მიხეილ ჭიაურელი

მიხეილ ჭიაურელი – Mikheil Chiaureli (1894-1974)

მიხეილ ჭიაურელი დაიბადა 1894 წლის 25 იანვარს, თბილისში. 1912 წელს დაამთავრა თბილისის ფერწერისა და ქანდაკების სკოლა. 1915 წლიდან მუშაობდა თბილისის, ქუთაისის და ბათუმის თეატრებში როგორც მსახიობი, რეჟისორი და მხატვარი. 1921 წელს თბილისში დაარსა სატირის თეატრი. 1925-1927 წლებში იყო მუშათა თეატრისა და ,,წითელი თეატრის” რეჟისორი და სამხატვრო ხელმძღვანელი.
კინემატოგრაფიაში მოსვლამდე ქართულ სცენაზე შეასრულა 60-ზე მეტი როლი და დადგა 30-მდე სპექტაკლი. 1921 წლიდან, როგორც მსახიობმა, მონაწილეობა მიიღო ფილმებში: ,,არსენა ჯორჯიაშვილი” (არსენა, 1921წ.), ,,სურამის ციხე” (ოსმან-აღა, 1923 წ.), ,,ნათელა” (ჯონდო, 1926 წ.), ,,ხანუმა” (სიკო,1927 წ.), და სხვა.

picture3

მხატვრულად გააფორმა ფილმები ,,სურამის ციხე”(1923 წ.) და ,,სამანიშვილის დედინაცვალი”(1927 წ.) მისი რეჟისორობით გადაღებულია მხატვრული ფილმები: ,,პირველი კორნეტი სტრეშნევი” (1928 წ). ე. ძიგანთან ერთად), ,,საბა” (1929 წ.) “უკანასკნელი საათი” (1928 წ.), ,,ხაბარდა” (1931წ.), ,,უკანასკნელი მასკარადი” (1934 წ.); პირველი ქართული ხმოვანი ფილმი ,,არსენა” (1937 წ. სსრკ სახელმწიფო პრემია 1941წ.) ,,დიადი განთიადი” (1938 წ; სსრკ სახელმწიფო პრემია 1941წ.), ,,გიორგი სააკაძე“ (1942-1943წწ. სსრკ სახელმწიფო პრემია I სერია, 1943წ., II სერია 1946 წ.) ,,ფიცი” (1946 წ, სსრკ სახელმწიფო პრემია, 1947 წ: საპატიო დიპლომი და ოქროს მედალი ვენეციის VII საერთაშორისო კინოფესტივალზე, 1946წ), ,, ბერლინის დაცემა“ ( 1949 წ, სსრკ სახელმწიფო პრემია, 1950წ; დიდი პრიზი კარლოვი-ვარის V საერთაშორისო კინოფესტივალზე 1950წ), ,,დაუვიწყარი 1919 წელი“ (1951 წ. დიდი პრიზი კარლოვი-ვარის VII საერთაშორისო კინოფესტივალზე, 1952 წ), ,,ოთარაანთ ქვრივი” (1957 წ.) ,, გენერალი და ზიზილები” (1964წ.) ,,რაც გინახავს, ვეღარ ნახავ” (1965 წ.) და სხვა. მიხეილ ჭიაურელმა გადაიღო აგრეთვე მულტიპლიკაციური ფილმები: ,,განთიადის მომღერალი” (1967 წ), ,,როგორ მარხავდნენ თაგვები კატას” (1969 წ), ,,ქირურგი მამალი” (1970 წ), ,,რწყილი და ჭიანჭველა” (1972 წ, გ. სვანიძესთან ერთად) ,,სახლი” (1974 წ. ო. ანდრონიკაშვილთან ერთად) და სხვა. მისი ფილმები გამოირჩევა მაღალი გამომსახველობითი კულტურით, ეროვნული ლიტერატურისა და მხატვრობის რეალისტური ტრადიციებით. მიხეილ ჭიაურელმა დიდი კვალი დატოვა კინემატოგრაფიაში. დაჯილდოვებულია სახელმწიფო ჯილდოებით, ჩეხოსლოვაკიის ,,თეთრი ლომის “ II ხარისხის ორდენითა და მედლებით.
მიხეილ ჭიაურელი გარდაიცვალა 1974 წლის 31 ოქტომბერს. დაკრძალულია მთაწმინდის პანთეონში.

დავით ერისთავი

დავით ერისთავი – David Eristavi (1847 – 1890)

დავით ერისთავს ქართველი საზოგადოებრიობა იცნობდა, როგორც გამოჩენილი მწერლის (დრამატურგის), პირველი ქართული ჟურნალის ,,ცისკრისა” და ქართული თეატრის დამაარსებლის, მსახიობისა და საზოგადო მოღვაწის გიორგი ერისთავის ერთადერთ შვილს, ნიჭიერ ჟურნალისტს, მთარგმნელსა და ბრწყინვალე დეკლამატორს, ეროვნულ-პატრიოტული პიესის ,,სამშობლოს” ავტორს.
დავით გიორგის ძე ერისთავი დაიბადა 1847 წლის 28 აგვისტოს გორის მახლობლად, სოფელ ხიდისთავში. სამი წლისას დედა გარდაეცვალა და ბავშვის აღზრდა იკისრა გ. ერისთავის თეატრის ყოფილმა მსახიობმა და სახალხო პოეტმა გიორგი დვანაძემ.
პრაქტიკული საქმიანობის პარალელურად, დავით ერისთავი აქტიურ საზოგადოებრივ მოღვაწეობას ეწევა, მას ირჩევენ პროფესიული ქართული თეატრის აღმდგენი კომიტეტის წევრად, ხოლო 1879 წელს ხდება დრამატული დასის რეჟისორიც. აქტიურად მონაწილეობს ქართული დრამატული საზოგადოების დაარსებაში, მონაწილეობს სპექტაკლებში _ ბრწყინვალედ შეასრულა, მაგალითად, ჩაცკის როლი ა. ს. გრიბოედოვის კომედიაში ,,ვაი ჭკუისაგან”.
1882 წლის 1 იანვრიდან დავით ერისთავი სათავეში ჩაუდგა კავკასიის ოფიციალურ ორგანოს_გაზეთ ,,კავკაზს,” რომელსაც რედაქტორობდა სამი წლის განმავლობაში. ეს იყო პირველი შემთხვევა, როდესაც მთავრობის ბეჭდვითს ორგანოს ადგილობრივი მცხოვრები ხელმძღვანელობდა. მკაცრი ცენზურული პირობების მიუხედავად, ერისთავისეული ,,კავკაზი” ახერხებდა პროგრესული იდეების პროპაგანდას, რაც გახდა მიზეზი იმისა, რომ მთავრობამ დავითი რედაქტორობიდან გადააყენა.
1886 წელს ინჟინერმა პალაშკოვსკიმ თავისი ნავთობის წარმოება ბათუმსა და ბაქოში პარიზელ კაპიტალისტს როტშილდს მიჰყიდა. იმის გამო, რომ უცხოელ კაპიტალისტს არ ჰქონდა უფლება რუსეთის იმპერიაში სამეურნეო საქმე ეწარმოებინა, ნიკო ნიკოლაძის რჩევითა და ხელშეწყობით, როტშილდმა შეადგინა გამგეობა, რომელშიც, ნ. ნიკოლაძისავე რჩევით, შეიყვანა დავით ერისთავი და კოლა ორბელიანი. დავით ერისთავი როტშილდის კომპანიაში ნავთობის წარმოების თბილისის კანტორის დირექტორად მუშაობდა სიცოცხლის უკანასკნელ დღემდე.
1882 წელს დავით ერისთავმა ქართულ თეატრს წარუდგინა ხუთმოქმედებიანი ისტორიული დრამა ,,სამშობლო’’, რომელიც გადმოაკეთა ფრანგი დრამატურგის ვიქტორიენ სარდუს ამავე სახელწოდების პიესიდან. სხვათა შორის, ამ პიესამ ფრანგ დრამატურგს სახელი და დიდება ვერ მოუპოვა, ქართულმა ვარიანტმა კი, რომელიც ძირფესვიანად განსხვავდებოდა ორიგინალისაგან, ქართველი საზოგადების აღფრთოვანება გამოიწვია. P
,,სამშობლოს’’ პირველი წარმოდგენა გაიმართა 1882 წლის 21 იანვარს, პიესის დადგმას ხელმძღვანელობდა თვით ავტორი, ხოლო რეჟისორად მიწვეული იყო მ. ბებუთოვი. კოსტიუმების მხატვრობა ეკუთვნოდა გაგარინს, ხოლო დეკორაციებისა _იტალიელ მხატვარ-დეკორატორ ჟიუსტის.
,,სამშობლოს’’ პირველ წარმოდგენას მთელი ქართველი მოწინავე საზოგადოებრიობა დაესწრო. მოვიდნენ თბილისში მცხოვრები სხვა ეროვნების წარმომადგენლებიც. როგორც იტყვიან, დარბაზში ნემსიც კი ვერ ჩავარდებოდა. ნიშნად პატივისცემისა ქართულმა დასმა უძღვნა ,,სამშობლოს’’ ავტორს დაფნის გვირგვინი ატლასის აფიშით და ამ რეჟისორს-დაფნის ჩანგი ამ გვარისავე აფიშით. წარმოდგენის შემდეგ ორივე ხელში აიყვანეს და თეატრიდან გარეთ გაიყვანეს. ბრაოს შეძახილსა და ტაშის ხმებში ჩასვეს ფაეტონში’’.
1890 წელს დ. ერისთავი მძიმე ავადმყოფობის შემდეგ 43 წლის ასაკში გარდაიცვალა. დავით ერისთავის მოულოდნელმა სიკვდილმა თავზარი დასცა ქართველ საზოგადოებრიობას.
1890 წლის 14 ოქტომბერს დავით ერისთავის ცხედარი კალოუბნის ეკლესიაში დაკრძალეს. მადლიერმა ერმა ღირსეულ შვილს საფლავზე ძეგლი დაუდგა, რომელიც თეთრი მარმარილოსგან იტალიაში გამოაქანდაკეს თბილისელი მხატვრის ფელიქს ხოდოროვიჩის პროექტით. ძეგლის კვარცხლბეკზე ამოკვეთეს აკაკი წერეთლის გამოსათხოვებელი ლექსი.:

ძღვნად და საკურთხად სამარადისოდ,
საამქვეყნიოდ და საამსოფლოდ
ღირსმა ერის ძემ, თვით ერისთავმა,
სამშობლოსათვის დასდგა ,,სამშობლო”

1930 წელს ,,სამშობლოს” ავტორის ნეშტი მადლიერმა შთამომავლობამ მთაწმინდის მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონში გადაასვენა.

დავით კლდიაშვილი – David Kldiashvili

დავით კლდიაშვილი – David Kldiashvili (1862 – 1931)

დავით კლდიაშვილი დაიბადა 1862 წლის 29 აგვისტოს სოფელ სიმონეთში (ახლანდ. თერჯოლის რაიონი) იმერეთის გაღარიბებული აზნაურის ოჯახში. ბავშვობა სიმონეთსა და დედულეთში, სოფ. ხომულში (ახლანდ. წყალტუბოს რაიონი), ბაბუამისის, აზნაურ ნიკო ღოღობერიძის ჯერ კიდევ წელმაგარ ოჯახში გაატარა, რომლის სამზარეულოში აუარებელი ადამიანი ფუსფუსებდა. ოჯახი ძალიან გულუხვი იყო. “მთხოვნელი მუდამ მრავალი იყო და უარით მთხოვნელის გაბრუნება ოჯახს არ სჩვეოდა”.

დავით კლდიაშვილის ბაბუა (მამის მამა) ღარიბი აზნაური გახლდათ და მისი შვილი, სამსონი მამის სიკვდილის შემდეგ მარტო რომ არ დარჩენილიყო, მამობილად გლეხი დათიკა გიორგაძე მიიწვია. დათიკამაც გაამართლა მასზე დაკისრებული იმედები და ყველანაირად შეუწყო ხელი სამსონს. შეიყვარა როგორც საკუთარი შვილი და დღე არ გაივლიდა, რომ მამობილს თვალი არ გადაევლო მათი ოჯახისთვის. დათიკას გარდა ოჯახს მზრუნველობას უწევდა გურული გადია, რომელიც დროთა განმავლობაში შეეთვისა ახალ ოჯახს და ძალიან შეუყვარდა. მან გურიაში დაბრუნებაზეც კი უარი თქვა და არ მოშორდა თავის გაზრდილებს, ამიტომ მისდამი პატივისცემა ძალიან დიდი იყო.

საზოგადოდ, ეს ოჯახი იყო ყველასათვის სასურველი, საყვარელი გარემო, რადგანაც კესარია მოსიყვარულე გულის პატრონი იყო და ამიტომ ახლო მეზობლების გარდა სხვაც ბევრი მოკეთე ჰყავდა. მისი სახლის აივანი დილიდან-საღამომდე ავსილი იყო ხალხით.

ყრმობის შთაბეჭდილებებმა მნიშვნელოვანწილად განსაზღვრა მომავალი დიდი მწერლის შემოქმედების არეალი. ბავშვს წერა-კითხვა დედამ კესარია ღოღობერიძემ შეასწავლა, 7 წლის კლდიაშვილი ქუთაისში რუსი ექიმის ოჯახში მიაბარეს რუსული ენის შესასწავლად. მათ სიყვარულით მიიღეს პატარა მოსწავლე და ყველაფერს აკეთებდნენ იმისათვის, რომ სწავლა შეყვარებოდა.

მშობლებმა გადაწყვიტეს, რომ დავითი რუსეთში გაეგზავნათ სწავლის გასაგრძელებლად. 1872 წელს 9 წლის დავითი სახელმწიფო ხარჯით გაიგზავნა კიევის სამხედრო გიმნაზიაში. მოსწავლეებს ამღზრდელები მიუჩინეს. მათგან ერთი, მიხაილ სტეპანიჩ ესიკორსკი ბავშვებს ნამდვილ მამობას უწევდა, ართობდა და ესიყვერულებოდა, მაგრამ მეორე აღმზრდელი კურბატოვი მათ ,,ტატარჩუკებს” ეძახდა, რის გამოც ქართველები ძალიან განაწყენდნენ და განყოფილება დაატოვებინეს, მაგრამ ქართველებს სხვა უფრო დიდი და მნიშვნელოვანი რამ აწუხებდათ. მათ ბევრი ვარჯიშისა და კითხვის მიუხედავად მაინც ავიწყდებოდათ ქართული.

დავით კლდიაშვილმა წარჩინებით დაამთავრა კიევის სამხედრო გიმნაზია და 1880 წელს მოსკოვის III სამხედრო სასწავლებელში ჩააბარა. ორი წლის სწავლის შემდეგ 1882 წლიდან სამხედრო სამასახურში გაამწესეს ბათუმში, თოფ-იარაღის შემკეთებელი სახელოსნოს უფროსად.

ბათუმში ჩასვლისთანავე დავით კლდიაშვილი სათავეში ჩაუდგა ადგილობრივ საზოგადოებრივ-კულტურულ საქმიანობას, დაიწყო თანამშრომლობა ქართულ ჟურნალ-გაზეთებში. გ. ვოლსკისთან და ი. მესხთან ერთად მონაწილეობდა ბათუმის საზოგადოებრივ-კულტურულ ცხოვრებაში.

კლდიაშვილს განათლება რუსულ ენაზე ჰქონდა მიღებული და ქართული კარგად არ იცოდა. ბათუმის ქართული სკოლის ერთ-ერთ წარმოდგენაზე კლდიაშვილს ერგო როლი. იმის გამო, რომ მან ქართული ცუდად იცოდა, პოლიცმეისტერის, დურმიშხან ჟურულის მეუღლე ქეთევანი დამატებით რეპეტიციებს უწყობდა. დავით კლდიაშვილი თავის მოგონებებში – “ჩემი ცხოვრების გზაზე” წერდა: “ჩამაჯენდა სავარძელში ქეთევანი და მათქმევინებდა როლს. ერთი ათჯერ, თხუთმეტჯერ უნდა გამემეორნა ჩემი მონოლოგი; გაწვალებული ვიყავი ასეთი სწავლით, მაგრამ არანაკლები გაწვალებული იყო ჩემი მასწავლებელი, რომელიც შემომაძახებდა ხანდახან მოთმინებადაკარგული: “არ შეიძლება ასე, ყმაწვილო, უნდა ისწავლოთ ქართული, ქართველი ხართ!” მეც ძალიან მოწადინებული ვიყავი მესწავლა ჩემი ენა, მაგრამ წარმატებაში ნელი ნაბიჯით შევდიოდი”.

1882 წელს დავით კლდიაშვილმა სოფელ კაცხში პავლე მაჭავარიანი გაიცნო, მის ოჯახს დაუახლოვდა და გარკვეული დროის შემდეგ, პავლეს ქალიშვილი მარიამი ცოლად შეირთო. მოგვიანებით დავითის ვაჟი სერგო წერდა:

“დავითის სიმამრი მეტად ტიპური მოხუცი იყო. ოჯახი მდიდარი ჰქონდა და ხელგაშლილად ცხოვრობდა. მის სახლში სტუმარი ულევად იყო. იმერეთის რომელ სოფლიდან და კუთხიდან არ ნახავდით აქ საქეიფოდ მოსულ აზნაურებს! ამ ოჯახში მისვლა სანაქებოდ მიაჩნდათ…

აზნაურები და თავადები – შეძლებული, ღარიბნი, გაღატაკებულნი – მთელი ეს ქარავანი ტიპაჟებისა, რომელნიც ასე ცოცხლად გადმოგვცა დავითმა, უმეტეს შემთხვევაში, დანახულია პავლეს ოჯახში…

გასაცნობად იმ წრისა და შესათვისებლად იმ ენისა, რომლითაც დავითის გმირები ლაპარაკობდნენ, სიმამრის სახლი მდიდარ მასალას იძლეობდა.

– იქ ჩემთვის ნამდვილი აკადემია იყო! – არაერთხელ უთქვამს მამას…
ბეკინა და პლატონი, როსტომ მანველიძე, არისტო, კირილე – სინთეტიკური ნაზავებია იმ ხალხის, რომლებიც დავითს უნახავს, ან ვის შესახებ სიმამრის ოჯახში გაუგონია”.

…კვლავ სერგო კლდიაშვილის მოგონებებიდან:

– “ერთ-ორ შემოპატიჟებით რავა დარჩებოდა, შე ქალო!.. გადამთიელი კი არ არი, ჩვენებური ჩვეულება არ იცოდეს. შევეპატიჟე, ვალი მოვიხადე. ისე ხომ არ გაუშობდი?! – მამა ეს გაიგონე და ჩაიწერე, თუ?..

– არც გამიგონია, არც ჩამიწერია.
– მშვენივრად არის გადმოცემული ჩვენებური შემოპატიჟების ბუნება.
– ვითომ?
– ძალიან კარგია.
– შეიძლება… სიმართლე გითხრა, მე ასეთებზე თავი არ მიტეხია. ვწერდი, როგორც იწერებოდა. კიტა აბაშიძემ თავის კრიტიკულ წერილში ეგ წინადადებაც აღნიშნა. მე იმ წერილიდან გავიგე მხოლოდ, რომ ასეთი ფრაზაც მქონია”…

1905—1907 რევოლუციის შემდეგ, დავით კლდიაშვილი, როგორც არაკეთილსაიმედო პოდპოლკოვნიკი, აიძულეს გადამდგარიყო სამხედრო სამსახურიდან.

1905 წლიდან ჯერ ქუთაისში, მერე ჭიათურის შავი ქვის მრეწველობის სამმართველოში მუშაობდა. 1915 მობილიზაციით გაიწვიეს ოსმალეთის ფრონტზე.

დავით კლდიაშვილმა ბრძოლით განვლო გზა ბათუმიდან ლაზისტანამდე, სადაც პირონიტის კომენდანტად დაინიშნა. ჩვეულებისამებრ ეწინააღმდეგებოდა უაზრო სალდაფონურ ხელმძღვანელობას, უნიჭო სარდლობის გადაწყვეტილებებს. აკრიტიკებდა უშედეგო სამხედრო ოპერაციებს, იცავდა ჯარისკაცებს უსამართლო, არაადამიანური დამოკიდებულებისაგან.

იგი გულისტკივილით აღწერს ბათუმიდან პირონიტამდე რა საშინელი დღე დააყენეს მთელ მხარეს და მის მოსახლეობას ჯერ თურქებმა, შემდეგ თავისი სისასტიკით განთქმულმა რუსმა ყაზახ-პლასტუნებმა. გაძარცვეს, დაანგრიეს და დაწვეს ყველაფერი, რის შედეგადაც დაიღუპა დიდძალი მოსახლეობა.

დავით კლდიაშვილი ლაზისტანშიც დაუახლოვდა ადგილობრივ მოსახლეობას, ესაუბრებოდა მათ ისტორიაზე, საქართველოზე. მისივე ინიციატივით, თბილისიდან საქველმოქმედო საზოგადოებამ ლაზებში სამუშაოდ გაგზავნა კონსტანტინე კობახიძე. მალე იქვე გამოჩნდა ცნობილი ეროვნული მოღვაწე და მკვლევარი იოსებ ყიფშიძე. მამულიშვილთა ამ სამეულმა დიდი შრომა გასწია იქაური ლაზების გასათვითცნობიერებლად.

ერთხელ დავითთან პირონიტელი ლაზები მივიდნენ და სთხოვეს დახმარება საღვთო ტყის გადარჩენაში, რომელსაც ლიახოვის ბრძანებით გაჩეხვა-გადაწვას უპირებდნენ მესანგრეები. დავითმა დაცვა ჩააყენა და საღვთო ტყეს ახლოს არ გააკარა ისინი. ეს ომის პირობებში, ფრონტის ხაზზე, ისიც ოფიცრისაგან, გაუგონარი საქციელი იყო. მას სამხედრო ტრიბუნალი და სასტიკი სასჯელი ემუქრებოდა, მაგრამ რაღაც მიზეზების გამო, საქმის წარმოება შეფერხდა. ამასობაში 1917 წლის თებერვლის რევოლუციამ მოუსწრო. მეფე გადადგა, იმპერიას დროებითი მთავრობა ჩაუდგა სათავეში და დავით კლდიაშვილისთვის აღარავის ეცალა.

კლდიაშვილი მშობლიურ სოფელს დაუბრუნდა, თუმცა უკვე ჯანგატეხილი და დაავადებული. იქ ხანდაზმულმა დავით კლდიაშვილმა კიდევ რამდენიმე მოთხრობა დაწერა. 1924-1926 წლებში დაიბეჭდა კლდიაშვილის ახალი მოთხრობები „შუა ცეცხლის პირას“ და „კიმოთე მეშველიძე“. 1925 წელს გამოქვეყნდა მოგონებები: „ჩემი ცხოვრების გზაზე“.

1930 წლის ზაფხულში კლდიაშვილს სამწერლო მოღვაწეობის 40 წლისთავი გადაუხადეს და რესპუბლიკის სახალხო მწერლის წოდება მიანიჭეს. მწერალს არ სურდა იუბილეზე დასწრება. ჯერ მეუღლე შეეცადა დაყოლიებას, მერე თბილისიდან მამასთან ამ თემაზე სასაუბროდ სპეციალურად  სერგოც ჩავიდა, მაგრამ დავითს იუბილეს ვერ უხსენებდი: “არაფერი საჭიროა! – ხმამაღლა იმეორებდა, – ვის რად აინტერესებს ჩემი იუბილე! არაფერი საჭიროა, არაფერი!” საბოლოოდ მის გადაწყვეტილებაში, იუბილეზე გამოცხადებულიყო, დიდი წვლილი მიუძღვით მის სანახავად სიმონეთში ჩასულ მწერლებს: შალვა დადიანს, სანდრო შანშიაშვილს, შალვა აფხაიძესა და სხვა სტუმრებს.

…ხალხით გადაჭედილ ოპერის თეატრში ჭაღარა დავითი სავარძელში იჯდა. იუბილეს გახსნისთანავე მის შემოქმედებაზე ითქვა, რომ მწერალი დაუნდობლად ამათრახებდა და დასცინოდა ხელმოკლე აზნაურთა ყოფას. დავითს ეს სიტყვები არ ესიამოვნა და სავარძელში შეწრიალდა. ბოლოს, მილოცვები რომ დასრულდა და ჯერი იუბილარზე მიდგა, დავითს ბევრი არ ულაპარაკია – მადლობა გადაუხადა ყველა დამსწრეს და ბოლოს თქვა: “ჩემს სიცოცხლეში არავისთვის დამიცინია. მე მებრალებოდა ადამიანი, რომელიც ცხოვრებამ გააუბედურა და სასაცილო მდგომარეობაში ჩააყენა… რასაც ვწერდი, მხოლოდ ადამიანის სიყვარული მაწერინებდა”

სამწუხაროდ, ეს იყო მწერლის უკანასკნელი ზეიმი. 1931 წლის 24 აპრილს იგი სოფელ სიმონეთში გარდაიცვალა.

დავით კლდიაშვილის ცხედრის ჩამოსასვენებლად თბილისიდან სიმონეთში გაიგზავნა ქართველ მწერალთა დელეგაცია, რომელმაც 27 აპრილს სპეციალური ვაგონით იგი თბილისში წამოასვენა.

სერგო კლდიაშვილი წერს: “გამოვიტირეთ მამა კიბის უკანასკნელ საფეხურზე და ჩვენი აღარ იყო იმ წუთიდან, როცა სოფლის ორღობეებით ხალხმა წაიღო მისი კუბო თბილისისაკენ მიმავალ მატარებელში მოსათავსებლად. ამიერიდან მისი ჭირისუფალი საქართველო იყო.”

დავით კლდიაშვილი დაკრძალეს თბილისში, მთაწმინდის მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონში.

შემოქმედება

კლდიაშვილის პირველი მხატვრული თარგმანები 1885 ჟურნალ „თეატრში“ დაიბეჭდა. 1893 წელს ჟურნალ „მოამბეში“ გამოქვეყნდა კლდიაშვილის პირველი მოთხრობა „შერისხვა“. სოციალური ჩაგვრით, უმეცრებითა და ცრურწმენით მოცულ სოფელში გაუნათლებლობას და სიხარბე ეწირება გლეხი კაცია საგუნაშვილი. ასევე ცრურწმენასა და მავნე ტრადიციებს შეეწირნენ მარინე და ფეფენა („მსხვერპლი“, 1894). მოთხრობა „მიქელაში“ (1904) მწერალმა ასახა ოჯახის გადაშენების ფანატიკური შიშით შეპყრობილი მორწმუნე კაცის უნეგეშო ყოფა.

კლდიაშვილის შემოქმედების მთავარი თემა — იმერეთის გაღარიბებული, ე. წ. „შემოდგომის აზნაურების“ ცხოვრების მწუხრის ასახვა — პრველად გამოჩნდა მოთხრობა „სოლომონ მორბელაძეში“ (1894). ახალი, საზოგადოებრივი ურთიერთობათა დამკვიდრებამ ეკონომიური ნიადაგი გამოაცალა თავად-აზნაურთა წოდებრივ პრივილეგიებს. გაღარიბებული აზნაურების თავმომწონეობა სრულიად არ შეეფერებოდა რეალურ ვითარებას. სწორედ აქ დაინახა კლდიაშვილმა თავისი „ცრემლნარევი სიცილის“ სათავე; განწირული აზნაურების შინაგანი ტრაგიკული ბუნება მან გარეგნულად კომიკური ფორმით გამოხატა, რამაც მის სამწერლო სტილს განუმეორებელი, მხოლოდ კლდიაშვილისთვის დამახასიათებელი ინდივიდუალობა მიანიჭა, გაღატაკებული, ზნეობრივად დაკნინებული აზნაური სოლომანი სასარგებლო შრომას თაკილობს და მაჭანკლობით შოულობს ორიოდე გროშს. სოლომანი თვითონ ებმება ტყუილების ბადეში, ასე გულდაგულ რომ მოამზადა. განუყრელ ჯორზე ამხედრებულ ხელმოცარულ მაჭანკალს ისღა დარჩენია „ხელმოკლე აზნაურის უსაშველო, გაძაღლებული ცხოვრების“ წყევლით იჯეროს გული.

ახალი ვითარების ალღო ვერ აუღო ბეკინა სამანიშვილმა, რომელიც ძველი წარმოდგენებით ცხოვრობს (მოთხრობა „სამანიშვილის დედინაცვალი“, 1897). მისი შვილი, უბრალო მიწის მუშად ქცეული პლატონი, წელებზე ფეხს იდგამს, რომ ოჯახს ცხოვრების სახსარი შეუნარჩუნოს. დაქვრივებული ბეკინას სურვილი მეორე ცოლის შერთვისა, რაც ქონების მოზიარის საშიშრობას უქმნის პლატონს, აიძულებს მას საკუთარი სადედინაცვლოს — ორნაქმარევი უშვილო ქალის მაძიებლის დამამცირებელი და კომიკური როლი იკისროს. მოზიარის გაჩენა ადამიანურ სახეს უკარგავს გაშმაგებულ პლატონს. წარსულის მოგონებით, ილუზიებით სულდგმულობს მოხუცი ეკვირინეც („ქამუშაძის გაჭირვება“, 1900). მისი შვილი აზნაური ოტია ქამუშაძე, პლატონის მსგავსად, მუხლჩაუხრელად შრომობს, მაგრამ შიმშილისა და გაჭირვებისათვის თავი ვერ დაუღწევია. ქალაქელი მეუღლის სონიას დაჟინებული რჩევით, სასოწარკვეთილი ოტია ქალაქს მიაშურებს იმ იმედით, რომ იქ მაინც იპოვის ცხოვრების სახსარს, ამავე მოთხრობაში კლდიაშვილმა „ახალი ცხოვრებისათვის დაგეშილი“ გაქალაქებული აზნაურების პორფირე ბიაშვილისა და ბეგლარ ჯინჭარაძის ზნეობრივად დეგრადირებული სახეები დაგვიხატა. ერთ დროს წარჩინებული საგვარეულოს მანველიძეების ნაშიერი. სულიერად დაცარიელებული როსტომი უკიდურეს სიღატაკეში ელის თავისი ცხოვრების დასასრულს, „ყველაზე გულგატეხილი, ყველაზე გულდაწყვეტილი“ („როსტომ მანველიძე“, 1910).ცხოვრებისეული „უტყური მასალა“, რომელსაც მწერალი იყენებს, უნუგეშოა და უსასოო. მწერალი მწვავედ განიცდის ამ უნუგეშობას, ეძიებს გზებს ადამიანის სრულყოფისათვის, მისი ზნეობრივი განწმენდისათვის. განწირულ „შემოდგომის აზნაურებს“ იგი წარმოგვიდგენს დიდი ჰემანიზმით გამთბარი ტრაგიკული ინტონაციებითა და იუმორით; საერთოდ, ტრაგიკულისა და კომიკურის მონახვლეობა კლდიაშვილის შემოქმედების დამახასიათებელი ნიშან-თვისებაა, რაც კათარსისისათვის არის მოწოდებული. მხოლოდ იშვიათად მიმარტთვას მწერალი მძაფრ, დაუნდობელ სატირას („ბაკულას ღორები“, 1920).

კლდიაშვილმა გულისმომკვლელი და სევდიანი სინამდვილე გამოხატა პიესებში „ირინეს ბედნიერება“ (1897), „დარისპანის გასაჭირი“ (1903)და „უბედურება“ (1914), რომლებიც მისი შემოქმედების მთავარ პათოსს — უმწეო მდგომარეობაში ჩავარდნილი აზნაურის ტრაგიკულ სულისკვეთებას გადმოსცემენ. ტრაგიკული, მაგრამ მაინც ღიმილისმომგვრელი პიროვნებაა 4 გასათხოვარი ქალის მამა დარისპანი, რომელსაც კარდაკარ დაჰყავს თავისი უფროსი ქალიშვილი კაროჟნა და უნიადაგო სიამაყესა და უადგილო ტრაბახს, მაინც არ იშლის.

კლდიაშვილის შემოქმედებითი სტილისათვის დამახასიათებელია ის ძნელად მისაღწევი სისადავე და უბრალოება, რომლის შექმნა მხოლოდ დიდ მწერალს შეუძლია.

თენგიზ ვერულავა

ლიტერატურა

  • აბაშიძე კ., ეტიუდები XIX საუკუნის ქართული ლიტერატურის ისტორიიდან, თბ., 1962;
  • ასათიანი ლ., წერილები ლიტერატურაზე, თბ., 1946;
  • კიკნაძე ვ., დავით კლდიაშვილის თეატრი, თბ., 1973;
  • კლდიაშვილი ს., დავით კლდიაშვილი, თბ., 1945;
  • ტაბიძე ტ., თხზულებანი სამ ტომად, ტ. 2, თბ., 1966;
  • ჭილაია ს., უახლესი ქართული მწერლობა, თბ., 1972;
  • ჭილაია ს., ქსე, ტ. 5, გვ. 552, თბ., 1980
  • ჩემი დავით კლდიაშვილი. მაკა ჯოხაძე. თბილისი “გულანი” 1995 წელი;
  • დავით კლდიაშვილი. ბეჟან ბარდაველიძე. “ნაკადული”. თბილისი. 1986 წელი.
  • რევაზ მსხილაძე “ბათუმი – ქართველ მამულიშვილთა საოცნებო ქალაქი”. http://www.gazetiajara.ge
  • ანა კალანდაძე. დავით კლდიაშვილი თავისი მოთხრობების გმირებს სიმამრის სახლში პოულობდა.
    http://arqivi.net

დიმიტრი ყიფიანი

დიმიტრი ყიფიანი – Dimitri Kipiani (1814-1887)

გამოჩენილი ქართველი საზოგადო მოღვაწე, პუბლიცისტი, ლიტერატორი და მთარგმნელი დიმიტრი ყიფიანი დაიბადა 1814 წლის 14 აპრილს გორის მახლობლად, სოფელ მერეთში. შვიდი წლის ობლის გაზრდა ძმამ იკისრა.
დიმიტრი ყიფიანმა სწავლა დაიწყო სასულიერო სემინარიაში, 1830 წელს დაამთავრა კეთილშობილთა სასწავლებელი და იქვე დაინიშნა მასწავლებლად.
დ.ყიფიანი ადრევე გამოირჩეოდა მრავალმხრივი ცოდნითა და ნიჭიერებით. 16 წლის ჭაბუკი ქართულსა და რუსულ ენებს, არითმეტიკასა და გეოგრაფიას ასწავლიდა გიმნაზიაში.
1830-1832 წლების შეთქმულებაში მონაწილეობისათვის 20 წლის დ. ყიფიანი ვოლოგდაში გადაასახლეს, რამაც ერთხანს შეაფერხა ნიჭიერი ახალგაზრდის სამსახურეობრივი კარიერა, თუმცა გადასახლებაშიც შეძლო საგუბერნიო მმართველის მდივნობამდე მიეღწია (1835).
1837 წელს საქართველოში დაბრუნდა. ამ დროიდან 1864-მდე იყო მთავარმართლებლის კანცელარიაში სხვადასხვა თანამდებობაზე. დ. ყიფიანი კავკასიის მეფისნაცვალმა 1845 წლის ოქტომბერში თავისი კანცელარიის დირექტორად დანიშნა და კოლეგიის მრჩევლის ტიტული მიანიჭა. მომდევნო პერიოდში დ. ყიფიანი ინიშნება მეფისნაცვლის საბჭოს წევრად (1862 წლამდე), რაც იმ დროისთვის უპრეცენდენტო შემთხვევა იყო. 1859-1867 წლებში მუშაობდა სამეგრელოს მთავრის ქონება-მამულის მეურვედ. 1864-1870 წლებში თბილისის გუბერნიის, ხოლო 1885-1886 ქუთაისის გუბერნიის თავადაზნაურობის წინამძღოლად. მონაწილეობდა საგლეხო რეფორმის პროექტის შედგენაში; სათავეში ედგა ქართველი თავადაზნაურობის ლიბერალურ ფრთას. 1876-1879 იყო თბილისის ქალაქისთავი.
ყიფიანი იყო კავკასიის სოფლის მეურნეობის საზოგადოების ვიცე-პრეზიდენტი. აქტიურად მონაწილეობდა ბატონყმობის გაუქმების მომზადებაში. ყიფიანი იყო თბილისის სათავადაზნაურო-საადგილმამულო ბანკის, “ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოებისა” და “ქართული დრამატული საზოგადოების” ერთ-ერთი დამაარსებელი. იღვწოდა საბიბლიოთეკო საქმის განვითარებისათვის.

ყიფიანის ნააზრევში ქვეყნის საზოგადოების განვითარების თაობაზე პროგრესული იდეები სჭარბობს. ყიფიანი ემხრობოდა სათავადოების საკუთრებაში მყოფი ვრცელი მამულების დანაწილების დაჩქარებას და ცალკეული მემამულეების სრულ კომლობრივ საკუთრებაში მათ გადაცემას. ყიფიანი მომხრე იყო საზოგადოებრივი ურთიერთობების ევროპულ ყაიდაზე რადიკალური გარდაქმნისა.

ეროვნულ საკითხში ყიფიანისთვის ამოსავალი იყო დებულება, რომლის მიხედვითაც მხოლოდ ის ერი შეიძლება დაადგეს პროგრესის გზას, რომელიც აზროვნებს და მეტყველებს მშობლიურ ენაზე. იგი ხაზგასმით აღნიშნავდა ისტორიულ უფლებას, რომელსაც ქართველ ხალხს ანიჭებდა 1783 წელს გეორგიევსკის ტრაქტატი. დიდი იყო ყიფიანის მოღვაწეობის მნიშვნელობა ქართველი ხალხის ეროვნული შეგნების ჩამოყალიბებასა და განმტკიცებაში, მის ეროვნულ კონსოლიდაციაში. ყიფიანის ნააზრევი და პრაქტიკული საქმიანობა ჩაგრული ერის ყველა ძირითადი სოციალური ფენის ინტერესებს ეხმაურებოდა. მისი სწრაფვა ქართველი ხალხის ეროვნული თვითმყოფობის შესანარჩუნებლად და საზოგადო-პოლიტიკური და ეკონომიკური წინსვლის ფართო გზაზე გასაყვანად სრული გაგებით და მხარდაჭერით სარგებლობდა ხალხის ფართო დემოკრატიულ ფენებში.
დ. ყიფიანი ფლობდა რამდენიმე უცხოურ ენას და იცნობდა დასავლეთ ევროპის ლიტერატურას. ლიტერატურილი მოღვაწეობა ყიფიანმა თარგმნით დაიწყო. 1841 წელს მან თარგმნა შექსპირის “რომეო და ჯულიეტა” (გამოქვეყნდა “ცისკარში” 1896). 1851 წელს დაიბეჭდა მის მიერ რუსულ ენაზე თარგმნილი გ. ერისთავის “გაყრა”. 1857-იდან თანამშრომლობდა “ცისკარში”. აქვე დაიბეჭდა ჟანლისის, ოქტავ ფელიეს, მოლიერის, შექსპირის, ბომარშესა და სხვების თხზულებათა თარგმანები, 1882 წელს სანქტ-პეტერბურგში გამოაქვეყნა “ახალი ქართული გრამატიკა”, რომლის გამოცემას ქართული ენისა და ქართული სკოლების დევნის პერიოდში არა მარტო პრაქტიკულ-პედაგოგიური, არამედ პოლიტიკური მნიშვნელობაც ჰქონდა.
ყიფიანს ეკუთვნის ლექსი – პასუხი ვახტანგ ორბელიანის მიძღვნის ლექსზე – “ძველი მეგობრობის პასუხი” (გაზეთი “დროება”, 1883, ფსევდონიმით “ბაქარ ქართლელი”), აგრეთვე მემუარები რუსულ ენაზე (1884-1885).

კავკასიის მთავარმართებლად დანიშნული დონდუკოვ-კორსაკოვი საქართველოს მოევლინა, როგორც ქართული ენის მოძულე. დაიწყო მშობლიური ენის დევნა, კოლონიზაციის გაძლიერება. მთავარმართებელს გვერდში ამოუდგა საქართველოში ახლად მოვლინებული ეგზარქოსი პავლე, რომელიც შეეცადა ეკლესიის აპარატის გამოყენებას რუსიფიკატორული პოლიტიკის გასატარებლად. მისი უშუალო ჩარევით 1884 წელს მღვდელი ჩუდეცკი დაინიშნა თბილისის სემინარიის რექტორად, სადაც სწავლის აუტანელი პირობები შექმნა. როგორც იტყვიან, შედეგმაც არ დააგვიანა, მოსწავლე იოსებ ლაღიაშვილმა მოკლა სემინარიის რექტორი. შავრაზმელმა ეგზარქოსმა 1886 წელს დასწყევლა მკვლელი და მასთან ერთად მთელი ქართველი ერი. მან საჯაროდ ანათემას გადასცა ის ხალხი, რომელმაც თითქოს ბოროტმოქმედი შობა.
ეგზარქოსის ეს აქტი მოწინავე ქართველმა ინტელიგენციამ მიიღო, როგორც ქართველი ერის შეურაცხყოფა. დაიწყო საპროტესტო მოძრაობა, რამაც თავისი გამოხატულება ჰპოვა დიმიტრი ყიფიანის წერილში, რომელიც მან 1886 წლის 8 ივნისს გაუგზავნა საქართველოს ეგზარქოსს.
,,ამბობენ, რომ თქვენ დასწყევლეთ ის ქვეყანა, რომელშიაც სამწყსოთ ხართ მოწოდებული და რომელიც მარტოოდენ სიყვარულსა და შეწყალებას მოელოდა თქვენგან. თუ ყოველივე ეს, უფალო, მართალია, თქვენი თანამდებობის ღირსების გადარჩენა მხოლოდ იმით შეიძლება, რომ შეურაცხმყოფელი შეუარაცხყოფილი ქვეყნიდან დაუყონებლივ იქნას გაყვანილი.”
ცხადია, დ. ყიფიანს არ აპატიებდნენ ეგზარქოსის თვითნებურ გადაყენებას, ამიტომაც 1886 წლის ოქტომბერში იგი გადაასახლეს სტავროპოლში, სადაც რამდენიმე წლით ადრე სასჯელს იხდიდა მეორე ქართველი პუბლიცისტი ნ. ნიკოლაძე. აქ 72 წლის მოხუცი 1887 წლის 25 ოქტომბერს ვერაგულად მოკლეს.
ქართულ საზოგადოებაში მაშინვე გაჩნდა ეჭვი, რომ მკვლელობა რუსეთის პოლიციის აგენტებმა ჩაიდინეს. აკაკი წერეთელი წერდა, „ის ტვინი, რომელიც საქართველოზე ჰფიქრობდა, თავზე გადაანთხიეს… იმ გულზე, რომელიც სამშობლოსათვის სძგერდა, ცივი ხელები დააკრეფინეს“.
1887 წლის 8 ნოემბერს დიმიტრი ყიფიანის ნეშტი მთაწმინდის მიწას მიაბარეს. ყიფიანის დაკრძალვისას ი. ჭავჭავაძისა და ა. წერეთლის მეთაურობით მოწყობილი ხალხმრავალი თავყრილობა მთავრობის საწინააღმდეგო მძლავრ დემონსტრაციად გადაიქცა. მის ხსოვნას უძღვნა ა. წერეთელმა “განთიადი”.
1894 წელს თავად აზნაურთა ბანკის კრებამ მხცოვანი მოღვაწის საფლავზე ძეგლის აღმართვა დაადგინა. ძეგლის მოდელი 1898 წელს დაამზადა სკულპტორმა ფ. ხოდოროვიჩმა, ხოლო თეთრი მარმარილოს ბიუსტი მოდელის მიხედვით იტალიაში გააკეთებინეს. ძეგლი 1899 წლის 24 ოქტომბერს გაიხსნა საზეიმოდ.

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები