ჰამლეტ გონაშვილი

Posted by: burusi | 12/02/2010

დები იშხნელები

რუსეთის იმპერიის ტერიტორიული დაპყრობები კავკასიაში, XIX ს-ის I ნახევარი

ბეჟან ხორავა – 1830 წლის აფხაზეთის ექსპედიცია

1828-1829წწ. რუსეთ-თურქეთის ომში რუსეთის გამარჯვებამ საბოლოოდ გადაწყვიტა შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროს საკითხი. ადრიანოპოლის ზავით (1829წ. 14 სექტემბერი) კავკასიაში რუსეთის ხელში გადავიდა ახალციხის საფაშოს ერთი ნაწილი _ სამცხე-ჯავახეთი ძველი ქართული ქალაქებით: ახალციხე, ახალქალაქი, ასპინძა, აწყური და სხვ. აგრეთვე შავი ზღვის აღმოსავლეთი სანაპირო მდ. ყუბანის შესართავიდან მდ. ჩოლოქამდე ქალაქებით: ანაპა და ფოთი(1). ბრწყინვალე პორტა უარს ამბობდა ყოველგვარ პრეტენზიაზე რუსეთ-თურქეთის ახალი საზღვრის ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორიებზე და მათ “რუსეთის იმპერიის სამუდამო მფლობელობაში” ცნობდა. ამ ტერიტორიებში შედიოდა ჩრდილო-დასავლეთი კავკასია, რომელიც, მართალია, თურქეთის მფლობელობაში არ იყო, მაგრამ მასზე ბრწყინვალე პორტას პოლიტიკური გავლენა ვრცელდებოდა(2). თურქეთის ეს ნომინალური გავლენა იმით იყო გამოწვეული, რომ სულთანი ყველა მაჰმადიანის, მათ შორის, კავკასიელი მთიელების უზენაეს მფარველად და მბრძანებლად ითვლებოდა. პოლიტიკურად ისინი სრულიად დამოუკიდებლები იყვნენ და მხოლოდ რელიგიური თვალსაზრისით ცნობდნენ სულთნის უზენაესობას. ამდენად, თუმცა თურქეთმა დასავლეთი კავკასია რუსეთის მფლობელობაში ცნო, ეს მხარე ამ უკანასკნელს ჯერ კიდევ დასაპყრობი ჰქონდა.
სანამ რუსეთი ჩრდ. კავკასიას, მათ შორის, ყუბანის მხარეს არ დაიპყრობდა, მისი ბატონობა სამხრეთ კავკასიაში მტკიცე ვერ იქნებოდა. ამიტომ ცარიზმი ამ საკითხის გადაწყვეტისათვის ზრუნვას შეუდგა. როდესაც ნიკოლოზ I (1825-1855) კავკასიის მთავარმართებელსა და კავკასიის კორპუსის მთავარსარდალს, გენერალ-ფელდმარშალ ი. პასკევიჩს (1827-1831) 1829წ. 25 სექტემბრის წერილში რუსეთ-თურქეთის ომში გამარჯვებას ულოცავდა, წერდა: “…кончив таким образом, одно славное дело, предстоит вам другое, в моих глазах столь же славное, а в рассуждении прямых польз гораздо важнейшее, – усмирение навсегда горских народов или истребление непокорных”.(3)
იმპერატორის დირექტივა _ “მთიელთა სრული დამორჩილება ან მათი ამოწყვეტა” _ ნათლად ახასიათებს ცარიზმის კოლონიური პოლიტიკის არსს და მიზანს კავკასიაში.
ირანთან და თურქეთთან ომებში გამარჯვების შემდეგ, XIX საუკუნის 30-იანი წლების დასაწყისში რუსეთის ჯარებმა გაააქტიურეს მოქმედება ჩრდილოეთ კავკასიაში, მათ შორის, შავი ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროზე. ნიკოლოზ I-ის დირექტივის რეალიზების მიზნით ი. პასკევიჩმა შეიმუშავა კავკასიის მთის ხალხების, მათ შორის, აფხაზების სწრაფი დამორჩილების გეგმა, რომელიც იმპერატორმა 1829წ. ოქტომბერში დაამტკიცა(4). გეგმა ითვალისწინებდა დას. კავკასიაში _ ყუბანის მხარეში და კავკასიონის ქედის სამხრეთ კალთებზე მცხოვრები ადიღური ტომების დამორჩილებას, რისთვისაც საჭიროდ იყო მიჩნეული შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე არსებული სიმაგრეების _ რედუტ-კალე, სოხუმი, ანაპა _ გარდა ახალი სიმაგრეების აგება, მათი ერთმანეთთან მტკიცედ დაკავშირება სანაპირო გზით; ყუბანის მხარესა და შავი ზღვის სანაპიროს შორის მტკიცე კავშირის დამყარებას საუღელტეხილო გზების გაყვანით; ჩრდილოეთიდან რამდენიმე ექსპედიციის მოწყობას ყუბანის მხარეში(5).
ამ გეგმის რეალიზების მიზნით განზრახული იყო სამხედრო ექსპედიციის მოწყობა აფხაზეთში. აფხაზეთის ექსპედიციის მიზანი იყო სოხუმიდან ანაპამდე სანაპირო ზოლის დაკავება, გამაგრებული სანაპირო ხაზის შექმნა და სიმაგრეებს შორის სახმელეთო მიმოსვლის უზრუნველყოფა, საბოლოო ჯამში კი, დასავლეთ კავკასიის მთიანეთში რუსული სამხედრო-ადმინისტრაციული მმართველობის დამყარება(6).
გეგმის უმთავრესი ნაწილი იყო ფოთსა და ანაპას შორის მტკიცე და მუდმივი სახმელეთო კავშირის უზრუნველყოფა. ასეთი სახმელეთო კავშირი არ არსებობდა თვით რედუტ-კალესა და სოხუმ-კალეს შორისაც. ამ ციხეებს შორის ურთიერთობა ზღვით ხორციელდებოდა. კავკასიის რუსულ ადმინისტრაციას პეტერბურგში გაგზავნილ მოხსენებებში არაერთხელ აღუნიშნავს, რომ სოხუმ-კალესა და რედუტ-კალეს შორის სახმელეთო კავშირის დამყარებას ხელს უშლიდა რთული ბუნებრივი პირობები, პირველ რიგში, მრავალი წყალუხვი მდინარე, რომლებზეც ხიდები არ იყო, უგზოობა, ასევე აფხაზთა მშფოთვარე ხასიათი. აფხაზები ხშირად გამოდიოდნენ მთავრის მორჩილებიდან და ყოველთვის მზად იყვნენ თავს დასხმოდნენ რუსეთის ჯარის მცირერიცხოვან ნაწილებს, აფხაზეთიდან ანაპისკენ კი რუსეთის ჯარის ნაწილები არასდროს წასულან. ი. პასკევიჩი ფიქრობდა აფხაზეთის ექსპედიციაში მონაწილე ჯარის ნაწილების დაბანაკებას ლიხნში, აფხაზეთის მთავრის რეზიდენციასთან, რათა განემტკიცებინა მთავრისადმი ქვეშევრდომთა მორჩილება და მთელი აფხაზი ხალხის მორჩილება იმპერატორისადმი. მისი აზრით, თუ აფხაზებს ანაპისკენ ლაშქრობაში მონაწილეობაზეც დაიყოლიებდა, ექსპედიციის წარმატებისათვის ეს ძალიან სასარგებლო იქნებოდა მათ მიერ მხარის კარგი ცოდნის გამო(7).
ი. პასკევიჩი ექსპედიციის მოწყობას 1830 წლის აპრილში გეგმავდა, მაგრამ 14 თებერვალს სამხედრო მინისტრმა ა. ჩერნიშევმა აუწყა, რომ ხომალდები, რომლებიც მას სჭირდებოდა, ივლისამდე ვერ გადმოეცემოდა. ამიტომ ექსპედიციის მოწყობა ივლისისთვის გადაიდო(8).
1830წ. 28 მარტს ი. პასკევიჩმა ვრცელი წერილი გაუგზავნა იმერეთის მმართველსა და დასავლეთ საქართველოში განლაგებული რუსეთის ჯარების სარდალს, გენერალ-მაიორ კ. გესეს (1827-1831), რომელიც თავისი მდგომარეობის გამო აფხაზეთის ექსპედიციის უშუალო ხელმძღვანელი უნდა ყოფილიყო.
მთავარსარდალი წერდა, რომ რუსეთსა და თურქეთს შორის დადებული ხელშეკრულების თანახმად, შავი ზღვის აღმოსავლეთი სანაპირო ფოთსა და ანაპას შორის რუსეთის მფლობელობაში უნდა შესულიყო. ეს მხარე ძალზე მნიშვნელოვანი იყო როგორც სამხედრო, ისე სავაჭრო თვალსაზრისით და დიდი ხანია იქცევდა მთავრობის ყურადღებას. იმპერატორმა დაამტკიცა გეგმა შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე ექსპედიციის მოწყობის შესახებ, რომელიც მიზნად ისახავდა რუსეთის ხელისუფლების მტკიცედ დამკვიდრებას ამ მხარეში, და ფოთის ციხესა და ანაპას შორის სახმელეთო კავშირის დამყარებას. ექსპედიციის მოსაწყობად გამოიყო რაზმი, მისთვის ზღვიდან მხარი უნდა დაეჭირა ხომალდებს.
ამასთან, შექმნილ ვითარებას, შესაძლოა, მოეთხოვა რაზმის ერთი ადგილიდან მეორეზე ზღვით გადაყვანა, საჭირო იქნებოდა რაზმის სურსათით მომარაგებაც, რისთვისაც ხომალდებს ფასდაუდებელი მნიშვნელობა ექნებოდა. ი. პასკევიჩი კ. გესეს განუმარტავდა, რომ ექსპედიციას რუსეთისთვის უნდა დაემორჩილებინა თავისი მთებითა და უღრანი ტყეებით მიუდგომელი და ველური მხარე; ამასთან, ეს ღონისძიება დიდ წინდახედულებას მოითხოვდა: „по грубому невежеству обитателей ея абазинцев и черкесских племен с буйным и своевольным нравом, требует много соображений и большой осмотрительности“. მთავარსარდლის აზრით, ეს განსაკუთრებით იმ ტომებს ეხებოდა, რომლებიც გაგრიდან ანაპამდე ტერიტორიაზე ცხოვრობდნენ. ეს ტომები განსხვავებულ ბუნებრივ პირობებში ცხოვრობდნენ, განსხვავდებოდნენ ენით, დაყოფილი იყვნენ ერთმანეთისაგან დამოუკიდებელ თემებად. ისინი მხოლოდ გარეგნულად აღიარებდნენ პორტას ხელისუფლებას და ეწეოდნენ მასთან ვაჭრობას, მათ შორის, ადამიანებით ვაჭრობას; პორტას მხოლოდ მაშინ ემორჩილებოდნენ, როცა ანაპის ფაშები, რომელთა გამგებლობაშიც ისინი შედიოდნენ, თავიანთ მოთხოვნებს იარაღის ძალით ამაგრებდნენ.
თურქეთის იმპერიის დასუსტების შემდეგ, სულთანს არ შეეძლო ამ მხარეში სამხედრო ნაწილების მუდმივად შენახვა, ამიტომ ამ მხარის მკვიდრთა დამოუკიდებლობა იმ ზომამდე გაიზარდა, რომ რუსეთის ხელისუფლებისადმი მათი დამორჩილება განსაკუთრებულ ზომებს მოითხოვდა. ასეთი ვითარების გამო ი. პასკევიჩს მიზანშეწონილად მიაჩნდა ექსპედიციის ორ ეტაპად გაყოფა.
პირველ ეტაპზე უნდა მომხდარიყო მდ. ენგურიდან ბიჭვინთამდე სანაპირო ზოლის მტკიცედ დაუფლება, ხოლო მეორე ეტაპზე ის ფიქრობდა ლაშქრობის გაგრძელებას ანაპისკენ(9). რადგან ექსპედიციის მეორე ნაწილის წარმატება უშუალოდ იყო დამოკიდებული პირველი ნაწილის წარმატებაზე, ი. პასკევიჩის აზრით მთავარი ყურადღება უნდა მიქცეოდა აფხაზეთის დაკავებას. ამასთან, ის კ. გესეს ყურადღებას მიაპყრობდა იმ სირთულეებს, რაც ჯარს შეიძლება შეხვედროდა, სახელდობრ, რთული ბუნებრივი პირობების გამო; კიდევ ერთხელ ხაზს უსვამდა, თუ რამდენად მნიშვნელოვანი იყო რუსეთისთვის სახმელეთო კავშირის უზრუნველყოფა ფოთსა და ანაპას შორის, ყუბანისპირეთის მთიელთა დასამორჩილებლად, ვაჭრობის უზრუნველყოფისათვის ამიერკავკასიასა და რუსეთს შორის, ბოლოს, სიმშვიდის უზრუნველსაყოფად ამ მხარეში(10).
კავკასიის რუსულმა ადმინისტრაციამ მშვენივრად იცოდა, რომ აფხაზთა შორის ბევრი იყო ოსმალოფილი. პორტას ტრაპიზონის ფაშას მეშვეობით ჰქონდა კავშირი აფხაზებთან და მხარს უჭერდა მათ არაკეთილგანწყობას რუსეთისადმი. ი. პასკევიჩის აზრით, რუსეთის მფლობელობის განმტკიცება აფხაზეთში მოხდებოდა მუდმივად აქ ჯარის ნაწილის განლაგებით, რომელიც ყოველთვის მზად იქნებოდა დაეცვა მთავრის ხელისუფლება და სიმშვიდე ამ მხარეში. ამიტომ მას განზრახული ჰქონდა 44-ე ეგერთა პოლკის შტაბ-ბინა სამეგრელოდან აფხაზეთში გადაეტანა, მთავრის რეზიდენციასთან ახლოს; აქვე ახლოს იყო მშფოთვარე ჯიქების მიწა-წყალი, რომელთა ალაგმვაც ჯარის უმთავრესი მოვალეობა იქნებოდა; ზღვის სიახლოვე უზრუნველყოფდა ჯარის მომარაგებას. მთავარსარდლის აზრით, ექსპედიციას შეეძლო აფხაზების მხრიდან წინააღმდეგობა გამოეწვია აფხაზეთის მთავრის მიხეილ შარვაშიძის (1823-1864) მეამბოხე ბიძის, ასლან-ბეის მომხრეებისა და თურქოფილების წაქეზებით; აგრეთვე იმიტომაც, რომ აფხაზები შეჩვეულნი არ იყვნენ რუსებს. მას სასურველად მიაჩნდა ამ მხარის ნელ-ნელა დამორჩილება, როდესაც მოსახლეობა გაიგებდა მშვიდობის ფასს, ნორმალურ ცხოვრებას და ვაჭრობას მიჰყოფდა ხელს, რუსეთის ჯარის ნაწილებთან ერთად მონაწილეობა საერთო მტრის _ მთიელების წინააღმდეგ, კიდევ უფრო დააახლოებდა მათ რუსებთან(11). რაც შეეხება აფხაზების მხრიდან წინააღმდეგობას, მთავრის ბიძა ჰასან-ბეი შარვაშიძე მთავარსარდალს ჰპირდებოდა, რომ ხალხს მოამზადებდა, რათა მშვიდობიანად შეხვედროდნენ რუსებს და თვითონ გააცილებდა ჯარს(12).
ი. პასკევიჩმა მითითებები მისცა კ. გესეს, რომ ჯარის ნაწილებისთვის თავი მოეყარა 1 ივლისისთვის რედუტ-კალეში 44-ე ეგერთა პოლკის მეთაურის, პოლკოვნიკ ა. პაცოვსკის მეთაურობით; თვით კ. გესე რედუტ-კალეში უნდა ყოფილიყო და მოემზადებინა აფხაზეთის ექსპედიცია. ამასთან, მას შარვაშიძეები უნდა მოეწვია და მათი აზრი გაეთვალისწინებინა. თუ ჰასან-ბეი დაარწმუნებდა, რომ ჯარის სახმელეთო გზით სოხუმისკენ მსვლელობა სისხლისღვრას არ გამოიწვევდა, შეიძლებოდა ჯარის ნაწილის ხმელეთით გაგზავნა, ხოლო ნაწილი ზღვით უნდა გადაეყვანათ(13).
ექსპედიციაში მონაწილეობა უნდა მიეღო 2400-მდე მეომარს. ი. პასკევიჩი ყოველნაირად ცდილობდა, აფხაზებთან შეტაკებისთვის თავი აერიდებინა. მან კ. გესეს საგანგებოდ დაავალა, რომ ჯარი მოსახლეობას კარგად მოპყრობოდა; წებელდელებისა და მთელი აფხაზეთის მოსახლეობისათვის პროკლამაციების მეშვეობით განემარტა, რომ სულთანმა რუსეთს გადასცა ფოთიდან ანაპამდე მიწა-წყალი. მთავარსარდლის აზრით, ამჯერად წებელდის დამორჩილება ვერ მოხერხდებოდა და ეს შემდეგისთვის უნდა გადაედოთ(14).
ხელისუფლებისთვის ცნობილი იყო, რომ გელენჯიკის ყურესთან, სოფ. ჯუბღაში ცხოვრობდა აჰმეთ-ფაშა, რომელიც რუსეთის წინააღმდეგ განაწყობდა მთიელებს და მათ იარაღ-საჭურვლით ამარაგებდა. ჯერ კიდევ რუსეთ-თურქეთის 1828-1829წწ.
ომის დაწყებამდე, ოსმალეთის სერასკირმა, წარმოშობით ლაზმა ოსმან-ფაშამ, სულთნის ნებართვით, შავი ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროზე, ჩერქეზეთში, გააგზავნა თავისი ბიძაშვილი, ორთუღიანი ფაშა აჰმეთი, რათა ემართა ეს მხარე და რუსეთის წინააღმდეგ შეეიარაღებინა. ჩერქეზეთში იმყოფებოდა აგრეთვე ასლან-ბეი შარვაშიძე. მას სულთნის მიერ სამუდამო პენსია ჰქონდა დანიშნული. იგი დიდი გავლენით სარგებლობდა შავი ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროზე მცხოვრებ ტომებში, ამხედრებდა მათ რუსეთის წინააღმდეგ და აქტიურად ეხმარებოდა ფაშას(15).
ი. პასკევიჩს აუცილებლად მიაჩნდა ასლან-ბეის ხელში ჩაგდება ან მისი ლიკვიდაცია, რასაც შეეძლო დაეჩქარებინა წესრიგის დამყარება აფხაზეთში; თურქეთისა და სხვა უცხო სახელმწიფოების მხრიდან კავკასიის მთიელებთან ურთიერთობის აღკვეთის მიზნით, შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროს გასწვრივ კრეისირება უნდა მოეწყოთ რუსეთის ხომალდებს; ლიხნში ჩასვლისთანავე, ა. პაცოვსკის უნდა შეეკრიბა ცნობები ანაპისაკენ მიმავალი გზის, შავი ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროზე მცხოვრები ტომების, მათი ერთმანეთთან დამოკიდებულების, რუსეთის ხელისუფლებისადმი განწყობის, მათი მმართველების, აგრეთვე აფხაზეთიდან ჩრდ. კავკასიაში მიმავალი გზებისა და სხვათა შესახებ(16).
აფხაზეთის ექსპედიციის მომზადების პერიოდში სამთავროში პოლიტიკური სიტუაცია გართულდა. 1830წ. მარტში სოხუმის კომენდანტმა, კაპიტანმა ჟილინმა გენერალ კ. გესეს აცნობა, რომ 4 ათასამდე წებელდელი სოხუმიდან 20 ვერსზე, სოფ. მერხეულის მახლობლად დაბანაკდა იმ განზრახვით, რომ თავს დასხმოდნენ სოფ. კელასურს და შემდეგ სოხუმის ციხეს, მაგრამ მთავრის ბიძამ თაიარ-ბეიმ გადააფიქრებინა, ყოველ შემთხვევაში, ჰასან-ბეის თბილისიდან დაბრუნებამდე, სადაც ის ი. პასკევიჩთან იყო აფხაზეთის ექსპედიციის თაობაზე დეტალების შესათანხმებლად. ამის შემდეგ ბევრი წებელდელი უკან გაბრუნდა, მაგრამ ნაწილი ადგილზე დარჩა, თუმცა გაურკვეველ მდგომარეობაში(17).
29 მარტს ხუთმა ჩერქეზმა, როგორც რუსული ადმინისტრაცია ფიქრობდა, ადგილობრივ მცხოვრებთა მხარდაჭერით, ბიჭვინთის ტაძარი გატეხა და გაძარცვა. კ. გესე თვლიდა, რომ ასეთი ფაქტები აფხაზეთში მაშინაც კი არ ხდებოდა, როცა ეს მხარე მთლიანად მაჰმადიანთა დამოკიდებულებაში იყო(18). წებელდელმა მარშანიებმა და აბჟუის ოლქის უფროსმა ალიბეი შარვაშიძემ ერთმანეთს შეჰფიცეს, რომ არ ცნობდნენ რუსეთის ბატონობას და რუსეთის მიერ დაყენებული მთავრის მიხეილ შარვაშიძის ხელისუფლებას(19). გახშირდა წებელდელების მიერ საქონლის გარეკვის, ძარცვის, ტყვედ გატაცების ფაქტები(20).
ტყვედ გაიტაცეს სოხუმის ციხის გარნიზონის ერთი არტილერისტი ჯარისკაცი, რომელიც რაზმთან ერთად იყო გამოსული ციხიდან შეშისთვის. ამ ფაქტის შემდეგ კაპ. ჟილინმა ყოველი შემთხვევისთვის ფორშტატი გაამაგრა და, როგორც აღმოჩნდა, დროულად. სოხუმის ციხის გარნიზონმა 6-დან 7 და 7-დან 8 აპრილის ღამით სოხუმის ფორშტატზე აფხაზთა ორი შემოტევა მოიგერია. მიხეილ შარვაშიძემ კ. გესეს აცნობა, რომ მის სამფლობელოში შემოპარული მღელვარება თანდათან იზრდებოდა.
მსტოვრები კ. გესეს ატყობინებდნენ, რომ წებელდელი თავადები და ალი-ბეი არა მხოლოდ არ უშვებდნენ მიხეილ შარვაშიძეს თავიანთ სამფლობელოში, არამედ აპრილის დამდეგს, თავს დაესხნენ მის სახლს ფოქვეშში, გაძარცვეს და მისი მამული აიკლეს. თავდამსხმელებმა ერთი ქალი ადგილზე მოკლეს, ხოლო მარშანიამ 10 სული ტყვე გაიტაცა. მიხეილ შარვაშიძეს სახიფათოდ მიაჩნდა ლიხნში ყოფნა და გადაწყვეტილი ჰქონდა საცხოვრებლად სამეგრელოს მთავრის სამფლობელოში _ სამურზაყანოში გადასვლა(21).
ამ ამბების შესახებ ჰასან-ბეიმაც მიიღო ცნობა. მისი ინფორმაციით მიხეილ შარვაშიძე წაეკიდა ალი-ბეის და წებელდელ მარშანიებს, რომლებიც უკმაყოფილონი იყვნენ ბზიფელების მძარცველობით. ამიტომ ყოველგვარი ურთიერთობა გაწყვიტეს ბზიფის თემთან და ბზიფელებს არ აძლევდნენ მათ სამფლობელოზე გავლის ნებასაც კი. ორივე მხარე უცდიდა ჰასან-ბეის ჩასვლას, რომელსაც ისინი უნდა შეერიგებინა(22).
კავკასიის რუსული ადმინისტრაცია შეშფოთებული იყო. აფხაზეთში შექმნილი ვითარება სერიოზული შიშის საფუძველს იძლეოდა, აფხაზეთში რუსეთის დამკვიდრებას შეიძლებოდა იმაზე მეტი სირთულეები შეხვედროდა, ვიდრე თავიდან ჩანდა. ი. პასკევიჩი ფიქრობდა, რომ შექმნილ ვითარებაში მომავალი სისხლისღვრის თავიდან აცილება შეიძლებოდა აფხაზებზე ჰასან-ბეის გავლენის კეთილგონივრული გამოყენებით(23).
კ. გესემ სოხუმის ციხის გარნიზონის გაძლიერება გადაწყვიტა, რომელიც მაშინ 44-ე ეგერთა პოლკის მხოლოდ ერთი ასეულისაგან შედგებოდა. მან დაუყოვნებლივ გააგზავნა ხომალდებით სამხედრო ნაწილები სოხუმში და კომენდანტს უბრძანა სიფრთხილე გამოეჩინა. ეს ღონისძიება დროული აღმოჩნდა, რადგან 21 აპრილს აფხაზები კვლავ დაესხნენ თავს სოხუმის ფორშტატს, თუმცა უშედეგოდ(24).
ი. პასკევიჩმა სამხედრო მინისტრს, გენერალ-ადიუტანტ ა. ჩერნიშევს აცნობა, რომ მისი სურვილი, მტკიცე ფეხით ჩამდგარიყო აფხაზეთში, აგვისტოს ბოლომდე ვერ განხორციელდებოდა, რადგან ამ დროისთვის კავკასიის ხაზზე უნდა მოსულიყო მე-20 და 22-ე ქვეითთა დივიზიები. იგი ითხოვდა, 1 ივლისისთვის რედუტ-კალეში გამოეგზავნათ ხომალდები აფხაზეთში ჯარის გადასაყვანად და მინისტრს აუწყებდა, რომ განზრახული ჰქონდა 44-ე ეგერთა პოლკის ბიჭვინთაში დაბანაკება, სადაც სამეგრელოსთან შედარებით უკეთესი კლიმატი იყო. ამასთანავე, აქედან ადვილი იქნებოდა დას. კავკასიის მთიელთა წინააღმდეგ მოქმედება, რაშიც იგი აფხაზთა სახალხო ლაშქრის გამოყენებასაც ფიქრობდა მიხეილ და ჰასან-ბეი შარვაშიძეების მეთაურობით.
რაც შეეხება აფხაზეთის ექსპედიციას, ი. პასკევიჩი აღნიშნავდა, რომ მისი მომზადება გენერალ კ. გესეს დაავალა, ხოლო რაზმის უშუალო ხელმძღვანელობა, პოლკოვნიკ ა. პაცოვსკის(25). კავკასიის რუსული ადმინისტრაცია სიფრთხილეს იჩენდა. გენშტაბის ოფიცერს, ბარონ აშს და ჰასან-ბეი შარვაშიძეს დაევალათ აფხაზეთში არსებული ვითარების გარკვევა და რედუტკალედან სოხუმამდე სანაპირო გზის დათვალიერება. აპრილის ბოლოს ბარონი აში და ჰასან-ბეი თბილისიდან აფხაზეთში გაემგზავრნენ.
ისინი ჯერ რედუტ-კალეში ჩავიდნენ, იქიდან კი, ანაკლიის გავლით _ სოფ. ნაბაკევში და შემდეგ სოფ. ილორში. მათთვის ცნობილი გახდა, რომ ჰასან-ბეის შესახებ გავრცელდა ხმები, თითქოს ის კვლავ რუსეთში წაიყვანეს და არ დაბრუნდებოდა; ამბობდნენ იმასაც, რომ მას რუსის ჯარი მოჰყავდა აფხაზეთში; გაურკვეველი სიტუაციის გამო გახშირდა ყაჩაღობის ფაქტები. სოფ. გალის მახლობლად მათ შეხვდათ ბზიფის თემის აზნაური კაც მარღანია, რომელსაც დიდი გავლენა ჰქონდა აფხაზებზე. მიუხედავად იმისა, რომ ის მხოლოდ აზნაური იყო, თავადები დიდ პატივს სცემდნენ და მასთან მეგობრობას ეძიებდნენ. მან ბარონ აშს უთხრა, რომ დიდი ხანია სურდა, გენერალ კ. გესეს ხლებოდა და დაედასტურებინა თავისი მზადყოფნა, ემსახურა იმპერატორისთვის, თუმცა, ადრე, სამეგრელოს მთავართან უთანხმოების გამო უფრთხოდა ამის გაკეთებას. აშს მიაჩნდა, რომ ხელისუფლება უნდა მოფერებოდა მას(26).
ილორიდან ბარონი აში და ჰასან-ბეი აფხაზეთში, სოფ. ტამიშში ჩავიდნენ, სადაც შეკრებილი იყვნენ ალი-ბეი შარვაშიძე, წებელდელი მისოუსტ მარშანია და სხვა თავად-აზნაურები შეიარაღებული ხალხის თანხლებით, რომელთა შორის, როგორც ბარონი აში მოგვიანებით თავის მოხსენებაში აღნიშნავდა, “განსაკუთრებით წებელდელები გამოირჩეოდნენ თავიანთი ველური გარეგნობით”.
ალი-ბეიმ და წებელდელმა თავადებმა აშს სთხოვეს, ეცნობებინა თავისი უფროსებისთვის, რომ თუ რუსეთის ჯარი აფხაზეთში შევიდოდა, ისინი მას მშვიდობიანად შეხვდებოდნენ, თუმცა ითხოვდნენ იმ მიწების შენარჩუნებას, რასაც მათი მამები ფლობდნენ. საღამოს აშს თაიარ-ბეიც შეხვდა, რომელსაც, როგორც მოგვიანებით ბარონი აღნიშნავდა, რუსების მიმართ არაკეთილგანწყობა სახეზე ეწერა(27).
სამურზაყანოს საზღვრიდან სოფ. კელასურამდე, სოფლები დაცარიელებული იყო. მოსახლეობა მთებში გახიზნულიყო მიხეილ შარვაშიძის შიშით, რომელიც, როგორც ხმები დადიოდა, ალი-ბეისა და მისი მოკავშირე წებელდელების დასჯას აპირებდა. აშის დაკვირვებით, აფხაზები ორ პარტიად იყვნენ გაყოფილი. ბზიფის თემი მთავარს უჭერდა მხარს. მის წინააღმდეგ იყო განწყობილი აბჟუა ალი-ბეის მეთაურობით, რომელსაც წებელდაც გვერდში ედგა.
ჰასან-ბეი ცდილობდა ორი დაპირისპირებული პარტიის შერიგებას. აში დარწმუნებული იყო, რომ ჰასან-ბეი თავისი გავლენის წყალობით შეძლებდა ამ მისიის შესრულებას. მდგომარეობას ისიც ართულებდა, რომ თავადებს შორისაც არ იყო ერთიანობა, ფარულად ყველა ერთმანეთს მტრობდა. მთავარსა და ჰასან-ბეის შორისაც უთანხმოება იყო. პატივმოყვარე მიხეილ შარვაშიძეს არ სურდა ჰასან-ბეის რჩევების გაზიარება. ეს უკანასკნელი კი, როგორც მისი ბიძა და აფხაზი თავადებიდან წარმოშობით ყველაზე მნიშვნელოვანი, დამამცირებლად თვლიდა უმცროსი და ხალხში ნაკლები გავლენის მქონე მთავრისადმი დამორჩილებას. აში ფიქრობდა, რომ ეს წინააღმდეგობა იყო აფხაზეთში ყველა უთანხმოების მიზეზი(28).
30 აპრილს აში და ჰასან-ბეი სოხუმში ჩავიდნენ. ამის იქით ჰასან-ბეის გავლენა არ ვრცელდებოდა(29). აშს არც უცდია ლიხნისკენ გზის გაგრძელება, მითუმეტეს, არც ჰქონდა ასეთი დავალება. მისი ცნობით, აფხაზებს არ სჯეროდათ, რომ თურქეთმა რუსეთს დაუთმო შავი ზღვის სანაპირო ანაკლიიდან ანაპამდე.
ამის დასტურად იმ ფაქტს იშველიებდნენ, რომ აჰმეთ-ფაშა ჯერაც ჩერქეზებთან იმყოფებოდა. მეორენი აღნიშნავდნენ, რომ რუსეთიდან და თურქეთიდან ჩერქეზეთსა და აფხაზეთში უნდა გამოეგზავნათ ჩინოვნიკი იმის გასარკვევად, თუ ვისი მორჩილება სურდა ხალხს, რუსეთის თუ თურქეთის(30). სოხუმის კომენდანტის ცნობით, აჰმეთ-ფაშა ავრცელებდა ხმებს, თითქოს მთელი ჩერქეზთა სანაპირო თურქეთს ეკუთვნოდა და მის დასაცავად მალე ჯარი ჩამოვიდოდა. როგორც კაპიტანი ჟილინი აღნიშნავდა, მიხეილ შარვაშიძემ მას დაუდასტურა, რომ ასეთი ხმები გავლენას ახდენდა ვითარებაზე აფხაზეთში(31).
თავის მოხსენებით ბარათში ბარონი აში აღნიშნავდა, რომ სამარცხვინო ვაჭრობა ტყვე მეგრელებითა და რუსი ჯარისკაცებით კვლავ გრძელდებოდა მთელ აფხაზეთში და, განსაკუთრებით, სოფ. კელასურში, სადაც 60-მდე თურქის ოჯახი ცხოვრობდა. მათთვის ამ ვაჭრობას დიდი სარგებელი მოჰქონდა. აფხაზეთის ყველა მდინარის შესართავში თურქული კანჯოები იდგა სიმინდისა და ტყვეების საყიდლად. ადამიანებით ვაჭრობას ფრთა ჰქონდა გაშლილი, რადგან არავინ ეწინააღმდეგებოდა. აფხაზები ცდილობდნენ ჩქარა გაეყიდათ რუსი ჯარისკაცები, რადგან რუსეთის ჯარის შემოსვლის ეშინოდათ. იქვე, ბარონი აში თავის მოსაზრებასაც გამოთქვამდა, თუ როგორ უნდა შებრძოლებოდნენ ტყვეებით ვაჭრობას. მისი აზრით, აუცილებელი იყო მდინარეების: ღალიძგას, მერკულას, ტამიშის, კოდორის, კელასურის შესართავების დაკავება; ამასთანავე, ანაკლიიდან ღალიძგამდე და კოდორიდან კელასურამდე შუალედური საგუშაგოების მოწყობა, რითაც განმტკიცდებოდა კავშირურთიერთობა სანაპირო გზით რედუტ-კალესა და სოხუმს შორის(32).
მაისის დასაწყისში მიხეილ შარვაშიძემ შეკრიბა 1300 კაციანი სახალხო ლაშქარი, 8 მაისს სოხუმის ციხეს მოადგა და იქვე დაბანაკდა. მას გადაწყვეტილი ჰქონდა ალი-ბეის დასჯა, რომელსაც დაუმორჩილებლობასა და წებელდელებთან კავშირში ადანაშაულებდა. ჰასან-ბეიმ წინასწარ განჭვრიტა ამ ლაშქრობის მთელი უხერხულობა, ენერგიული ზომები მიიღო მთავრისა და ალი-ბეის შესარიგებლად და დაძაბული სიტუაცია განმუხტა(33). 12 მაისს მიხეილ შარვაშიძემ დაითხოვა ბზიფის ოლქის სახალხო ლაშქარი, რომელიც ხუთი დღის განმავლობაში სოხუმის ციხესთან იდგა. მთავარი და ალი-ბეი შერიგდნენ და შეთანხმდნენ, იმერეთის მმართველს გაერკვია მათი უფლებები სოფ. ფოქვეშზე, რაც მათ შორის დაპირისპირების ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი იყო.
მიხეილ შარვაშიძე სოფელს მამის ნაყიდად თვლიდა და მისი დასაკუთრება სურდა, ხოლო ალი-ბეი არ უთმობდა. იმავდროულად, წებელდელები ცდილობდნენ, აეძულებინათ მიხეილ შარვაშიძე, თავისი და ერთ-ერთი მარშანიასთვის მიეთხოვებინა და ამ მიზნით მისი რამდენიმე კაცი ტყვედ გაიტაცეს(34). კაპიტან ჟილინის ცნობით, მთავარსა და რამდენიმე თავადს ერთმანეთთან უთანხმოება ჰქონდათ. ამით სარგებლობდნენ წებელდელები და სხვა ყაჩაღები და მრავალ კანონდარღვევას სჩადიოდნენ(35).
1830 წლის 15 მაისის წერილში ა. ჩერნიშევისადმი ი. პასკევიჩი შეეხო აპრილის მოვლენებს აფხაზეთში. მისი აზრით, ეს ამბები არ მოხდებოდა ჰასან-ბეის იქ ყოფნისას. შესაძლოა, მისმა დაყოვნებამ თბილისში მისცა საბაბი არაკეთილმოსურნეებს, გაევრცელებინათ ხმა, რომ ხელისუფლება არ აძლევდა მას აფხაზეთში დაბრუნების ნებას, რისიც ჰასან-ბეისაც ეშინოდა. მთავარმართებელი აღნიშნავდა, რომ მიხეილ შარვაშიძე ახალგაზრდა და გამოუცდელი იყო. იგი ეჭვობდა, რომ, შესაძლოა, მას გაუფრთხილებლობით და მოურიდებლობით მიეცა უკმაყოფილების საბაბი ალი-ბეისთვის, რომელიც აქამდე წყნარად იყო. მისი განზრახვა, დაეტოვებინა თავისი სამფლობელო, ნათლად აჩვენებდა, თუ რამდენად მცირე გავლენა ჰქონდა მას და რამდენად მცირე შემწეობის იმედი უნდა ჰქონოდა ხელისუფლებას მისგან. რამდენადაც აფხაზეთი მიხეილ შარვაშიძეს არასოდეს ემორჩილებოდა, ი. პასკევიჩი სვამდა კითხვას, ამ მხარეში მტკიცე მშვიდობისადა რუსეთის პრესტიჟის შენარჩუნებისათვის კვლავ დაეჭირათ მისთვის მხარი მთავრის სტატუსში, თუ დაეტოვებინათ ის მხოლოდ თავისი ბზიფის მამულის მფლობელად და არ დაემორჩილებინათ მისთვის სხვა აფხაზი მფლობელები. ის სთხოვდა სამხედრო მინისტრს, გაერკვია ეს საკითხი იმპერატორთან და მისი აზრი ეცნობებინა(36).
იმავდროულად, აქტიურად მიმდინარეობდა აფხაზეთის ექსპედიციის მომზადება. ივნისში რედუტ-კალეში თავი მოიყარეს აფხაზეთის ექსპედიციაში მონაწილე ჯარის ნაწილებმა. 25 ივნისს აქ შეიკრიბნენ: კ. გესე, მიხეილ, ჰასან-ბეი და ალი-ბეი შარვაშიძეები და ექსპედიციის გეგმის განხილვას შეუდგნენ. ალი-ბეი და ჰასან-ბეი თავიანთ ოლქებში სიმშვიდის გარანტიას იძლეოდნენ და სარდლობას ჯარის სოხუმამდე მშვიდობიანი გადასვლის ხელშეწყობას აღუთქვამდნენ, მაგრამ მიხეილ შარვაშიძე ვერ იძლეოდა ბზიფის ოლქში სიმშვიდის გარანტიას, სადაც მას სუსტი გავლენა ჰქონდა. ყოველი შემთხვევისთვის, გადაწყდა ჯარის ზღვით გადაყვანა სოხუმში. ივნისის მიწურულს გემებზე მოთავსდნენ ჯარის ნაწილები და 30 ივნისს მათ სოხუმისკენ აიღეს გეზი. იმავე დღეს, ექსპედიციაში მონაწილე მხედართა ცხენები კაზაკთა ასეულისა და აფხაზ თავადთა თანხლებით, სანაპირო გზით ასევე სოხუმისკენ გაისტუმრეს(37).
3 ივლისს ესკადრა სოხუმში ჩავიდა და ჯარი ზღვის სანაპიროზე დაბანაკდა. სოხუმში კ. გესემ ცნობა მიიღო, რომ რუსეთის ჯარის აფხაზეთში გამოჩენის გამო აფხაზები, რომლებმაც ამ ფაქტში საფრთხე დაინახეს, კვლავ მღელვარებამ მოიცვა.
ბზიფის თემის თავად-აზნაურები ჩერქეზებთან გაემართნენ რუსების წინააღმდეგ დახმარების სათხოვნელად. ჩერქეზებმა გადაწყვიტეს გაგრის გასასვლელის დაკავება, შემდეგ ლიხნში მთავრის სასახლის აკლება და ბზიფის თემის აფხაზებთან ერთად რუსების წინააღმდეგ მოქმედება. ასეთ პირობებში კ. გესემ გაგრის გასასვლელის საჩქაროდ დაკავება გადაწყვიტა, რათა არ დაეშვა ჩერქეზების აფხაზებთან შეერთება(38).
გაგრის გასასვლელის დაკავების შემდეგ კ. გესეს განზრახული ჰქონდა ბიჭვინთის კონცხის დაკავება და 44-ე ეგერთა პოლკის დროებით იქ დაბანაკება, შემდეგ კი შედგომოდა სიმშვიდის დამყარებას აფხაზეთში, რათა დიდი წინააღმდეგობისა და მსხვერპლის გარეშე მიეღწია ექსპედიციის პირველი ეტაპის მიზნისთვის: აფხაზეთში მტკიცედ დამკვიდრება და 44-ე ეგერთა პოლკის ლიხნში დაბინავება. ამიტომ მის განკარგულებაში მყოფი ესკადრის (მეთაური _ კაპ.-ლეიტ. სტერლინგოვი) ექვს ხომალდზე მოათავსა 44-ე ეგერთა პოლკის ბატალიონი _ 604 მეომარი, აგრეთვე 50 მესანგრე, 10 არტილერისტი ქვემეხებით, 6 ივლისს ღამით სოხუმის ყურედან გავიდა და გაგრისაკენ გაემართა. ზღვაზე უქარო ამინდის გამო ესკადრა გაგრის ყურეში მხოლოდ 8 ივლისის დილით შევიდა(39). გაგრის მაღალი, მრისხანე, ხშირი ტყით დაფარული მთები ბუნებრივ სიმაგრედ ჩანდა გიგანტური ბასტიონებით, რომელსაც ჯიქები, უბიხები და შაფსუღები იცავდნენ. ესკადრამ ისარგებლა ზღვის სიღრმით, ნაპირს მიუახლოვდა და ხომალდის ქვემეხებიდან ცეცხლი დაუშინა ტყეს ჟოეკვარისა და გაგრიფშის ხეობაში, რამაც მთიელები აიძულა მიმალულიყვნენ(40). კ. გესემ პოლკ. ა. პაცოვსკის უბრძანა გაგრის ტაძრის ტერიტორია დაეკავებინა და მდ. გაგრიფშთან პოზიცია მოეწყო. როგორც კი დესანტი ნაპირზე გადასხდა, მთიელებმა მოპირდაპირე მთებიდან ცეცხლი გახსნეს და შეეცადნენ, ხელი შეეშალათ მათთვის პოზიციის დაკავებაში, მაგრამ გემებიდან არტილერიის ცეცხლმა უკუაგდო ისინი. დესანტმა დიდი დანაკარგების გარეშე ავანპოსტები დაიკავა. ახლომახლო მაღლობებზე მაშინათვე გაიგზავნა რაზმები, რომლებსაც მთიელებისაგან უნდა გაეწმინდა შემოგარენი.
იმავდროულად, სანაპიროზე დარჩენილი ასეულები გულმოდგინედ მუშაობდნენ მიწაყრილების ამოყვანაზე და ეკლესიის ქვის გალავნის გამაგრებაზე. მთიელებმა რამდენჯერმე განაახლეს შეტევა, მაგრამ ფრეგატებიდან დაშენილმა კარტეჩის ცეცხლმა ისინი აიძულა ქედის თხემებს იქით მიმალულიყვნენ(41).
გაგრა მაშინ წარმოადგენდა ამავე სახელწოდების მდინარის ორივე ნაპირზე, სუროთი და ეკალბარდით გადახლართულ ხშირ ტყეში გაშლილ მცირე ვაკეს, რომელსაც ზედ ადგებოდა ხშირი ტყით დაფარული ციცაბო მთების კალთები, რომლებიც კეტავდნენ ზღვის სანაპიროზე არსებულ ვიწრო გასასვლელს აფხაზეთისკენ. ეკლესია, რომელიც მდ. გაგრის მარცხენა ნაპირზე მდებარეობდა, ნაწილობრივ დანგრეული იყო. მას მთის ძირიდან ზღვის ნაპირამდე 65 საჟენზე შემოვლებული ჰქონდა ქვის კედელი, რომელიც ასევე რამდენიმე ადგილას დანგრეული იყო(42).
ამრიგად, გაგრის დაკავების ოპერაცია წარმატებით განხორციელდა. მასში მონაწილეობას ღებულობდა მიხეილ შარვაშიძის მიერ გამოგზავნილი 30 აფხაზიც, მათ შორის, კაც მარღანია და თავად როსტომ ინალიფას შვილი ნაულჩუკი(43). გენერალი კ. გესე თვლიდა, რომ ეს პუნქტი დაკავებული უნდა ყოფილიყო გაძლიერებული გარნიზონით, რადგან ჩერქეზები აფხაზეთში სწორედ ამ გზით იჭრებოდნენ. მართალია, არსებობდა მთებით გადასასვლელი ბილიკები გაგრის გვერდის ავლით, თუმცა მხედრებისათვის მოუხერხებელი. ჩერქეზებს ერთმეოდათ აფხაზეთში დაუბრკოლებლად შემოჭრისა და თარეშის, აგრეთვე ბზიფის თემის აფხაზებისათვის დახმარების შესაძლებლობა, ამიტომ კ. გესეს აზრით, ისინი ამ ფაქტს ვერ შეურიგდებოდნენ და გააძლიერებდნენ თავდასხმებს გაგრაზე, რომლის გარნიზონის გაძლიერებაც ყოველთვის პრობლემა იქნებოდა, რადგან სანაპირო გზა სოხუმიდან გაგრამდე არ არსებობდა(44). კ. გესემ შეარჩია ადგილი სიმაგრის ასაგებად, უკანასკნელი მითითებები გასცა, დატოვა ჩამოყვანილი რაზმი მთლიანად, მაიორ პოლიაკოვის მეთაურობით, და ესკადრა, ხოლო თვითონ 10 ივლისს სოხუმში დაბრუნდა, რათა ამჯერად სანაპირო გზით წასულიყო ლიხნში და შემდეგ ბიჭვინთაში(45).
13 ივლისს კ. გესე სოხუმში დარჩენილი რაზმით ლიხნისაკენ გაემართა, სადაც 16 ივლისს ჩავიდა. გზაში მან მიიღო ცნობა, რომ გაგრის გარნიზონს 11-დან 12 ივლისის ღამით და 12 ივლისს დღისით სამჯერ დაესხნენ ჩერქეზები. გარნიზონმა მოიგერია თავდასხმები, მაგრამ მსხვერპლიც იყო. მაიორ პოლიაკოვის ცნობით, ძნელი იყო ერთდროულად სიმაგრის აგებაზე მუშაობა და თვალყურის დევნება მოწინააღმდეგისათვის, ამიტომ დამატებით ძალებს ითხოვდა. კ. გესემ ჩათვალა, რომ გაგრის გარნიზონს ნამდვილად სჭირდებოდა დახმარება და 18 ივლისს ლიხნიდან გაგრაში სამეგრელოს ქვეითთა პოლკის ერთი ასეული გაგზავნა(46).
ლიხნში აფხაზეთის ექსპედიციას მიხეილ შარვაშიძე შეუერთდა. კ. გესემ 44-ე ეგერთა პოლკის დასაბინავებლად ლიხნიდან 4 ვერსზე შეარჩია ადგილი, რომელსაც ბომბორას ეძახდნენ. ამის შემდეგ აფხაზეთის ექსპედიციის მიზანი ბიჭვინთის კონცხის დაკავება იყო. ბიჭვინთისაკენ გზა ბზიფის თემზე გადიოდა, აფხაზი თავადების: ნარჩოუ, დარუყვა და ტაგუ ინალიშვილების და სხვათა მამულებზე, რომლებიც არ აპირებდნენ ჯარის გატარებას. კ. გესემ მოლაპარაკებები გამართა მათთან და განუმარტა, თუ რა უსიამოვნებებს დაიტეხდნენ თავზე ასეთ შემთხევაში და მიხეილ შარვაშიძის, ჰასან-ბეისა და სხვა თავადების მხარდაჭერით, რომლებსაც ნათესაური კავშირები ჰქონდათ მათთან, შეძლო დაერწმუნებინა ისინი, რომ რუსეთის ჯარების მიერ აფხაზეთის დაკავებისას მათი მამულები მათსავე მფლობელობაში დარჩებოდა. ის დათანხმდა აგრეთვე დარუკვა ინალიფას შეწყალებაზე, რომელიც დიდი ხანი არ ემორჩილებოდა მიხეილ შარვაშიძეს(47).
როდესაც კ. გესე დარწმუნდა, რომ ბიჭვინთამდე ლაშქრობა უსაფრთხო იქნებოდა, 19 ივლისს გავიდა ლიხნიდან. რაზმს რთული გადასვლა მოუხდა მთებისა და ტყეების გავლით უგზოობის პირობებში და 21 ივლისს ბიჭვინთას მიაღწია. ბიჭვინთის კონცხზე, ზღვის სანაპიროზე, სოფ. ბიჭვინთის მახლობლად იდგა ნახევრად დანგრეული ტაძარი. კ. გესემ ბრძანება გასცა ტაძრის ქვის გალავანი დაეკავებინათ და აქ სიმაგრე მოეწყოთ(48).
ამდენად, აფხაზეთის სანაპირო ზოლში _ ბომბორა, ბიჭვინთა, გაგრა, _ რუსები სიმაგრეების აგებას შეუდგნენ. ბომბორაში დაბინავდა აფხაზეთის ექსპედიციის შტაბი. ამ სიმაგრეებს ჯიქებისა და უბიხებისთვის უნდა გადაეკეტა ის სანაპირო გზა, რომლითაც ისინი აფხაზეთში იჭრებოდნენ; აგრეთვე, მათ უნდა განემტკიცებინათ რუსების ბატონობა აფხაზეთში(49). ექსპედიციის შედეგების შესახებ ანგარიშში ი. პასკევიჩი ა. ჩერნიშევს აუწყებდა, რომ მიხეილ შარვაშიძეს ნამდვილად არ ჰქონდა გავლენა აფხაზეთში და თვით მის სამკვიდრო მამულშიც, ბზიფშიც არ სარგებლობდა დიდი პატივისცემით; რაც შეეხება ჰასან-ბეის, მან ყველაფერი გააკეთა აფხაზეთის ექსპედიციის წარმატებისათვის(50).
ივლისის ბოლოს ჩერქეზების თავდასხმები გაგრაზე განახლდა, თუმცა გარნიზონმა მოიგერია ისინი. ამის შემდეგ, უბიხების ერთ-ერთმა წინამძღოლმა, მიხეილ შარვაშიძის აღმზრდელმა ჰაჯი დაგუმოყვა ბარზეგმა 2 ათასამდე კაცით მდ. გაგრიფშის ხეობიდან ცეცხლი დაუშინა გაგრის ციხეს. 16 აგვისტოს ისინი შეეცადნენ შტურმით აეღოთ სიმაგრე, მაგრამ გარნიზონმა, რომელსაც ზღვიდან ხომალდებიც უჭერდნენ მხარს, უკუაგდო ისინი.
მთიელებმა დიდი მსხვერპლი ნახეს. მათ დაღამებისას ბრძოლის ველიდან გაიყვანეს დაჭრილები და დახოცილები, 17 აგვისტოს კი საერთოდ დატოვეს იქაურობა. ჩერქეზი თავადის ლაზ ანჩაბაძის ცნობით, რომელსაც რუსეთის ერთგულების ფიცი ჰქონდა დადებული, ჩერქეზებში მსხვერპლი დიდი იყო, თვით ჰაჯი დაგუმოყვა ბარზეგიც მძიმედ იყო დაჭრილი(51).
მალე დასრულდა სიმაგრეების აგება. ბომბორის სიმაგრეს დიდი პარალელოგრამის ფორმა ჰქონდა ბასტიონებით. შიგნით დაყოფილი იყო ექვს სწორ ნაწილად, სადაც აგებული იყო პატარა შეთეთრებული სახლები, გრძელი ყაზარმა და პროვიანტის მაღაზიები. მალე, სიმაგრესთან გაჩნდა პატარა ფორშტატი, რომელიც დასახლებული იყო სომეხი და ბერძენი ვაჭრებით. პოლიტიკური და სტრატეგიული თვალსაზრისით ბომბორის სიმაგრის მდებარეობა ხელსაყრელი იყო, რადგან საშუალებას აძლევდა გარნიზონს, თვალყური ედევნებინა ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენებისთვის და მოვალე იყო, დაეცვა მთავრის ხელისუფლება, რომლის რეზიდენციაც რამდენიმე ვერსზე იყო. თუმცა მას ორი ნაკლი ჰქონდა: მოუხერხებელი ყურე, რის გამოც გემები ნაპირიდან სამ მილზე უნდა გაჩერებულიყვნენ, და ციებიანი კლიმატი, რის გამოც ჯარისკაცები მალარიით ავადმყოფობდნენ52. ბიჭვინთის სიმაგრე მონასტრის ტერიტორიაზე აიგო. მონასტრის გალავანი განაახლეს და კუთხეებში ხის კოშკები ააგეს. აქვე აიგო ყაზარმა ჯარისკაცებისთვის. თავიდან ბიჭინთაში ორი ასეული იდგა, მაგრამ მალე, მალარიის გამო ერთ ასეულამდე შეამცირეს53. გაგრაშიც სიმაგრის ასაგებად ტაძრის ქვის კედელი გამოიყენეს, რომელიც სანაპიროდან მთის ძირამდე მიემართებოდა. გარნიზონის მდგომარეობა მძიმე იყო, სიმაგრის ეზოში თავისუფლად გავლაც არ შეიძლებოდა, რადგან ახლო-მახლო მთებიდან მთიელები განუწყვეტლივ ცეცხლს უშენდნენ სიმაგრეს; ლაზარეთი სავსე იყო მალარიით დაავადებული ჯარისკაცებით და, ფაქტობრივად, სიმაგრე გარესამყაროს მოწყვეტილი იყო(54). 1830წ. 23 აგვისტოს ი. პასკევიჩმა პროკლამაციით მიმართა აფხაზებსა და შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე მცხოვრებ ხალხებს, სადაც აღნიშნავდა, რომ აჰმეთ-ფაშას ისინი შეცდომაში შეჰყავდა. შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე მცხოვრები და მათი მეზობელი ხალხები ეკუთვნოდნენ არა პორტას, არამედ რუსეთის იმპერატორს და სულთანმა აჰმეთ-ფაშა და ყველა ჩინოვნიკი გაიწვია. იგი მთიელებს მოუწოდებდა, დაეყარათ იარაღი, დამორჩილებოდნენ რუსეთის ხელისუფლებას და ერთგულების ფიცი დაედოთ, რისთვისაც ხელმწიფის მოწყალებას ჰპირდებოდა(55). როგორც გათვალისწინებული იყო, აფხაზეთის ექსპედიციის პარალელურად, ოქტომბერში ექსპედიცია მოეწყო ყუბანისპირეთშიც, შაფსუღეთში, რომელსაც უშუალოდ ი. პასკევიჩი ხელმძღვანელობდა. რუსეთის ჯარის ნაწილების გამოჩენამ იმ ადგილებში, რომელსაც შაფსუღები გაუვალად თვლიდნენ, შიში დანერგა მათში და ი. პასკევიჩს მორჩილება გამოუცხადეს; იმავდროულად, მთავარმართებელმა მდ. ყუბანზე რამდენიმე სიმაგრე ააგო(56).
მაგრამ რუსეთის ჯარის ნაწილების გასვლის შემდეგ შაფსუღები კვლავ გამოვიდნენ მორჩილებიდან. ი. პასკევიჩიც თვლიდა, რომ ასეთ ექსპედიციებს დროებითი მნიშვნელობა ჰქონდა და შიშის დანერგვას ემსახურებოდა. მთიელები გაურბოდნენ გადამწყვეტ ბრძოლას და პარტიზანულ ომს ეწეოდნენ. მან კარგად იცოდა, რომ მხოლოდ მთიელებისათვის საარსებო საშუალებების წართმევით, მათი მიწა-წყლის მუდმივად დაკავებით, აქ სიმაგრეების აგებითა და სამხედრო დასახლებათა მოწყობით შეიძლებოდა მათი დამორჩილება(57).
რაც შეეხება აფხაზეთს, კავკასიის რუსული ადმინისტრაცია თვლიდა, რომ ამ მხარის შემომტკიცების პროცესი გაჭიანურდებოდა. აფხაზები მიჩვეულნი იყვნენ მშფოთვარე ცხოვრებას: ყაჩაღობას, ძარცვას, თითქმის არ ემორჩილებოდნენ მთავარს, ამიტომ გაძნელდებოდა მათი მორჩილებაში მოყვანა. უპირველეს ყოვლისა, საჭირო იყო რედუტ-კალედან გაგრამდე სანაპირო ზოლის დაკავება საგუშაგოებით და კარანტინებით, სახმელეთო მიმოსვლის უზრუნველყოფა. ამით აღიკვეთებოდა აფხაზების ურთიერთობა თურქებთან, რომლებიც მათ იარაღითა და ტყვია-წამლით ამარაგებდნენ და რუსეთის ხელისუფლების წინააღმდეგ განაწყობდნენ. რუსეთის გემები, რომლებიც კრეისირებას ეწეოდნენ შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროს გასწვრივ, ჯერჯერობით ვერ ახერხებდნენ თურქების აფხაზებთან ურთიერთობის აღკვეთას. რედუტ-კალედან გაგრამდე სანაპირო ზოლში საჭირო იყო რუსეთის ჯარის ნაწილების დამატებითი ძალები58. ამის შესაძლებლობა მაშინ რუსეთის ხელისუფლებას არ ჰქონდა. ამრიგად, მიუხედავად თავდაპირველი წარმატებისა, სრულად ვერ იქნა მიღწეული აფხაზეთის ექსპედიციის მიზანი. რუსეთის ჯარის ნაწილებმა დაიკავეს აფხაზეთის სანაპირო ზოლი, მაგრამ გაგრის ჩრდილო-დასავლეთით წინსვლა შეფერხდა ჯიქებისა და უბიხების მედგარი წინააღმდეგობის გამო და ანაპისკენ ლაშქრობა მომავლისთვის გადაიდო.

შენიშვნები:

1 История дипломатии. Т. I. Под ред. В. А. Зорина. М., 1959, გვ. 544; მ. დუმბაძე. იმერეთის სახელმწიფოს გაუქმება და ცარიზმის ბატონობის გაფართოება საქართველოში. _ საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. IV. თბ., 1973, გვ. 884.
2 А. В. Фадеев. Россия и Кавказ первой трети XIX в. М., 1960, გვ. 339.
3 М. М. Щербатов. Генерал-фельдмаршал князь Паскевич-Эриванский. Т. III. СПБ., 1891, გვ. 229-230.
4 Утверждение наше в Абхазии. – „Кавказский сборник“, т. Х. Тифлис, 1889, გვ. 123.
5 „Кавказский сборник“. Материалы к истории. Под редакцией подполковника Эсадзе. Т. XXXII, ч. II. Тифлис, 1912, გვ. 41-42.
6 А. В. Фадеев. Убыхи в освободительном движении на Западном Кавказе. – „Исторический сборник“, 4. М.-Л., 1935, გვ. 142-143.
7 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 41-43.
8 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 58.
9 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 45-47.
10 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 47-49.
11 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 50-51.
12 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 52.
13 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 51-52.
14 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 53-54.
15 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 54; АКАК, т. VII. Тифлис, 1878, #859, გვ. 886.
16 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 54-56.
17 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 60.
18 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 61.
19 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 61.
20 М. М. Щербатов. Генерал-фельдмаршал.., т. III, გვ. 266.
21 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 61, 63.
22 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 62.
23 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 62.
24 М. М. Щербатов. Генерал-фельдмаршал.., т. III, გვ. 267.
25 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 58.
28 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 68.
29 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 67-69.
30 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 67-69.
31 АКАК, т. VII, №336, გვ. 403.
32 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 67-69.
33 АКАК, т. VII, #336, გვ. 402-403.
34 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 90
35 АКАК, т. VII, #336, გვ. 403.
36 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 64.
37 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 74
38 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 70-71, 74, 76.
39 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 71, 75.
40 ა. დიაჩკოვ-ტარასოვი. გაგრა და მისი შემოგარენი. ღუსულიდან თარგმნეს, შესავალი და კომენტარები დაურთეს ზურაბ პაპასქირმა და ბეჟან ხორავამ. თბ. 2002, გვ. 100.
41 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 71, 75; ა. დიაჩკოვ-ტარასოვი. გაგრა.., გვ. 100-101.
42 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 75-76; ა. დიაჩკოვ-ტარასოვი. გაგრა.., გვ. 101.
43 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 71, 75.
44 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 71-73, 76.
45 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 72, 75.
46 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 77.
47 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 77.
48 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 78.
49 Д. Афанасьев. К истории Черноморского флота. – „Русский архив“, кн. I. М., 1902, გვ. 427. ა. დიაჩკოვ-ტარასოვი. გაგრა და მისი შემოგარენი, გვ. 101.
50 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 76.
51 „Кавказский сборник“, т. XXXII, ч. II, გვ. 80-81.
52 А. Н. Дьячков-Тарасов. Абхазия и Сухум в XIX столетии. – Известия Кавказского Отдела Императорского Русского Географического Общества, т. XX, №2, 1909-1910, გვ. 161-162.
53 А. Н. Дьячков-Тарасов. Абхазия и Сухум.., გვ. 162.
54 А. Н. Дьячков-Тарасов. Абхазия и Сухум.., გვ. 162.
55 АКАК, т. VII, #338, გვ. 403.
56 М. М. Щербатов. Генерал-фельдмаршал.., т. III, გვ. 281-284; Г. Филипсон. Воспоминания. М., 1885, გვ. 120; ა. დიაჩკოვ-ტარასოვი. გაგრა და მისი შემოგარენი, გვ. 99.
57 М. М. Щербатов. Генерал-фельдмаршал.., т. III, გვ. 284-286.

წყარო: ექვთიმე თაყაიშვილის სახელობის საქართველოს საისტორიო საზოგადოება
აფხაზეთის ორგანიზაცია
საისტორიო ძიებანი, 6, 2003

დაზმირ ჯოჯუა – საქართველოს ეროვნული მოძრაობის პერიოდიზაციის საკითხისათვის. XXს. II ნახევარი

უძველესი ცივილიზაციების ეპოქის ერთმა ჩინელმა ბრძენკაცმა ისტორიული რეალობა მარმარილოს ქვას შეადარა, ხოლო ისტორიკოსი _ სკულპტორს, რომელიც ამ მასალისაგან ხელოვნების ძეგლს ქმნის. ცხადია, რომ სკულპტორის სულიერებაზე, მის ესთეტიკურ მრწამსზე და ცნობიერულ ბაზაზე მნიშვნელოვანწილად არის დამოკიდებული სკულპტურული ძეგლის რაობა და ის, თუ რომელ კატეგორიას უნდა მიეკუთვნოს ეს ძეგლი _ მშვენიერს, ამაღლებულს თუ კომიკურს, მახინჯს, უგემოვნებოს.
ისტორია არ არსებობს სულის, ე.ი. ისტორიკოსის ცნობიერების გარეშე. ისტორიკოსის სულიერი ორიენტაცია და მსოფლმხედველობრივი კრედო ფაქტობრივად განსაზღვრავს კიდეც მის მიერ ამა თუ იმ ეპოქის თუ ისტორიული ფენომენის ანალიზს. ეს ისტორიოსოფიული რეფლექსია მოქმედებს თავისთავად, თვით ისტორიკოსისაგან დამოუკიდებლად, როგორც ქვეცნობიერი გნოსეოლოგიური თეზა.
XX საუკუნის II ნახევრის საქართველოს ეროვნული მოძრაობის ისტორია უმნიშვნელოვანესი ეტაპია ჩვენი ერისა და მისი სახელმწიფოებრიობის მრავალსაუკუნოვან ისტორიულ პროცესში. ცხადია, რომ მისი მიუკერძოებელი, ობიექტური და ფაქტობრივ მასალაზე დაფუძნებული ანალიზი თანამედროვე ქართული ისტორიოგრაფიის პრიორიტეტული ამოცანაა. ამ ამოცანის გადაწყვეტის თვალსაზრისით კი მეტად არასახარბიელო მდგომარეობის წინაშე ვიმყოფებით სულ ცოტა ორი მომენტის გამო. ჯერ ერთი, თვალშისაცემია პუბლიცისტიკის უპირატესობა მეცნიერულ-ისტორიულ კვლევასთან შედარებით. შეიძლება ითქვას, პუბლიცისტებმა გაუსწრეს ისტორიკოსებს ამ სფეროში. რა თქმა უნდა, პუბლიცისტიკა საზოგადოებრივი აზროვნების განუყოფელი ნაწილია, მაგრამ, როგორც წესი, ისტორიული პროცესისადმი პუბლიცისტურ მიდგომას აკლია რეპრეზენტატულობა, გამოყენებული წყაროს ან ინფორმაციის დამაჯერებლობის შეფასება და ა.შ. მაგალითად, პუბლიცისტს შეუძლია აღწეროს 1992 წლის იანვრის თბილისის ქუჩები, წარმოადგინოს საქართველოს გაპარტახებისა და ნგრევის მასშტაბები, მაგრამ მას არ ევალება ისაუბროს ამ მოვლენების სიღრმისეულ მიზეზებზე, კონკრეტულ-ისტორიულ ფაქტებზე, ასე ვთქვათ, ისტორიულ ონტოლოგიაზე დაყრდნობით დაახასიათოს კონფრონტაციისა და სამოქალაქო ომის წანამძღვრები. ისტორიკოსისათვის კი, თუ, რასაკვირველია, მას აქვს ჭეშმარიტების დადგენის პრეტენზია, მთავარია გაანალიზოს საკვლევი პროცესების ობიექტური სურათი, განსაკუთრებულად შეაფასოს ამა თუ იმ წყაროს დამაჯერებლობა.
მეორე მომენტი თვით ისტორიულ მეცნიერებაში გამეფებულ კრიზისულ სიტუაციას შეეხება. ე. შევარდნაძის დროს შექმნილმა სისტემამ შეიმუშავა საზოგადოებრივი აზრის მანიპულირების ათასნაირი მეთოდი და საშუალება _ ინფორმაციის დოზირება, სიმართლის დამალვა, დოკუმენტური ფალსიფიკაციები და მისტიფიკაციები (მაგ. მითები შევარდნაძის მიერ ქართული ენის გადარჩენაზე, 9 აპრილის ტრაგედიაში მის პოზიტიურ როლზე, სამოქალაქო ომიდან საქართველოს გამოყვანაზე და ა.შ.), არასასურველი წყაროების განადგურება (მაგ. ბიბლიოთეკების ფონდებიდან მიზანმიმართულად არის ამოღებული სახელმწიფო გადატრიალებაში ე. შევარდნაძის მონაწილეობის დამადასტურებელი რუსული პრესის მასალები) და სხვ., _ რის შედეგადაც ჩამოყალიბდა თავისებური ორაზროვნების, ორმაგობის სისტემა _ მოვლენათა არსი ერთგვარად იხლიჩება რეალობასა და ოფიციალური იდეოლოგიის მიერ შემოთავაზებულ სქემებს შორის; შედეგად მივიღეთ ფალსიფიცირებული, დამახინჯებული ისტორია ეროვნული მოძრაობისა.
ჩინელი ბრძენკაცის ზემოთ მოყვანილი ნააზრევის პერიფრაზს თუ მოვახდენთ, შენდება ისეთი სკულპტურული ძეგლი, რომელშიც თავის ადგილას ფეხებია მოყვანილი, ან მკერდის ადგილას _ ზურგი. ეროვნული მოძრაობის ჭეშმარიტი ლიდერები რადიკალებად, მოღალატეებად და სახელმწიფო დამნაშავეებად არიან სახელდებულნი, ხოლო ნამდვილი მოღალატეები და სისხლის სამართლის დამნაშავეები კი _ სწორუპოვარ პოლიტიკოსებად და ერისკაცებად.
როგორც აღვნიშნეთ, საქართველოს ეროვნული მოძრაობის ობიექტური და აუთენტური ისტორიის შექმნა ჩვენი ისტორიოგრაფიის უპირატესი პრობლემაა. აქ იგულისხმება დღეს არსებული პრიორიტეტებისა და თეორიულ-მსოფლმხედველობრივი მიდგომების გადასინჯვის საჭიროებაც და წყაროთა კორპუსის მნიშვნელოვანი გაფართოებაც. ახლებური კონცეპტუალური მიდგომის ერთ-ერთი აუცილებელი გამოვლენაა საქართველოს ეროვნული მოძრაობის პერიოდიზაციის მეტ-ნაკლებად ოპტიმალური სქემის ფორმირება.
უწინარეს ყოვლისა, პერიოდიზაციის კრიტერიუმთან დაკავშირებით. რა შეიძლება ავირჩიოთ ძირითად კრიტერიუმად, ეროვნული მოძრაობის პროცესის შინაგანი ეტაპების კლასიფიკაციის სისტემად? ამ სფეროში, ვფიქრობთ, ძირითად ორიენტირს წარმოადგენს ქართული ეროვნული იდეა _ საქართველოს სუვერენიტეტისა და ეროვნული სახელმწიფოებრიობის აღდგენის იდეა. ამ იდეის მატარებელი ადამიანები თუ სოციალური ჯგუფები წარმოადგენენ საქართველოს ეროვნული მოძრაობის სუბიექტს. ეს სუბიექტი, ცხადია, იყო გარკვეული ერთობა, გარკვეული ეროვნული მოთხოვნილებებისა და ინტერესების მქონე ადამიანთა აპოლიტიკური დასი. ამასთან, ეს კოლექტიური და იერარქიზებული სუბიექტი, საბჭოთა იმპერიაში არსებული კრიზისული სიტუაციების პერიოდული ცვალებადობის კვალობაზე, თვითონაც იცვლებოდა რაოდენობრივადაც და ხარისხითაც, განიცდიდა ევოლუციას. სწორედ ამ ევოლუციის ცალკეული ფაზების კონტექსტშია მიზანშეწონილი ეროვნული მოძრაობის ეტაპობრივი დიფერენციაცია. მაშასადამე, ეროვნული მოძრაობის სუბიექტის შინაგანი დინამიკა _ აი, რა მიგვაჩნია ამ უაღრესად ღირებული და პროგრესული პოლიტიკური პროცესის პერიოდიზაციის განმსაზღვრელ ფაქტორად, მისი იმანენტური თვისობრიობისა და ორგანიზაციის ფორმების პოლიტოლოგიური ანალიზისათვის მეცნიერულ “გასაღებად”.
XX საუკუნის II ნახევრის საქართველოს ეროვნული მოძრაობის პირველი ფაზა შეიძლება შეფასდეს, როგორც დისიდენტურ-ლატენტური ფაზა და მოექცეს ქრონოლოგიურ ჩარჩოებში 50-იანი წლებიდან 1986 წლის ჩათვლით. ეს არის ეროვნული მოძრაობის ფაქტობრივი გენეზისის, მისი მიზნებისა და ორიენტაციების ფორმირების საწყისი, ჩანასახოვანი ეტაპი. ამ ეტაპზე ადგილი ჰქონდა კომუნისტური დიქტატურისა და მარქსისტული მსოფლმხედველობის სულიერი ბატონობის ვითარებაში მიძინებული ეროვნული თვითცნობიერების აღდგენისაკენ მისწრაფებას, ასევე დაკარგული ეროვნული სახელმწიფოებრიობის რესტავრაციის ტენდენციების ჩამოყალიბებას. ამდენად, ეროვნული მოძრაობის დისიდენტურ-ლატენტური ეტაპი მისი დაბადების, ეროვნული იდეის ბავშვობისა და სიჭაბუკის ხანაა. ამ ეტაპზე მოძრაობის ერთადერთ სუბიექტს წარმოადგენენ დისიდენტები _ ეროვნულ-პატრიოტული არალეგალური ჯგუფებისა და ორგანიზაციების ქსელი. პირველ დისიდენტურ ჯგუფებს შორის აღსანიშნავია _ “სიღნაღის ახალგაზრდა გვარდია”, იგივე “საგ”-ი (ჩამოყალიბდა 1956 წლის 10 მარტს),(1) 1961-1964წწ. თბილისში მოქმედი ეროვნულ-პოლიტიკური ორგანიზაცია _ “საქართველოს თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის კავშირი(2),” რომლის პროგრამა დასაწყისში მოითხოვდა საბჭოთა იმპერიის წინააღმდეგ ბრძოლის რეგიონალურ კონსოლიდაციას და დამოუკიდებელი და ნეიტრალური სამხრეთ კავკასიის სახელმწიფოს შექმნას, შემდეგ კი _ საქართველოს სახელმწიფოებრიობის აღდგენას. უნდა აღინიშნოს, რომ გარკვეულ ეტაპზე ორგანიზაციის ცალკეული წევრები გაიტაცა ინდივიდუალური ტერორის ტაქტიკამ და საბჭოთა იმპერიის მმართველი ბირთვის ფიზიკური განადგურების აუცილებლობის ლოზუნგმა. მაგ., ეს ჯგუფი გივი ნატრიაშვილის მეთაურობით გეგმავდა ტერორისტულ აქტს ნ. ხრუშჩოვზე, რაც ვერ განხორციელდა 1964 წლის ოქტომბერში “კრემლის გადატრიალების” შედეგად ამ უკანასკნელის თანამდებობიდან გადაყენების გამო(3).
ეროვნული მოძრაობის დისიდენტურ-ლატენტური ეტაპის თავისებური გვირგვინი იყო ზ. გამსახურდიასა და მ. კოსტავას ანტისაბჭოთა მოღვაწეობა. სრულიად გადაუჭარბებლად უნდა აღინიშნოს, რომ ამ მოღვაწეობამ მთელი ეპოქა შექმნა ეროვნული იდეის რეალიზაციისათვის ბრძოლის ისტორიაში, თანაც არა მხოლოდ XXს. 70-80-იანი წლების კონკრეტულ-ისტორიული ვითარების თვალსაზრისით, არამედ საქართველოს საერთო-ისტორიული განვითარების კონტექსტში. უცხოელ დამპყრობთა პერმანენტული ინვაზიების გამო ეროვნულ იდეას საქართველოში მუდამ ჰქონდა ტრანზიტულობის ფუნქცია, ე.ი. ის განუწყვეტლივ გადადიოდა ეპოქიდან ეპოქაში და ამით განაპირობებდა ეროვნული მოძრაობის უწყვეტ, ტრანსეპოქალურ ხასიათს. XXს. II ნახევარში ეს ტრანზიცია, ეროვნული იდეის ისტორიული ინვარიანტულობა სწორედ ზ. გამსახურდიასა და მ. კოსტავას მოღვაწეობამ უზრუნველყო.
1975 წლის 31 ივლისს ევროპაში უშიშროებისა და თანამშრომლობის სახელმწიფოთაშორისმა თათბირმა ჰელსინკში მიიღო ე.წ. “დასკვნითი აქტი”, რომლის ძირითად მუხლებს შორის ფიგურირებდა _ ერთა თვითგამორკვევა, სახელმწიფოებრივი სუვერენიტეტი, მოქალაქეთა ეროვნული უფლებების დაცვა, ადამიანის სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების ხელშეუხებლობა და ა.შ. ამ აქტის მიღებამ და მის საფუძველზე გლობალურ დონეზე დაწყებულმა ე. წ. “ჰელსინკის პროცესმა” სერიოზული კატალიზატორის როლი შეასრულა საქართველოს ეროვნული მოძრაობის განვითარებაში. ამ დროიდან იწყება მისი ორგანიზაციის ფორმების გარდაქმნა და დისიდენტური ჯგუფების ერთიან არალეგალურ სტრუქტურაში ინტეგრირება. კერძოდ, 1975 წ. ოქტომბერში შეიქმნა “ადამიანის უფლებათა დაცვის საინიციატივო ჯგუფი”, რომლის ბაზაზე 1976 წ. ჩამოყალიბდა ჯერ “ჰელსინკის ჯგუფი”, შემდეგ კი პირველი ოფიციალური არალეგალური დისიდენტური ორგანიზაცია _ “ჰელსინკის კავშირი”.
“ჰელსინკის კავშირის” არალეგალურმა მოღვაწეობამ, ზ. გამსახურდიას რედაქტორობით გამომავალმა თვითგამოცემებმა _ “საქართველოს მოამბე”, “ოქროს საწმისი”, “საღვთისმეტყველო კრებული” _ უდიდესი როლი შეასრულეს ქართველი ერის ცალკეულ ჯგუფებში ეროვნული თვითშემეცნების გაღვივების, ეროვნული და სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის იდეის პროპაგანდის, ეროვნული ეკლესიის სიწმინდისა და კულტურული ფასეულობების დაცვის საქმეში. ამასთან, “ჰელსინკის კავშირის” მოღვაწეობამ ხელი შეუწყო ეროვნული ორიენტაციის ძალების კონსოლიდაციას და მომავალი ბრძოლისათვის მდგრადი და სტაბილური ბირთვის ჩამოყალიბებას.
საქართველოს ეროვნული მოძრაობის დისიდენტურ-ლატენტური ფაზის ერთი ნიშანდობლივი ფურცელია დისიდენტ ვლადიმერ ჟვანიას მიერ მოწყობილი ტერორისტული აქტები სოხუმსა და თბილისში 1975-1976 წლებში. ნიშანდობლივია იმდენად, რამდენადაც, როგორც ჩანს, ამ აქტების უკან იდგა დისიდენტური სამხედრო-პოლიტიკური ორგანიზაცია “საქართველოს განთავისუფლების ფრონტი” ეროვნული სახელმწიფოებრიობის აღდგენის საკმაოდ საინტერესო ტაქტიკური მოთხოვნებით. ამის თქმის უფლებას იძლევა ერთი დოკუმენტი, რომელიც ვ. ჟვანიას დაპატიმრების მომენტში აღმოუჩინეს და თარიღდება 1975 წლის 19 აპრილით(4). დოკუმენტი, რომლის ადრესატია საქართველოს მმართველი კომუნისტური რეჟიმი, წარმოადგენს თავისებურ ეროვნულ დეკლარაციას დამოუკიდებლობის მიღწევის საკმაოდ ორიგინალური ვარიანტით _ საბჭოთა კონსტიტუციური სისტემის ფარგლებში რეფერენდუმის მოწყობის გზით. დეკლარაციის პრეამბულა განმარტავს 1921 წელს საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს სამხედრო ოკუპაციისა და ანექსიის ფაქტებს და ხაზს უსვამს იმას, რომ “ფრონტის” მთავარი მიზანია სსრკ-დან გამოყოფა და სრული ეროვნული დამოუკიდებლობის მოპოვება. შემდგომ დეკლარაცია მოითხოვს დამოუკიდებლობის საკითხზე საერთო-ეროვნული რეფერენდუმის მოწყობას (1976წ. ბოლო თვეებში), “ფრონტისათვის” წინასარეფერენდუმო კამპანიაში სრულფასოვანი მონაწილეობის უფლებას. თუ რეფერენდუმის მონაწილეთა 70%-ზე მეტი ხმას მისცემს სსრკ-დან გამოყოფას, მაშინ უნდა მოიწვიონ საქართველოს უმაღლესი საბჭოს სესია და მან უნდა დაადგინოს საქართველოს დამოუკიდებლობა, ნეიტრალიტეტი, რუსეთის ჯარების გაყვანა, ახალი პარლამენტის და პრეზიდენტის არჩევნები.
დეკლარაციაში ყურადღებას იქცევს ერთი მომენტიც: რეჟიმისადმი წაყენებული მოთხოვნების ნუსხაში ფიგურირებს “საქართველოს დემოკრატიული პარტიის” არსებობის ცნობის მოთხოვნაც. სამწუხაროდ, შეუძლებელია იმის გარკვევა _ ეს პარტია უკვე არსებობდა თუ ნავარაუდევი იყო მისი შექმნა დისიდენტური ჯგუფებისაგან რეფერენდუმის შემდეგ. ცნობილია, რომ ვ. ჟვანიას სასამართლომ სასჯელის უმაღლესი ზომა შეუფარდა.
ეროვნული მოძრაობის მეორე ფაზა წარმოადგენს მისი ინსტიტუციონალიზაციის, ფორმალიზაციის ეტაპს და მოიცავს პერიოდს 1987-1989წწ. აპრილს შორის. ეს ეტაპი მნიშვნელოვანია იმდენად, რამდენადაც მის პერიოდში ჩამოყალიბდა საქართველოს ეროვნული მოძრაობის ინსტიტუციური საფუძვლები, მოხდა ძირითადი პოლიტიკური პარტიებისა და გაერთიანებების ორგანიზაციული სტრუქტურირება.
1976წ. შექმნილ “ჰელსინკის კავშირთან ერთად ეროვნული მოძრაობის სერიოზულ პოლიტიკურ ცენტრს და მომავალი ეროვნულ-პატრიოტული ორგანიზაციების თავისებურ სამჭედლო ბირთვს წარმოადგენდა “ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება”. მისი დამფუძნებელი კრება გაიმართა თბილისში 1987წ. 1 დეკემბერს, ხოლო პარტიის საბოლოო ფორმალიზაცია მოხდა პირველ ყრილობაზე, 1988წ. ნოემბერში.
“საზოგადოების” უმთავრესი მიზანი იყო საქართველოს პოლიტიკური დამოუკიდებლობის მოპოვება და ქართული დემოკრატიული სახელმწიფოს ფორმირება პოლიტიკური პლურალიზმისა და საბაზრო ეკონომიკის დამკვიდრების გზით. ამიტომ თავისი პოლიტოლოგიური ანატომიით ის წარმოადგენდა მემარჯვენე-ლიბერალური ტიპის პარტიას.
“ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება” წარმოადგენდა თავისებურ დედა-პარტიას, რომელსაც თანდათანობით გამოეყო და საკუთარი პოლიტიკური თვისობრიობა შექმნა საქართველოს ეროვნულ-განმანთავისუფლებელი მოძრაობის თითქმის ყველა გაერთიანებამ.
ამ “საზოგადოების” დეზინტეგრაციის ბაზაზე ჩამოყალიბდნენ “წმინდა ილია მართლის საზოგადოება”, ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია, ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტია და ა.შ. მაშასადამე, ინსტიტუციონალიზაციის ეტაპის ნიშანდობლივ გამოვლენას წარმოადგენდა ეროვნული მოძრაობის პოლიტიკური სპექტრის გენეზისი, იმ ეროვნულ-პოლიტიკური სივრცის შექმნა, რომელიც შედგებოდა ეროვნული იდეის მატარებელი არაფორმალური გაერთიანებების ფართო ქსელისაგან.
ამავე ეტაპის მეორე მნიშვნელოვანი მომენტი იმაში მდგომარეობდა, რომ თანდათანობით, ეტაპობრივად გამოიკვეთა ეროვნული მოძრაობის მასიფიკაციის და ამ გზით მისი სუბიექტის გაფართოების უაღრესად პოზიტიური ტენდენცია. დაიწყო კრებების, თავყრილობების, მანიფესტაციებისა და მასობრივი მიტინგების ორგანიზაციის ფაზა. “მიტინგური დემოკრატიის” ამ ეტაპს, მმართველი რეჟიმის პერმანენტულ დეზორგანიაზაციასთან ერთად ის ღირებულება ჰქონდა, რომ განაპირობებდა ეროვნული იდეის მასობრიობას, ეროვნული მოძრაობის სოციალური ბაზის გაფართოებას და მის მიერ კონტროლირებადი საერთო-ეროვნული სივრცის კონსოლიდაციას. ამ დროს ეროვნული მოძრაობის ლიდერებმა შეძლეს ერის ფართო მასების დარაზმვა საერთო-ეროვნული პრობლემების გადასაჭრელად. 1988 წლის ზაფხულში ეროვნულმა მოძრაობამ ფაქტობრივად “ჩააგდო” ტრანსკავკასიის სარკინიგზო მაგისტრალის მშენებლობის პროექტი, ასევე მთიან ზონებში გიგანტური წყალსაცავებისა და ჰიდროელექტროსადგურების აგების გეგმები, რომლებიც ქვეყანას ეკოლოგიურ-ტექნოგენური კატასტროფის საფრთხის წინაშე აყენებდა.
1988 წ. 12 ნოემბერს იპოდრომის მიდამოებში გამართულ მრავალათასიან მანიფესტაციაზე დაფიქსირდა პირველად, ოფიციალურად, საქართველოს ეროვნული მოძრაობის ფუნდამენტური პოლიტიკური მოთხოვნა _ დამოუკიდებლობა. იმავე წლის 12-28 ნოემბერს მთავრობის სასახლესთან გაიმართა ეროვნული მოძრაობის პირველი გაერთიანებული აქცია ანტისაბჭოთა ლოზუნგებით, რამაც გარკვეული წარმატებით ჩაიარა _ იმპერიულმა ცენტრმა უარი თქვა იმ საკონსტიტუციო ცვლილებებზე, რომელთა თანახმადაც სსრკ-დან მოკავშირე რესპუბლიკების გასვლის საკითხს წყვეტდა საბჭოთა კავშირის სახალხო დეპუტატთა ყრილობა(5).
მესამე საყურადღებო მომენტი, რომელიც საქართველოს ეროვნული მოძრაობის განვითარებაში გამოიკვეთა მისი ინსტიტუციონალიზაციის ფაზაზე, იყო ქართული ინტელიგენციის გააქტიურება და მისი ერთგვარი ინტეგრირება ამ მოძრაობაში. რა თქმა უნდა, ინტელიგენცია ვერ გახდებოდა ეროვნული მოძრაობის მაორგანიზებელი ფაქტორი და პრიორიტეტულ ფუნქციას ვერ “წაართმევდა” დისიდენტურ ჯგუფებს, მაგრამ იგი საკმაოდ საინტერესო, სასარგებლო და ერთობ სპეციფიკური ფუნქციის მქონე ფენა გახდა. ინტელიგენციის ჩართვა ეროვნული მოძრაობაში არ იყო თვით ამ ფენის ტრანსფორმაციის, რადიკალური ეროვნული პროგრამისაკენ მისი მიბრუნების შედეგი. ეს უფრო მმართველი რეჟიმის ცდა იყო _ ეროვნული მოძრაობაში ჩაენერგა მართვადობისა და ირიბი კონტროლის მექანიზმები. თუმცა, ხელისუფლების ამ მისწრაფების მიუხედავად, ფორმულას “ეროვნული მოძრაობა+ინტელიგენცია” შეეძლო პოზიტიური როლის შესრულება მოძრაობაში ზომიერი, ლიბერალურ-ცენტრისტული ბლოკის ფორმირების სახით. ასეთ ბლოკს, ჯერ ერთი, შეეძლო მოეხდინა ეროვნული მოძრაობის რადიკალური ფრთის გარკვეული დაბალანსება, მისი ულტრარადიკალური მოთხოვნების მინიმიზაცია და, მეორე, შეეძლო შეესრულებინა მმართველ რეჟიმსა და ეროვნული მოძრაობას შორის პოლიტიკურ-ინტელექტუალური ბუფერის ფუნქცია.
ეროვნული მოძრაობის სივრცეში ინტელიგენციის ინსტიტუირების ყველაზე რელიეფური გამოხატულება იყო 1989 წლის მარტში “რუსთაველის საზოგადოების” დაფუძნება, რომელშიც შევიდნენ თვალსაჩინო მწერლები, მეცნიერები, ხელოვნებისა და საზოგადო მოღვაწეები. საზოგადოების პირველ პრეზიდენტს ა. ბაქრაძეს მმართველ რეჟიმთან კომპრომისული თანამშრომლობის, ფსევდოდისიდენტობისა და ფსევდოპოზიციურობის საკმაოდ დიდი გამოცდილება ჰქონდა. მაგრამ ინტელიგენციის და ეროვნული მოძრაობის რადიკალური ფრთის კოალიცია ვერ შედგა. ვერ შედგა ნაწილობრივ ამ უკანასკნელის რადიკალიზმის, ძირითადში კი ინტელიგენციის ტრადიციული პროსაბჭოური კონფორმიზმისა და კომუნისტურ რეჟიმთან ზომაზე მეტად ასოცირების გამო.
შემდგომი მოკლევადიანი ციკლი ეროვნული მოძრაობის ისტორიაში არის მისი ლეგალიზაციის ფაზა _ 1989წ. 9 აპრილი _ 1990წ. 28 ოქტომბერი. ამ ეტაპზე მასზე უდიდესი მასტიმულირებელი გავლენა მოახდინა 9 აპრილის ტრაგედიამ, რომელმაც ერთგვარი წყალგამყოფის როლი შეასრულა საქართველოს საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ ცხოვრებაში.
1989 წ. 4 აპრილს მთავრობის სასახლის წინ დაიწყო ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების ინიციატივით მოწყობილი საპროტესტო მიტინგი, რომელიც წარმოადგენდა ეროვნული ძალების რეაქციას 1989წ. 18 მარტის ე.წ. “ლიხნის წერილზე”. 6 აპრილს, უკვე ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტიის ინიციატივით, ლოზუნგი შეიცვალა და აფხაზეთის ავტონომიის გაუქმების მოთხოვნა საქართველოს დამოუკიდებლობისა და დეოკუპაციის მოთხოვნად გარდაიქმნა6. ცნობილია, რომ 9 აპრილს გამთენიისას იმპერიის შეიარაღებული ძალების სპეცკონტინგენტის მიერ მოწყობილ სადამსჯელო ოპერაციას 19 ადამიანის, მათ შორის 16 ქალის სიცოცხლე შეეწირა.
9 აპრილის ტრაგედიით დაიწყო საქართველოს მმართველი რეჟიმის ტოტალური კრიზისი. ეროვნული მოძრაობის ორბიტაში მოექცა ფაქტობრივად მთელი ქართველი ერი, მისი თითქმის ყველა ფენა. საბოლოდ ჩამოყალიბდა ეროვნულ-პოლიტიკური მენტალიტეტი, რომლის ძირითადი იპოსტასები შეიძლება ამგვარი ბინარული სქემებით დავახასიათოთ: იყო სოციალიზმი _ გვინდა კერძო საკუთრება; იყო კომუნისტური რეჟიმი _ გვინდა ეროვნული ხელისუფლება, ბატონობდა ინტერნაციონალიზმი _ საჭიროა ნაციონალიზმი; ბატონობდა ათეიზმი _ გვინდა რელიგიურ-მართლმადიდებლური რენესანსი და ა.შ.
ეროვნული მოძრაობის ლეგალიზაციის ეტაპის ერთ-ერთი არსებითი თავისებურება იყო ეროვნული მოძრაობის სუბიექტის ლამის ყოვლისმომცველი მასიფიკაცია. ამ პროცესს ერთი ნეგატიური ასპექტი ჰქონდა: ეროვნული მოძრაობის სივრცეში შეაღწიეს შემთხვევითმა, კრიმინალურმა ელემენტებმა, რომლებსაც მხოლოდ კერძო ინტერესები ამოძრავებდათ და მოძრაობის ფრთებქვეშ სურდათ მისი რეალიზაცია. “პერესტროიკის” პროცესში მიმდინარე ღრმა ცვლილებებმა გამოიწვიეს საქართველოს საზოგადოების გარკვეული ნაწილის ლიუმპენიზაცია და მარგინალიზაცია.
ამ ნაწილს თავისი პოლიტიკური სოციალიზაციის, ასე ვთქვათ, რესოციალიზაციის შესანიშნავი ნიადაგი შეექმნა ეროვნული მოძრაობის ცალკეულ პარტიებსა და გაერთიანებებში შესვლის საშუალებით. სწორედ ეროვნული მოძრაობა გახდა მათი სოციალიზაციის ერთ-ერთი ძირითადი არხი, რამაც შემდგომში შექმნა მოძრაობის ცალკეული სეგმენტების კრიმინალიზაციის, თვით ეროვნული მოძრაობის რეალური გახლეჩის სერიოზული პრეცედენტი.
ამასთან, ლიუმპენიზირებული და მარგინალური ფენების მოსვლით გაძლიერდა მოძრაობის დისკრედიტაცია, გაღრმავდა შინაგანი წინააღმდეგობები, დამკვიდრდა აგრესიისა და ულტრარადიკალიზმის ატმოსფერო, რასაც პირობითად შეიძლება “აგრესიული სულიერება” ვუწოდოთ.
ამ ფაზაზე საგრძნობლად გაღრმავდა მმართველი რეჟიმის დელეგიტიმაციის პროცესი, რამაც საქართველოში თავისებური ორხელისუფლებიანობის სიტუაცია წარმოშვა. სახელისუფლო სტრუქტურების პოლიტიკური პოტენციიის გამოფიტვისა და მათი მზარდი დეზორიენტაციის პარალელურად სულ უფრო და უფრო იზრდებოდა ეროვნული მოძრაობის ლიდერების ავტორიტეტი და პოლიტიკური რესურსები. ეროვნულმა მოძრაობამ შეძლო იმ ძალების ბლოკირება და ფაქტობრივი იზოლაცია, რომლებიც ამუხრუჭებდნენ ეროვნული იდეის რეალიზაციის პროცესს. პარადიგმამ “ჩვენ _ ისინი” მიიღო ტოტალური ხასიათი. ორხელისუფლებიანობის რეჟიმის დამკვიდრებას, ბუნებრივია, ხელი შეუწყო იმპერიულ ცენტრში მიმდინარე ლიბერალიზაციის პროცესმაც.
სსრკ კონსტიტუციიდან VI მუხლის ამოღებამ, რომელიც აკანონებდა მონოპარტიულ დიქტატურას კომპარტიის ხელმძღვანელი და წარმმართველი ფუნქციებით, ხელი შეუწყო პოლიტიკური პლურალიზმის ჩამოყალიბებას, რომლის საფუძველზეც ნებადართული იყო სკკპ-გან დამოუკიდებელი საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ორგანიზაციების შექმნა. ორხელისუფლებიანობის რეჟიმის პირობებში საქართველოს სახელმწიფოებრივი ცხოვრების პრაქტიკულად ყველა სფეროში მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებები მმართველი რეჟიმის მიერ მიღებულ იქნა ეროვნული მოძრაობის აქციების ზეწოლით ან მასთან წინასწარი შეთანხმებით. 1990წ. 9 მარტს კომუნისტური ხელისუფლების უზენაესმა საბჭომ მიიღო დადგენილება “საქართველოს სახელმწიფო სუვერენიტეტის დაცვის გარანტიების შესახებ”. მიღებულ იქნა ასევე პრინციპული ხასიათის დადგენილებანი რუსეთის მიერ 1920 წლის 7 მაისის საქართველო-რუსეთის ხელშეკრულების დარღვევის პოლიტიკური და სამართლებრივი შეფასების შესახებ, ასევე 1921 წლის თებერვალ-მარტის მოვლენების სამართლებრივ-პოლიტიკური შეფასების შესახებ და ა.შ. 1990 წლის ზაფხულში ზ. გამსახურდიამ გამართა პოლიტიკური მოლაპარაკება მმართველ რეჟიმთან. ამ მოლაპარაკებისა და 1990წ. ივლისის სამტრედიის აქციის ლოგიკური შედეგი იყო პირველი საყოველთაო მრავალპარტიული არჩევნების დანიშვნა 1990წ. 28 ოქტომბრისათვის.
ლეგალიზაციის ეტაპის კიდევ ერთი არსებითი ნიშანი იყო ეროვნული მოძრაობის ერთიანი ბირთვის დაშლა, მისი დიფერენცირება ორ შეურიგებელ და რადიკალურად ურთიერთდაპირისპირებულ ძალად. პიროვნულ ფაქტორთან ერთად მოძრაობის დაყოფის ძირითადი წინამძღვრები იმპერიულ ცენტრთან პოლიტიკური ურთიერთობის ტექნოლოგიის საკითხებში ტაქტიკური მეთოდების განსხვავებაში უნდა ვეძებოთ.
9 აპრილის ტრაგედიის შემდეგ, როგორც ცნობილია, ჩამოყალიბდა ეროვნული მოძრაობის ერთიანი საკოორდინაციო სტრუქტურა _ “ეროვნული ხსნის კომიტეტი”. ძირითადი პოლიტიკური პარტიების კოალიციის ბაზაზე ჩამოყალიბებული ეს ორგანო ფაქტობრივად განასახიერებდა ეროვნული ანტისაბჭოთა წინააღმდეგობის ინტეგრირებულ ფრონტს, რომელსაც გააჩნდა როგორც პროგრამა-მინიმუმი (70-წლიანი ოკუპაციის პირობებში დაგროვილი კონკრეტული ეროვნულ-პოლიტიკური პრობლემების გადაწყვეტა), ისე პროგრამა მაქსიმუმი (ეტაპობრივი გამოსვლა სსრკ-ს შემადგენლობიდან და სუვერენული ქართული სახელმწიფოს ჩამოყალიბება).
1990 წლის 13-15 მარტს გამართულ კონფერენციაზე ჩამოყალიბდა “ეროვნული ფორუმი”, რომლის ძირითად ფუნქციად მოიაზრებოდა “არჩევნების გამართვა და ეროვნული კონგრესის ფორმირება საქართველოს სახელმწიფოებრივი საქმეების მართვისათვის”.7 “ფორუმმა” ეროვნული მოძრაობის ერთადერთ უალტერნატივო ტაქტიკად გამოაცხადა ეროვნული დაუმორჩილებლობა.
სწორედ ტაქტიკური სქემების შეუთანხმებლობამ განაპირობა 1990წ. აპრილში “ეროვნული ფორუმიდან” ჰელსინკის კავშირის, წმინდა ილია მართლის საზოგადოების, ქართველ ტრადიციონალისტთა კავშირისა და სხვა ორგანიზაციების გამოსვლა და მათ ბაზაზე ეროვნულ-პოლიტიკური ბლოკის “მრგვალი მაგიდა _ თავისუფალი საქრთველოს” შექმნა. “ფორუმში” დარჩენილმა ძალებმა კი ჩამოაყალიბეს ე.წ. “საკოორდინაციო ცენტრი” ეროვნული კონგრესის არჩევნების მოწყობის მიზნით.
რაში მდგომარეობდა ტაქტიკური სქემების შეუსაბამობა? კონგრესისტული ორიენტაციის პარტიები თვლიდნენ, რომ პოლიტიკური დამოუკიდებლობის მიღწევის ერთადერთი გზა იყო საქართველოსთვის კოლონიური სტატუსის მინიჭება და შემდგომ დეკოლონიზაციის პროცედურის ამოქმედება (60-იან წლებში აზია-აფრიკის ხალხთა განთავისუფლების ანალოგიით). აქედან გამომდინარეობდა დაუმორჩილებლობის კურსის აბსოლუტიზაცია და საბჭოთა რეჟიმის მიერ დანიშნული არჩევნების ბოიკოტის ტაქტიკა.
“მრგვალი მაგიდის” ბლოკში ინტეგრირებულმა ძალებმა კი იმპერიულ ცენტრთან და მის ადგილობრივ ადმინისტრაციასთან ბრძოლის თავისებური, ასე ვთქვათ, სინთეზური ტაქტიკა აირჩიეს უმთავრეს ორიენტირად. ამ ტაქტიკაში ერთმანეთს შეერწყა როგორც სამოქალაქო და ეროვნული დაუმორჩილებლობის კურსი, ისე წმინდა პოლიტიკურ-პრაგმატული თვალსაზრისით აუცილებელი მოლაპარაკებებისა და იძულებითი კონტაქტების (მაგრამ არა კაპიტულაციებისა და კომპრომისების) კურსი, რის საფუძველზეც რეჟიმის მიერ დანიშნული, მაგრამ მრავალპარტიული და, ამდენად, არასაბჭოური არჩევნების ბოიკოტის თეზა უარყოფილ იქნა.
ცხადია, რომ საერთაშორისო დონეზე XXს. 60-იანი წლების დეკოლონიზაციის პროცესის ამოქმედება 90-იან წლებში უტოპიად ჩანდა. ცნობილია, რომ 60-იანი წლების დეკოლონიზაციის გლობალურმა პროცესმა, რომლის იურიდიულ ბაზას ქმნიდა გაეროს გენერალური ასამბლეის მიერ მიღებული სპეციალური დეკლარაცია, ბოლო მოუღო ე.წ. თალასოკრატიული იმპერიების არსებობას.
ამ იმპერიების ტერიტორიულ-სახელმწიფოებრივ სტრუქტურას მეტროპოლია-კოლონიის სუბორდინაციის სისტემაზე აგებული იურიდიული ხასიათი ჰქონდა. ამას ვერ ვიტყვით სსრკ-ზე, რომელიც დე ფაქტო მართლაც წარმოადგენდა იმპერიულ გაერთიანებას, მაგრამ დე იურე არც კრემლს ჰქონდა მეტროპოლიის სტატუსი და არც ეროვნულ რეპუბლიკებს _ კოლონიის, ამიტომ სსრკ-ის დეზინტეგრაციის პროცესს საერთაშორისო სამართალი ვერ მისცემდა დეკოლონიზაციის კვალიფიკაციას, მითუმეტეს იქ მიმდინარე “პერესტროიკისა” და ლიბერალიზაციის კვალობაზე. ამასთან, სსრკ-ის კონსტიტუცია ითვალისწინებდა რესპუბლიკების კავშირის შემადგენლობიდან გასვლის იურიდიულ მექანიზმებს.
ამდენად არჩევნების ბოიკოტის ტაქტიკა იყო იმდროინდელ სიტუაციაში მცდარი, ულტრარადიკალური და ეროვნული მოძრაობის ერთიანობის ინტერესების თვალსაზრისით მიუღებელი ტაქტიკა. ეს ნათლად დაადასტურა ეროვნული კონგრესის ე.წ. არჩევნებმა 1990წ. 30 სექტემბერს. “არჩეული” ეროვნული კონგრესი გახდა ეროვნული მოძრაობის ულტრარადიკალური და კრიმინალიზირებული ძალების ცენტრი, რომელიც ზომიერ, ლიბერალურ-ცენტრისტულ კოალიციასთან პერმანენტული დაპირისპირების პროვოცირებით დესტაბილიზაციისა და საერთო-ეროვნული თანხმობის ჩაშლის მუდმივმოქმედ ფაქტორად გადაიქცა.
ზ. გამსახურდიას ბლოკმა კარგად ისარგებლა ულტრარადიკალების ტაქტიკური ჩავარდნებით, საკუთარ ხელში აიღო პოლიტიკური ინიციატივა და რეალური ოპოზიციური სტრუქტურების კოორდინაციის გზით ეროვნული იდეის განხორციელებისათვის ბრძოლის დროშა ხელიდან გამოგლიჯა როგორც რევოლუციური კატაკლიზმებისაკენ ორიენტირებულ რადიკალებს, ისევე ეროვნული მანტიით შემოსილ პროკომუნისტურ ძალებს და მათთან ასოცირებულ ნომენკლატურულ ინტელიგენციას.
ეროვნული მოძრაობის შემდგომი ეტაპი, რომელიც მოიცავს პერიოდს 1990წ. 28 ოქტომბრიდან 1992წ. 6 იანვრამდე, წარმოადგენს მისი ლეგიტიმიზაციის ფაზას. 1990წ. 28 ოქტომბერს გამართული პირველი (საქართველოს ანექსიის შემდეგ) პლურალისტური საპარლამენტო არჩევნები ეროვნული ძალების სრული უპირატესობით დასრულდა და “მრგვალი მაგიდის” ბლოკმა საპარლამენტო მანდატების 62% მიიღო. 1990წ. 11 ნოემბერს ახლადარჩეული ეროვნული პარლამენტის პირველსავე სესიაზე მის თავმჯდომარედ ზ. გამსახურდია აირჩიეს. ამავე სესიაზე საქართველო გამოცხადდა რესპუბლიკად და აღდგენილ იქნა ეროვნულ-სახელმწიფოებრივი სიმბოლიკა. “გარდამავალი პერიოდის შესახებ” მიღებულ დადგენილებაში უზენაესმა საბჭომ გამოაცხადა გარდამავალი პერიოდი საქართველოს დამოუკიდებლობის სრული აღდგენისათვის საფუძვლების შემზადების მიზნით. თავის საპროგრამო გამოსვლაში ზ. გამსახურდიამ აღნიშნა, რომ ახალ ეტაპზე ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის თავისებურებები იმაში მდგომარეობდა, რომ ამიერიდან ბრძოლას დამოუკიდებლობისათვის სათავეში ჩაუდგა უზენაესი საბჭო, როგორც ხელისუფლების არჩეული ორგანო8. მაშასადამე, ეროვნულ პარლამენტს ენიჭებოდა დუალისტური ფუნქცია _ ის წარმოადგენდა როგორც ლეგიტიმურ საკანონმდებლო ხელისუფლებას, ისევე ეროვნული მოძრაობის წარმმართველ ცენტრსაც, ეროვნული დაუმორჩილებლობის მთავარ იურიდიულ ინსტიტუტს.
ამდენად, 1990წ. 28 ოქტომბერს დაიწყო საქართველოს ეროვნული მოძრაობის ლეგიტიმიზაციის, გასახელმწიფოებრივების ეტაპი. ეროვნული მოძრაობა გარდაიქმნა სახელმწიფოს პოლიტიკურ ხელისუფლებად, ქვეყნის პოლიტიკური სივრცის იურისდიქციის სუბიექტად.
სამეცნიერო ლიტერატურაში ოქტომბრის პოლიტიკური ტრანსფორმაციის შეფასება აზრთა სხვადასხვაობას იწვევს. “ერთნი მას სახალხო დემოკრატიულ რევოლუციას უწოდებენ, მეორენი _ მშვიდობიან სახელმწიფო გადატრიალებას. კ. კემულარია მას პირობითად ბურჟუაზიულ-დემოკრატიულ რევოლუციას უწოდებს და მიაჩნია, რომ პარტიულმა ნომენკლატურულმა ელიტამ, რომელიც კაპიტალის დაგროვების პროცესში იყო ჩართული, წინააღმდეგობა არ გაუწია ეროვნულ ძალებს და ხელი შეუწყო კიდევაც მათ ხელისუფლებაში მოსულიყვნენ”.(9)
რბილად რომ ვთქვათ, გაუგებარია, რატომ უნდა ეწოდოს არსებული კონსტიტუციური სისტემის ფარგლებში და საარჩევნო კანონმდებლობის ბაზაზე განხორციელებულ პოლიტიკურ ცვლილებას გადატრიალება, თუნდაც მშვიდობიანი? შეიძლება ამ მოვლენისათვის მშვიდობიანი სახელმწიფო გადატრიალება გვეწოდებინა იმ შემთხვევაში, თუ, რასაკვირველია, იგი მოხდებოდა მმართველ რეჟიმზე არაძალადობრივი დაუმორჩილებლობის აქციის ზეწოლის სახით და დაუმორჩილებლობის კოორდინატორი სტრუქტურა შეიძენდა საკანონმდებლო ხელისუფლების პრეროგატივებს (სხვათა შორის, ასე მოხდა ჩეჩნეთში 1991 წლის შემოდგომაზე).
ზ. გამსახურდიას კოალიციამ ხელისუფლება მიიღო არჩევნების გზით, ე. ი., ის იყო წარმომადგენლობითი დემოკრატიის პირმშო, საერთო-ეროვნული სუვერენიტეტის განსახიერება და არა სახელმწიფო გადატრიალების პროდუქტი.
ვფიქრობთ, არამართლზომიერია ამ მოვლენის წარმოდგენა ბურჟუაზიულ-დემოკრატიულ რევოლუციად. ჯერ ერთი, ასეთ დეფინიციაში აშკარად ჩანს საბჭოთა ისტორიოგრაფიის მარქსისტული სქემების ინერცია, შიშველი სოციოლოგიური დეტერმინიზმი, სოციალური პრობლემატიკის აბსოლუტიზაცია. რა თქმა უნდა, “მრგვალი მაგიდის” პოლიტიკურ კონცეფციაში გარკვეული ადგილი ეთმობოდა სოციალური პრობლემების გადაწყვეტის საკითხებს, მაგრამ მოსახლეობის ფართო ფენების მიზიდულობის ცენტრი უდავოდ ეროვნული სუვერენიტეტის აღდგენის იდეა იყო. ამიტომ 28 ოქტომბრის ცვლილება ქართული საზოგადოების ცალკეული ფენების სოციალური ინტერესების ფონზე კი არა, არამედ ეროვნულ-სახელმწიფოებრივი აღორძინების კონტექსტში უნდა გავიაზროთ. ეროვნულ-პოლიტიკური თვითიდენტიფიკაცია _ აი, რაში უნდა დავინახოთ ამ მოვლენის არსი. მეორეც, ნომენკლატურულმა პარტიულმა ელიტამ სწორედ რომ ვერ გაუწია წინააღმდეგობა ეროვნული ძალების ხელისუფლების სათავეში მოსვლის პროცესს.
ჩვენის აზრით, ოქტომბრის პოლიტიკური ტრანსფორმაციის შეფასება კომპლექსურ-ინდუქციური პოლიტიკური ანალიზის საფუძველზე გაცილებით მართებული და ობიექტური იქნება. ამ თვალსაზრისით 1990წ. 28 ოქტომბერი უნდა შეფასდეს შემდგომ მნიშვნელოვან მოვლენებთან ერთიან სისტემაში და არა მათგან იზოლირებულად და განყენებულად. 1991წ. 31 მარტის რეფერენდუმი საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის საკითხზე, 1991წ. 9 აპრილის დამოუკიდებლობის დეკლარაცია და 1991წ. 26 მაისის საპრეზიდენტო არჩევნებში ზ. გამსახურდიას გამარჯვება _ ღირსშესანიშნავ მოვლენათა ეს ეტაპობრივი, თანამიმდევრული სვლა, რასაკვირველია, საკუთრივ 1990წ. 28 ოქტომბრის პლურალისტურ არჩევნებთან ერთად, შეიძლება დახასიათდეს, როგორც მშვიდობიანი, ეროვნული კონსერვატიული რევოლუცია.
პროცესის ამგვარი დეფინიციის საფუძველს ქმნის იმაზე პასუხის გაცემა, თუ რაში მდგომარეობდა XXს. II ნახევრის საქართველოს ეროვნული მოძრაობის ისტორიული და სულიერი წყაროები და, სახელდობრ, რომელ საგარეო ძალას დაუპირისპირდა ზ. გამსახურდიას ბლოკი. ის დაუპირისპირდა საბჭოთა-რუსულ იმპერიას და ამ ბრძოლაში იკვებებოდა XIXს. დასაწყისის მონარქისტული განმათავისუფლებელი მოძრაობის, XIXს. II ნახევრის ლიბერალურ-დემოკრატიული მოძრაობის (“ილიას დასი”) იდეალებით, ასევე 1918-1921წწ. საქართველოს პირველი რესპუბლიკის პოლიტიკური გამოცდილებით. ამდენად, ეს იყო სერიოზული ეტაპი ჩვენი ქვეყნის ეროვნული აღორძინების გზაზე. მაგრამ რაში მდგომარეობდა თვით აღორძინების არსი? უპირველეს ყოვლისა, ის გულისხმობდა ეროვნული ისტორიის ღრმა სულიერ გააზრებას, ისტორიული ეროვნული თვითშემეცნების აღდგენას, რუსეთის იმპერიის ექსპანსიამდე არსებული ტრადიციებისკენ მიბრუნებას. მეორე, აღორძინება მოიაზრებოდა, როგორც მთელი ერის მობილიზაცია სახელმწიფოებრივი სუვერენიტეტის მოპოვებისათვის საბრძოლველად, როგორც მთელი მამულის კონცენტრაცია ეროვნული იდეის ბაზაზე. და კიდევ ერთი ფუძემდებლური მომენტი: ქართული მართლმადიდებელი ეკლესია, ისევე როგორც რუსეთის მიერ საქართველოს ანექსიამდე, ახლაც დადგა ერის გვერდით. მან მთელი თავისი სულიერ-ზნეობრივი ძლიერებითა და რიტუალებით უშუალო მონაწილეობა მიიღო საერთო-ეროვნული აღორძინების პროცესში, რითაც გამოიკვეთა სოციალისტურ ეპოქაში შექმნილი სულიერი ვაკუუმის ქრისტიანული რწმენით შევსების ტენდენცია.
თუ ჩვენ ერთ მთლიანობაში გავიაზრებთ ამ სამ ძალას _ ისტორია, ერი და მართლმადიდებელი ქრისტიანული ტრადიცია, _ მაშინ აღმოვაჩენთ ეროვნულ ღირებულებით კონტინუუმს, სისტემას იმ ფასეულობებისა, რომლებითაც იკვებებოდა ტრადიციული ქართული კონსერვატიზმი იმ დროიდან, როდესაც ის შეეჯახა რუსეთის იმპერიას.
ასე რომ, 1990-1991წწ. საქართველოში განხორციელდა ეროვნული კონსერვატიული რევოლუცია. საქართველოს ეროვნული მოძრაობა, მისი ლეგიტიმიზაციის ანუ გასახელმწიფოებრივების სტადიაზე, მშვიდობიან კონსერვატიულ რევოლუციაში გადაიზარდა.
სამწუხაროდ, ზ. გამსახურდიას კოალიციამ ვერ შეძლო კონსერვატიული რევოლუციის ბოლომდე რეალიზება. 1991წ. სექტემბერ-ნოემბრის პუტჩისტურმა მოძრაობამ, რომელიც 1991წ. 22 დეკემბერ_1992 წ. 6 იანვრის სამხედრო-კრიმინალურ გადატრიალებაში გადაიზარდა, მოახდინა ეროვნული ხელისუფლების დამხობა.
დღეს უკვე აშკარაა, რომ მთელი ეს ანტიეროვნული და ანტისახელმწიფოებრივი პროცესი ინიცირებული იყო და იმართებოდა რუსეთიდან. პუტჩისტური მოძრაობის და სამხედრო გადატრიალების გეგმა, მისი განხორციელების ტაქტიკა და მეთოდები მთლიანად იყო შეთანხმებული რუსეთის ოფიციალურ სტრუქტურებთან და სადაზვერვო სამსახურებთან. ამ გეგმის რეალიზაციის პროცესის მართვისა და კოორდინაციის მიზნით კრემლის ადმინისტრაციასა და გენერალურ შტაბში ჩამოყალიბდა სპეციალური ჯგუფი, რომელსაც სათავეში ჩაუდგა რუსეთის ვიცე-პრემიერი და სახელმწიფო მინისტრი გ. ბურბულისი. გ. ბურბულისის ბრძანებების საფუძველზე, ამიერკავკასიის სამხედრო ოლქის სარდლობა პერმანენტულად აწარმოებდა ქართული შეიარაღებული ოპოზიციის სამხედრო მხარდაჭერას, ხოლო რუსეთის საკრედიტო დაწესებულებები, მათ შორის ცენტრობანკი, ახორციელებდნენ დესტაბილიზაციისა და გადატრიალების პროცესის სუბსიდირებას გასაიდუმლოებული საკრედიტო ხაზებით.
მთავარი არგუმენტი, რომლის საფუძველზეც რუსეთმა მხარი დაუჭირა სამხედრო გადატრიალებას, მდგომარეობდა შემდეგში _ გამსახურდიას რეჟიმის დამხობა იყო უმოკლესი გზა საქართველოსა და მთელი კავკასიის რეკოლონიზაციისაკენ.
აღსანიშნავია, რომ გადატრიალების წარმატება გარკვეულწილად განაპირობა აშშ-ს ადმინისტრაციის უაღრესად დისკრიმინაციულმა პოლიტიკამ საქართველოს მიმართ. გადატრიალებისათვის იმდროინდელი დასავლეთის მესვეურთა მიერ “მწვანე შუქის” ანთების შთაბეჭდილებას ტოვებს აშშ-ს სახელმწიფო მდივნის ჯ. ბეიკერის საპროგრამო სიტყვა პრინსტონის უნივერსიტეტში 1991წ. 12 დეკემბერს. ამ სიტყვაში, რომელიც, ცხადია, აშშ-ის ოფიციალურ პოზიციას წარმოადგენდა, საქართველოს ეროვნული ხელისუფლება დახასიათებული იყო, როგორც “სტალინური სისტემის ნარჩენი, ექსტრემისტული და ფაშისტური (?) ძალა”.(10)
ჯ. ბეიკერმა პირდაპირმა განაცხადა, რომ “საქართველოს ავტორიტარული ადმინისტრაცია არ იმსახურებს აშშ-ის მხრიდან ცნობასა და მხარდაჭერას… რადგანაც იგი ადგას რესპუბლიკური ავტარკიის კურსს”.(11)
როგორც ვხედავთ, საქართველოს ეროვნული ხელისუფლების მიერ დსთ-ს პროექტის უარყოფა ჯ. ბუშის ადმინისტრაციის მიერ შეფასებულია ავტარკიად, იზოლაციონიზმად. არადა, სწორედ დსთ-ს პროექტის უარყოფა და ზ. გამსახურდიას არმონაწილეობა 1991წ. 21 დეკემბრის ალმაათის სამიტში გახდა 22 დეკემბრის დილით გადატრიალების დაწყების კონკრეტული საბაბი. როგორც ჩანს, 1991 წ. შემოდგომაზე დასავლეთმა დააკმაყოფილა ბ. ელცინის პოლიტიკური ჯგუფის მოთხოვნები ექსსაბჭოთა სივრცეზე რუსეთის კონტროლის შენარჩუნებასთან დაკავშირებით. კავკასია მთლიანად “ჩაჯდა” ახალი გეოპოლიტიკური ცენტრის ფორმირების ამ მოთხოვნაში, მხოლოდ ბალტიისპირეთმა დააღწია თავი ერთიანი სივრცის აღდგენას. სახელმწიფო გადატრიალების წარმატებამ (ეროვნული ხელისუფლების დამხობა, კონსტიტუციის მოქმედების შეჩერება, ხელისუფლების სათავეში პარტნომენკლატურისა და მასთან ასოცირებული ოლიგარქიული ჯგუფების მოსვლა, პარამილიტარული სამხედრო დაჯგუფებების თარეში და ა.შ.) განაპირობა ეროვნული კონსერვატიული რევოლუციის დამარცხება. საგულისხმოა, რომ სწორედ გადატრიალების მიმდინარეობის დროს იქნა საქართველოს დამოუკიდებლობა აღიარებული დე იურე-დ. ეს დაკავშირებული იყო სსრკ-ის იურიდიული არსებობის შეწყვეტასთან (21 დეკემბრის ალმაათის სამიტზე დსთ-ს ფორმალიზაცია და 25 დეკემბერს პრეზიდენტ მ. გორბაჩოვის გადადგომა). თვით აშშ-მა და კანადამ ეს დიპლომატიური აქტი განახორციელეს 1991წ. 25 დეკემბერს. საერთოდ, დამოუკიდებლობის გამოცხადებიდან პრეზიდენტ ზ. გამსახურდიას იძულებით ემიგრაციამდე (1992წ. 6 იანვარი) საქართველოს დამოუკიდებლობა ოფიციალურად ცნო 29 სახელმწიფომ.
აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ საქართველოს ეროვნული მოძრაობის თავისებური “აქილევსის ქუსლი” გახდა იმპერიული ცენტრის მიერ ინსპირირებული ეთნოკრიზისები. აფხაზური და ოსური ეთნოკრატიების სეპარატისტულმა მოძრაობებმა განსაკუთრებულად უარყოფითი მადესტაბილიზებელი ზეგავლენა მოახდინეს ეროვნული მოძრაობაზე, ძირითადში მისი ლეგალიზაციისა და ლეგიტიმიზაციის ეტაპებზე.
თითქმის ანალოგიური სცენარით მოხდა ა. ელჩიბეის რეჟიმის დამხობა აზერბაიჯანში 1993წ. ივნისში. ორივე გადატრიალებამ უზრუნველყო სამხრეთ კავკასიაში განმათავისუფლებელი პროცესის შეჩერება და ძალთა თანაფარდობის შეცვლა რუსეთის სასარგებლოდ. ისტორიას არა აქვს პირობითი კილო.
საქართველოს ეროვნული მოძრაობის შინაგანი დინამიკა: ის, რაც მოხდა, მოხდა. მას შემდეგ, რაც “ახალი მსოფლიო წესრიგის” არქიტექტონიკაში კავკასიის გეოპოლიტიკური სივრცისა და მისი ღერძული სახელმწიფოს _ საქართველოს სუვერენობა გამოირიცხა, იმთავითვე განისაზღვრა კიდეც საქართველოსა და პირადად ზ. გამსახურდიას ტრაგედია. ქართული ნაციონალიზმი დამარცხდა.
XXს. ბოლოს, პოსტინდუსტრიული ცივილიზაციის გენეზისის ეპოქაში ქართული ნაციონალიზმი შთაინთქა იმ ბარბაროსულ კოსმოპოლიტურ ოკეანეში, რომელიც რუსული და “ლიბერალური” ანგლო-საქსონური იმპერიალიზმების დროებითმა გარიგებამ წარმოშვა. მაგრამ ქართველი ერის ბრძოლის მრავალსაუკუნოვანი ეპოპეა ახალი გმირულ-პატრიოტული ფურცლის გადაშლას ითხოვს. ქართული ხმალი ხომ არასოდეს ჩაგებულა ქარქაშში…

შენიშვნები:

1 გაზ. “კონსტიტუციურ-დემოკრატი“, 1994წ. ივნისი.
2 ჟურნ. “პოლიტიკა“, 1991, #9-10, გვ. 23.
3 როგორც ჩანს, ბრეჟნევ-შელეპინის ჯგუფის მიერ განხორციელებულმა “სასახლის გადატრიალებამ“ მართლაც იხსნა ბიჭვინთაში მყოფი ნ. ხრუშჩოვი ტერორისტული თავდასხმისაგან.
4 გაზ. “ასავალ-დასავალი“, 1993 წელი, 22 აპრილი.
5 უ. ბლუაშვილი. პოლიტიკური პარტიები და ეროვნული მოძრაობა საქართველოში 1988-1991 წწ. თბ., 1994, გვ. 16-17.
6 უ. ბლუაშვილი. პოლიტიკური პარტიები.., გვ. 18 აღსანიშნავია, რომ ამ ეტაპზე ზ. გამსახურდია მხარს არ უჭერდა პოლიტიკური მოთხოვნის ამგვარ რადიკალიზაციას.
7 ი. კვესელავა. საქართველო XX ს. 70-80-იან წლებში (საზოგადოებრივ-პოლიტიკური მოძრაობა), დისერტაცია ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორის სამეცნიერო ხარისხის მოსაპოვებლად (ხელნაწერის უფლებით). თბ., 1999, გვ. 172.
8 გაზ. “საქართველოს რესპუბლიკა“, 1990წ. 12 ნოემბერი.
9 იხ. ი. კვესელავა. საქართველო XX ს. 70-80-იან წლებში, გვ. 245.
10 „Дипломатический вестник“, 1992, №1, გვ. 40.
11 „Дипломатический вестник“, 1992, №1, გვ. 40.

წყარო:
ექვთიმე თაყაიშვილის სახელობის საქართველოს საისტორიო საზოგადოება
აფხაზეთის ორგანიზაცია
საისტორიო ძიებანი, 6, 2003

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები