.., გვ. 142.
20 ნ. შენგელია. სელჩუკები და საქართველო XI საუკუნეში, გვ. 174; პ. თოფურია. აღმოსავლეთ ამიერკავკასიის პოლიტიკური ერთეულები XI-XII საუკუნეში.., გვ,., 194; ზ. პაპასქირი. შუა საუკუნეების საქართველო საერთაშორისო არენაზე. თბ. 1991, გვ. 5; მ. ლორთქიფანიძე, ზ. პაპასქირი. ერთიანი ქართული სახელმწიფოს სამხედრო-პოლიტიკური და დიპლომატიური ბრძოლა საერთაშორისო არენაზე სრული სუვერენიტეტის მოპოვება განმტკიცებისათვის XI ს-ის 20-80-იან წლებში. _ ქართული დიპლომატიის ისტორია. თბ., 2003, გვ. 170.
21 მ. ლორთქიფანიძე. საქართველოს შინაპოლიტიკური და საგარეო ვითარება X ს. 80-იანი წლებიდან XI ს. 80-იან წლებამდე, გვ. 163.
22 ბ. სილაგაძე. არაბთა ბატონობა საქართველოში.., გვ. 222-223.
23 ბ. სილაგაძე. არაბთა ბატონობა საქართველოში.., გვ. 221.
24 მაჰმუდ ღაზნევმა არ მიიღო თავისი ვეზირის რჩევა, რომ ამუდარიაზე გადმოსული ყველა თურქისათვის თითი მოეჭრათ, მაგრამ, სამაგიეროდ, სულთანმა ბრძანა, რომ ყველასათვის იარაღი აეყარათ.
25 С. Г. Агаджанов. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии IXXIII вв. Ашхабад, 1969, გვ. 202-203; Dავიდ Mორგან. Mედიევალ Pერსია 1040-1797. L., 1988, გვ. 26.
26 ნ. შენგელია. სელჩუკები და საქართველო XI საუკუნეში, გვ. 83.
27 ნ. შენგელია. სელჩუკები და საქართველო XI საუკუნეში, გვ. 83-84.
28 Б. Заходер. Хорасан и образование государства Селъджуков. – Вопросы Истории, № 3-4, 1945, გვ. 140.
29 С. Г. Агаджанов.Очерки истории огузов и туркмен.., გვ. 211.
30 ნ. შენგელია. სელჩუკები და საქართველო XI საუკუნეში.., გვ. 89.
31 С. Г. Агаджанов, К. Н. Юзбашян. К истории тюрских набегов на Армению в XI в. – Палестинский сборник, вып. 13(76). М-Л., 1965, გვ. 157.
32 Р. А. Гусейнов. Взаимоотношения Византии и Селъджуков в Малой Азии в XI- XII в.в.(По сирийским источникам). – Средневековый Восток, М., 1980, გვ. 121.
33 К. Н. Юзбашян. Армянские государство эпохи Багратидов и Византия. IX-XI вв. М., 1988, გვ. 220.
34 С. А. Маркарян. Сельджуки в Иране XI веке. Саратов, 1991, გვ. 220.
35 აღნიშნულ საკითხზე იხ.: ქ. ქუთათელაძე. ტაშირ-ძორაგეტის სამეფო X საუკუნის ბოლოს და XI საუკუნის I ნახევარში (გურგენ-კვირიკე I, დავით “ანჰოლინი“). _ კრ.: დმანისი, ტ. II. თბ., 2000, გვ., 201.
36 მატიანე ქართლისა.., გვ. 297-298.
37 მატიანე ქართლისა.., გვ. 297.
38 მატიანე ქართლისა.., გვ. 298. ილ. ანთელავას აზრით, “ხახლა გურთას“ მაგიერ უნდა წავიკითხოთ სახელი “ხახლაგურნი.“ ტექსტი კი ასე უნდა გავმართოთ: “ხახლაგურნი ჯურის-ციხითა.“ ილ. ანთელავა. მასალები “მატიანე ქართლისას“ ტექსტის დადგენისა და ინტერპრეტაციისათვის, წგნ.: ილ. ანთელავა საქართველოს საისტორიო-წყაროთმცოდნეობითი ძიებანი. თბ. 2002, გვ. 248.

ექვთიმე თაყაიშვილის სახელობის საქართველოს საისტორიო საზოგადოება
აფხაზეთის ორგანიზაცია
საისტორიო ძიებანი, 8-9, 2006

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები