დოდო პერტაია – დამოუკიდებელი საქართველო და ინგლის-საფრანგეთის გეგმები (1918-1921წწ.)

1918-1919 წლები ეს იყო ხანა, როცა პირველი მსოფლიო ომი დამთავრდა და პარიზის საზავო კონფერენციაზე წყდებოდა მსოფლიოს მომავალი ბედ-იღბალი. რუსეთში სოციალისტურ გადატრიალებას სამოქალაქო ომი მოჰყვა. მსოფლიო ქაოსში ყველაზე მძიმე მდგომარეობაში მცირე ერები აღმოჩნდნენ, რომელთა დაუკითხავად და ხშირ შემთხვევაში მათი ინტერესების საზიანოდ წყდებოდა მათივე ბედი.
ბრესტის ზავის შედეგად გართულდა ამიერკავკასიის საგარეო ვითარება. იგი თურქეთის ოკუპაციის საფრთხის წინაშე აღმოჩნდა. თურქეთის არმიამ 1918წ. აპრილში დაიკავა ბათუმი, ოზურგეთი, ახალციხე. მაისში ბათუმის საზავო კონფერენციაზე კი თურქეთის დელეგაციამ ახალი ტერიტორიული პრეტენზიები წამოაყენა.
1918წ. 26 მაისს, შინაგანი წინააღმდეგობებით დაუძლურებული ამიერკავკასიის სეიმის დაშლის დღესვე, საქართველოს ეროვნულმა საბჭომ, რომელიც ფაქტობრივად ხელისუფლების ორგანოს წარმოადგენდა, საქართველოს დამოუკიდებლობა გამოაცხადა.
დამოუკიდებელი ქართული სახელმწიფოსათვის გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდა იმას, თუ როგორ განვითარდებოდა მისი ურთიერთობები ევროპის ქვეყნებთან, მოისურვებდნენ თუ არა ისინი საქართველოსათვის საჭირო დახმარების აღმოჩენას, მის დაცვას რუსეთის აგრესიისაგან. ერთი სიტყვით, საქართველოს დამოუკიდებლობა, ევროპის ქვეყნებისა და საქართველოს ურთიერთობა მჭიდროდ უკავშირდებოდა “რუსეთის საკითხს”. საქართველოს პრობლემას ისინი რამდენადმე რუსეთის საშინაო საქმედ მიიჩნევდნენ და ამ მიზეზით საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ცნობას აჭიანურებდნენ. საქართველოს მთავრობა კი დამოუკიდებლობის შენარჩუნების მიზნით მზად იყო ნებისმიერ სახელმწიფოსთან დაემყარებინა ურთიერთობა. დემოკრატიული საქართველოს საგარეო პოლიტიკა ეფუძნებოდა მტკიცე ნეიტრალიტეტს. მისი ამოცანა იყო, დაეცვა თავი დიდ სახელმწიფოთა დამპყრობლური მისწრაფებებისაგან. ის ვერც ერთ დაჯგუფებას ვერ მიემხრობოდა. მისი საგარეო პოლიტიკის ძირითად ამოცანას წარმოადგენდა, მოეძებნა პარტნიორი, რომლის ინტერესებში რაიმე სახით შევიდოდა საქართველოს დამოუკიდებლობის დაცვა. ამ მძიმე მდგომარეობაში მან გერმანიის დახმარება მიიღო. გერმანია უანგაროდ არ აკეთებდა ამას, მაგრამ აშკარაა, რომ შექმნილ ვითარებაში უკეთესი გამოსავალი ვერ მოიძებნა.
“…წვრილი ერების ბედი დიდი სახელმწიფოების ხელშია, _ წერდა გაზეთი “ერთობა” 1918 წელს. _ ამიტომ სრულ დამოუკიდებლობაზე ლაპარაკი ზედმეტია… ქართველი ერის პოლიტიკა პირველყოვლისა, მის საკუთარ ძალებს უნდა ეყრდნობოდეს, მაგრამ ჩვენდა საუბედუროდ, ეს ძალები არ არის საკმარისი ჩვენი ქვეყნის თავდაცვისათვის, საჭიროა კიდევ გარეშე ძალა, რომელიც ზურგს გაუმაგრებს საქართველოს დამოუკიდებლობას”.(1)
გერმანიაზე დამყარებული იმედები პირველი მსოფლიო ომის შედეგებმა გააქარწყლა. 1918წ. 26 დეკემბერს ფოთიდან გავიდა გერმანიის ჯარების უკანასკნელი ეშელონი. საქართველოს მთავრობა შეუდგა ახალი მფარველის ძებნას.
ჯერ კიდევ 1917წ. 23 დეკემბრის ინგლის-საფრანგეთის ხელშეკრულებით განისაზღვრა სამხრეთ რუსეთში ინგლისისა და საფრანგეთის გავლენის სფეროები. დონი, ყუბანი და კავკასია ინგლისს ერგო, ხოლო ყირიმი, უკრაინა და ბესარაბია _ საფრანგეთს (2). თუმცა შეთანხმება ხელს არ უშლიდა საფრანგეთს, შეჭრილიყო ინგლისის ზონის პოლიტიკურ ცხოვრებაში, მით უმეტეს, რომ ფრანგული კაპიტალი აქტიურად იჭრებოდა საქართველოში. ამით იყო განპირობებული, რომ საფრანგეთი ერთ-ერთ ძირითად კონტრრევოლუციურ ძალას _ დენიკინს გაძლიერებული დახმარების სანაცვლოდ თავის პირობებს კარნახობდა.
მისი მიზანი იყო დონის, ყუბანისა და დენიკინის სამხედრო ძალების საფრანგეთის სამხედრო-პოლიტიკური გეგმების სამსახურში ჩაყენება, რაც ნიშნავდა ინგლისის გამოდევნას რეგიონიდან. ეს კი 1917წ. დეკემბრის შეთანხმების დარღვევის მცდელობა იყო. აქედან გამომდინარე, საფრანგეთი თვალყურს ადევნებდა მოვლენების განვითარებას ამიერკავკასიაშიც.
კაპიტანი ფუკე აგროვებდა ცნობებს რუსეთის ტერიტორიაზე წარმოშობილი ზოგიერთი სახელმწიფოს, მათ შორის საქართველოს, აზერბაიჯანისა და სომხეთის სახელმწიფოების ადმინისტრაციული წყობისა და პოლიტიკური მდგომარეობის შესახებ (3).
1918 წლის ბოლოს დიდი ბრიტანეთის ჯარის ნაწილები გენ. ტომსონის მეთაურობით ბაქოში შემოვიდნენ. ინგლისის ეკონომიკური მიზანი ბაქოს ნავთობის, ამიერკავკასიის წიაღისეული სიმდიდრეების ხელში ჩაგდება იყო, პოლიტიკური კი _ ადგილობრივ ძალებზე ინგლისის სამხედრო წარმომადგენლების ხელმძღვანელობით ამიერკავკასიის ფრონტის აღდგენა საბჭოთა რუსეთის წინააღმდეგ. ინგლისელებმა ჩაკეტეს ბაქოს ყველა გზა საბჭოთა რუსეთისათვის, რათა მისთვის სიძნელეები შეექმნათ.
ამიერკავკასიაში გერმანია-თურქეთის პოზიციების განმტკიცებით საქართველო, ნებსით თუ უნებლიედ, დიდი ბრიტანეთისათვის მტრულ ბანაკში აღმოჩნდა. უდავოა, რომ ინგლისის წაქეზებით განხორციელდა სომხეთის სამხედრო აგრესია საქართველოს წინააღმდეგ, რომელსაც უნდოდა ინგლისის პოლიტიკაზე დაყდნობით ხელთ ეგდო საქართველოს ისტორიული ტერიტორიის ნაწილი.
მუდროსისა და კომპიენის საზავო ხელშეკრულებებით გერმანია-თურქეთს უნდა დაეტოვებინა ამიერკავკასია, ამ პროცესებზე კონტროლი კი ბრიტანეთს უნდა განეხორციელებინა. ამიტომ მათი გასვლის პარალელურად ინგლისმა დაიწყო თავისი ჯარების განლაგება საქართველოს ტერიტორიაზე.
1918წ. დეკემბერში, როცა ინგლისელები ემზადებოდნენ ამიერკავკასიის ოკუპაციისათვის, ინგლისის მთავრობამ სპეციალურად განიხილა ოკუპაციის ვადების საკითხი, რაც იმით იყო გამოწვეული, რომ ინგლის-საფრანგეთის 1917წ. დეკემბრის ხელშეკრულება ინგლისს არ აძლევდა სანქციას ამ მხარის ოკუპაციისათვის, თუმცა ქმნიდა ობიექტურ პირობებს მისთვის. ინგლისის ჯარების შეყვანამ ამიერკავკასიაში მისი მოკავშირეების, განსაკუთრებით საფრანგეთის უკმაყოფილება გამოიწვია. ამიტომ ინგლისის მთავრობა შეუდგა ოკუპაციის ვადების განხილვას.
მთავრობაზე ზემოქმედებდნენ ნავთობის მონოპოლიის მესვეურები, რომლებიც მოითხოვდნენ ამიერკავკასიის ოკუპაციის გამოყენებას მხარის სრული ანექსიისათვის. ინგლისის მთავრობამ, გაითვალისწინა რა ქართველი მენშევიკების აზრიც, მიიღო გადაწყვეტილება ამიერკავკასიაში ინგლისის ჯარების განუსაზღვრელი ვადით შეყვანაზე (4).
1918 წლის ნოემბერ-დეკემბერში საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა და დიდი ბრიტანეთი პრაქტიკული თანამშრომლობის დაწყებისათვის ემზადებოდნენ. ინგლისზე აღებული ორიენტაცია ნიშნავდა ეკონომიკური განვითარების კაპიტალიზმის გზით წარმართვას, მაგრამ საინტერესოა, რას მოითხოვდა საპასუხოდ ინგლისი. საქართველოს საგარეო საქმეთა მინისტრი ე. გეგეჭკორი ო. უორდროპთან საუბარში 1919წ. 4 სექტემბერს ამბობდა: “საქართველოს მთავრობას შეგნებული აქვს, რომ ის უნდა ეყრდნობოდეს რომელიმე მტკიცე სახელმწიფოს ორგანიზმს და ამ შეგნებამ გვიკარნახა გარკვეული ორიენტაცია ინგლისზე. რა თქმა უნდა, ჩვენ ვიცით, რომ ამგვარი დახმარება შეერთებული სამეფოს მხრივ ჩვენ უნდა ავანაზღაუროთ ამა თუ იმ მიმართულებით… საქართველო თხოვს დახმარებას ინგლისს და სურს იცოდეს რას მოისურვებს ინგლისი ამის სანაცვლოდ”.(5)
საქართველოს მთავრობა ვერ გაერკვა საქართველოში ინგლისის პოლიტიკის უმთავრეს საკითხებში, ამიტომ ერთგვარი უნდობლობით ეკიდებოდა მის შემოსვლას რეგიონში. 1918 წლის 14 დეკემბერს საგარეო საქმეთა მინისტრი ე. გეგეჭკორი დეპეშით აცნობებდა საქართველოს მთავრობის წარმომადგენელს ბათუმში დ. თოფურიძეს, რომ ნ. ჟორდანიას აზრით, შესაძლოა, ინგლისელებმა საქართველოში დენიკინის მოხალისეთა ჯარის შემოყვანა გადაწყვიტონ, რაც ჩვენთვის მიუღებელიაო… თუ ისინი ამას მართლაც გააკეთებენ, ჩვენი საქმე წაგებული იქნება. ამიტომ ჩვენ ყველაფერი უნდა ვიღონოთ, რომ ეს არ მოხდესო (6).
ინგლისელები პირველად გამოჩნდნენ საქართველოში შავი ზღვის სანაპიროებზე 1918 წლის 29 ნოემბერს. ამ დღეს კრეისერი “ლივერპული” და ორი ნაღმოსანი სოხუმში შევიდნენ, მეორე დღეს _ ფოთში, ხოლო 1 დეკემბერს _ ბათუმში. შემოსვლას სადაზვერვო ხასიათი ჰქონდა. მათ უნდა შეემოწმებინათ ნავსადგურებში არსებული მდგომარეობა და შეესწავლათ პირობები მათი სამხედრო ნაწილების განლაგებისათვის(7). 1918წ. 22 დეკემბერს ბათუმის ნავსადგურში შემოვიდა ინგლისის 5 გემი 15-20 ათასკაციანი ჯარით. მუდროსის ზავის თანახმად, მათ დაიკავეს ბათუმი და მისი ოლქი, დააწესეს საოკუპაციო რეჟიმი და საგენერალ-გუბერნატოროს ჩაუყენეს გენ. კუკ-კოლისი. 25 დეკემბერს ინგლისელები თბილისში შემოვიდნენ(8).
ინგლისის მიერ ამიერკავკასიის ოკუპაციის შემდეგ ფრანგები დარწმუნდნენ, რომ ინგლისი, რომელსაც აქ თავისი განსაკუთრებული ინტერესები ჰქონდა, გაატარებდა ისეთ პოლიტიკას, რომ დაექვემდებარებინა მთელი ამიერკავკასია. მაშინ თბილისში ღიად დაიწყო ლაპარაკი საქართველოს “ეგვიპტიზაციის” შესახებ, რის შედეგადაც ამიერკავკასია არა მარტო რუსეთისათვის დაიკარგებოდა, არამედ საფრანგეთისთვისაც. ამიტომ საფრანგეთს უნდა ჰქონოდა ამიერკავკასიის მოწყობის მზა გეგმა, რომელიც უზრუნველყოფდა აქ მისი ინტერესების დაცვას. ეს იყო საქართველოში საფრანგეთის სამხედრო მისიის მეთაურის შარდინის გეგმა, რომლითაც ამიერკავკასია გადაიქცეოდა შვეიცარიის მსგავსი პატარა შტატების კავშირად, რომლის დედაქალაქი იქნებოდა თბილისი(9).
წითელი არმიის მიერ ფრანგების ოდესიდან და სევასტოპოლიდან გამოდევნამ 1919წ. აპრილში გაამწვავა დაპირისპირება ინგლისსა და საფრანგეთს შორის, რადგან ინგლისის ხელში აღმოჩნდა ყირიმი და უკრაინა, საფრანგეთის ავტორიტეტი მის მოკავშირეთა შორის დაეცა, ინგლისს კი ხელ-ფეხი გაეხსნა ამიერკავკასიაში თავისი მემკვიდრეც შეერჩია.
1919 წელს საქართველოს მთავრობის ინგლისურ ორიენტაციაზე დამყარებული იმედები არ გამართლდა. ის ხომ ინგლისისაგან ფართო პოლიტიკურ, ეკონომიკურ და სამხედრო დახმარებას მოელოდა, რაც ვერ განხორციელდა. თუმცა ინგლისელები თითქოს ცნობდნენ საქართველოს დამოუკიდებლობას _ ანტანტის ძალების სარდალი შავი ზღვის რაიონში ნ. ჟორდანიას მიმართავდა, როგორც დამოუკიდებელი საქართველოს მთავრობის მეთაურს, მაგრამ ეს სრულ ცნობას არ ნიშნავდა. ინგლისელები თავიანთი გეგმებით უფრო ახლოს იყვნენ სამხრეთ რუსეთში მოქმედ გენერლებთან, ვიდრე საქართველოს მთავრობასთან. დენიკინი საქართველოს ემუქრებოდა, ხოლო ინგლისელებს მასთან კარგი ურთიერთობა ჰქონდათ.
დიდ უკმაყოფილებას იწვევდა ინგლისელთა იმპერიული პოლიტიკა საქართველოში. საფრანგეთის სამხედრო მისიის უფროსი პოლკ. შარდინი 1919 წლის 25 თებერვლის შეტყობინებაში თავისი სამხედრო მინისტრისადმი აღნიშნავდა, რომ გენ. ფორესტიე-უოკერი ორჯერ შეხვდა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის პრეზიდენტს ნ. ჟორდანიას. ამ შეხვედრების დროს ერთ-ერთი საკითხი იყო სოჭის რაიონში გენ. დენიკინის ჯარების შეტევის დაწყება, რაშიც ინგლისელები იყვნენ გარეული, ხოლო ფორესტიე-უოკერი ცდილობდა, თავი გაემართლებინა. გენერალმა მიუთითა, რომ პოლკ. უარტი გაიგზავნა სოჭში, მაგრამ მას იქ ჩასვლა დააგვიანდა. ამასობაში დაიწყო დენიკინის შეტევა, რაშიც ინგლისელი გენერალი ბრალს სდებდა საქართველოს მთავრობას და დასძენდა, რომ როგორც კი საშუალება მიეცემოდა, იგი გააგზავნიდა ინგლისის ჯარის ნაწილებს სოჭი-გაგრის რაიონში და ორ მოწინააღმდეგე ძალას შორის ჩააყენებდა, რაზედაც ნ. ჟორდანიამ უარი განაცხადა იმ მოტივით, რომ ეს გაართულებდა ოკუპირებული ადგილებიდან დენიკინის განდევნას, რასაც მიზნად ისახავდა იმ რაიონში მოქმედი საქართველოს ჯარი. ინგლისელი გენერალი იძულებული გახდა, უარი ეთქვა თავის წინადადებაზე(10).
ქართული პრესის მწვავე რეაქცია გამოიწვია ბათუმში მომხდარმა ინციდენტმა. საქართველოს მთავრობის წარმომადგენელმა ბათუმში პოლკ. გედევანოვმა ორჯერ სთხოვა მიღება ბათუმის სამხედრო გუბერნატორს, ინგლისელ გენ. კუკ-კოლისს, ამ უკანასკნელმა კი მოუცლელობის საბაბით არ მიიღო ის. ქართველებმა ეს ფაქტი შეურაცხყოფად მიიღეს. ამის გამო ე. გეგეჭკორმა გენ. ფორესტიე-უოკერს პროტესტის წერილი გაუგზავნა, რაც გასარკვევად გენ. კუკკოლისს გადაეგზავნა. ამ უკანასკნელმა კი მოითხოვა, საქართველოს მთავრობას ბოდიში მოეხადა ინგლისის სარდლობის წინაშე პრესის საშუალებით, რაც ქართველებმა არ დააკმაყოფილეს. შარდინი ასკვნის, რომ “ინგლისის პრესტიჟი შეირყა საქართველოში”.(11)
მეტად საყურადღებოა საქართველოს მთავრობის თავმჯდომარის მოადგილის, საგარეო საქმეთა მინისტრის ე. გეგეჭკორის მიერ ო. უორდროპისათვის გაგზავნილი 1920 წლის 6 იანვრით დათარიღებული ნოტა, სადაც აღნიშნული იყო, რომ ინგლისი არ დაეხმარა მას და ბევრ რამეში ავიწროებდა. ასე, ბათუმში ინგლისის სამხედრო ხელისუფლების წყალობით საქართველოს არ მიეცა საშუალება, გაემაგრებინა ბათუმის ოლქის საზღვარი მასზე თურქების შესაძლო თავდასხმისათვის. ამას გარდა, _ აღნიშნული იყო ნოტაში, _ საქართველოს დამოუკიდებლობის არცნობა სახელმწიფო წყობილების განმტკიცებისათვის მუშაობას აფერხებდა. ინგლისმა არ გამოავლინა აუცილებელი ძალისხმევა ფაქტიური ბლოკადის მოხსნისათვის, რომლისგანაც ძლიერ ზარალდებოდა საქართველო.(12)
შემდეგ საგარეო საქმეთა მინისტრი მიუთითებდა, რომ საქართველო აშკარა საფრთხის წინაშე აღმოჩნდა კავკასიის საზღვრებთან წითელი არმიის გამოჩენის გამო. ჩრდილოეთიდან ბოლშევიკების და სამხრეთიდან თურქების მოსალოდნელი შემოტევებისაგან თავდაცვის მიზნით, ე. გეგეჭკორი მთავრობის სახელით ბრიტანეთის მხარდაჭერას მოითხოვდა შემდეგ საკითხებში:
“1. ინგლისის მიერ საქართველოს რესპუბლიკის დამოუკიდებლობის დაუყოვნებლივი ცნობა.
2. საქართველოსათვის ბათუმის ოლქის დაბრუნება რესპუბლიკის საზღვრების გამაგრების მიზნით.
3. ფართო დახმარების აღმოჩენა იარაღით, სურსათით, ვალუტით”,(13) _ წინააღმდეგ შემთხვევაში საქართველოს ინგლისური ორიენტაციის ყოფნა-არყოფნის საკითხი დადგებოდა. თუ 1919 წელს საქართველომ ინგლისის საგარეო პოლიტიკაში განსაკუთრებული ადგილი დაკარგა, რის გამოც ინგლისმა ხელი აიღო საქართველოში მრავალმხრივი პოლიტიკური და ეკონომიკური ინტერესების განხორციელებაზე, ვითარება შეიცვალა 1920 წლის დასაწყისისათვის. ინგლისმა დიდი მარცხი განიცადა “რუსეთის საკითხში”. მისი იმედები, ინტერვენციისა და “თეთრი ძალების” მხარდაჭერით დაემარცხებინა ბოლშევიზმი, ვერ გამართლდა. მან ვერ შესძლო რუსეთში თავისი ეკონომიკური და პოლიტიკური გეგმების რეალიზაცია. რჩებოდა ერთადერთი შესაძლებლობა _ ორიენტაცია აეღო უკვე დამოუკიდებელ სახელმწიფოებზე, კერძოდ ამიერკავკასიისა, რომლებიც, თავის მხრივ, მოკავშირეთა დახმარების მოლოდინში იყვნენ.
ინგლისმა ახალ ვითარებაში ამიერკავკასიაში თავისი დამოკიდებულება ჩამოაყალიბა 1920 წლის 12 იანვრის სპეციალურ მემორანდუმში, რომელიც პარიზის კონფერენციას წარედგინა და რომელიც შემდეგ პუნქტებს მოიცავდა:
“1. მოკავშირეთა მიერ საქართველოს მენშევიკური მთავრობის და აზერბაიჯანის მუსავატური მთავრობის დამოუკიდებლობის დე-ფაქტოდ აღიარება.
2. ყველა იმ მარაგის გადაგზავნა საქართველოს, აზერბაიჯანისა და სომხეთის სახელზე, რომელიც დენიკინისათვის იყო გამიზნული და გზაში იმყოფება.
3. საქართველოს, აზერბაიჯანისა და სომხეთისათვის დამატებითი დახმარების აღმოჩენა ფინანსების, საბრძოლო საჭურვლის, განსაკუთრებით ვაზნების, ფეხსაცმლის, სურსათის, განსაკუთრებით პურის მიწოდების საქმეში. სათანადო დახმარება ბათუმისა და ბაქოს დაცვის საქმეში, ბოლშევიკების დაუშვებლობა კასპიის ზღვაზე ფლოტთან”.(14)
პრემიერ-მინისტრთა საბჭოზე, სადაც ინგლისის პროექტსა და ექსპერტის დასკვნას იხილავდნენ, წარმოიშვა აშკარა სამხედრო ინტერვენციის ხელახლა ორგანიზების საკითხი, რომელსაც დაუპირისპირდა ლოიდ ჯორჯი, რომელმაც წამოაყენა წინადადება ამიერკავკასიისადმი იარაღით, ფულითა და სურსათით დახმარების შესახებ, ხოლო მარშალი ფოში კი მოითხოვდა იქ ევროპის ჯარების გაგზავნას, ე. ი. აშკარა სამხედრო ინტერვენციას(15).
საბჭომ გადაწყვიტა, ეცნოთ საქართველოს, აზერბაიჯანისა და სომხეთის დამოუკიდებლობა “დე-ფაქტოდ” და ამავე დროს გაეგზავნათ მათთვის იარაღი, სურსათი და საჭურველი. ეს დიდმნიშვნელოვანი აქტი ქართველმა ხალხმა ზეიმით აღნიშნა.
საქართველოს მთავრობის საგარეო-პოლიტიკური კურსი მოსკოვის დიდ უკმაყოფილებას იწვევდა. 1920 წლის 31 იანვრის ნოტით რუსეთის ბოლშევიკური მთავრობის საგარეო საქმეთა სამხედრო კომისარი გ. ჩიჩერინი გარკვევით ითხოვდა აღებული კურსის რადიკალურ შეცვლას. ცხადი იყო, რომ ინგლისზე დამყარებული იმედების გაცრუებით საქართველოს საგარეო-პოლიტიკური მიმართულების კრახის შემთხვევაში საქართველოს ბოლშევიკური აგრესიის რეალური საფრთხე ემუქრებოდა. ყველაფერი დამოკიდებული იყო იმაზე, მიეცემოდა თუ არა ინგლისის პოლიტიკაში პრიორიტეტი საქართველოზე ორიენტაციას, თუ დიდი ბრიტანეთი, საკუთარი ეკონომიკური ინტერესებიდან გამომდინარე, მოლაპარაკებას დაიწყებდა მოსკოვთან.
1920 წლის იანვარ-აპრილში დიდი ბრიტანეთის საგარეო პოლიტიკის მესვეურებიც ცდილობდნენ ამიერკავკასიის რესპუბლიკების ერთიან ბლოკად გაერთიანებას მოსკოვის აგრესიის წინააღმდეგ, რაც სხვადასხვა მიზეზით გაძნელდა. ინგლისის მთავრობის წარმომადგენლებმა დაიწყეს ამიერკავკასიის თავდაცვისუნარიანობის განმტკიცებისათვის სათანადო მოსამზადებელი სამუშაოების კონკრეტული გეგმის შემუშავება, მაგრამ ლონდონმა პრაქტიკული ნაბიჯების გადადგმისაგან თავი შეიკავა.
მოკავშირეთა ლონდონის I კონფერენციაზე (1920წ. 12 თებერვალი _ 10 აპრილი) ამიერკავკასიის რესპუბლიკების თავდაცვისუნარიანობის განმტკიცების კონკრეტული გადაწყვეტილება არ მიუღიათ. 24 თებერვლის მემორანდუმში მხოლოდ ზოგადად იყო მითითებული, რომ მოკავშირეები გაუწევდნენ დახმარებას ე.წ. “განაპირა” რესპუბლიკებს, თუ მათ ბოლშევიკები შეესეოდნენ.(16) ლონდონის კონფერენციაზე გამოჩნდა, რომ მიუხედავად საქართველოს საკითხის დროებითი გაცოცხლებისა, დიდი ბრიტანეთის მთავრობა ამ პრობლემას მეორეხარისხოვნად მიიჩნევდა.
ამავე კონფერენციაზე შემუშავებული იქნა ბათუმის საკითხის მოგვარების ასეთი გეგმა: ბათუმი ცხადდებოდა თავისუფალ სანავსადგურო ქალაქად მიმდებარე მცირე ტერიტორიული ზონით ერთა ლიგის მფარველობის ქვეშ. მოკავშირეებს იქ უნდა გაეგზავნათ თითო ბატალიონი ქალაქის გარნიზონის გასაძლიერებლად(17).
1920 წლის აპრილი ბათუმის საკითხში ინგლის-საქართველოს ურთიერთობების გამწვავებით აღინიშნა, რადგანაც მარტის დასაწყისში, ინგლისის მთავრობის არაერთი გაფრთხილების მიუხედავად, ბათუმის ოლქის დაკარგვის საშიშროების თავიდან ასაცილებლად, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობამ ინგლისელ მთავარსარდალთან შეუთანხმებლად შეიყვანა სამხედრო ნაწილები ბრიტანეთის საოკუპაციო ზონაში, რითაც შელახა ინგლისის პრესტიჟი. ეს იყო ნაჩქარევი და მოუფიქრებელი ნაბიჯი. ასევე საქართველოს ხელისუფლებამ კატეგორიულად დაგმო ლონდონის კონფერენციის გადაწყვეტილება ბათუმის სტატუსთან დაკავშირებით, მოითხოვა მისი საქართველოსათვის დაბრუნება და თანხმობა განაცხადა, ქ. ბათუმი ინგლისელების სამხედრო ბაზად გადაექცია. ეს მოქმედებაც ინგლისის ინტერესების საწინააღმდეგო იყო და სერიოზულ შეცდომას წარმოადგენდა(18).
მოკავშირეთა სან რემოს კონფერენციის 1920 წლის 18-23 აპრილის სხდომებზე დიდმა ბრიტანეთმა საფრანგეთისა და იტალიის სათანადო მხარდაჭერა ვერ მიიღო. მათ თავი შეიკავეს ბათუმში თითო ბატალიონის გაგზავნაზე იმ მოტივით, რომ ეს რუსეთთან ომის ტოლფასი იქნებოდა(19), რითაც ლონდონის კონფერენციის გადაწყვეტილება უგულებელყვეს. ეს კი იმას ნიშნავდა, რომ ბრიტანეთს მოკავშირეთა იმედი არ უნდა ჰქონოდა. ის ამიერკავკასიაში მარტო აღმოჩნდა.
ამავე დროს მოვლენები ელვისებურად განვითარდა. ბოლშევიკები ზღვიდან დაემუქრნენ ბათუმს. 27 აპრილს მოსკოვმა აზერბაიჯანის ანექსია მოახდინა. 7 მაისს საქართველოს მთავრობამ, ინგლისელების ზურგს უკან, ბოლშევიკურ რუსეთთან კაბალური ხელშეკრულება გააფორმა(20), რაც ასე თუ ისე საქართველოში ბრიტანეთის ინტერესების საწინააღმდეგო იყო, რითაც “რუსეთის საკითხში” ბრიტანეთის პოლიტიკა, რაც ამიერკავკასიის რესპუბლიკების ორიენტაციაზე იყო გათვლილი, მარცხისათვის აღმოჩნდა განწირული. ლონდონში თანდათან გაძლიერდა ის ფრთა, რომელიც ლენინის მთავრობასთან ურთიერთობის დამყარებას მოითხოვდა. მაისის ბოლოს რუსეთის ბოლშევიკური დელეგაცია ლონდონში ჩავიდა, რაც ბოლშევიკების უდავო წარმატება იყო. ამის შემდეგ ავტომატურად დადგა ბათუმიდან ინგლისის ჯარების გაყვანის საკითხი, მაგრამ გასარკვევი იყო ბათუმის ოლქის მომავალი ბედი. ბათუმში მოქმედებდა რამდენიმე პოლიტიკური ძალა, რომლებიც ცდილობდნენ ინგლისელების წასვლის შემდეგ ხელისუფლების ჩაგდებას, მაგრამ მისი გადაწყვეტის ერთადერთი სწორი გზა ბათუმის საქართველოსათვის გადაცემა იყო. თურქებსა და ბოლშევიკებს ინგლისი ოლქს არ დაუთმობდა, ხოლო საქართველოს ისტორიული, ეთნოგრაფიული და სხვა უფლებები ბათუმზე ეჭვს არ იწვევდა, ამასთანავე, 1920 წლის აპრილის არჩევნებმა აჩვენა, რომ მოსახლეობის დიდი ნაწილი საქართველოს უჭერდა მხარს(21).
10 ივნისს ბრიტანეთის მთავრობის სხდომაზე დაადგინეს, მოეხსნათ ბათუმის ოკუპაცია და მთელი ოლქი გადაეცათ საქართველოსათვის. 28 ივნისის შეთანხმებით ინგლისის მთავრობის მიერ ოლქის, პორტის და ქ. ბათუმის საქართველოს მთავრობისათვის გადაცემის შემდეგ საქართველოს მთავრობა გარანტიას იძლეოდა, რომ უზრუნველყოფდა დამოუკიდებელი რესპუბლიკების _ სომხეთისა და აზერბაიჯანის ტვირთების თავისუფალ ტრანზიტს ბათუმის პორტში და პორტიდან საქართველოს რკინიგზებით და ვალდებულებას იღებდა, რომ აღნიშნულ რესპუბლიკებს ბათუმის პორტით თავისუფალი სარგებლობის უფლებას მისცემდა.
20 ივნისიდან დაიწყო ინგლისის ჯარების ევაკუაცია ბათუმიდან. ინგლისის საოკუპაციო ხელისუფლებამ გარკვეული ღონისძიებები გაატარა, რათა ბათუმის ოლქში საქართველოს სამხედრო ნაწილების შესვლა შეემზადებინა. 1 ივლისს საქართველოს სამხედრო ნაწილებმა გენ. გ. კვინიტაძის მეთაურობით, ყოველგვარი წინააღმდეგობის გარეშე დაიკავეს ნატანებ-ქობულეთის რკინიგზის ხაზი, ქობულეთი, კინტრიშის ხიდი და 3 ივლისს ბარცხანაში შევიდნენ. 7 ივლისს, 12 საათზე საქართველოს ჯარები შევიდნენ ქ. ბათუმში. საღამოს 6 საათზე გაიმართა ინგლისის წარმომადგენლების მიერ ქ. ბათუმისა და ბათუმის ოლქის საქართველოსათვის გადაცემის საზეიმო ცერემონიალი.
საქართველოს მთავრობის დადგენილებით, ქ. ბათუმსა და ბათუმის ოლქში სამხედრო წესები გამოცხადდა. ოლქის განსაკუთრებულ კომისრად დაინიშნა ჩხიკვიშვილი. ივლისის შუა რიცხვებში ბრიტანული ნაწილების ევაკუაცია დასრულდა(22).
ინგლისი თავის მოკავშირეებს შორის ეძებდა ისეთს, ვისაც შეეძლო ეს მხარე დაეკავებინა და 1919 წლის მარტ-აპრილში არჩევანი იტალიაზე შეაჩერა. დაიწყო ფარული მოლაპარაკებები მასთან(23). ამ პერიოდს დაემთხვა საფრანგეთის მარცხი უკრაინაში. ფრანგების გაქცევამ ოდესიდან და სევასტოპოლიდან მათ წაართვა შანსი, შეჭრილიყვნენ ამიერკავკასიაში. ამასთანავე, ინგლისელებმა ფაქტობრივად გამოდევნეს საფრანგეთი უკრაინიდან და ის თავისი გავლენის ქვეშ მოაქციეს. ინგლისის მთავრობაში დაიწყო გავლენის სფეროების გადანაწილების პროექტის მზადება. ამიერკავკასიაში ინგლისის მემკვიდრე გახდა იტალია.
საქართველო ბედის ანაბარა იქნა მიტოვებული. საქართველოს მთავრობამ დააყენა საქართველოს დამოუკიდებლობის იურიდიული ცნობისა და ერთა ლიგაში მისი გაწევრიანების საკითხი. ამ მიზანს ემსახურებოდა საგარეო საქმეთა მინისტრის ე. გეგეჭკორის ვიზიტი ინგლისში 1920წ. სექტემბერში. ერთა ლიგაში საქართველოს გაწევრიანება ინგლისის მიერ საქართველოს `დე-იურედ~ ცნობისა და მისთვის ყოველგვარი დახმარების აღმოჩენის ტოლფასი იყო, მაგრამ, თავის მხრივ, ერთა ლიგის მეშვეობით, მასში საქართველოს გაერთიანების შემთხვევაში, ბრიტანეთს ეკისრებოდა ის ვალდებულება, რაც მის ინტერესებში არ შედიოდა, რის გამოც ლონდონმა დიდი წინააღმდეგობა გაუწია საქართველოს მიღებას ამ საერთაშორისო ორგანიზაციაში. ინგლისმა თავისი დამოკიდებულება ამ საკითხისადმი შემდეგნაირად გამოხატა: “საქართველოს ბედისადმი ინგლისი არაა გულგრილი და მომხრეა მისი დამოუკიდებლობისა, მაგრამ მთელ მსოფლიოში იმდენი საზრუნავი აქვს, რომ წინასწარ ვერ განსაზღვრავს, რა პრაქტიკული დახმარების გაწევას შესძლებს. ამიტომ საქართველო საკუთარ ძალებს უნდა დაეყრდნოს”.(24)
ინგლისის პოზიციამ გადამწყვეტი როლი ითამაშა. ინგლისისა და საფრანგეთის ოპოზიციამ საქართველოს არჩევა არსებითად შეუძლებელი გახადა, _ წერდა საქართველოს დელეგაცია თავის მთავრობას(25). 1920 წლის ნოემბერ-დეკემბერში საფრანგეთი, ინგლისთან ერთად მოელოდა თურქებისა და წითელი არმიის შეტაკებას ამიერკავკასიაში და იმედოვნებდა, რომ ის დამთავრდებოდა საბჭოთა ხელისუფლების დაღუპვით, მაგრამ როცა ეს იმედი არ გამართლდა, 1921 წლის იანვარ-მარტში მოკავშირეებმა სცნეს მენშევიკური მთავრობის დამოუკიდებლობა, თუმცა უკვე ძალიან გვიანი იყო. დამოუკიდებელი საქართველო აშკარა საფრთხის წინაშე იდგა. 1920 წლის ნოემბერში წითელმა არმიამ სომხეთის ანექსია მოახდინა. ჯერი საქართველოზე მიდგა. ამასთან დაკავშირებით პოლკ. სტოქსი დეპეშით სთხოვდა დიდი ბრიტანეთის მთავრობას, გაეწია საჭირო დახმარება მისთვის. 1921 წლის 20 იანვრის დეპეშაში საქართველოსათვის საჭირო იარაღის ზუსტი ნუსხაც კი წარუდგინა, მაგრამ პირიქით, გენ. ოდიშელიძის ხელმძღვანელობით ევროპაში იარაღის შესაძენად გაგზავნილ ჯგუფს ინგლისელებმა გზა გადაუღობეს და ხელცარიელი დააბრუნეს უკან(26).
1920 წლის დეკემბერში ლონდონში ინტენსიურად მიმდინარეობდა ინგლის-რუსეთის მოლაპარაკება. 1921 წლის 16 მარტს გაფორმებულ სავაჭრო ხელშეკრულებაში აღნიშნული იყო, რომ “ბრიტანეთის მთავრობა… განსაკუთრებულ ვალდებულებას კისრულობს რუსეთის საბჭოთა მთავრობის წინაშე იმ ქვეყნებთან დაკავშირებით, რომლებიც შეადგენდნენ ყოფილი რუსეთის იმპერიის ნაწილს და ამჟამად გახდნენ დამოუკიდებლები”.27 ამით ლოიდ ჯორჯის მთავრობა ოფიციალურად ადასტურებდა საქართველოზე რუსეთის გავლენას.
მას შემდეგ, რაც ინგლისმა სავაჭრო კავშირი დადო საბჭოთა რუსეთთან, საფრანგეთი შეეცადა, კომპენსირება გაეკეთებინა ამიერკავკასიაში ინგლისელთა “უმოქმედობისათვის”. საქართველოს პორტებში საფრანგეთის ესკადრა შემოვიდა. შემთხვევითი არ იყო საქართველოში შავი ზღვის ესკადრის უფროსის ადმირალ დიუმენილის ვიზიტი, რომელიც მენშევიკებს დაჰპირდა დახმარებას ზღვიდან28. ამასობაში წითელი არმია მოიწევდა საქართველოსაკენ. “მთავარ საკითხათ იყო იარაღი, _იხსენებს ნ. ჟორდანია. _ ვაფრინე ყველგან დეპეშები, არსაიდან დაპირება, ხოლო ლონდონიდან ცივი უარი… საფრანგეთმა დაგვპირდა რუსის თოფების მოცემას სტამბოლიდგან, მაგრამ ესეც ვერ მოაწია ომის ბოლომდის და ისიც ყველა გაფუჭებული და შეკეთებული აღმოჩნდა”.(29)
საქართველომ რეალური და აუცილებელი დახმარება ინგლის-საფრანგეთისაგან ვერ მიიღო. რუსეთმა და თურქეთმა გაინაწილეს გავლენის სფეროები ამიერკავკასიაში, რაც საბოლოოდ დასრულდა 1921წ. 16 მარტის ხელშეკრულებით, რომლის I მუხლით თურქებს გადაეცა საქართველოს ისტორიული ოლქები ართვინი, ოლთისი და არტაანი, ხოლო მეორე მუხლით ანკარამ ცნო საქართველოს (რუსეთის) უფლებები ქ. ბათუმზე30. 18 მარტს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობამ დატოვა საქართველო და ემიგრაციაში წავიდა. “სტამბოლში მინახულა საფრანგეთის ელჩმა შევალიემ, _ წერს ნ. ჟორდანია, _ შემდეგ იტალიის _ ჩერუტიმ და ორივემ თავიანთი მთავრობის სახელით გადმომცეს მიპატიჟება მათ სამშობლოში. მე ეს მივიღე კარგ ნიშნათ. ვიფიქრე საფრანგეთისა და იტალიის მთავრობები გადადგამენ ოფიციალურ ნაბიჯს მოსკოვის წინაშე ჩვენი საკითხის გამო. ვინაიდან განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ვაწერდი საფრანგეთის თაოსნობას ამიტომ შევალიეს მიპატიჟება მივიღეთ, ჩერუტის მადლობა გამოუცხადეთ. აპრილის პირველ რიცხვებში ჩავედით პარიჟში, ჩაგვყვა შევალიე. სადგურზე მისვლისთანავე გული გამიტყდა, არავინ ოფიციალური წარმომადგენელი მთავრობისა არ შეგვხვდა, შევალიეც გაოცებული იყო, თუმცა არა უთქვამს რა. ეს მივიღეთ გლახა ნიშნათ, არა ოფიციალურ მიღებათ, მაშასადამე, კერძო პირათ… საფრანგეთის ოფიციალური წრეები ინტერესს არ იჩენდნენ”.(31)
საქართველოში დატრიალებული მოვლენებისადმი ლონდონს თავისი დამოკიდებულება არ გამოუხატავს. “ლონდონის ვიზა ვითხოვე საელჩოში, _ აგრძელებს ნ. ჟორდანია. _ ლონდონმა უარი მითხრა, არც კი მიშვებდა ინგლისში. საკითხი იყო ნათელი, ლოიდ ჯორჯს ჩვენი ქვეყანა აღარ აინტერესებდა. მე პარტიის გზით ვიზა მივიღე. ჩავედი, ვინახულე, პირველ რიგში ერთა ლიგის დიდი მოღვაწე და ჩვენი დიდი ქომაგი ლორდ სესილი, როცა გავათავე ჩემი მოკლე მოხსენება, შემომეკითხა: ახლა რა გნებავთ ბატონო, საქმე გათავებულად უნდა ჩაითვალოსო”.(32) “არავინ არავითარ ინტერესს არ იჩენდა, გარდა სოციალისტებისა. არც ერთ სხვა პარტიას თანაგრძნობის რეზოლუციაც კი არ გამოუტანია. არც ერთ მთავრობაზე ახალგაზრდა სახელმწიფოს დაპყრობას და მოსპობას შთაბეჭდილება არ მოუხდენია. აშკარა იყო ჩვენთვის, რომ ევროპის საზოგადოება დაღალულია, სხვისი სატკივარი მათ არ სტკივა, არც ამჩნევს მას და ცდილობს მხოლოდ ერთს _ იყოს თავისთვის წყნარად, უდარდელათ”,(33) _ ასეთი იყო ნ. ჟორდანიას სამწუხარო დასკვნა დამოუკიდებელი საქართველოს დაღუპვის ფაქტისადმი ევროპის სახელმწიფოების დამოკიდებულებისა.

1 გაზ. “ერთობა”, 1918წ. 28 მაისი.
2 А. И. Чохели. Политика Франции в отношении Грузии (1917-1921), Тб., 1980, გვ. 95.
3 А. И. Чохели. Политика.., გვ. 119.
4 Г. А. Гамбашидзе. Агрессивная политика Англии и США в отношении Грузии и
Закавказья (1919), Тб., 1964, გვ. 25.
5 ა. სურგულაძე. საქართველოს მენშევიკური მთავრობის საშინაო და საგარეო
პოლიტიკა. _ საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. VI, თბ., 1972, გვ. 599-600.
6 აჭარის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი, ფ. 2, ს. 87. იხ.: რ. ცუხიშვილი. ინგლის-საქართველოს ურთიერთობა 1918-1921წწ., თბ., 1995, გვ. 16.
7 რ. ცუხიშვილი. ინგლის-საქართველოს.., გვ. 18.
8 იქვე, გვ. 21.
9 А. И. Чохели. Политика.., გვ. 121.
10 ი. ტაბაღუა. საქართველო და ევროპის სახელმწიფოები (1918-1921). _ გაზ. “თბილისი”, 1989 წ. 12 ივლისი.
11 იქვე.
12 რ. ცუხიშვილი. ინგლის-საქართველოს.., გვ. 93.
13 რ. ცუხიშვილი. ინგლის-საქართველოს.., გვ. 94.
14 ა. სურგულაძე. საქართველოს მენშევიკური მთავრობის.., გვ. 645.
15 ა. სურგულაძე. საქართველოს მენშევიკური მთავრობის.., გვ. 646.
16 რ. ცუხიშვილი. ინგლის-საქართველოს.., გვ. 103.
17 რ. ცუხიშვილი. ინგლის-საქართველოს.., გვ. 103.
18 იქვე, გვ. 104.
19 История дипломатии, т. 3, М., 1945, გვ. 89.
20 ამ საკითხზე დაწვრილებით იხ.: ლ. თოიძე. რუსეთ-საქართველოს 1920წ. 7 მაისის ხელშეკრულება, მისი დარღვევა რუსეთის მიერ და საქართველოს ფაქტობრივი ანექსია, _ ქართული დიპლომატიის ისტორიის ნარკვევები, ტ. II, თბ., 1998, გვ. 388.
21 რ. ცუხიშვილი. ინგლის-საქართველოს.., გვ. 107.
22 იქვე, გვ. 109.
23 ამ საკითხზე დაწვრილებით იხ.: დ. ჯოჯუა. საქართველო-იტალიის ურთიერთობა 1919-1921 წლებში, თბ., 1997; ი. ტაბაღუა. საქართველოს მანდატი, _ გაზ. “კომუნისტი”, 1989წ. 6 ივნისი; ი. ტაბაღუა. იტალიის არქივებში. მასალები საქართველოს შესახებ, _ გაზ. `თბილისი~, 1990წ. 2 თებერვალი.
24 ნ. გაბაშვილი. დამოუკიდებელი საქართველო და ინგლისის დიპლომატია, _ გაზ. “თავისუფალი საქართველო”, 1991, #1.
25 რ. ცუხიშვილი. ინგლის-საქართველოს.., გვ. 113.
26 პ. სურგულაძე. 1918 წლის 26 მაისი. _ ჟურნ. `დროშა~, 1990, #5.
27 Документы внешней политики СССР, т. 3, М., 1959, გვ. 608.
28 В. И. Адамия. Из истории англииской интервенции Грузии (1918-1921), Сухуми,
1961, გვ. 213.
29 ნ. ჟორდანია. ჩემი წარსული (მოგონებანი), თბ., 1990, გვ. 119.
30 История дипломатии, т. 3, გვ. 110.
31 ნ. ჟორდანია. ჩემი წარსული, გვ. 128.
32 იქვე.
33 იქვე, გვ. 129.

წყარო:
ექვთიმე თაყაიშვილის სახელობის საქართველოს საისტორიო საზოგადოება აფხაზეთის ორგანიზაცია
საისტორიო ძიებანი, 3, 2000

ცენტრში: გიორგი მაზნიაშვილი. მარცხნივ შალვა მიქელაძე, ნოე ხომერიკი, მიწათმოქმედების მინისტრი, გრიგოლ გიორგაძე, სამხედრო მინისტრი, ნოე ჟორდანია, ჟორდანიასა და გიორგი მაზნიაშვილს შორის, უკან მოსჩანს გენერალი ალექსანდრე გედევანიშვილი, შემდეგ დაბალი ტანის კაცი - გიორგი მაზნიაშვილი, მისგან მარცხნივ, უკან დგას გენერალი იმნაძე, შემდეგია კ. ბერიძე პოლკოვნიკი და კომენდანტი. ხოლო სულ მარჯვრნა კუთხეში დგას გიორგი ყაზბეგი, გენერალი, საარტილერიო ნაწილის უფროსი

ჯამბულ ანჩაბაძე – საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საშინაო პოლიტიკის ზოგიერთი საკითხი

საყოველთაოდ ცნობილია, რომ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ხელისუფლება დამოუკიდებელი სახელმწიფოს მშენებლობის პროცესში სერიოზულ პრობლემებს წააწყდა. ეს იყო: დაცარიელებული ხაზინა, მოშლილი მრეწველობა, გაჩანაგებული სოფლის მეურნეობა, დაქვეითებული საშინაო და საგარეო ვაჭრობა, გარესამყაროსაგან იზოლაცია, ენერგეტიკული კრიზისი, უმუშევრობა, ინფლაცია, სპეკულაცია, შიმშილი, რუსეთის მიერ დამკვიდრებული ეკონომიკის მართვის სისტემისა და ჩამორჩენილი ეკონომიკური აზროვნების გადმონაშთები, ბოლშევიკების ანტიეროვნული და ანტისახელმწიფოებრივი საქმიანობა და ა.შ.
ამასთან უნდა აღინიშნოს, რომ დემოკრატიულ საქართველოში სახელმწიფო სისტემის ჩამოყალიბება არანაკლებ შეაფერხა მთავრობის მიერ დაშვებულმა სერიოზულმა შეცდომებმაც. დავიწყოთ იმით, რომ მმართველმა პარტიამ ვერ შეძლო ქვეყნის მმართველობის მის მიერვე ჩამოყალიბებული კონცეფციის სრულად რეალიზება. ამ კონცეფციის მიხედვით საქართველოს მთავრობას თავიდან უნდა აერჩია ქვეყნის კაპიტალისტური განვითარების გზა, რომელიც საფუძველს მოამზადებდა მომავალი სოციალიზმისათვის.
ეს იყო დემოკრატიული სოციალიზმის ევროპული მოდელი, რომელიც ძირითადად დაფუძნებულია სამი მთავარი ფუნქციის _ სახელმწიფოს, დიდი ბიზნესისა და პროფკავშირების ჰარმონიულად თანამშრომლობის პრინციპზე (1). ამ პრინციპის რეალიზაციამ დიდი ეკონომიკური აღმავლობისა და სულიერი დონის ამაღლების ამოუწურავი შესაძლებლობა მისცა ისეთ ქვეყნებს, როგორიცაა: ავსტრია, გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკა, დანია, ნორვეგია, ფინეთი, შვედეთი, ჰოლანდია და სხვ.(2)
შვედეთმა უკვე 50-იანი წლებიდან დაიმკვიდრა ადგილი განვითარებული კაპიტალისტური ქვეყნების პირველ ხუთეულში, რომელთაც ერთ სულ მოსახლეზე საერთო საშინაო პროდუქტების წარმოების ყველაზე უფრო მაღალი მაჩვენებლები ჰქონდათ. შემდგომ წლებში შვედეთი შედიოდა ყველაზე განვითარებული ქვეყნების პირველ ათეულში(3).
დემოკრატიული სოციალიზმის ფუძემდებლური ელემენტებია წარმოების საშუალებებზე კერძო საკუთრების დამკვიდრება და საბაზრო მექანიზმების სრულყოფა, რაც რადიკალურად განასხვავებს მას სოციალიზმის ბოლშევიკური გაგებისაგან, რომელიც გულისხმობს ბურჟუაზიის, როგორც კლასის განადგურებას.
საქართველოში ამ მხრივ მოვლენები სხვაგვარად განვითარდა. ხელისუფლებამ ვერ შესძლო, სათანადოდ უზრუნველეყო ქვეყანაში კაპიტალიზმის თავისუფალი განვითარება. მმართველ პარტიაში, საკანონმდებლო და აღმასრულებელ ორგანოებში აღმოჩნდნენ სოლიდური ძალები, რომლებიც წინ ეღობებოდნენ ქვეყნის ბურჟუაზიულ განვითარებას. ბურჟუაზიისადმი სიძულვილს ისინი საჯაროდ გამოხატავდნენ პარლამენტისა და მთავრობის სხდომებზე, პრესის ფურცლებზე.
აი, რას ამბობს ამის თაობაზე პარლამენტის წევრი ესერთა ფრაქციიდან გრ. ნათაძე: “საქართველოს სათავეში მყოფი სოციალ-დემოკრატიული პარტია მართალია, შესაძლებლად ვერ თვლის კერძო საკუთრების ერთი ხელის მოსმით გაუქმებას, მაგრამ დღიდან ჩადგომისა სახელმწიფოს სათავეში, იგი მედგრად არღვევს კერძო საკუთრების ხელშეუხებლობის ბურჟუაზიულ პრინციპს. მას ყოველდღე უხდება ბრძოლა იმ პარტიებთან, რომლებიც დგანან კერძო საკუთრების ხელშეუხებლობისა და მუდმივობის თვალსაზრისზე. ამას დამტკიცება არ ესაჭიროება. ამ ბრძოლას თქვენ ამოიკითხავთ თუნდაც დამფუძნებელი კრების სტენოგრაფიული ანგარიშებიდან. მეორე პრინციპი, რომლის გარშემო უხდება მმართველ პარტიას ბრძოლა ყოფილი გაბატონებული კლასების პარტიებთან _ ვაჭრობა-მრეწველობის თავისუფლების პრინციპია. სახელმწიფო მონოპოლია, რომელსაც მტკიცედ დაადგა ჩვენი სახელმწიფო, სულ უფრო ფართოვდება, ამასთან ვიწროვდება ვაჭრობა-მრეწველობის თავისუფლება. იდეალი, რომლისაკენ მიდის ჩვენი სახელმწიფო, მდგომარეობს იმაში, რომ მთელი ვაჭრობა-მრეწველობა სახელმწიფოს ხელში გადავიდეს”.(4)
მოვიყვანთ მეორე მაგალითს: 1920 წლის 29 ივლისს დამფუძნებელი კრების სხდომაზე ფინანსთა მინისტრის მოადგილემ განაცხადა: “ჩვენ, რასაკვირველია, ბურჟუაზიის მტერი ვართ, მაგრამ იმას არ ვამბობ, რომ ეს დღესვე მოხდეს”(5). ანალოგიური განცხადებები ხელისუფლების წარმომადგენლების მხრიდან სისტემატურად კეთდებოდა. ამას ადასტურებენ პარლამენტისა და მთავრობის სხდომების სტენოგრაფიული ჩანაწერები.
ოპოზიციური პარტიების ლიდერები დაუფარავად ამხელდნენ მთავრობას ქვეყნის ბოლშევიკური მეთოდებით მართვაში. ამასთან დაკავშირებით, ეროვნულ-დემოკრატიული პარტიის ლიდერმა ალ. ასათიანმა დამფუძნებელი კრების ერთ-ერთ სხდომაზე განაცხადა: “მთავრობა გატაცებულია საზოგადოებრივი მეურნეობებით, კერძო ინიციატივა იდევნება, ეს მაშინ, როდესაც ამ წარმოებებზე მრავალი მილიონი ხაზინის ფული უშედეგოდ იხარჯება. ჩვენ არ ვართ წინააღმდეგი საზოგადოებრივი წარმოებების მხარდაჭერისა, თუ ისინი სარგებლობას მოუტანენ სახელმწიფოს… თქვენ ძალით ართმევთ ქარხნებს მის მეპატრონეებს, ხშირ შემთხვევაში აიძულებთ მათ თვითონ წავიდნენ (6). მთავრობას, მის თავმჯდომარეს ბევრჯერ განუცხადებიათ, რომ ისინი არ ებრძვიან კერძო ინიციატივას, მაგრამ ქვეყანაში დამკვიდრებული პრაქტიკა საწინააღმდეგოზე მიუთითებს”.(7)
ანალოგიური ხასიათის განცხადებები კეთდებოდა ეროვნულ-დემოკრატების მხრიდან დამფუძნებელი კრების თითქმის ყველა სხდომაზე. ისინი მოუწოდებდნენ მთავრობას და მმართველ პარტიას, ხელი აეღოთ ამ მავნე პრაქტიკაზე და კანონმდებლობით უზრუნველეყოთ ბურჟუაზიის თავისუფალი განვითარება(8).
ყურადღებას იმსახურებს ასევე საქართველოს მთავრობის თავმჯდომარის ნოე ჟორდანიასა და კავკასიაში დისლოცირებული დიდი ბრიტანეთის ჯარების სარდლის გენერალ უოკერს შორის გამართული საუბარი. ნოე ჟორდანიას ერთ-ერთ შეკითხვაზე, თუ რა დახმარებას მოელოდეს მენშევიკური საქართველო ინგლისელებისაგან, გენერალმა უპასუხა: “…რაც შეეხება კერძო კაპიტალის მოდენას, თქვენში არსებული სოციალიზმის პირობებში მოკავშირეთა კაპიტალები აქ ვერ მოვლენ”.(9)
დამოუკიდებელი სახელმწიფოს ჩამოყალიბების პროცესს სერიოზულად აფერხებდა პოლიტიკური პარტიების, უმთავრესად მმართველი პარტიის საქმიანობაში დამკვიდრებული ზედმეტი პარტიულობისა და ნაკლები სახელმწიფოებრიობის პრაქტიკა. ეს ფაქტორი უცხოელებსაც არ დარჩენიათ შეუმჩნეველი. მოვიყვანთ ერთ მაგალითს: 1918 წლის აგვისტოში საქართველოში სტუმრად მყოფმა ავსტრია-უნგრეთის დელეგაციის მეთაურმა ვ. ფრანკშტეინმა, მის მიერ საქართველოს მთავრობის პატივსაცემად გამართულ ბანკეტზე სიტყვით გამოსვლისას, გაიხსენა გერმანიის იმპერატორის ვილჰელმ II-ის მიერ 1914წ. ქ. ბრემენში წარმოთქმული სიტყვა. “მე, _ განუცხადებია იმპერატორს. _ არ ვცნობ პარტიებს, მე ვცნობ მხოლოდ გერმანელებს”. ანალოგიური სიტყვით მიმართა სტუმარმა საქართველოს ხელისუფლების წარმომადგენლებს: “მე არ ვცნობ პარტიებს, მე ვცნობ მხოლოდ ქართველებს”.(10)
სტუმარმა დელიკატურად მიანიშნა, თუ რა ზიანი მოაქვს ერისა და ქვეყნის ინტერესების იგნორირებას და მოუწოდა ქართველ პოლიტიკოსებს სახელმწიფოებრივი აზროვნებისაკენ (11).
მმართველ პარტიას სახელმწიფოს მართვის გამოცდილება აკლდა. მას თავის დროზე ქვეყნის დამოუკიდებლობაზე არ უზრუნია. საქართველოს მაშინდელი ხელისუფალნი სრულიად რუსეთის სოციალდემოკრატიული პარტიის მემარჯვენე ფრთის ქართული ფრაქციის წარმომადგენლები იყვნენ სახელმწიფო სათათბიროში. ისინი რუსეთის იმპერიისადმი ერთგულებით და საქართველოს დამოუკიდებლობის წინააღმდეგ ბრძოლით გამოირჩეოდნენ. ამასთან დაკავშირებით, ყურადღებას გავამახვილებთ ერთ დეტალზე, რომელიც ნათელს მოჰფენს საქართველოს მომავლისადმი მათ დამოკიდებულებას. სახელმწიფო სათათბიროს 1912 წლის 3 დეკემბრის სხდომაზე სოციალ-ფედერალისტმა დეპუტატმა ქუთაისის გუბერნიიდან, ვარლამ გელოვანმა სრულიად მოულოდნელად საქართველოს ავტონომია მოითხოვა(12). ქართველმა დეპუტატებმა _ კარლო ჩხეიძემ, ევგენი გეგეჭკორმა, აკაკი ჩხენკელმა და სხვებმა აღშფოთება ვერ დამალეს გელოვანის “სეპარატისტული” განცხადების გამო. ისინი აცხადებდნენ, რომ საქართველოს არ სჭირდება ავტონომია. თუ ვინმეს ეს სჭირდება, ალბათ იმიტომ, რომ იქ შოვინიზმი ააყვავოსო(13).
საქართველოს ავტონომიის წინააღმდეგ ქართველი დეპუტატების ასეთი ენერგიული გამოსვლების შემდეგ უკიდურეს რეაქციონერ და შოვინისტ დეპუტატ პურიშკევიჩსა და მის თანამოაზრეებსაც კი საქართველოს ავტონომიის წინააღმდეგ გამოსვლა ზედმეტად მიუჩნევიათ. ქართველი ეროვნულ-დემოკრატების ჟურნალმა “კლდემ” კ. ჩხეიძე და ა. ჩხენკელი საქართველოს გულზე ორ გველად გამოსახა _ გველები, რომელთაც მარტო შხამი აქვთ და გველის სიბრძნე არ გააჩნიათო(14).
საქართველოს დამოუკიდებლობის წინააღმდეგ არა მარტო ზემოხსენებული მენშევიკი ლიდერები, არამედ მთელი პარტია გამოდიოდა. აი, რას ამბობს ამის შესახებ გამოჩენილი ქართველი ისტორიკოსი და დიპლომატი ზურაბ ავალიშვილი: “ქართველი სოციალ-დემოკრატები ყოველთვის რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული პარტიის შემადგენლობაში იყვნენ. საქართველოში ისინი სასტიკად და, უმეტესწილად, როგორც თვითონ ეგონათ, წარმატებით ებრძოდნენ საქართველოს ავტონომიის მომხრეებს “ცენტრალიზმის” დასაცავად”.(15)
არც ნოე ჟორდანია ყოფილა 1918 წლის 26 მაისის დამოუკიდებლობის აქტის იდეების ავტორი. ადრე და დღესაც ნოე ჟორდანიას პიროვნების, მისი პოლიტიკური მოღვაწეობის შესახებ აზრთა სხვადასხვაობაა. მისი დამოკიდებულება საქართველოს მომავლისადმი უარყოფით რეაქციას იწვევდა პატრიოტულად განწყობილ ქართულ საზოგადოებაში. ნ. ჟორდანიას ურუსეთოდ საქართველოს არსებობა ვერ წარმოედგინა. რუსეთის იმპერიის დემოკრატიულ გარდაქმნებში და მასთან განუყოფლობაში ხედავდა საქართველოს ნათელ მომავალს. “ქართველობა რომ რაიმე მანქანებით თავის საკუთარ საზღვრებში მოემწყვდეს, ერთ წელიწადსაც თავს ვერ გადაირჩენს”,(16) _ ამბობდა იგი.
ნოე ჟორდანიას უკიდურესად გამწვავებული ურთიერთობა ჰქონდა ილია ჭავჭავაძესთან. ჟორდანიასთვის ილია დრომოჭმული ფეოდალური ურთიერთობების განსახიერება იყო. მისი აზრით, ქართველი ხალხი უფრო სოციალური საკითხით იყო დაინტერესებული, ხოლო ეროვნული საკითხი ილია ჭავჭავაძისა და სხვა ნაციონალისტების მოგონილად მიაჩნდა. ილია ნ. ჟორდანიას ეროვნული ნიჰილიზმის უპირველესი ოპონენტი იყო. იგი ამბობდა: “ჟორდანიასა და მისი კამპანია, რომ ქვეყანას ააშენებს მე წილს ნუ დამიდებთ, ეს რუსული მარქსიზმის თავაბმული თუთიყუში ამაოდ ცდილობს წუთისოფლის ბორბლის ღერძი გამოცვალოს”.
ნ. ჟორდანიას ბრძოლა ი. ჭავაჭავაძის წინააღმდეგ ისე შორს წავიდა, რომ, უნდა ვიფიქროთ, მან და სხვა ქართველმა სოციალ-დემოკრატებმა ილიას მკვლელობა იდეურად შეამზადეს.

ნ. ჟორდანიას და მისი გუნდის პოლიტიკური მოღვაწეობა, მათი დამოკიდებულება ეროვნული საკითხისადმი ცალკე კვლევის საგანია და უფრო ღრმა შესწავლას მოითხოვს, მაგრამ ერთი რამ ცხადია _ სოციალ-დემოკრატიული პარტია საქართველოს დამოუკიდებლობისათვის თავიდან არ იბრძოდა და არც საამისო პროგრამა ჰქონდა შემუშავებული. გარეშე ფაქტორებით ნაკარნახევი მოულოდნელი დამოუკიდებლობის ვითარებაში მან ვერ შესძლო ქვეყნის ეკონომიკური სადავეების ხელში აღება, რის გამოც ფერხდებოდა სახელმწიფო სისტემის ჩამოყალიბება და ქვეყანა ასე ადვილი ლუკმა შეიქნა დამპყრობლისათვის.

ლიტერატურა
1 ნ. ტერაშვილი. სოციალიზმის `შვედური მოდელი~, გაზ. `თბილისი~, 1989, 23 დეკემბერი.
2 იქვე.
3 იქვე.
4 გაზ. `საქართველოს რესპუბლიკა~, 1919წ. 26 აგვისტო.
5 საქართველოს დამფუძნებელი კრება, სტენოგრაფიული ანგარიში, 29-ე სხდომა, 1920წ. 29 ივლისი.
6 იქვე.
7 იქვე.
8 იქვე.
9 სცსსა, ფ. 1878, ანაწ. 1, საქ. 48, ფურც. 20.
10 გაზ. `საქართველოს რესპუბლიკა~, 1918წ. 17 აგვისტო.
11 იქვე.
12 გაზ. `იმერეთი~, 1912, #75.
13 იქვე.
14 ჟურნ. `კლდე~, 1913, #5.
15 ზ. ავალიშვილი. საქართველოს დამოუკიდებლობა 1918-21 წლების საერთაშორისო პოლიტიკაში, თბ., 1990, გვ. 17.
16 `ძველი და ახალი ქუთაისი~, ქუთ., 1912, გვ. 8.
17 ლ. სანიკიძე. მესამე დასის საქართველო, თბ., 1989, გვ. 274.

წყნარი შეხება, სიყვარულის ისტორია, მხატვარი ლევან მინდიაშვილი

“თუ სიყვარული უბრალო ცხოველობაა, მაშინ იგი არ არის ლამაზი, მშვენიერი. თუ იგი უსხეულო ვნებაა, მაშინ იგი არაა ცოცხალი, ხორცშესხმული. იგი ერთსა და იმავე დროს მშვენიერი სულის სურვილიცაა და ლამაზი სხეულის წყურვილიც… მშვენიერი სული ლამაზი სხეულისათვის ლტოლვილი და ლამაზი სხეული მშვენიერი სულისათვის ვნებული”.
გრიგოლ რობაქიძე.

“მე ადამიანი ვარ და არაფერი ადამიანური უცხო არ არის ჩემთვის!” – ეს გამონათქვამი ისეთივე ძველია, როგორც თავად ადამიანი. როგორ გგონიათ, რა ჰქონდათ მხედველობაში ძველ მოაზროვნეებს? ალბათ, ემოციები და აღტკინება, ქვენა გრძნობები და ვნებები. ეს უნიკალური თვისებებია, მათ ცხოველურ სამყაროში ვერ მოიძიებთ. ადამიანური არსებობის დრამატულობა სწორედ რომ “ვნებებით თრობაში” ვლინდება და უმთავრესი მათ შორის სიყვარულია… კაცობრიობა ერთ დღესაც ვერ იცხოვრებს მის გარეშე…
სიყვარულის საზოგადოდ მიღებული განმარტება, ისევე როგორც მრავალი ფილოსოფიურ-ეთიკური კატეგორიისა, არ არსებობს. სიყვარული სიკეთისა და ბედნიერებისაკენ სწრაფვაში გამოვლენილი უზოგადესი პრინციპია – თვლიდა პლატონი და სწორედ მან აამაღლა სიყვარულის ცნება ფილოსოფიური განსჯის დონემდე. პლატონმა სიყვარულის სახეების იერარქია შემოგვთავაზა: უმდაბლესი დონე – ფიზიკური სიამოვნების მიღებაა (ეს დონე, მისი აზრით, შეუფერებელია ადამიანისათვის, განცხრომა და სიტკბოება, რომლისკენაც ასე მიილტვის ადამიანი, დათრგუნვას საჭიროებს); შემდეგი საფეხური ფიზიკური სილამაზის კონკრეტული ნიმუშისადმი სიყვარულია, ამას წმინდა სილამაზისადმი სიყვარული მოსდევს და, ბოლოს, აღაპე (ძმური სიყვარული); აგრეთვე, არსებობს სიბრძნისადმი სიყვარული, რომელიც, ისევე როგორც რელიგიური განცდები, შესაძლებლობას იძლევა ჩავწვდეთ და შევიცნოთ აბსოლუტური ჭეშმრიტება.
არისტოტელე მიიჩნევდა, რომ სხეულის განცხრომა, ხორციელი სიტკბოება მაინც სიკეთეა. მართალია, სიყვარულის საფუძველი სექსუალური გრძნობაა, თუმცა მისი დაყვანა მარტოოდენ სექსუალურ ლტოლვაზე არ შეიძლება. სიყვარული, უპირველეს ყოვლისა, სულთა კავშირი, პიროვნების თვითგამომჟღავნებისა და თვითდამკვიდრების საშუალება უნდა იყოს.
ძველი ბერძნები ერთმანეთისაგან განასხვავებდნენ სიყვარულის სხვადასხვა სახეს: ეროსი, გაღმერთებული ეროსი – ეროტი, სიყვარული – ვნება, სიყვარული, როგორც თავისუფალი ლტოლვა. ეროსი – თავდაპირველად, ადამიანური ვნება, ადამიანის სიღრმისეული, ძლიერი სექსუალური ლტოლვა; ძველბერძნულ მითოლოგიაში – სიყვარულის ღმერთი.
უკვე ჰომეროსთან გვხვდება სიტყვა “ეროსი”, მაგრამ იხმარება არა როგორც ღმერთის სახელი, არამედ როგორც “სურვილის” აღმნიშვნელი არსებითი სახელი. სოფოკლეს “ანტიგონეში” ეროსი გვევლინება დამანგრეველი ძალის მქონე, დაუმარცხებელ ღმერთად.
მითოლოგიაში ეროსს შთამომავლობა არ ჰყავს, ღმერთების გამრავლებაში არ მონაწილეობს, მაგრამ მის ნებას წინ მაინც ვერავინ აღუდგება – ვერც ღმერთები და ვერც ადამიანები. ეროსს შეუძლია ღმერთებისა და ადამიანების გონება საკუთარ ნებას დაუმორჩილოს, მას ძალა შესწევს გააგიჟოს თავისი მსხვერპლი, სიკეთე ბოროტებად მოაჩვენოს.
პლატონი დიალოგში “ნადიმი” მოგვითხრობს, რომ უძველეს დროში ადამიანები ცხოვრობდნენ როგორც უკვდავი ჰერმოფროდიტები, ანუ მათ სქესი არ ქონდათ. ზევსმა დასაჯა ისინი და ორ საწყისად გაყო. ამდენად, ეროსი მასთან გაგებულია, როგორც აუტანელი მოლოდინი იმ მთლიანობის აღდგენისა, რომელიც ადამიანებს ადრე ჰქონდათ; როგორც სასიკვდილოდ განწირული ადამიანების დაუოკებელი სწრაფვა შთამომავლობაში მოიპოვონ უკვდავება; როგორც დაბადება სილამაზეში.
სქესის წარმოშობა თავდაპირველი ერთიანი და ძლიერი ბუნების დარღვევაა ადამიანში. რას ემსახურება სქესობრივი ცხოვრების ცენტრალური ფენომენი, სქესობრივი ლტოლვა და რა მოიაზრება მასში? პლატონი გვთავაზობს შემდეგ მითოლოგემას: ერთ დროს ადამიანები იყოფოდნენ არა ორი სქესის, არამედ სამი სქესის მიხედვით – მამრობითი, მდედრობითი და ე.წ. მესამე სქესი, რომელიც ერთ არსებაში აერთიანებდა ორივე სქესისათვის დამახასიათებელ ნიშან-თვისებებს. ეს უკანასკნელნი წარმოადგენდნენ ჭეშმარიტ ანდროგინებს (ბერძ. – ორსქესა არსება). ადამიანებმა ღმერთების დამხობა განიზრახეს. განრისხებულმა ღმერთებმა დასაჯეს ისინი – თითოეული ინდივიდი შუაზე გაყვეს, რის შედეგადაც ყოველი მათგანი სქესობრივად ნაკლული აღმოჩნდა. სწორედ ამით არის განპირობებული ადამიანის დაუოკებელი სწრაფვა იპოვოს თავისი ნახევარი და აღადგინოს ოდესღაც დაკარგული მთლიანობა. ეს სწრაფვა წარმოადგენს ეროსის, სქესობრივი სიყვარულის გამოხატულებას. ამ მითის საფუძველზე პლატონი გვიხსნის არა მხოლოდ ქალისა და მამაკაცის ერთმანეთისადმი სექსუალურ ლტოლვას, არამედ სქესობრივი ცხოვრების ჰომოსექსუალურ და ლესბოსურ გამოვლინებებსაც. ის ქალური და მამაკაცური ბუნების ინდივიდები, რომლებიც ანდროგინის გაყოფის შედეგად წარმოიშვნენ, ერთმანეთს ეძებენ და ერთმანეთისკენ მიილტვიან, რაც, თავის მხრივ, გამოხატულებას პოვებს მამაკაცისა და ქალის სიყვარულში. ის ინდივიდები, რომლებიც მდედრობითი სქესის არსებების გაყოფით წარმოიშვნენ, პირველსაწყისი მდგომარეობის აღსადგენად ერთმანეთისაკენ მიისწრფვიან და ლესბოსური სიყვარულის მიმდევრები ხდებიან. ხოლო მამკაცური სქესის არსებების გახლეჩილი ნაწილების ლტოლვა პირველქმნილი საწყისის აღსადგენად, ჰომოსექსუალურ სწრაფვას აძლევს სათავეს.
პლატონის აზრით, სქესობრივი მიმართების (ეროსის) საზრისი, არ ამოიწურება მხოლოდ ადამიანის ანდროგინული პირველსახის აღდგენით. ეროსი, სქესობრივი სიყვარული, არ დაიყვანება მხოლოდ ერთიანობისაკენ ლტოლვაზე. ეროსს სხვა მისიაც აქვს მინიჭებული. ადამიანი, პლატონის აზრით, ორ საწყისს აერთიანებს: მარადიული, ზეგრძნობადი იდეების მჭვრეტელი გონება და გრძნობად-სხეულებრივი საწყისი. ეროსიც ამ ორი საწყისის ზეგავლენას განიცდის და ამდენად მასში მჟღავნდება ორმხრივი სწრაფვა ადამიანის უკვდავებისაკენ. როგორც სხეულებრივ, მოკვდავ არსებას, ადამიანს უკვდავებასთან ზიარება მხოლოდ სხეულებრივი გარდასახვის გზით შეუძლია. ამისათვის კი აუცილებელია შთამომავლობის შექმნის მიზნით დედაკაცური და მამაკაცური არსებების შეერთება. შთამომავლობაში ადამიანი სხეულებრივ უკვდავებას მოიპოვებს. ამ უკვდავებას გზას უკაფავს ეროსის ერთი, მდაბალი ასპექტი. მაგრამ, როგორც აღვნიშნეთ, პლატონისათვის ადამიანი, უპირველეს ყოვლისა, გონითი არსებაა და სწორედ გონის უკვდავებაა მისთვის მთავარი და გადამწყვეტი. გონითი საწყისის უკვდავსაყოფად კი ადამიანმა თავისი ეროსის ძალა გონისაკენ უნდა მოაბრუნოს, გონითი შემოქმედების საშუალებით თაყვანი სცეს თავის შეყვარებულს. ლამაზი სხეულისაკენ ეროტიული ლტოლვა მან თანდათან უნდა აამაღლოს და მიმართოს სილამაზის სულ უფრო გონითი ფორმებისაკენ. მან უნდა იაროს სილამაზის გზით მანამ, სანამ არ მიადგება სილამაზის უმაღლეს საფეხურს – თვითონ წმინდა სილამაზეს. თუ ვინმეს, დასძენს პლატონი, მოუხდება იხილოს ეს უმაღლესი სილამაზე ადამიანის სხეულისა, ყოველგვარი ადამიანური ფერებისაგან თავისუფალი, ანუ წმინდა, ყოველგვარი შენარევების გარეშე არსებული სილამაზე, ის შეძლებს შექმნას, გონით დაბადოს სილამაზის ისეთი სრულყოფილი შედევრები, რომლებიც ადამიანის გონის უკვდავების ჭეშმარიტი საწინდარია.
მაშასადამე, ეროსი, სქესობრივი სიყვარული, პლატონის მიხედვით, ადამიანში მოქმედი ისეთი ლტოლვაა, რომელიც აკავშირებს, აერთიანებს სხვადასხვა სქესის ადამიანებს და ამით ხელს უწყობს მთლიანი ადამიანის აღდგენის პროცესს. ეროსი, ამავე დროს, არის თაობათა დამაკავშირებელი ხიდი, როგორც სხეულებრივი, ასევე გონითი უკვდავების მოპოვების საშუალება და სამყაროში სილამაზის განხორციელების აუცილებელი პირობა.
მითები ადამიანური გრძნობების სიძლიერეზე მოგვითხრობენ. ამ დრომდე ვსაუბრობდით ადამიანებს შორის სიყვარულზე, მაგრამ, როგორც ირკვევა, ეროსი ბევრად უფრო ფართო ცნებაა. მითოლოგია მოგვითხრობს ღმერთებისა და ადამიანების სიყვარულზეც. უძველეს შუმერულ მითოლოგიაში გილგამეში ერთდროულად მიწიერ და ზეციურ არსებად არის წარმოდგენილი. ღმერთების ყურადღება სასიამოვნო უნდა ყოფილიყო ნახევარღმერთისათვის, იგი ხომ ქალღმერთ იშტარს შეუყვარდა უსაზღვროდ. მაგრამ გილგამეშმა უარყო მისი სიყვარული და სასწაულებრივ გადაურჩა შეურაცხყოფილი ქალღმერთის შურისძიებას.
ძველი ბერძნების უმაღლეს ღვთაებას ზევსს უამრავი შვილი ჰყავს, მათ შორის დედამიწის მკვიდრი ქალბატონებისგანაც. მეხისმტყორცნელის ოქროს ტახტის ქვეშ მეხი გრგვინავს. კლდის ორი ნაპრალიდან ზევსამდე მოკვდავთა ლოცვა, აღსარება და ერთგულების ფიცის ღაღადი აღწევს. ღმერთი ყურს უგდებს და გადაწყვეტილებებს იღებს. მაგრამ თავადაც საკმაოდ ხშირად ამჟღავნებს და ემორჩილება ადამიანურ გრძნობებსა და ვნებებს. მოეწონება მოკვდავი ქალი? უჩვეულოდ შემოსილი ზევსი მყისვე ტოვებს ოლიმპოს მთას და თავისი ვნების ობიექტს ეუფლება…
გარდაცვლილ სულთა სამეფოს ღმერთმა ჰადესმა ზევსისა და ნაყოფიერების ქალღმერთის დემეტრას ქალიშვილი მოიტაცა – პერსეფონე. ერთხელ იგი მინდორში ყვავილებს აგროვებდა და თან ცდილობდა ნარცისებისათვის არც კი შეეხედა, რადგან დედამ მკაცრად აუკრძალა მათი მოწყვეტა. გოგონას თვალი მაინც გაექცა და სიქათქათითა და სიდიდით გამორჩეული ნარცისი დაინახა, ცდუნებამ სძლია, ხელი გასწია ყვავილისაკენ და… უცებ, მიწა გაიხსნა, ჰადესის შავი ცხენებით შებმული ოთხთვალა ეტლი გამოჩნდა და პერსეფონე მიწისქვეშა სამეფოში აღმოჩნდა. მისი ღვთაებრივი სილამაზით ჰადესი დატყვევებულა, ეროსს მასზეც გამოუცდია თავისი ძალა.
ძველი ეგვიპტური მისტერია: სეთმა, ბოროტმა ძალამ, თავისი ძმის, ღვთაებრივი ოსირისის დაღუპვა გადაწყვიტა. ნადიმზე მან დიდოსტატურად ნაჭედი კიდობანი გამოიტანა და მოტყუებით აიძულა ოსირისი შიგ ჩაწოლილიყო. სეთმა კიდობანი დახურა, დაჭედა, გამდნარი ტყვია ჩაასხა და ნილოსში შეაცურა. კიდობანმა იცურა და ფინიკიაში, ბიბლოსთან გაირიყა. იქ იგი თავისი ქერქით დაფარა მიწიდან ამოზრდილმა უზარმაზარმა ხემ, რომელიც ბიბლოსის მეფემ მოჭრა და თავისი სასახლის სვეტად გამოიყენა. ისიდა ყველგან ეძებდა ძმასა და მეუღლეს. ბოლოს იპოვა და მეფესაგან მისი სხეული გამოითხოვა. ქალღმერთმა დაბრუნებული კიდობანი ქალაქის კედელში დამალა, მაგრამ სეთმა მაინც მოახერხა მისი მალულად მოტაცება. მან ძმის სხეული 14 ნაწილად დაჭრა და მთელ ეგვიპტეში მიმოაბნია. ერთგულმა მეუღლემ, დიდი სიძნელეების გადალახვის შემდეგ, მოძებნა და შეაკავშირა საყვარელი ქმრის სხეულის ყველა ნაწილი.
ძველ ეგვიპტეში ორგიები ისიდას მსახურების კულტის შემადგენელი ნაწილი იყო. ეს მისტერია გასაგებს ხდიდა ყოველივეს: თეთრ სამოსელში გამოწყობილი ათი ქურუმი საკურთხევლის ცენტრში იყრიდა თავს. ორიც, ქალის ტანსაცმლით შემოსილი, ნეფთისსა და ისიდას განასახიერებდნენ, რომლებიც გულდათუთქულნი დასტიროდნენ ოსირისს… მისტერია გულისხმობდა დასაჭურისების რიტუალს – ისიდას ერთგული თაყვანისმცემლები ნებაყოფლობით იკოდებოდნენ, რამეთუ ეს სისხლიანი მსხვერპლი ღმერთის დანაწევრებულ სხეულზე მიანიშნებდათ.
კიდევ ერთი მისტერია, რომელიც ძაგრევსის (ბერძ. “დიდი მონადირე”) მკვლელობის ისტორიას აღადგენს. თქმულების გადმოცემა, ძაგრევსის მკვლელობასა და სიკვდილის შემდგომ აღდგომაზე (წმინდა ვაცის სახით), რიტუალური მოქმედებების თანხლებით სრულდებოდა. აქ სისხლიანი ორგია თამაშდებოდა. გამძვინვარებული, ცხოველური, ავხორცული ჟინით შეპყრობილი ადამიანები ავკაცობას ჩადიოდნენ – ეროსი აშიშვლებდა თავის ბუნებრივ სტიქიას. ყოველივეს სიმბოლური დატვირთვა ჰქონდა. ამის საფუძველზე კათარსისი მიიღწეოდა. დრამა გულწრფელი და სიღრმისეული მონანიებით სრულდებოდა – მსხვერპლს დასტიროდნენ, ტანსაცმელს იგლეჯდნენ, თავზე ნაცარს იყრიდნენ, საკუთარ სხეულს დანით ისერავდნენ. და, ბოლოს, მესამე აქტის დროც დგებოდა – განახლებული ღმერთის სამყაროში დაბრუნების დრო.
ეროსი მარტო დამანგრეველი სტიქია არ არის. მას ძალა შესწევს განწმინდოს, გაანათლოს სული, გააღვიძოს სინდისი ადამიანში; მოუწოდოს ადამიანს, არ მისცეს თავს უფლება ჩვეული გახადოს ეს საშინელება. გამოფხიზლდეს, დაწყევლოს და დათრგუნოს დამანგრეველი, შემმუსვრელი ვნებები. ასეთია ძველი მისტერიების აზრი.
ამრიგად, ეროსი, უპირველეს ყოვლისა, ერთ-ერთი ადამიანური ვნებათაგანია, რომელიც ადამიანის ბუნების ფილოსოფიურ წვდომაში გვეხმარება. სიყვარულის ფენომენში გარკვევა ადამიანის არსში გარკვევის ტოლფასია.
ძველი დროის მოაზროვნეები თვლიდნენ, რომ სულიერი სიყვარული პირველადი და უმთავრესია ხორციელ სიყვარულთან შედარებით. სიყვარულის არსი მისტერიებში პოვებდა ახსნას. ეს ღმერთისაკენ მიმავალი ერთადერთი გზა იყო. სიყვარულს ზეციური საწყისი აქვს. ხორციელი სიყვარული მხოლოდ მაშინ არის წმინდა და ამაღლებული, როცა იგი სულიერი სიყვარულის შედეგი და ნაყოფია.
ანტიკური ეპოქის ბერძენი, ეძლეოდა რა თავდავიწყებასა და განცხრომას, თავადვე ადგენდა საკუთარი ასკეზის, თავშეკავების, დაშვებულობის საზღვრებს. სულ სხვა ვითარებაშია თანამედროვე ადამიანი. მან იცის, რა არის საზოგადოების მიერ დადგენილი ნორმა და რა – ნორმიდან გადახვევა. ამდენად, იგი უკვე სათანადოდ ვეღარ უწევს ანგარიშს საკუთარ გამოცდილებასა და სპონტანურად აღძრულ გრძნობებს. მისთვის ბევრად მნიშვნელოვანია მეცნიერული თვალსაზრისი და საზოგადოებაში ჩამოყალიბებული, მიღებული შეზღუდვათა სისტემა.

აღაპე (ბერძ. ძმური სიყვარული) – სიყვარულის ძირითადი შინაარსია ქრისტიანობაში, აღნიშნავს მოყვასისადმი სიყვარულს. ეროსის, ანუ ვნებიანი სიყვარულის, საპირისპიროდ აღაპე ალტრუისტული სიყვარულის სინონიმია. ქრისტიანობამ რადიკალურად შეცვალა სიყვარულის შინაარსი. ამიერიდან იგი მარტოოდენ ადამიანურ ვნებებს აღარ ნიშნავდა. მან ბევრად უფრო მნიშვნელოვანი დატვირთვა მიიღო – ადამიანური არსებობის საფუძველი და საყრდენი. ძმური სიყვარული ყველა ადამიანისადმი სიყვარულს გულისხმობს. შემთხვევითი არ არის, რომ ძველ აღთქმაში ადამიანური სიყვარულის მთავარი ობიექტია ღატაკი, უცხოელი, ქვრივი, ობოლი, თვით ებრაელების დაუძინებელი მტერი – ეგვიპტელიც კი.
პიროვნება ქრისტიანობაში შემოქმედის მფარველობის ქვეშაა – მისი მადლისა და მოწყალების საფუძველზე. იგი გარკვეული ღირებულების მქონეა – ამიერიდან მიწიერი ადამიანი, მთელი მისი განუმეორებლობით, მხოლოდ მისთვის დამახასიათებელი ფიზიკური და ფსიქიკური ნიშან-თვისებებით, აღიარებულია როგორც წარუვალი და უდავო ღირებულება. სხეული, რომელსაც ეთაყვანებოდნენ ძველი ელინელები, ქრისტიანობაში მიჩნეულია სულიერების ჭურჭლად. სიყვარული სიწმინდეა. ვნებებში ჩაფლულ ადამიანს მათი დათრგუნვა მოეთხოვება, რათა შეძლოს და წარმოაჩინოს თავისი პიროვნული სიმდიდრე – სათნოებანი. სასიყვარულო განცდები უნიკალური და ყოვლისმომცველი ხასიათისაა, რადგან ამ გრძნობის ობიექტებია ღმერთი, მოყვასი, უცხოტომელი…
ქრისტიანობის საფუძველი სიყვარულია. სიყვარული ღმერთის არსია. ღმერთისადმი სიყვარული განპირობებულია საკუთარი თავისა და სხვათა სიყვარულით. “გიყვარდეს მოყვასი შენი, ვითარცა თავი შენი” (გალ. 5.14). უმთავრესია შეიყვარო ის, ვინც არ მოგწონს. სწორედ ასეთი სიყვარულის საფუძველზე ვაცნობიერებთ, რომ სულიერად ახლობელი ადამიანის სიყვარული დიდ ძალისხმევას არ საჭიროებს. უფრო მნიშვნელოვანია “გიყვარდეთ თქვენი მტერნი; დალოცეთ თქვენი მაწყევარნი; კეთილი უყავით თქვენს მოძულეთ და ილოცეთ თვენსავ მდევნელთა და შეურაცხმყოფელთათვის” (მათ. 5.44), რამეთუ “სრულყოფილი ჭეშმარიტი სიყვარული მათდამი სიყვარულია, ვისაც ვნება მოაქვს ჩვენთვის” (სორენ კირკეგორი). “სიყვარული სულგრძელია, სიყვარული ქველმოქმედია, არ შურს, არ ყოყოჩობს, არ ამპარტავნობს, არ სჩადის უწესობას, თავისას არ ეძიებს, არ რისხდება და არ განიზრახავს ბოროტს, არ ხარობს სიცრუით, არამედ ჭეშმარიტება ახარებს; ყოველივეს იტანს, ყველაფერი სწამს, ყველაფრის იმედი აქვს და ყოველივეს ითმენს” (1 კორ., 14, 4-7). ჭეშმარიტი ქრისტიანია, ვინც ბოროტებას სიკეთით პასუხობს. აუცილებელია შურისძიების მანკიერი წრის გარღვევა; საჭიროა სიყვარული შევათავსოთ ტანჯვასა და მიმტევებლობასთან. “აცხოვნე, უფალო, და შეიწყალენ მოძულენი და მაჭირვებელნი ჩემნი… ნუ დასჯი ცოდვათა და უსჯულებათა შინა მათთა ჩემთვის”… ეს მიუწვდომელი იდეა, რომელმაც განხორციელება ქრისტეს ვნებებში პოვა, ღმერთის ადამიანებისადმი სიყვარულის სიმბოლოა – “გიყვარდეთ ერთმანეთი, როგორც მე შეგიყვარეთ თქვენ” (იოან. 15.12).
სავარაუდო იყო, რომ ქრისტიანული ღირებულებები, რომლებიც სიყვარულის, გულმოწყალების, დათმენის, მორჩილებისა და უბიწოების პრინციპებს ეყრდნობა, უნდა დამკვიდრებულიყო და შეეცვალა ადამიანების ცხოვრება. ესოდენ მგზნებარე სიყვარული, რომელსაც ახალი რელიგია ქადაგებდა, მკვეთრად გაიმიჯნა სექსისგან. მან აკრძალა სიყვარულისა და სექსისგან სიამოვნების მიღება. დაგმო პროსტიტუცია, მეუღლეების ღალატი, გაუკუღმართებული სქესობრივი ურთიერთობები. ქალწულობის აღთქმა და უმანკოება ცხოვრების წესის იდეალად გამოცხადდა.
უნდა აღინიშნოს, რომ ქრისტიანული მსოფლმხედველობის ფარგლებში სქესის პრობლემის გააზრების განსხვავებული თვალსაზრისები გვხვდება. ერთ-ერთი შეხედულების თანახმად, ღმერთმა ადამიანი უსქესო არსებად შექმნა. იგი თავისი პირველქმნილი ფორმით ანგელოზისმაგვარი და, მაშასადამე, სქესისაგან თავისუფალი არსებაა. სქესის აღმოცენება ადამიანში პირველყოფილ ცოდვას უკავშირდება. ამ თვალსაზრისის მიხედვით, სამოთხეში ევა არ იყო ადამისადმი დაპირისპირებული სქესობრივი საწყისი, ამიტომ ადამიც მოკლებული იყო სქესს და სქესობრივ ლტოლვას (ორიგენი, იაკობ ბიომე და სხვები). ადამიანი არ იყო გახლეჩილი მამაკაცურ და ქალურ საწყისებად, არ არსებობდა ავხორცული ვნება და ამ ვნების დაკმაყოფილებისათვის აუცილებელი სასქესო ორგანოები.
ევას გამოყოფა ადამისაგან და ამის საფუძველზე ადამის მიერ საკუთარი მამრობითი სქესის გაცნობიერება, აღმოცენდა პირველყოფილი ცოდვის საფუძველზე სწორედ იმ მომენტში, როდესაც ადამიანი სქესობრივი ლტოლვის მონა გახდა. ამას შედეგად მოყვა ადამისა და ევას გაძევება სამოთხიდან. რადგან სქესი ნეგატიურ კვალიფიკაციას იმსახურებს, ამიტომ ამ მოაზროვნეთა მიერ უარყოფითად არის დახასიათებული ყველაფერი ის, რაც სქესობრივ საწყისს უკავშირდება: ოჯახი, გვარის გაგრძელება და საზოგადოდ, ყოველივე ამქვეყიურ, სექსუალურ გრძნობასთან დაკავშირებული აქტივობა.
ამ თვალსაზრისის მომხრეების აზრით, ადამიანის ხსნისათვის აუცილებელია სქესის არა განწმენდა-განსულიერება, მისი გათავისუფლება წმინდა ცხოველური ან გამრუდებულ-ადამიანური ფორმების გამოვლინებისაგან, არამედ ადამიანის გათავისუფლება სქესისაგან, ამ უკანასკნელის დათრგუნვის, საბოლოო ჯამში კი, მისი სრული განადგურების გზით.
სქესის მიუღებლობამ ქრისტიანობაში, ზოგიერთი მეცნიერის მოსაზრებით, საპირისპირო შედეგი გამოიღო – სიყვარულმა და სექსმა ჯერ არნახული ხიბლი შეიძინა. ზ. ფროიდის აზრით, საკმარისია, ეროტიკული მოთხოვნილებების დაკმაყოფილების გზები გამარტივდეს, მათი ფსიქიკური მნიშვნელობაც კლებულობს. ლიბიდოს გაძლიერებისათვის წინააღმდეგობების დაძლევაა საჭირო… ამდენად, ასკეტურმა მიმართულებამ ქრისტიანობაში სიყვარულს ისეთი ფსიქიკური დატვირთვა და მნიშვნელობა შესძინა, როგორიც მას არასდროს, თვით წარმართობის პერიოდშიც კი, არ ქონია…
ქრისტიანული მსოფლმხედველობის პოზიციებიდან ადამიანის ცხოვრებაში სქესისა და სქესობრივი სიყვარულის პოზიტიური მნიშვნელობის იდეას ავითარებდა ნეტარი ავგუსტინე. მისი აზრით, ვიდრე ადამიანი შესცოდებდა, სქესი და სქესობრივი ცხოვრება (ქორწინება, ოჯახი), გამრავლება სქესობრივი გზით, მართალია, განსხვავებული ფორმით, მაგრამ უკვე არსებობდა სამოთხეში. პირველყოფილ ცოდვამდე ადამიანის ნებელობა, მისი გონითი ბუნება გაბატონებული იყო მის გრძნობად-სხეულებრივ საწყისზე. გამრავლების მიზნით სასქესო ორგანოების ასამოქმედებლად საჭირო არ იყო ავხორცული ვნების აღძვრა, რადგან ეს ორგანოები მთლიანად ადამიანის ნებელობას ემორჩილებოდნენ და მისი მოსაზრების მიხედვით მოქმედებდნენ. როგორც კი ცოდვის შედეგად ადამიანის მთლიანობა დაირღვა, ადამიანის გონმა დაკარგა სხეულზე აბსოლუტური კონტროლი. სასქესო ორგანოები უკვე აღარ ემორჩილებიან ნებელობას და მოქმედებაში მოდიან ნებისათვის უცხო, ავხორცული ვნების აღძვრის საფუძველზე. ადამიანის გონი, როგორც უმაღლესი საწყისი, სირცხვილს განიცდის, რადგან მას ძალა აღარ შესწევს მისდამი მტრულად მიმართული სხეულიდან მომდინარე ვნებები და სხეულის შესაბამისი აქტივობა მართოს.
რომის იმპერიის დაცემისა და პირველი ქრისტიანული სახელმწიფოების წარმოშობის შემდეგ ნაწილობრივ იცვლება ღირებულებები. გარკვეული უპირატესობა ქორწინებას ენიჭება, რომელიც, ანტიკური ეპოქის ქორწინებისაგან განსხვავებით, ურღვევად ცხადდება. მეგობრული ურთიერთობები, ურთიერთპატივისცემა, თანასწორობა და ერთგულება – აი, ის სათნოებები, რომლებისკენაც უნდა მიისწრაფვოდეს ოჯახი. ეს იდეა გადმოცემულია პავლე მოციქულის სიტყვებში: “ქმრებო, გიყვარდეთ თქვენი ცოლები, როგორც ქრისტემ შეიყვარა ეკლესია” (ეფეს. 5. 25).
აღაპე თანასწორთა სიყვარულია. თუმცა, რაოდენ თანასწორებიც არ უნდა ვიყოთ, განსხვავება მაინც არსებობს. ჩვენ ადამიანები ვართ. თუ ყოველთვის არა, ზოგჯერ მაინც გვჭირდება დახმარება – დღეს მე, ხვალ – თქვენ. მაგრამ დახმარება და მხარში დგომა რომ გვჭირდება, სულაც არ ნიშნავს, რომ ზოგი უმწეოა, ზოგი კი ძლიერი. უმწეობა წარმავალი მდგომარეობაა. სწორედ სუსტის, უმწეოს, ღატაკისა და უცხო ტომის ადამიანის სიყვარული უდევს საფუძვლად ძმურ სიყვარულს – აღაპეს. გიყვარდეს საკუთარი სისხლი და ხორცი, დიდი მიღწევა არ არის. ეს ბუნებრივია. ცხოველსაც უყვარს თავისი ნაშიერი და ზრუნავს მასზე. უმწეოსაც უყვარს თავისი პატრონი – მასზე ხომ მისი სიცოცხლე და კეთილდღეობაა დამოკიდებული. ბავშვსაც უყვარს თავისი მშობლები – ისინი მას სჭირდება. სიყვარული მხოლოდ მაშინ არის ჭეშმარიტი, როცა არავითარ მიზანს არ ემსახურება და ანგარება არ უდევს საფუძვლად. თანაუგრძნობს რა უმწეოს, ღატაკს, უცხოს, ადამიანი თავის სულში ძმისადმი, მოყვასისადმი სიყვარულს უყრის საფუძველს. “მდგმურებს ნუ შეავიწროებ; თავად იცით მდგმურების ყოფა, რადგან მდგმურები იყავით ეგვიპტელთა ქვეყანაში” (გამ. 23. 9).

ამორე (კურტუაზული სიყვარული) – XI და XIV საუკუნეებს შორის, დასავლეთ ევროპაში სიყვარულის პრინციპულად ახალი გაგება დამკვიდრდა – კურტუაზული სიყვარული ანუ ამორე. მამაკაცი ქალისადმი უნაზესს გრძნობას განიცდიდა, აღმერთებდა თავის რჩეულს, მზად იყო მისი სახელით საგმირო საქმეები ჩაედინა, ამ დროს პირადად, შეიძლება, არც კი იცნობდა სატრფოს. მსოფლიო ისტორია არ იცნობს მსგავს ფენომენს. არც მანამადე, არც შემდეგ არცერთ ქვეყანაში მსგავს სიყვარულს არ ცნობდნენ – შორით წვა და დაგვა, სიყვარულის ობიექტის უსაზღვრო გაიდეალება, მიუწვდომელი, განუხორციელებელი გრძნობის მღელვარე განცდა და მოლოდინი. ამორე იმდენად კონკრეტული ქალის სიყვარული არ იყო, რამდენადაც გამოგონილი, სრულქმნილი ხატების, იდეალური არქეტიპის სიყვარული, რომლის გარეშე მიწიერი ბედნიერება წარმოუდგენელი და მიუღწეველი იყო, მაგალითად, დონ კიხოტის სიყვარული დულცინეა ტობოსელის მიმართ. მსგავსს რომანებში ქებას ასხამდნენ სასიყვარულო ტანჯვას, განცდებს. უმაღლეს ბედნიერებად დაუკმაყოფილებელი ვნება იყო მიჩნეული. შეიქმნა სიყვარულის თავისებური კულტი. სიყვარულის ობიექტს გულდასმით ირჩევდნენ, სამარადჟამოდ. თაყვანისცემის ღირსი რომ გამხდარიყო, ქალი სათნოებით შემკული, აუცილებლად გათხოვილი და მიუწვდომელი უნდა ყოფილიყო. რატომ არ ითვლებოდა ეს ღალატად? სიყვარული თავისუფალ არჩევანს გულისხმობს. შუა საუკუნეებში ოჯახი სულ სხვა ღირებულებების გათვალისწინებით იქმნებოდა – გვარის გაგრძელება, სიმდიდრის დაგროვება-გამრავლება, პოლიტიკური ამბიციები. ოჯახის შექმნისათვის სიყვარული აუცილებელი პირობა არ იყო. ღრმა და წმინდა გრძნობა მხოლოდ ოჯახის მიღმა შეიძლება გაღვივებულიყო.
ამორეს წესები გულისხმობდა, რომ რაინდი თავისი შეყვარებულის სამსახურში უნდა ჩამდგარიყო – ქალის ნებისმიერი სურვილი, მოთხოვნა, ყოველი კაპრიზი, სახიფათო დავალებები ყოველგვარი განსჯისა და შეპასუხების გარეშე სრულდებოდა. ტანჯვა-წამება,
რომელსაც რაინდი განიცდიდა, ყოველი საფრთხე, რომელსაც იგი შეგნებულად არ ერიდებოდა, უფრო მეტიც, იწვევდა კიდეც მას, რათა სატრფოს გული მოეგო, მისი კეთილგანწყობა დაემსახურებინა, მონანიე ცოდვილის თვითგვემას უფრო გავდა. ითვლებოდა, რომ ყოველი წარმატებით გავლილი გამოცდა შეყვარებულებს ერთმანეთთან აახლოებდა.
ქალსა და მამაკაცს შორის ამაღლებული სიყვარულის უკეთ გააზრებისათვის, მიზანშეწონილი იქნება ერთი პარალელის გავლება. იმავე პერიოდში, როდესაც დასავლეთ ევროპაში სიყვარულის ერთობ თავისებური ფორმა – ამორე დამკვიდრდა, საქართველოში თაობები იზრდებოდნენ რუსთაველის ჰუმანისტური იდეების საფუძველზე. “ვეფხისტყაოსანი” აპოლოგიაა ადამიანისა. ეს მშვენიერი ამქვეყნიური სამყარო ადამიანთა საკეთილდღეოდ არის შექმნილი. ადამიანებმა სწორედ ამ ქვეყანაზე უნდა დაამყარონ საამური, ბედნიერი ცხოვრება, აქ უნდა უყვარდეთ ერთმანეთი, აქ უნდა შექმნან ოჯახი, რომლის საფუძველიც სიყვარული და ერთგულებაა. სიცოცხლე ხომ დიდი სიკეთეა, სიყვარული კი მისი გვირგვინი. “სიყვარული აგვამაღლებს” და მთელი პოემაც ამქვეყნიური ზნემაღალი სიყვარულის საგალობელია. “მძულს უგულო სიყვარული, ხვევნა-კოცნა, მტლაშა-მტლუში”. პოემის გმირების მრავალ განსაცდელგამოვლილი სიყვარული უსაზღვრო და ამაღლებული, უანგარო და წმინდაა. მაღალზნეობრივი რაინდები, ერთგული სატრფოები და თავდადებული მიჯნურები – ასეთია მამაკაცის რუსთაველისეული იდეალი. ევროპული ამორეს ფენომენისაგან განსხვავებით, არც თინათინი და არც ნესტან-დარეჯანი დაოჯახებულნი არ არიან. სულიერად და სხეულებრივად სრულქმნილი ქალბატონებისათვის სატრფოს ღალატი წარმოუდგენელი და დაუშვებელია. მათთვის სიყვარულის ერთადერთი ლოგიკური დაბოლოვება ერთგულებასა და ურთიერთსიყვარულზე დაფუძნებული ოჯახის შექმნაა.
ევროპულ რენესანსამდე დიდი ხნით ადრე, რუსთაველმა კაცობრიობას ახალი ჰუმანისტური მორალი შესთავაზა და გამოამჟღავნა ის სულიერი განწყობილებანი და ღირებულებები, რაც, ჩვეულებრივ, ევროპული რენესანსის დამახასიათებელ თვისებად ითვლება.

დედაშვილური სიყვარული – სიყვარულის ყველა ფორმისაგან გამორჩეული, შეუცნობელი, დამაფიქრებელი. ეს ფენომენი არაერთხელ გამხდარა მსჯელობის საგანი. ბუნებრივია, არც ქართული სინამდვილე დარჩენილა გულგრილი ამ საკითხისადმი. აქ, უპირველეს ყოვლისა, ალბათ, ოთარაანთ ქვრივისა და თავსაფრიანი დედაკაცის გახსენება გვმართებს.
საყურადღებოა, რომ ილია ჭავჭავაძე თავისი გმირის სახელს არ გვიმხელს. ასევე იქცევა ნიკო ლორთქიფანიძეც. სავარაუდოა, რომ ისინი ძერწავენ არა კონკრეტულ პერსონაჟთა ტიპებს, არამედ ქმნიან დედის სახე-სიმბოლოებს.
“ოცდაოთხი წლისა ძლივს იქნებოდა, როცა დაქვრივდა და ერთი წლის შვილი დარჩა. ის დღეა და ის დღე, ჩაიცვა ლურჯი შილის პერანგი, შავი კაბა, თავზედ შავი მანდილი მოიხვია და აი, ეს ოცი წელიწადია, მხიარული ფერი არ მიუკარებია ტანზედ. თუმცა ბევრი მთხოვნელიცა ჰყავდა, ბევრი ეხარბებოდა ოთარაანთ ქვრივის ოჯახში შესვლას, მაგრამ თქვენც არ მომიკვდეთ, არ გათხოვდა და არა. – აი, უწინამც დღე დაუბნელდეს ოთარაანთ ქვრივსა, მინამ მამინაცვალს სახლში დაუსვამდეს თავის პატარა გიორგისა”.
ახლა ყური ნიკო ლორთქიფანიძეს დავუგდოთ: “ქართველი ქვრივი დედაკაცი თავსაფრიდან წუღებამდის… წინდაც კი შავი… ბევრი ეარშიყებოდა… შორიდან მაჭანკლებიც გაუგზავნეს. – როგორ ვუმტყუვნო ობლებს?!”
ორივე ნაწყვეტში ქართველი ქვრივი ქალის “ზნეობრივი კოდექსია” ჩამოყალიბებული. “თავსაფრიანის” კრედო ერთი ფრაზითაა გადმოცემული – “როგორ ვუმტყუვნო ობლებს?!” ოთარაანთ ქვრივის მრწამსს ილია გმირის მონოლოგით წარმოაჩენს, თუმცა, ერთი და იგივეა ნათქვამი.
ოთარაანთ ქვრივის, როგორც დედისა და აღმზრდელის, თავისებურებად უნდა ჩაითვალოს, რომ იგი თავის უსაზღვრო სიყვარულს შვილისადმი გარეგნულად არასოდეს ამჟღავნებს. არც სხვამ და არც თვით გიორგიმ არ იცის, რომ ქვრივი მზად არის მტლად დაედოს თავის პირმშოს. “შენი ვარ, შენთვის მოვკვდები, შენთვის დავიცემ დანასაო”, – იტყოდა ხოლმე თავის გულში დედა, როცა შვილს სამუშაოდან მომავალს დაინახავდა. შვილისადმი უსაზღვრო თავდადება იგრძნობა ოთარაანთ ქვრივის მთელ ცხოვრებაში. მაგრამ განსაკუთრებული სიდიადით მაინც თხზულების უკანასკნელ ნაწილში, როდესაც ზამთრის თოვლიან ღამეში ავადმყოფი ოთარაანთ ქვრივი ლოგინიდან წამოდგება, მომვლელ დედაბერს გაეპარება, სოფელს ტანჯვითა და ვაი-ვაგლახით გაივლის, რათა განთიადისას თავისი სიცოცხლე შვილის საფლავზე დაამთავროს. სწორედ გიორგის დაბადების დღეს, ოცდახუთ დეკემბერს, სასაფლაოზე იპოვეს ოთარაანთ ქვრივი, რომელიც შვილის საფლავზე “გარდი-გარდმო გადაქცეულიყო, ფეხები აქეთ პირას მიწაზედ ებჯინა თითის წვერებითა და ორივე ხელი იქით პირას გადაეკიდნა, თითქოს სდომებია მთელი საფლავი ქვითა და მკვდრით ერთის ხვევნით გულში ჩაეკრაო”.
“თავსაფრიანი დედაკაცი” უფრო სათუთი ბუნებისაა. უმადური შვილისაგან ნათქვამმა ერთმა სიტყვამ ერთი ხელის მოსმით დაუნგრია მთელი სამყარო. მიუხედავად ამისა, მაინც შვილების სახელზე იზრუნა და სიცოცხლეში პირველად იცრუა, როცა ვიღაცას წერილი მიაწერინა შვილებთან, თითქოს სალოცავში წავიდა და “ჩემზე არ იდარდოთ, არც მეძებოთო…”
ნიკო ლორთქიფანიძეს ამაყი სულის თავსაფრიანი დედაკაცი დიდებულ ადამიანად მიაჩნია და იქვე დასძენს, რომ “დიდებული ადამიანები უძეგლოდ იკარგებიან”. თუმცა, ვფიქრობთ, ორივე მწერალმა თავად დაუდგა ძეგლი ქართველ დედას.
სიყვარული შეიძლება სხვადასხვაგვარი იყოს. ჩვეულებრივად, რატომღაც გვგონია, რომ სიყვარული, როგორც გრძნობა, როგორც ვნება, ყოველთვის და ყველასათვის ერთნაირად ვლინდება. გარკვეული აზრით, შეიძლება ასეც იყოს. მაგრამ ისიც ფაქტია, რომ განსხვავებულ კულტურებში ის სხვადასხვაგვარად განიცდება. სექსზეც კი ახდენს კულტურა გავლენას. სიყვარული შეიძლება წარმოჩენილი იყოს სექსუალურ-ცხოველურ ვარიანტებში და პირიქით, რომანტიული გრძნობის სახით. ერთ კულტურაში დომინირებს უმანკოება, პლატონური გრძნობა, მეორეში კი ეროსი, როგორც საწყისი, სტიქიური, ძლიერი ადამიანური ვნება… არც თუ დიდი ხნის წინ ჩვენს ქვეყანაში სიყვარული ცენზურის მკაცრი ზედამხედველობის ქვეშ იმყოფებოდა. ასეა ყველა ტოტალიტარულ სახელმწიფოში. ცნობილია, რომ ეროტიკულ მისწრაფებებში ადამიანი ინდივიდუალური და თავისუფალია. სწორედ ამიტომ ზღუდავდნენ და აკონტროლებდნენ, ალბათ, ადამიანის ინტიმურ ცხოვრებას “ძლიერნი ამა ქვეყნისა”. დღეს სულ სხვა მდგომარეობაა… თავისუფლად იყიდება “კამასუტრა”, ჩინური ტრაქტატები სექსზე, ჰოროსკოპები, რეკომენდაციები. პურიტანობის დაძლევის მცდელობისას, გამორიცხული არ არის მეორე უკიდურესობაში აღვმოჩნდეთ. სიყვარული მარადიული და უცვლელი გრძნობაა. მაგრამ კულტურა, გაბატონებული სტანდარტები უდავოდ ახდენენ გავლენას ეროტიკულ ნორმებზე. და მაინც, ამ გრძნობაში, ყველა დროს, ყველა ეპოქაში, უფრო მეტი საერთოა, ვიდრე განსხვავება. სწორედ ამიტომ გვესმის და განვიცდით ჩვენ დღესაც დაფნასა და ქლოას, ტრისტანისა და იზოლდას, რომეოსა და ჯულიეტას, თამარისა და თარაშის, ონისესა და ძიძიას დრამას.

ფილოსოფია – ია ბერიძე, გურამ თავართქილაძე, თამარ ფანცულაია
თავართქილაძის ეკონომიკურ ურთიერთობათა და სამართლის უნივერსიტეტი
თბილისის ეკონომიკურ ურთიერთობათა სახელმწიფო უნივერსიტეტი
თბილისი. 2009
საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკის ბეჭდური არქივი

სისხლიანი ცრემლები და წლები, მხატვარი ზურა ბალანჩივაძე

სიკვდილი და სიცოცხლე

“არავინ იცის, რა არის სიკვდილი, და არის თუ არა იგი უდიდესი სიკეთე ადამიანისათვის, მიუხედავად ამისა, მისი ეშინიათ, თითქოსდა იციან, რომ იგი უდიდესი ბოროტებაა”
პლატონი

“ყველამ იცის, რომ სიკვდილი გარდაუვალია, მაგრამ რაკი ის მოახლოებული არ არის, არავინ მის შესახებ არ ფიქრობს”
არისტოტელე

“ბოროტებათაგან უსაშინლესი – სიკვდილი – ჩვენ სრულიად არ გვეხება, რადგან როცა ჩვენ ვართ, სიკვდილი არ არის, ხოლო როდესაც სიკვდილი არის, ჩვენ აღარ ვართ. ასე რომ, იგი სრულებით არ ეხება არც ცოცხლებს, არც მკვდრებს, რადგან პირველთათვის იგი არ არსებობს, მეორენი კი უკვე აღარ არსებობენ”.
ეპიკურე

“სიცოცხლე სევდაა, ადამიანად ყოფნის სევდა… სიკვდილიც სევდაა, ადამიანად არყოფნის სევდა”.
გოდერძი ჩოხელი

“სიცოცხლე ცვლაა… ყველაფერი ცვლაა… ამ ცვლაში არა რჩება რა… რჩება?! მაგრამ მისი ხელშეხება ძნელია… სიცოცხლის სიტკბო კი ეს ხელშეხებაა”.
გრიგოლ რობაქიძე

“ყველაფერი შეიძლება წავართვათ ადამიანს, სიმდიდრე, ნიჭი, სამშობლო, სიცოცხლე და ა.შ., მაგრამ ვერვინ ვერ წაართმევს სხვას მის სიკვდილს”.
ჰაიდეგერი

“უმაღლესი და დიადი სიბრძნე, რომელსაც ადამის ძემ შეიძლება მიაღწიოს, ისაა, რომ ყოფნას არავითარი უპირატესობა არ გააჩნია არყოფნასთან, სიცოცხლეს – სიკვდილთან”.

“ეჭვი და გაკვირვება ფილოსოფიის დასაბამია, სიკვდილი კი – მისი მარადიული მუზა”.
ნაპო კვარაცხელია

გურამ რჩეულიშვილის ფილოსოფიურ-ექსისტენციალური ესსეს “სიკვდილი მთებში”, მთავარი გმირი ალფრედ კურელა ცოლ-შვილთან ერთად ხევსურეთში მოგზაურობს. ტრაგიკული შემთხვევის შედეგად მისი მეუღლე იღუპება. ალფრედ კურელა “თხემით-ტერფამდე” ჭეშმარიტი გერმანელია, თავდაჭერილი, გაწონასწორებული. მას სიკვდილი არ აშინებს და ცივი გონებით აღიქვამს მომხდარს: “ჰო, სამწუხაროდ, არ იყო ავად, არ იყო მოხუცი, იჯდა ცხენზე ბედნიერი, მხიარული, თავის საყვარელ ქმარ-შვილთან ახლოს, საუბრობდა და უცებ მოხდა ყველაფერი. ეს უკვე მოხდა. ამას ვთვლი მე ერთ-ერთ ბედნიერ სიკვდილად, თუ შეიძლება ასე დაერქვას სიკვდილს”.
სულ რამდენიმე წუთის წინ მისი სიცოცხლით სავსე მეუღლე მასთან ერთად ტკბებოდა ცადაზიდული, ბუმბერაზი მთების მკაცრი სილამაზით, მასთან ერთად სახავდა მომავალი მოგზაურობის გეგმებს და ასეთი სიმშვიდე?
“რა ყოჩაღი ხალხია, კაცო, ქართველი ალბათ თავს მოიკლავდა მის ადგილას”, უკვირთ ქართველებს, “ვინც დარდი არ იცის, მან არც მხიარულება იცის, არც რაიმე ძლიერი გრძნობა; მან მხოლოდ გონებით იცის, რომ არის ძლიერი და სუსტი განცდები”.
უფრო საკვირველი ის იყო, რომ მათი პატარა შვილიც არ განიცდიდა დედის სიკვდილს: “ჩვენ ასე გავზარდეთ შვილები; მოკვდა, ესე იგი მოკვდა… … მკვდარს რას უშველი მაგითი? ვერაფერს. სიკვდილი ხომ სიცოცხლესთან ერთად იბადება. მე ასე მწამს, შვილები უფრო მკაცრად აღზარდეთ, მაგ პრინციპით”.
ავტორს გარკვეულწილად მოსწონს მომხდარისადმი გერმანელი მწერლის დამოკიდებულება, რომელიც ყველანაირად იკავებს თავს, რომ თავისი დარდით სხვა არ შეაწუხოს. შესამოწმებელია მხოლოდ ერთი რამ: როდესაც კურელა მარტო დარჩება საკუთარ თავთან, საყვარელი მეუღლის მოგონებასთან, მის სულთან, როდესაც მოიხსნის ნიცშესეულ ნიღაბს, რას იზამს მაშინ, გაუმკლავდება კი სიკვდილის ძალას? ქალაქში დაბრუნებული ალფრედ კურელა სასტუმროს ნომერში “იდგა გაშეშებული, მარტოკა, და იმ საწოლს უყურებდა, რომელზედაც ქალის კაბა და ყვითელყვავილებიანი ხალათი იყო გადაკიდებული. გურამმა რაღაც იგრძნო ტკივილივით: იქით ოთახიდან ხმამაღლა ქვითინი მოისმა. სარკეში ჩანდა: ალფრედი დაეცა საწოლზე, აღრიალდა. ის ტიროდა, ხმამაღლა ქვითინებდა და ზორბა მხრები უძაგძაგებდა”.
სიკვდილს ვერაფერი დაამარცხებს! მის წინაშე ყველა თანასწორია.
სიკვდილის პრობლემა ფილოსოფიაში ერთ–ერთი უმთავრესი, შეიძლება ითქვას, კლასიკური თემაა. ანტიკურ ფილოსოფიაში უკვალოდ გაქრობის საშიშროების, სიკვდილის გონივრული გააზრების ცდა სოკრატესთანაა მოცემული. იგი რადიკალურად უდგება სიკვდილს და თვლის, რომ სიკვდილი სიცოცხლის უარყოფა არ არის. სიკვდილი სულის გაყრაა სხეულთან, მისი გათავისუფლებაა საპყრობილედან, სადაც იგი მიწიერი ცხოვრების მანძილზე იმყოფებოდა. ეს მართლაც რომ სიკეთეა, ან ტკბილი მარადიული ძილი.
პლატონის კონცეფციაში სიკვდილი ძილი არ არის; ძილი სიცოცხლეა. თავისუფლდება რა სხეულისაგან, სული ჭეშმარიტებას სწვდება, ბევრად უკეთ აზროვნებს, ესმის და გრძნობს, ვიდრე სხეულის ტყვეობაში ყოფნის დროს. ადამიანს შეუძლია “ბედნიერად დაასრულოს თავისი დღენი”, ანუ მოიპოვოს უკვდავება, თუკი ჩაუღრმავდება, მიმართავს თავის სულს და თავად შექმნის ისეთ წანამძღვრებს, სულს რომ მისცემს შესაძლებლობას დაუბრუნდეს ღვთაებრივ ბუნებას.
სიკვდილის განსხვავებულ ვერსიას გვთავაზობს სტოიციზმი. სტოელების აზრით, ყოველ დღეს სიკვდილისაკენ მივყავართ. მაგრამ ეს ტრაგიკული წამი მიზნად არ უნდა დავისახოთ, არ უნდა მივისწრაფვოდეთ მისკენ. ადამიანს გაცნობიერებული უნდა ჰქონდეს, რომ თავად სიცოცხლე შეიცავს სიკვდილს. “ამიტომ საბედისწერო ჟამთან მიახლოება მხოლოდ პროცესია, რომლის დროსაც სიკვდილმა თავი აუცილებლად უნდა იჩინოს. იგი ისევე აღმოცენდება სიცოცხლისაგან, როგორც კოკორიდან ყვავილი.
“სიკვდილი – ჭეშმარიტად გენიოსი – სულის ჩამდგმელია, ან ფილოსოფიის მუზაგეტია”, აღნიშნავდა არტურ შოპენჰაუერი. მისი აზრით, მარადიული განსვენება რომ არ იყოს, ფილოსოფიაც არ იარსებებდა – საკუთარი არსებობის სასრულობას რომ განიცდის ადამიანი, იგი თავისთავს უღრმავდება და ყოფიერების საიდუმლოებებზეც ფიქრდება.
ნეტარი ავგუსტინე ასე ახასიათებს ადამიანის არსებობას სიკვდილის წინაშე: დაწყებული იმ წამიდან, როდესაც ჩვენ მოკვდავ სხეულში აღვმოჩნდებით, ადამიანი მიდის იმ გზით, რომელსაც სიკვდილთან მივყევართ. სიკვდილი მისთვის ერთი წლის შემდეგ უფრო ახლოს იქნება, ვიდრე ერთი წლის წინ, ხვალ უფრო ახლოს იქნება, ვიდრე გუშინ ან დღეს, რამოდენიმე ხნის შემდეგ უფრო ახლოს, ვიდრე ახლა და ახლა უფრო ახლოს, ვიდრე ერთი წუთის წინ. ყოველდღე მცირდება მანძილი ადამიანსა და სიკვდილს შორის.
რატომ ეშინია ადამიანს სიკვდილის? სიკვდილის შიშის ახსნისას მიშელ მონტენი წიგნში “ცდები” იშველიებს მითოლოგიური პერსონაჟის ტანტალოსის მაგალითს. ტანტალოსი ღმერთებმა იმით დასაჯეს, რომ იგი თოკზე მობმული მოათავსეს დიდი კლდის ქვეშ. ტანტალოსი ყოველ წამს განიცდიდა შიშს, რომ თოკი გაწყდებოდა და იგი გაიჭყლიტებოდა. ასეთივე მდგომარეობაშია, მონტენის აზრით, ადამიანი – იგი მთელი ცხოვრება სიკვდილის შიშის ქვეშ იმყოფება და არ იცის როდის გაიჭყლიტება მისი სიმძიმით. რა უნდა გააკეთოს ადამიანმა, რომ თავი დააღწიოს ამ შიშს, გათავისუფლდეს ამ შიშზე ფიქრისაგან? მონტენი შემდეგ გამოსავალს გვთავაზობს: “ჩვენს დაბადებასთან ერთად დაიბადა ჩვენთვის მთელი სამყარო და, ზუსტად ასევე, მთელი სამყარო ჩვენს სიკვდილთან ერთად მოკვდება. ამიტომ ჩვენთვის ტირილი იმის გამო, რომ ასი წლის შემდეგ აღარ ვიქნებით, ისეთივე სიბრიყვეა, როგორც მოთქმა-გოდება იმის გამო, რატომ ასი წლის წინ არ ვცხოვრობდითო. სიკვდილი ახალი სიცოცხლის დასაბამია”. ე.ი. სიკვდილი სიცოცხლის განუყოფელი ნაწილია და სწორედ მასში უნდა გამჟღავნდეს ცხოვრების საზრისი?
“დაუჩოქა სამგზის სანატრელმა, სთხოვა დიდოსტატს სული. ცრემლმა იწვიმა კონსტანტინეს თვალთაგან, მაგრამ ვერც საყვარელს მისცა მან სული, რადგან სვეტიცხოველისთვის შეეწირა იგი” (კონსტანტინე გამსახურდია, “დიდოსტატის მარჯვენა”).
კონსტანტინე გამსახურდიამ ნოველაში “ზარები გრიგალში” “იდეალური სიკვდილის” გენიალური სურათი დახატა: მნათე ოქროპირას მთელი ცხოვრება იმედში ცხოვრება იყო, რადგან არასოდეს ქონია იგი. მნათე ნებაყოფლობითი მგლოვიარეც იყო, რადგან არ ეკუთვნოდა იგი ამ ქვეყანას, ამ სინამდვილეს. იმ დიდ ხუთშაბათს, როდესაც ყოფილი მნათე სამრეკლოზე ავიდა, რათა ზარები ჩამოერეკა, მოვარდა ქარი, ეძგერა სამრეკლოს, შეარყია, შეატორტმანა და მნათესთან ერთად მიწაზე დაანარცხა. “ეს იყო: მოვიდნენ მეზარის საფლავზე ათასი წლების მიცვალებულნი. იტირეს, იგლოვეს, ვინც გლოვად არ ღირდა და ვისი სიცოცხლე მთლად იყო გლოვა… არ ვიცი, სად წაიყვანეს მნათე ოქროპირას საბრალო სული. ჩემთვის ეკითხათ. მე ვიტყოდი: ასწიეთ ადამიანი მაღლა, სულ მაღლა და დასვით მნათე ოქროპირ შემოქმედის მარჯვენა მხარეს, რადგან სიბნელეში დაბრმავებულმა ერთხელ მაინც იგრძნო აღტაცება და ექსტაზში დაიღუპა”.
“იდეისათვის სიცოცხლე-სიკვდილი ადამიანს ბედნიერს ხდის”, აღნიშნავდა გოეთე.
ლევ ტოლსტოის აზრით, “თუ სიცოცხლე სიკეთეა, სიკვდილიც სიკეთეა, რადგან იგი აუცილებელი პირობაა სიცოცხლისა”; ან “თუ სიკვდილი საშინელია, ამის მიზეზი ჩვენშია და არა სიკვდილში, რამდენადაც უკეთესია ადამიანი, მით უფრო ნაკლებად ეშინია მას სიკვდილისა”. ეშინოდა თუ არა თავად ტოლსტოის სიკვდილის? თომას მანს ამის თაობაზე მეტად საინტერესო მოსაზრება აქვს გამოთქმული: ტოლსტოი იასნაია პოლიანადან სიკვდილს გაექცა, რადგან იგრძნო, რომ მიქელ გაბრიელმა მოაკითხაო. გაექცა, მაგრამ მას სიკვდილი გზაში, რკინიგზის ერთ პატარა სადგურში მაინც დაეწია.
სიკვდილის ფენომენი მეტად თავისებურად და საინტერესოდ არის გააზრებული ექსისტენციალიზმში, თანამედროვეობის ერთ-ერთ ყველაზე პოპულარულ ფილოსოფიურ მიმდინარეობაში. ექსისტენციალიზმის ყველა წარმომადგენლისათვის ფილოსოფიის მთავარ პრობლემას არსებობის პრობლემა წარმოადგენს. გამოყოფენ პრობლემათა რიგს, რომლებიც ექსისტენციასთან ანუ ჭეშმარიტ არსებობასთან არის დაკავშირებული: მარტოობა, უიმედობა, ადამიანური არსებობის “კრახი”, მისი ყოფიერება სიკვდილისათვის და სხვა. ამ მიმდინარეობისათვის ამოსავალ წერტილს წარმოადგენს ის, თუ როგორ აღვიქვამ საკუთარ თავს “მე” და აქედან – სამყაროს, რომელიც ყოველთვის ჩემია და უჩემოდ უაზრობაა. არსებობა არის ყოფიერება სამყაროში, სამყარო კი არსებობის ჩარჩოებია.
ადამიანის სტრუქტურა, როგორც “სამყაროში ყოფნა” არის შიში. შიში ჩვეულებრივი მდგომარეობაა, განსაკუთრებით შიში სიკვდილის წინაშე. ადამიანი არასოდეს განიცდის სხვის სიკვდილს. სიკვდილი, ისევე როგორც არსებობა, ყოველთვის ჩემია. ადამიანის არსებობა არის სიკვდილის წინა ყოფნა. ადამიანი განიცდის შიშს იმიტომ, რომ ის არ არის თავის “სახლში”, იგი არის “სამყაროს ყოფნაში”, სადაც ძრწოლვას განიცდის. მაგრამ ამ შემთხვევაში, ჰაიდეგერის გაგებით, ადამიანი კი არ განიცდის შიშს, არამედ მისი (ადამიანის) არსებობა თვით არის შიში. ე.ი. ადამიანისათვის შიში გარეგანი რამ კი არ არის, არამედ შინაგანი. ანალოგიურია სიკვდილიც. იგი ყოფიერების თავისებური ფორმაა და არსებობას თავიდანვე ახასიათებს – “დაიბადა თუ არა ადამიანი, ის უკვე საკმაოდ მოზრდილია სიკვდილისათვის”. ამიტომ ადამიანი ვერ გაექცევა სიკვდილს, იგი თავიდანვე გადასროლილია სიკვდილში. სიკვდილი არ ემართება ადამიანს, იგი მისი არსებითი მომენტია.
როგორ ცდილობს ადამიანი სიკვდილის შიშისაგან თავის დაღწევას? იგი გარბის თავის თავიდან და თავშესაფარს საზოგადოებაში ეძებს. აქ იგი ხდება ისეთივე, როგორც ყველა, არაფრით გამოირჩევა სხვებისაგან; ისევე როგორც ყველა სხვა, ისიც დადის სამსახურში, კითხულობს გაზეთებს, ესწრება კინოსეანსებს, სპექტაკლებს და სხვების დარად ისიც მსჯელობს მათზე; სტუმრობს მეგობრებს, უყურებს ტელევიზორს; როგორც ყველა სხვა, განიცდის სიამოვნებას, კმაყოფილებას ან უკმაყოფილებას, ანუ ადამიანი ითქვიფება სხვა ადამიანებში, კარგავს ინდივიდუალობას და გადაიქცევა ჩვეულებრივ საშუალო, უპიროვნო ადამიანად. ასეთი არსებობა ადამიანისათვის დამამშვიდებელია, მაგრამ სიკვდილის წინაშე შიშს მაინც ვერ ძლევს და უბრალოდ თავს იქცევს, ვიდრე სიკვდილი ეწვევა. საიდუმლოება კარგავს მნიშვნელობას. ადამიანი უკვე აღარ გრძნობს პასუხისმგებლობას საკუთარი არსებობის წინაშე. იგი თავისუფლდება თავისი არსებობისაგან. ყველა არის “სხვები” და არავინ არის “ის თავად”. ლაყბობა, ცნობისმოყვარეობა, თვალთვალი, დასმენა… სწორედ ეს არის ადამიანის ყოველდღიური არსებობა საზოდადოებაში. ეს ამშვიდებს ადამიანს. ყოველდღიური ადამიანური არსებობისათვის სიკვდილი მხოლოდ და მხოლოდ “შემთხვევაა”. სამყაროში ყოველ წუთს, ყოველ წამს ვიღაც კვდება. სიკვდილი ყველაზე ხშირი ფაქტია ამ ქვეყანაზე. ექსისტენციალისტები თვლიან, რომ სწორედ სიკვდილის მომენტში ვლინდება ადამიანის ჭეშმარიტი “მე”, სწორედ მაშინ შეიცნობს იგი სიღრმისეულად საკუთარ თავს და სამყაროს მთლიანად. უპიროვნო ადამიანი სხვის სიკვდილს არ განიცდის, ეს მას არ ეხება. მან იცის, რომ “სხვები” კვდებიან, მაგრამ “ვიღაცა, მე ხომ ჯერ არა, მე მერე, ოდესმე”. ეს “მე ჯერ არა”, გარკვეულწილად, არის თავის დამშვიდება სიკვდილის წინაშე.
ექსისტენციალიზმის წარმომადგენლები მიუთითებენ ლევ ტოლსტოის მოთხრობაზე “ივან ილიას ძის სიკვდილი”, სადაც სიღრმისეულად არის განხილული ადამიანის ძრწოლვა სიკვდილის წინაშე. ლოგინად ჩავარდნილმა, განუკურნებელი სენით დაავადებულმა ივან ილიას ძემ იცის, რომ მალე უნდა მოკვდეს, მაგრამ მაინც არ უნდა. ის ვერ იჯერებს ამ რეალობას. მას ახსენდება გიმნაზიაში ნასწავლი სილოგიზმი – “ყველა ადამიანი მოკვდავია; კაიუსი ადამიანია, ე.ი. კაიუსი მოკვდავია”. იგი ამ სილოგიზმს ყოველთვის ჭეშმარიტებად თვლიდა, მაგრამ მხოლოდ ვიღაც კაიუსისათვის და არა მისთვის, ივან ილიას ძისათვის. ასე გაურბოდა სიკვდილთან შეხვედრას ივან ილიას ძე, მაგრამ სიკვდილმა მასაც მიაკითხა და დაიწყო ფიქრი იმაზე, რომ იგი “კაიუსი” ხდებოდა. ეს კი ტანჯავდა მასაც და მის ახლობლებსაც. იგი ვერ ხვდებოდა, ვერ აცნობიერებდა, როგორ იარსებებს სამყარო მის გარეშე, ვისთვის ამოვა მზე, ვისთვის გაიშლება ყვავილი, ისე, როგორც მას ვის ეყვარება დედა, ცოლი, შვილები… ეს შეუძლებელია! ანუ “სამყარო ყოველთვის ჩემია და ჩემს გარეშე უაზრობაა!”
მაგრამ რეალობა იმარჯვებს – სიცოცხლე შობს სიკვდილს. ადამიანი სიკვდილს ვერ გაექცევა, ეს მისი ცხოვრების ლოგიკური დასასრულია. ესაა მხოლოდ, რომ იგი ვერ ეგუება ამ აზრს, მის გარეშე ცხოვრებას იგონებს და ამით თავს იმშვიდებს, რადგან სიკვდილი ისეთი ღირებულებაა, რომელზე დაფიქრებაც კი აგონიას, დარდს, შეშფოთებას იწვევს. ძნელია სძლიო მას. მაგრამ, ალბათ, აუცილებელია, გავითავისოთ და გავაცნობიეროთ, რომ “ყოველივეს თავის დრო აქვს და ყველაფერს თავისი ჟამი ამ ცისქვეშეთში” (ეკლესიასტე, 3.1).

გოდერძი ჩოხელი “სიკვდილთან ღრეობა”
ჩოხის წმინდა გიორგის სალოცავში დღესასწაულზე “საუცხოო გარეგნობის ყმაწვილი კაცის სახით”, “ტანზე გაზაფხულის პეპელაის ფერის სამოსელით” მოსული სიკვდილი ადამიანებს მის სიკეთესა და აუცილებლობაში არწმუნებს: “იცი რა, დედი, მე კი არ გკლავთ, თვითონ ვკვდები თქვენში, თვითონ ვიტანჯები სულის გაყრისას. მე ვასრულებ იმას, რაც უნდა მოხდეს, ანდა ყოველთვის ხდება ის, რაც მოსახდენია … აუცილებლობა კი სრულიად არ გამორიცხავს შემთხვევითობას… მოდი, მანამ ცოცხალი ვარ, დაივიწყეთ სიკვდილი; იცით, თუ გინდათ, ერთ საიდუმლოს გეტყვით: დღეს მარტო ჩემი მოკვლა შეგიძლიათ, თუ მომკლავთ, აღარასოდეს მოკვდებით, მაგრამ ამას ნუ იზამთ, უჩემოდ გაგიჭირდებათ სიცოცხლე. აღარც სიყვარული გექნებათ, აღარც სიხარული…”
თემის ერთ-ერთი წევრის ჯღუნას მიერ ცეკვის დროს სიკვდილის მოკვლამ ადამიანებში დიდი წუხილი და სინანული გამოიწვია. ბერი ტირილით დაეკონა სიკვდილს და გულიდან ფრთხილად ამოაძრო ხანჯალი… შავოსანმა დედაბერმა კი ხმით დაიტირა… სასწრაფოდ გათხარეს მიწა და ფიცრების მაგიერ მინდვრის ყვავილებში ჩაასვენეს სიკვდილი, მერე ზემოდანაც ყვავილები დააყარეს და დიდხანს ვერავინ ბედავდა მიწის მიყრას.
“მეორე დღით კი ამოვიდა მზე, ოღონდ იქიდან კი არა, საიდანაც ამოდიოდა ხოლმე, გუშინდელი საფლავიდან ამოვიდა, აიწია, აიწია და საშუადღეოდ დაჯდა ცაზე”.
გოდერძი ჩოხელი კითხვებზე რა არის სიცოცხლე? რა არის სიკვდილი? პასუხობს: სიცოცხლე სევდა არის, ადამიანად ყოფნის სევდა, სიკვდილიც სევდა არის, ადამიანად არყოფნის სევდა.
ასეთი სიკვდილი აღდგომის ტოლფასია, ასეთია მწერლის დასკვნა.

ფილოსოფია – ია ბერიძე, გურამ თავართქილაძე, თამარ ფანცულაია
თავართქილაძის ეკონომიკურ ურთიერთობათა და სამართლის უნივერსიტეტი
თბილისის ეკონომიკურ ურთიერთობათა სახელმწიფო უნივერსიტეტი
თბილისი. 2009
საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკის ბეჭდური არქივი

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები