იოსიფ ბროდსკი – Joseph Brodsky

იოსიფ ბროდსკი – Joseph Brodsky (1940 – 1996)

Иосиф Бродский – “Нобелевская лекция”

Для человека частного и частность эту всю жизнь какой-либо общественной роли предпочитавшего, для человека, зашедшего в предпочтении этом довольно далеко — и в частности от родины, ибо лучше быть последним неудачником в демократии, чем мучеником или властителем дум в деспотии, — оказаться внезапно на этой трибуне — большая неловкость и испытание.
Ощущение это усугубляется не столько мыслью о тех, кто стоял здесь до меня, сколько памятью о тех, кого эта честь миновала, кто не смог обратиться, что называется, “урби эт орби” с этой трибуны и чье общее молчание как бы ищет и не находит себе в вас выхода.
Единственное, что может примирить вас с подобным положением, это то простое соображение, что — по причинам прежде всего стилистическим — писатель не может говорить за писателя, особенно — поэт за поэта; что, окажись на этой трибуне Осип Мандельштам, Марина Цветаева, Роберт Фрост, Анна Ахматова, Уинстон Оден, они невольно бы говорили за самих себя, и, возможно, тоже испытывали бы некоторую неловкость.
Эти тени смущают меня постоянно, смущают они меня и сегодня. Во всяком случае они не поощряют меня к красноречию. В лучшие свои минуты я кажусь себе как бы их суммой — но всегда меньшей, чем любая из них, в отдельности. Ибо быть лучше их на бумаге невозможно; невозможно быть лучше их и в жизни, и это именно их жизни, сколь бы трагичны и горьки они не были, заставляют меня часто — видимо, чаще, чем следовало бы — сожалеть о движении времени. Если тот свет существует — а отказать им в возможности вечной жизни я не более в состоянии, чем забыть об их существовании в этой — если тот свет существует, то они, надеюсь, простят мне и качество того, что я собираюсь изложить: в конце концов, не поведением на трибуне достоинство нашей профессии мерится.
Я назвал лишь пятерых — тех, чье творчество и чьи судьбы мне дороги, хотя бы по тому, что, не будь их, я бы как человек и как писатель стоил бы немногого: во всяком случае я не стоял бы сегодня здесь. Их, этих теней — лучше: источников света — ламп? звезд? — было, конечно же, больше, чем пятеро, и любая из них способна обречь на абсолютную немоту. Число их велико в жизни любого сознательного литератора; в моем случае оно удваивается, благодаря тем двум культурам, к которым я волею судеб принадлежу. Не облегчает дела также и мысль о современниках и собратьях по перу в обеих этих культурах, о поэтах и прозаиках, чьи дарования я ценю выше собственного и которые, окажись они на этой трибуне, уже давно бы перешли к делу, ибо у них есть больше, что сказать миру, нежели у меня.
Поэтому я позволю себе ряд замечаний — возможно, нестройных, сбивчивых и могущих озадачить вас своей бессвязностью. Однако количество времени, отпущенное мне на то, чтобы собраться с мыслями, и самая моя профессия защитят меня, надеюсь, хотя бы отчасти от упреков в хаотичности. Человек моей профессии редко претендует на систематичность мышления; в худшем случае, он претендует на систему. Но это у него, как правило, заемное: от среды, от общественного устройства, от занятий философией в нежном возрасте. Ничто не убеждает художника более в случайности средств, которыми он пользуется для достижения той или иной — пусть даже и постоянной — цели, нежели самый творческий прцесс, процесс сочинительства. Стихи, по слову Ахматовой, действительно растут из сора; корни прозы — не более благородны.

II

Если искусство чему-то и учит (и художника — в первую голову), то именно частности человеческого существования. Будучи наиболее древней — и наиболее буквальной — формой частного предпринимательства, оно вольно или невольно поощряет в человеке именно его ощущение индивидуальности, уникальности, отдельности — превращая его из общественного животного в личность. Многое можно разделить: хлеб, ложе, убеждения, возлюбленную — но не стихотворение, скажем, Райнера Марии Рильке. Произведения искусства, литературы в особенности и стихотворение в частности обращаются к человеку тет-а-тет, вступая с ним в прямые, без посредников, отношения. За это-то и недолюбливают искусство вообще, литературу в особенности и поэзию в частности ревнители всеобщего блага, повелители масс, глашатаи исторической необходимости. Ибо там, где прошло искусство, где прочитано стихотворение, они обнаруживают на месте ожидаемого согласия и единодушия — равнодушие и разноголосие, на месте решимости к действию — невнимание и брезгливость. Иными словами, в нолики, которыми ревнители общего блага и повелители масс норовят оперировать, искуство вписывает “точку-точку-запятую с минусом”, превращая каждый нолик в пусть не всегда привлекательную, но человеческую рожицу.
Великий Баратынский, говоря о своей Музе, охарактеризовал ее как обладающую “лица необщим выраженьем”. В приобретении этого необщего выражения и состоит, видимо, смысл индивидуального существования, ибо к необщности этой мы подготовлены уже как бы генетически. Независимо от того, является человек писателем или читателем, задача его состоит в том, чтобы прожить свою собственную, а не навязанную или предписанную извне, даже самым благородным образом выглядящую жизнь. Ибо она у каждого из нас только одна, и мы хорошо знаем, чем все это кончается. Было бы досаднно израсходовать этот единственный шанс на повторение чужой внешности, чужого опыта, на тавтологию — тем более обидно, что глашатаи исторической необходимости, по чьему наущению человек на тавтологию эту готов согласиться, в гроб с ним вместе не лягут и спасибо не скажут.
Язык и, думается, литература — вещи более древние, неизбежные, долговечные, чем любая форма общественной организации. Негодование, ирония или безразличие, выражаемое литературой по отношению к государству, есть, по существу, реакция постоянного, лучше сказать — бесконечного, по отношению к временному, ограниченному. По крайней мере, до тех пор пока государство позволяет себе вмешиваться в дела литературы, литература имеет право вмешиваться в дела государства. Политическая система, форма общественного устройства, как всякая система вообще, есть, по определению, форма прошедшего времени, пытающаяся навязать себя настоящему (а зачастую и будущему), и человек, чья профессия язык, — последний, кто может позволить себе позабыть об этом. Подлинной опасностью для писателя является не только возможность (часто реальность) преследований со стороны государства, сколько возможность оказаться загипнотизированным его, государства, монструозными или претерпевающими изменения к лучшему — но всегда временными — очертаниями.
Философия государства, его этика, не говоря уже о его эстетике — всегда “вчера”; язык, литература — всегда “сегодня” и часто — особенно в случае ортодоксальности той или иной системы — даже и “завтра”. Одна из заслуг литературы и состоит в том, что она помогает человеку уточнить время его существования, отличить себя в толпе как предшественников, так и себе подобных, избежать тавтологии, то есть участи, известной иначе под почетным названием “жертвы истории”. Искуство вообще и литература в частности тем и замечательно, тем и отличается от жизни, что всегда бежит повторения. В обыденной жизни вы можете рассказать один и тот же анекдот трижды и трижды, вызвав смех, оказаться душою общества. В искусстве подобная форма поведения именуется “клише”. Искусство есть орудие безоткатное, и развитие его определяется не индивидуальностью художника, но динамикой и логикой самого материала, предыдущей историей средств, требующих найти (или подсказывающих) всякий раз качественно новое эстетическое решение. Обладающее собственной генеалогией, динамикой, логикой и будущим, искусство не синонимично, но, в лучшем случае, параллельно истории, и способом его существования является создание всякий раз новой эстетической реальности. Вот почему оно часто оказывается “впереди прогресса”, впереди истории, основным инструментом которой является — не уточнить ли нам Маркса? — именно клише.
На сегодняшний день чрезвычайно распространено утверждение, будто писатель, поэт в особенности, должен пользоваться в своих произведениях языком улицы, языком толпы. При всей своей кажущейся демократичности и и осязаемых практических выгодах для писателя, утверждение это вздорно и представляет собой попытку подчинить искусство, в данном случае литературу, истории. Только если мы решили, что “сапиенсу” пора остановиться в своем развитии, литературе следует говорить на языке народа. В противном случае народу следует говорить на языке литературы. Всякая новая эстетическая реальность уточняет для человека реальность этическую. Ибо эстетика — мать этики; понятие “хорошо” и “плохо” — понятия прежде всего эстетические, предваряющие категории “добра” и “зла”. В этике не “все позволено” потому, что в эстетике не “все позволено”, потому что количество цветов в спектре ограничено. Несмышленый младенец, с плачем отвергающий незнакомца или, наоборот, тянущийся к нему, отвергает его или тянется к нему, инстинктивно совершая выбор эстетический, а не нравственный.
Эстетический выбор всегда индивидуален, и эстетическое переживание — всегда переживание частное. Всякая новая эстетическая реальность делает человека, ее переживаюшего, лицом еще более частным, и частность эта, обретающая порою форму литературного (или какого-либо другого) вкуса, уже сама по себе может оказаться если не гарантией, то хотя бы формой защиты от порабощения. Ибо человек со вкусом, в частности литературным, менее восприимчив к повторам и ритмическим заклинаниям, свойственным любой форме политической демагогии. Дело не столько в том, что добродетель не является гарантией шедевра, сколько в том, что зло, особенно политическое, всегда плохой стилист. Чем богаче эстетический опыт индивидуума, чем тверже его вкус, тем четче его нравственный выбор, тем он свободнее — хотя, возможно, и не счастливее.
Именно в этом, скорее прикладном, чем платоническом смысле следует понимать замечание Достоевского, что “красота спасет мир”, или высказывание Мэтью Арнольда, что “нас спасет поэзия”. Мир, вероятно, спасти уже не удастся, но отдельного человека всегда можно. Эстетическое чутье в человеке развивается весьма стремительно, ибо, даже не полностью отдавая себе отчет в том, чем он является и что ему на самом деле необходимо, человек, как правило, инстинктивно знает, что ему не нравится и что его не устраивает. В антропологическом смысле, повторяю, человек является существом эстетическим прежде, чем этическим. Искусство поэтому, в частности литература, не побочный продукт видового развития, а ровно наоборот. Если тем, что отличает нас от прочих представителей животного царства, является речь, то литература, и в частности, поэзия, будучи высшей формой словестности, представляет собою, грубо говоря, нашу видовую цель.
Я далек от идеи поголовного обучения стихосложению и композиции; тем не менее, подразделение людей на интеллигенцию и всех остальных представляется мне неприемлемым. В нравственном отношении подразделение это подобно подразделению общества на богатых и нищих; но, если для существования социального неравенства еще мыслимы какие-то чисто физические, материальные обоснования, для неравенства интеллектуального они немыслимы. В чем-чем, а в этом смысле равенство нам гарантировано от природы. Речь идет не об образовании, а об образовании речи, малейшая приближенность которой чревата вторжением в жизнь человека ложного выбора. Сушествование литературы подразумевает существование на уровне литературы — и не только нравственно, но и лексически. Если музыкальное произведение еще оставляет человеку возможность выбора между пассивной ролью слушателя и активной исполнителя, произведение литературы — искусства, по выражению Монтале, безнадежно семантического — обрекает его на роль только исполнителя.
В этой роли человеку выступать, мне кажется, следовало бы чаще, чем в какой-либо иной. Более того, мне кажется, что роль эта в результате популяционного взрыва и связанной с ним все возрастающей атомизацией общества, т. е. со все возрастающей изоляцией индивидуума, становится все более неизбежной. Я не думаю, что я знаю о жизни больше, чем любой человек моего возраста, но мне кажется, что в качестве собеседника книга более надежна, чем приятель или возлюбленная. Роман или стихотворение — не монолог, но разговор писателя с читателем — разговор, повторяю, крайне частный, исключающий всех остальных, если угодно — обоюдно мизантропический. И в момент этого разговора писатель равен читателю, как, впрочем, и наоборот, независимо от того, великий он писатель или нет. Равенство это — равенство сознания, и оно остается с человеком на всю жизнь в виде памяти, смутной или отчетливой, и рано или поздно, кстати или некстати, определяет поведение индивидуума. Именно это я имею в виду, говоря о роли исполнителя, тем более естественной, что роман или стихотворение есть продукт взаимного одиночества писателя и читателя.
В истории нашего вида, в истории “сапиенса”, книга — феномен антропологический, аналогичный по сути изобретению колеса. Возникшая для того, чтоб дать нам представление не столько о наших истоках, сколько о том, на что “сапиенс” этот способен, книга является средством перемещения в пространстве опыта со скоростью переворачиваемой страницы. Перемещение это, в свою очередь, как всякое перемещение, оборачивается бегством от общего знаменателя, от попытки навязать знаменателя этого черту, не поднимавшуюся ранее выше пояса, нашему сердцу, нашему сознанию, нашему воображению. Бегство это — бегство в сторону необщего выражения лица, в сторону числителя, в сторону личности, в сторону частности. По чьему бы образу и подобию мы не были созданы, нас уже пять миллиардов, и другого будущего, кроме очерченного искусством, у человека нет. В противоположном случае нас ожидает прошлое — прежде всего, политическое, со всеми его массовыми полицейскими прелестями.
Во всяком случае положение, при котором искусство вообще и литература в частности является достоянием (прерогативой) меньшинства, представляется мне нездоровым и угрожающим. Я не призываю к замене государства библиотекой — хотя мысль эта неоднократно меня посещала — но я не сомневаюсь, что, выбирай мы наших властителей на основании их читательского опыта, а не основании их политических программ, на земле было бы меньше горя. Мне думается, что потенциального властителя наших судеб следовало бы спрашивать прежде всего не о том, как он представляет себе курс иностранной политики, а о том, как он относится к Стендалю, Диккенсу, Достоевскому. Хотя бы уже по одному тому, что насущным хлебом литературы является именно человеческое разнообразие и безобразие, она, литература, оказывается надежным противоядием от каких бы то ни было — известных и будущих — попыток тотального, массового подхода к решению проблем человеческого существования. Как система нравственного, по крайней мере, страхования, она куда более эффективна, нежели та или иная система верований или философская доктрина.
Потому что не может быть законов, защищающих нас от самих себя, ни один уголовный кодекс не предусматривает наказаний за преступления против литературы. И среди преступлений этих наиболее тяжким является не цензурные ограничения и т. п., не предание книг костру. Существует преступление более тяжкое — пренебрежение книгами, их не-чтение. За преступление это человек расплачивается всей своей жизнью: если же преступление это совершает нация — она платит за это своей историей. Живя в той стране, в которой я живу, я первый готов был бы поверить, что существует некая пропорция между материальным благополучием человека и его литературным невежеством; удерживает от этого меня, однако, история страны, в которой я родился и вырос. Ибо сведенная к причинно-следственному минимуму, к грубой формуле, русская трагедия — это именно трагедия общества, литература в котором оказалась прерогативой меньшинства: знаменитой русской интеллигенции.
Мне не хочется распространяться на эту тему, не хочется омрачать этот вечер мыслями о десятках миллионов человеческих жизней, загубленных миллионами же, — ибо то, что происходило в России в первой половине XX века, происходило до внедрения автоматического стрелкового оружия — во имя торжества политической доктрины, несостоятельность которой уже в том и состоит, что она требует человеческих жертв для своего осуществления. Скажу только, что — не по опыту, увы, а только теоретически — я полагаю, что для человека, начитавшегося Диккенса, выстрелить в себе подобного во имя какой бы то ни было идеи затруднительнее, чем для человека, Диккенса не читавшего. И я говорю именно о чтении Диккенса, Стендаля, Достоевского, Флобера, Бальзака, Мелвилла и т.д., т.е. литературы, а не о грамотности, не об образовании. Грамотный-то, образованный-то человек вполне может, тот или иной политический трактат прочтя, убить себе подобного и даже испытать при этом восторг убеждения. Ленин был грамотен, Сталин был грамотен, Гитлер тоже; Мао Цзедун, так тот даже стихи писал; список их жертв, тем не менее, далеко превышает список ими прочитанного.
Однако, перед тем как перейти к поэзии, я хотел бы добавить, что русский опыт было бы разумно рассматривать как предостережение хотя бы уже потому, что социальная структура Запада в общем до сих пор аналогична тому, что существовало в России до 1917 года. (Именно этим, между прочим, объясняется популярность русского психологического романа XIX века на Западе и сравнительный неуспех современной русской прозы. Общественные отношения, сложившиеся в России в XX веке, представляются, видимо, читателю не менее диковинными, чем имена персонажей, мешая ему отождествить себя с ними.) Одних только политических партий, например, накануне октябрьского переворота 1917 года в России существовало уж никак не меньше, чем существует сегодня в США или Великобритании. Иными словами, человек бесстрастный мог бы заметить, что в определенном смысле XIX век на Западе еще продолжается. В России он кончился; и если я говорю, что он кончился трагедией, то это прежде всего из-за количества человеческих жертв, которые повлекла за собой наступившая социальная и хронологическая перемена. В настоящей трагедии гибнет не герой — гибнет хор.

III

Хотя для человека, чей родной язык — русский, разговоры о политическом зле столь же естественны, как пищеварение, я хотел бы теперь переменить тему. Недостаток разговоров об очевидном в том, что они развращают сознание своей легкостью, своим легко обретаемым ощущением правоты. В этом их соблазн, сходный по своей природе с соблазном социального реформатора, зло это порождающего. Осознание этого соблазна и отталкивание от него в определенной степени ответственны за судьбы многих моих современников, не говоря уже о собратьях по перу, ответственны за литературу, из-под их перьев возникшую. Она, эта литература, не была бегством от истории, ни заглушением памяти, как это может показаться со стороны. “Как можно сочинять музыку после Аушвица?” — вопрошает Адорно, и человек, знакомый с русской историей, может повторить тот же вопрос, заменив в нем название лагеря, — повторить его, пожалуй, с большим даже правом, ибо количество людей, сгинувших в сталинских лагерях, далеко превосходит количество сгинувших в немецких. “А как после Аушвица можно есть ланч?” — заметил на это как-то американский поэт Марк Стрэнд. Поколение, к которому я принадлежу, во всяком случае, оказалось способным сочинить эту музыку.
Это поколение — поколение, родившееся именно тогда, когда крематории Аушвица работали на полную мощность, когда Сталин пребывал в зените богоподобной, абсолютной, самой природой, казалось, санкционированной власти, явилось в мир, судя по всему, чтобы продолжить то, что теоретически должно было прерваться в этих крематориях и в безымянных общих могилах сталинского архипелага. Тот факт, что не все прервалось, — по крайней мере в России, — есть в немалой мере заслуга моего поколения, и я горд своей к нему принадлежностью не в меньшей мере, чем тем, что я стою здесь сегодня. И тот факт, что я стою здесь сегодня, есть признание заслуг этого поколения перед культурой; вспоминая Мандельштама, я бы добавил — перед мировой культурой. Оглядываясь назад, я могу сказать, что мы начинали на пустом — точней, на пугающем своей опустошенностью месте, и что скорей интуитивно, чем сознательно, мы стремились именно к воссозданию эффекта непрерывности культуры, к восстановлению ее форм и тропов, к наполнению ее немногих уцелевших и часто совершенно скомпрометированных форм нашим собственным, новым или казавшимся нам таковым, современным содержанием.
Существовал, вероятно, другой путь — путь дальнейшей деформации, поэтики осколков и развалин, минимализма, пресекшегося дыхания. Если мы от него отказались, то вовсе не потому, что он казался нам путем самодраматизации, или потому, что мы были чрезвычайно одушевлены идеей сохранения наследственного благородства известных нам форм культуры, равнозначных в нашем сознании формам человеческого достоинства. Мы отказались от него, потому что выбор на самом деле был не наш, а выбор культуры — и выбор этот был опять-таки эстетический, а не нравственный. Конечно же, человеку естественнее рассуждать о себе не как об орудии культуры, но, наоборот, как об ее творце и хранителе. Но если я сегодня утверждаю противоположное, то это не потому, что есть определенное очарование в перефразировании на исходе XX столетия Плотина, лорда Шефтсбери, Шеллинга или Новалиса, но потому, что кто-кто, а поэт всегда знает, что то, что в просторечии именуется голосом Музы, есть на самом деле диктат языка; что не язык является его инструментом, а он — средством языка к продолжению своего существования. Язык же — даже если представить его как некое одушевленное существо (что было бы только справедливым) — к этическому выбору не способен.
Человек принимается за сочинение стихотворения по разным соображениям: чтоб завоевать сердце возлюбленной, чтоб выразить свое отношени к окружающей его реальности, будь то пейзаж или государсво, чтоб запечатлеть душевное состояние, в котором он в данный момент находится, чтоб оставить — как он думает в эту минуту — след на земле. Он прибегает к этой форме — к стихотворению — по соображениям, скорее всего, бессознательно-миметическим: черный вертикальный сгусток слов посреди белого листа бумаги, видимо, напоминает человеку о его собственном положении в мире, о пропорции пространствак его телу. Но независимо от соображений, по которым он берется за перо, и независимо от эффекта, производимого тем, что выходит из под его пера, на его аудиторию, сколь бы велика или мала она ни была, — немедленное последствие этого предприятия — ощущение вступления в прямой контакт с языком, точнее — ощущение немедленного впадения в зависимость от оного, от всего, что на нем уже высказано, написано, осуществлено.
Зависимость эта — абсолютная, деспотическая, но она же и раскрепощает. Ибо, будучи всегда старше, чем писатель, язык обладает еще колоссальной центробежной энергией, сообщаемой ему его временным потенциалом — то есть всем лежащим впереди временем. И потенциал этот определяется не столько количественным составом нации, на нем говорящей, хотя и этим тоже, сколько качеством стихотворения, на нем сочиняемого. Достаточно вспомнить авторов греческой или римской античности, достаточно вспомнить Данте. Создаваемое сегодня по-русски или по-английски, например, гарантирует существование этих языков в течение следующего тысячелетия. Поэт, повторяю, есть средство существования языка. Или, как сказал великий Оден, он — тот, кем язык жив. Не станет меня, эти строки пишущего, не станет вас, их читающих, но язык, на котором они написаны и на котором вы их читаете, останется не только потому, что язык долговечнее человека, но и потому, что он лучше приспособлен к мутации.
Пишущий стихотворение, однако, пишет его не потому, что он рассчитывает на посмертную славу, хотя он часто и надеется, что стихотворение его переживет, пусть не надолго. Пишущий стихотворение пишет его потому, что язык ему подсказывает или просто диктует следующую строчку. Начиная стихотворения, поэт, как правило, не знает, чем оно кончится, и порой оказывается очень удивлен тем, что получилось, ибо часто получается лучше, чем он предполагал, часто мысль его заходит дальше, чем он расчитывал. Это и есть тот момент, когда будущее языка вмешивается в его настоящее. Существуют, как мы знаем, три метода познания: аналитический, интуитивный и метод, которым пользовались библейские пророки — посредством откровения. Отличие поэзии от прочих форм литературы в том, что она пользуется сразу всеми тремя (тяготея преимущественно ко второму и третьему), ибо все три даны в языке; и порой с помощью одного слова, одной рифмы пишущему стихотворение удается оказаться там, где до него никто не бывал, — и дальше, может быть, чем он сам бы желал. Пишущий стихотворение пишет его прежде всего потому, что стихотворение — колоссальный ускоритель сознания, мышления, мироощущения. Испытав это ускорение единожды, человек уже не в состоянии отказаться от повторения этого опыта, он впадает в зависимость от этого процесса, как впадают в зависимость от наркотиков или алкоголя. Человек, находящийся в подобной зависимости от языка, я полагаю, и называется поэтом.

(C) The Nobel Foundation. 1987.

იოსიფ ბროდსკი - Joseph Brodsky

იოსიფ ბროდსკი – Joseph Brodsky (1940 – 1996)

“ანდრეი პლატონოვის “ქვაბულის” ბოლოსიტყვაობა”

თარგმნა მალხაზ ხარბედიამ

სამოთხის იდეა ადამიანური აზროვნების ლოგიკურ დასასრულს წარმოადგენს იმ გაგებით, რომ უფრო შორს ეს აზროვნება ვერ მიდის; რადგანაც აღარაფერია სამოთხის მიღმა, აღარაფერი ხდება. და ამიტომაც შეიძლება ითქვას, რომ სამოთხე – ჩიხია; ესაა უკანასკნელი თვალის შევლება სივრცეზე, საგნის დასასრული, მთის მწვერვალი, პიკი, საიდანაც ვეღარსად გადააბიჯებ, მხოლოდ ქრონოსში – სწორედ ამიტომაც შემოჰყავთ ხოლმე მარადიული ცხოვრების ცნება. იგივე შეიძლება ითქვას ჯოჯოხეთის შესახებაც.

ჩიხში ყოფიერება არაფრით არაა შეზღუდული და თუკი წარმოვიდგენთ, რომ იგი იქაც განსაზღვრავს ცნობიერებას და თავის საკუთარ ფსიქოლოგიას უდებს სათავეს, აღმოჩნდება, რომ ეს ფსიქოლოგია, უპირველეს ყოვლისა, ენაში გამოიხატება. საერთოდ, უნდა აღინიშნოს, რომ სასურველ თუ უკვე მოპოვებულ უტოპიაზე საუბრების პირველ მსხვერპლად გრამატიკა იქცევა ხოლმე, რადგანაც ენა, როცა აზრს ვერ მისდევს, კავშირებით კილოში ინთქმება და ზედროული კატეგორიებისა და კონსტრუქციებისკენ ილტვის; ამის შედეგად, ყველაზე მარტივ არსებით სახელებსაც ფეხქვეშ ნიადაგი ეცლებათ და მათ გარშემო პირობითობის ორეოლი ჩნდება.

ჩემი აზრით, ამგვარია ანდრეი პლატონოვის ენა. წარმატებით შეიძლება ითქვას, რომ მას რუსული ენა აზრობრივ ჩიხში შეჰყავს, ან (უფრო ზუსტად) თავად ენაში ამჟღავნებს ჩიხის ფილოსოფიას. თუკი ეს გამონათქვამი სანახევროდ მაინცაა მართებული, მაშინ პლატონოვი ჩვენი დროის უდიდეს მწერლად უნდა ვაღიაროთ, რადგანაც გრამატიკაში აბსურდის არსებობა პირად ტრაგედიაზე კი არა, მთლიანად ადამიანური რასის ტრაგედიაზე მიანიშნებს.

ჩვენს დროში მიღებული არაა მწერლის განხილვა სოციალური კონტექსტისგან მოწყვეტით და პლატონოვიც ყველაზე შესაფერისი ობიექტი იქნებოდა ამგვარი ანალიზისთვის, რომ არა ენისადმი მისი დამოკიდებულება, რომელიც გასცდა იმ უტოპიის (რუსეთში სოციალიზმის მშენებლობა) საზღვრებს, რისი მოწმეცა და მემატიანეც პლატონოვი იყო “ქვაბულში”. “ქვაბული” ძალზე პირქუში ნაწარმოებია და მკითხველი დათრგუნული ხურავს წიგნს. იმ მომენტში ფსიქიკური ენერგიის ფიზიკურად გარდაქმნის შესაძლებლობა რომ ყოფილიყო, წიგნის წაკითხვის შემდეგ, პირველ რიგში, არსებული მსოფლიო წყობა უნდა დაგვენგრია და ახალი დროება გამოგვეცხადებინა.

ეს, რა თქმა უნდა, არ ნიშნავს, რომ პლატონოვი ამ უტოპიის (რეჟიმის, კოლექტივიზაციისა და ა.შ.) მტერი იყო. ერთადერთი, რაც სერიოზულად შეიძლება ითქვას პლატონოვის სოციალური კონტექსტის შესახებ, ის გახლავთ, რომ იგი ამ უტოპიის ენაზე წერდა, თავისი ეპოქის ენაზე; და ყოფიერების არცერთი ფორმა არ ახდენს ცნობიერების დეტერმინირებას ისე, როგორც ენა. მაგრამ თანამედროვეთაგან განსხვავებით – ბაბელი, პილნიაკი, ოლეშა, ზამიატინი, ბულგაკოვი, ზოშჩენკო, რომლებიც მეტ-ნაკლებად სტილისტური გურმანობით იყვნენ დაკავებული, ანუ ყოველი მათგანი ენას თავისი წესებით ეთამაშებოდა (ეს კი, ბოლოს და ბოლოს, ესკაპიზმის ერთგვარი ფორმაა) – პლატონოვმა თავი დაუმორჩილა ეპოქის ენას, ერთხელ ჩაიხედა მასში და ისეთი სიღრმეები დაინახა, რომ აღარ შეეძლო ლიტერატურის ზედაპირზე ელივლივა, ეხლართა სიუჟეტი ან გატაცებულიყო ტიპოგრაფიული ძიებებითა და სტილისტური მაქმანებით.

რა თქმა უნდა, თუკი პლატონოვის სტილის გენეალოგიის გარკვევას შევეცდებით, აუცილებლად მოგვიწევს გავიხსენოთ წმინდანთა ცხოვრებანი, ლესკოვი თავისი ანდრეზულობით და დოსტოევსკი გაუთავებელი ბიუროკრატიზმებით. მაგრამ პლატონოვის შემთხვევაში საუბარი არაა მემკვიდრეობითობაზე, ან რუსული ლიტერატურის ტრადიციებზე, არამედ იმის შესახებ, თუ როგორაა იგი დამოკიდებული რუსული ენის სინთეტიკურ (უფრო ზუსტად, არაანალიტიკურ) არსზე და იგი – ხშირად წმინდა ფონეტიკური ალუზიების ხარჯზე – ყოველგვარ რეალურ შინაარსს მოკლებული ცნებების გაჩენას განაპირობებს. პლატონოვს ყველაზე ელემენტარული ხერხებითაც რომ ესარგებლა, მისი “მესიჯი” მაინც ქმედითი იქნებოდა და ქვემოთ ვიტყვი, რატომაც. მაგრამ მისი მთავარი იარაღი ინვერსია იყო; იგი სრულიად ინვერსიულ ენაზე წერდა; უფრო ზუსტად – ენისა და ინვერსიის ცნებებს შორის პლატონოვმა ტოლობის ნიშანი დასვა და ვერსიამ კი უფრო მეორეხარისხოვანი, დამხმარე როლი იკისრა. ამ აზრით პლატონოვის ერთადერთ რეალურ მეზობლად, ენობრივი თვალსაზრით, მე “სტოლბცი”-ს პერიოდის ზაბოლოცკის დავასახელებდი.

თუკი კაპიტან ლებიადკინის ტარაკანაზე დაწერილი ლექსის გამო დოსტოევსკი პირველ აბსურდისტად შეგვიძლია მივიჩნიოთ, უროსმცემელი დათვის სცენის გამო პლატონოვი პირველ სერიოზულ სიურეალისტად უნდა ვაღიაროთ. პირველს ვამბობ კაფკას მიუხედავად, რადგანაც სიურეალიზმი სულაც არაა ესთეტიკური კატეგორია, რომელიც ჩვენს წარმოდგენაში, როგორც წესი, ინდივიდუალისტურ მსოფლხედვას უკავშირდება, არამედ ფილოსოფიური ცოფის ფორმაა, ჩიხის ფსიქოლოგიის პროდუქტი. პლატონოვი არ იყო ინდივიდუალისტი, პირიქით: მისი ცნობიერება მასობრიობითა და მომხდარის აბსოლუტურად იმპერსონალური ხასიათით იყო დეტერმინირებული. ამიტომაც მისი სიურეალიზმიც ზეპიროვნულია, ფოლკლორულია და გარკვეული თვალსაზრისით, ახლოსაა ანტიკურ (ანუ ნებისმიერ) მითოლოგიასთან, სიურეალიზმის კლასიკურ ფორმას რომ წარმოადგენს. აბსურდის ფილოსოფიის გამომხატველებად პლატონოვთან ეგოცენტრული ინდივიდუუმები კი არ გვევლინებიან, რომელთაც თავად ღმერთი და ლიტერატურული ტრადიცია ამარაგებს კრიზისული ცნობიერებით, არამედ ტრადიციულად უსულო მასა, და ამის გამო ეს ფილოსოფია უფრო დამაჯერებელი და თავისი მასშტაბითაც აუტანელი ხდება. კაფკასგან, ჯოისისგან, ან ვთქვათ, ბეკეტისგან განსხვავებით, თავიანთი “ალტერ ეგო”-ების სრულიად ბუნებრივ ტრაგედიებზე რომ მოგვითხრობენ, პლატონოვი ერის შესახებ გვიამბობს, რომელიც, გარკვეულწილად, თავის ენას შეეწირა მსხვერპლად, უფრო სწორად, თავად ენის ამბავს გვიყვება. ამ ენამ ფიქტიური სამყარო შექმნა, რის გამოც გრამატიკულ დამოკიდებულებაში გადავარდა.

მე მგონი, ამიტომაა შეუძლებელი პლატონოვის თარგმნა და გარკვეული თვალსაზრისით გაუმართლა კიდეც იმ ენას, რომელზედაც მას ვერ თარგმნიან. და მაინც, უნდა მივესალმოთ ამ ენის აღდგენის, ხელახლა შექმნის ნებისმიერ ცდას, ენისა, რომელიც დროის, სივრცის, თავად ცხოვრებისა და სიკვდილის კომპრომეტირებას ახდენს – უნდა მივესალმოთ არა “კულტურის” მოსაზრებათა გამო, არამედ მხოლოდ იმიტომ, რომ ჩვენ, ბოლოს და ბოლოს, სწორედ ამ ენაზე ვლაპარაკობთ.

მალხაზ ხარბედია – Malkhaz Kharbedia

© “არილი”

იოსიფ ბროდსკი - Joseph Brodsky

იოსიფ ბროდსკი – Joseph Brodsky (1940 – 1996)

“ერთეულზე უფრო მცირე”

თარგმანი რუსულიდან – ზურაბ გოცირიძე

ყველა ცდა წარსულის გაცოცხლებისა თავისი უიმედობით ცხოვრების არსში წვდომის მცდელობებს წააგავს. თავს ჩვილად გრძნობ, რომელიც კალათბურთის ბურთის დაჭერას ლამობს, ის კი ხელიდან უსხლტება. ჩემი ცხოვრებიდან ბევრი არაფერი მახსოვს, რაც მახსოვს, არც ისე მნიშვნელოვანია. აზრთა უმეტესობის მნიშვნელობა, რომლებიც ოდესღაც მომსვლია თავში, იმ დროით შემოიფარგლება, როცა ისინი წარმოიშვა. თუ ასე არ არის, უეჭველია, რომ უკვე ვიღაცას შესძლებია მათი უკეთ გადმოცემა. მწერლის ბიოგრაფია მისი ენის სტილია. მაგალითად, მახსოვს, ათი-თერთმეტი წლის ასაკში თავში მომივიდა აზრი იმის შესახებ, რომ მარქსის გამონათქვამი: „ყოფიერება განსაზღვრავს ცნობიერებას“ სწორია მხოლოდ მანამ, სანამ ცნობიერება გაუცხოების ხელოვნებას დაეუფლება; შემდეგ კი ცნობიერება დამოუკიდებელი ხდება და ხელეწიფება არსებობის როგორც რეგულირება, ასევე იგნორირებაც. ეს უდავოდ აღმოჩენა იყო ამ ასაკისთვის, მაგრამ არა მგონია, ამის აღნიშვნა ღირდეს. დარწმუნებულიც ვარ, სხვებმა უკეთ მოახერხეს ამის ფორმულირება. განა ამდენად არსებითია, ვინ გაშიფრა პირველმა სულიერი ლურსმული, რომლის შესანიშნავ ნიმუშსაც „ყოფიერება განსაზღვრავს ცნობიერებას“ წარმოადგენს? ასე რომ, მე ამას ვწერ არა იმიტომ, რომ ცხოვრების ქრონიკა დავაზუსტო (ასეთი რამ არ არსებობს, ან თუ არსებობს, უმნიშვნელოა და, მაშასადამე, ჯერ არ დამახინჯებულა), არამედ იმ ჩვეულებრივი, უბრალო მიზეზის გამო, რატომაც საერთოდ წერს მწერალი: რომ ენას შეუძახოს, ან საკუთარ თავს, ენის მეშვეობით. ამ შემთხვევაში — უცხო ენის. რაც მაგონდება, ის მცირედიც მეტად მოკლდება, რადგან ყველაფერს ინგლისურად ვიხსენებ.
დასაწყისისთვის ჩემი მეტრიკა უნდა მოვიშველიო, სადაც ნათქვამია, რომ მე 1940 წლის 24 მაისს დავიბადე რუსეთში, ლენინგრადში. თუმცა ქალაქის, რომელსაც დიდი ხანია ხალხში პიტერს ეძახიან, ეს სახელწოდება გულს მირევს. არსებობს ძველი ორსტრიქონიანი ლექსი: „ჩნფჰსქ Gბნტჰ _ ,ჯრფ გჯდსნტჰ“ (ბებერ პიტერს გვერდები გასცვეთია). ეროვნულ ცნობიერებაში ეს ქალაქი უთუოდ ლენინგრადია: მისი შიგთავსის უხამსობის ზრდასთან ერთად, ის სულ უფრო მეტად იქცევა ლენინგრადად. გარდა ამისა, რუსული ყურისთვის სიტყვა „ლენინგრადი“ დღეს ისევე ნეიტრალურად ჟღერს, როგორც სიტყვა „მშენებლობა“ ან „ძეხვი“. მე კი მაინც ვარჩევ, რომ იგი პიტერად მოვიხსენიო, რადგანაც მახსოვს დრო, როცა ის არ ჰგავდა ლენინგრადს — ეს იყო ომის შემდეგ. ნატყვიარი და დაბომბილი, რუხი და მომწვანო ფასადები, უსასრულო, ცარიელი ქუჩები, კანტიკუნტად მოსიარულე ადამიანებითა და ავტომობილებით; მშიერი იერით და ამის გამო ნაკვთების მეტი მკაფიობითა და, თუ გნებავთ, კეთილშობილებით შემკული. გამხდარი, მკაცრი სახე და მისი ჩაბნელებული ფანჯრების თვალებით არეკლილი მდინარის აბსტრაქტული ბზინვა. გადარჩენილს არ შეიძლება ლენინის სახელი უწოდო. ამ გოროზ, დაბზარულ ფასადებს მიღმა — ძველ პიანინოებს, გაცრეცილ ხალიჩებს, მტვრიან სურათებს, ბურჟუიკას გადარჩენილ ავეჯის ნარჩენებს (სკამები პირველები იღუპებოდნენ) შორის ნელ-ნელა გაღვივდა სიცოცხლე. მახსენდება, ამ ფასადებს შორის სკოლაში მიმავალი, თუ როგორ მოვყვებოდი ფანტაზიებს, თუ რა ხდებოდა შიგნით, ძველშპალერატყავებულ ოთახებში. უნდა ითქვას, რომ ამ ფასადებისა და ტალანების (კლასიკურის, მოდერნის სტილში, ეკლექტიკურის, კოლონებითა და პილასტრებით, მითური ცხოველებისა და ადამიანების ნაკვეთი თავებით), მათი ორნამენტებისა და აივნებს შეყუდებული კარიატიდებისგან, სადარბაზოთა ნიშებში ჩადგმული ტორსებისგან, ჩვენი სამყაროს შესახებ უფრო მეტი რამ შევიტყვე, ვიდრე შემდგომში ნებისმიერი წიგნიდან. რომი, ეგვიპტე — ყველა აქ იყო და ყველას საარტილერიო დაბომბვის კვალი აჩნდა. მდინარის ნაცრისფერმა სარკემ კი, რომელზეც ხანდახან დინების საწინააღმდეგოდ ბუქსირი ქშინავდა, უსასრულობასა და სტოიციზმზე მეტი რამ მიამბო, ვიდრე მათემატიკამ და ზენონმა.
ამ ყველაფერს ნაკლებად ჰქონდა კავშირი ლენინთან, რომელიც, ჩემი ვარაუდით, პირველი კლასიდან შემძულებოდა — არა იმდენად მისი პოლიტიკური ფილოსოფიისა და საქმიანობის (რაზეც შვიდი წლის ასაკში ნაკლები წარმოდგენა მქონდა), არამედ მისი ყველგან მყოფი გამოსახულებების გამო. ამ გამოსახულებებმა თითქმის ყველა სახელმძღვანელოს, საკლასო ოთახის კედლების, მარკების, ფულის და, ღმერთმა უწყის, კიდევ რისი, ოკუპირება მოახდინეს, აღბეჭდეს რა იგი სხვადასხვა ასაკსა და ცხოვრებისეულ ეტაპზე. იყო პატარა ლენინი, ქერა კულულებით. შემდეგ — ლენინი ცხოვრების მესამე და მეოთხე ათეულზე, მელოტშეპარული და დაძაბული, იმ უაზრო გამომეტყველებით, რომელსაც რადაც გინდა, იმად მიიჩნევ. სასურველია, მიზანსწრაფულობა იყოს. ეს სახე ნებისმიერ რუსს თან სდევს, სთავაზობს რა ადამიანის გარეგნობის გარკვეულ ნორმას, რამდენადაც სრულიად მოკლებულია ინდივიდუალობას (შესაძლოა, სწორედ ეს თავისებურების არქონა იძლევა საშუალებას, სრულიად განსხვავებული ვარიანტები ივარაუდო). მერე ხანში შესული ლენინი იყო, თხის წვერით, მუქ სამეულში გამოწყობილი. იშვიათად — გაღიმებული, უფრო მეტად კი ჯავშნოსანზე ან რომელიმე პარტიული ყრილობის ტრიბუნაზე მდგომი, გაშლილი ხელით მასებს რომ მოუწოდებს.
იყო ვარიანტები: ლენინი მუშური კეპითა და ღილკილოში ჩაბნეული მიხაკით; ჟილეტში გამოწყობილი, საკუთარ კაბინეტში, კითხვის ან წერის პროცესში; ტბის პირას კუნძზე ჩამომჯდარი, თავის „აპრილის თეზისებს“ ან კიდევ სხვა რაიმე ბოდვას რომ წერს ბუნების წიაღში. და ბოლოს: ლენინი სამხედრო ფრენჩში, ბაღში, სკამზე, სტალინთან ერთად. ერთადერთ კაცთან, ვინც მას საკუთარი ბეჭდვითი გამოსახულებების რაოდენობით გადააჭარბა. მაგრამ სტალინი მაშინ ცოცხალი იყო, ლენინი კი — მკვდარი, და უკვე მხოლოდ ამიტომ: „კარგი“. — რადგანაც წარსულს ეკუთვნოდა, ანუ ისტორიასაც დაემკვიდრებინა იგი და ბუნებასაც. სტალინი — მხოლოდ ბუნებას ან პირიქით.
ვფიქრობ, ამ სურათების არშემჩნევა რომ ვისწავლე, გამოთიშვის ხელოვნებაში პირველი გაკვეთილი ავითვისე. გაუცხოების გზაზე პირველი ნაბიჯი გადავდგი. შემდეგ სხვა ნაბიჯებიც იყო. ფაქტობრივად, ჩემი ცხოვრება შეიძლება განიხილო, როგორც ამ ცხოვრების ყველაზე აბეზარი გამოვლინებებისგან გაქცევის დაუსრულებელი მცდელობა. უნდა ითქვას, რომ ამ მხრივ საკმაოდ შორს წავედი, შესაძლოა, ზედმეტად შორსაც კი. ყველაფერი, რასაც გამეორებადობის სუნი სდიოდა, საკუთარი თავის კომპრომეტაციას ნიშნავდა და უნდა მოშორებულიყო. ეს ეხებოდა ფრაზებს, ხეებს, გარკვეული ტიპის ადამიანებს, ხანდახან — ფიზიკურ ტკივილს. ამან უამრავ ადამიანთან ურთიერთობაზე იქონია გავლენა. გარკვეულწილად, ლენინის მადლობელიც კი ვარ. ყველაფერს ტირაჟირებულს ერთგვარ პროპაგანდად აღვიქვამდი. ვგონებ, საგნებზე ასეთმა შეხედულებამ კოლოსალურად დააჩქარა მოვლენათა ტევრში გაგნების პროცესი, თანმხლები ქედმაღლობით.
სულაც არ მწამს იმისა, რომ ხასიათის ყველა თავისებურების გასაღები ბავშვობაში უნდა ეძებო. რუსების სამი თაობა კომუნალურ ბინებსა და ვიწრო ოთახებში ცხოვრობდა და როცა ჩვენი მშობლები სიყვარულს ეძლეოდნენ, ჩვენ თავს მოვიმძინარებდით ხოლმე. შემდეგ იყო ომი, შიმშილი, დაღუპული ან დასახიჩრებული მამები, გაუხეშებული დედები, ოფიციალური სიცრუე სკოლაში და არაოფიციალური — სახლში. მკაცრი ზამთრები, შეუხედავი ტანსაცმელი, ბანაკებში ჩვენი სველი ზეწრების საჯაროდ გამოფენა და მსგავსი ამბების სახალხოდ გარჩევა. შემდეგ, ბანაკში წითელი დროშა აღიმართებოდა ხოლმე. მერე რა? ბავშვობის სრულ მილიტარიზაციას, მთელ ამ ღვარძლიან იდიოტიზმს, ასაკისთვის შეუფერებელ სქესობრივ ლტოლვას (ათი წლისებს ჩვენი მასწავლებლები გვსურდა) დიდი გავლენა არ მოუხდენია ჩვენს ეთიკასა და ესთეტიკაზე, არც სიყვარულისა და ტანჯვის უნარზე. ამ ყველაფერს ვიხსენებ არა იმიტომ, რომ ქვეცნობიერის გასაღებად მიმაჩნია, და მით უფრო, არა იმიტომ, რომ რაიმე ნოსტალგია მაქვს ბავშვობისა. ვიხსენებ იმიტომ, რომ ეს აქამდე არასოდეს გამიკეთებია. იმიტომ, რომ მსურს, ზოგი მათგანი მაინც შევინახო, თუნდაც — ქაღალდზე. და კიდევ იმიტომ, რომ უკან მოხედვა უფრო კეთილშობილური საქმეა, ვიდრე — წინ ყურება. მარტივად რომ ვთქვათ, ხვალინდელი — ნაკლებად მიმზიდველია, ვიდრე გუშინდელი. რატომღაც წარსული ისე საზარლად მონოტონური არ მეჩვენება, როგორც მომავალი. მომავალი, მისი სიუხვის გამო — პროპაგანდა. ასევე — ბალახიც.
თქვენი ცნობიერების ჭეშმარიტი ისტორია პირველი სიცრუიდან იწყება. ჩემი მე მახსოვს. ეს სკოლის ბიბლიოთეკაში მოხდა, სადაც მკითხველის ბარათი უნდა შემევსო. მეხუთე პუნქტი, თავისთავად, „ეროვნება“ იყო. შვიდი წლისამ შესანიშნავად ვიცოდი, რომ ებრაელი ვიყავი, მაგრამ ბიბლიოთეკარს ვუთხარი, რომ არ ვიცოდი. საეჭვოდ გამოცოცხლებულმა ბიბლიოთეკარმა შემომთავაზა, სახლში წავსულიყავი და მშობლებისთვის მეკითხა. იქ აღარ მივბრუნებულვარ, თუმცა სხვა მრავალი ბიბლიოთეკის მკითხველი გავხდი, სადაც ზუსტად ისეთივე ბარათები იყო შესავსები. მე არ მრცხვენოდა იმისა, რომ ებრაელი ვარ. არც ამის აღიარების მეშინოდა. საკლასო ჟურნალში ჩვენი სახელებიც ეწერა, მშობლებისაც, მისამართებიც და ეროვნებაც. შესვენებისას მასწავლებელს პერიოდულად ჟურნალი მაგიდაზე „რჩებოდა“. და ჩვენც სვავებივით ვაცხრებოდით სწორედ ამ გვერდს; კლასში ყველამ იცოდა, რომ ებრაელი ვარ, მაგრამ შვიდი წლის ბიჭები დიდი ვერაფერი ანტისემიტები არიან. თანაც, საკმაოდ ღონიერი ვიყავი ჩემი ასაკისთვის, მუშტები კი მაშინ მთავარი არგუმენტი გახლდათ. მე საკუთრივ სიტყვისა „ებრაელი“ მრცხვენოდა — მისი შინაარსობრივი ნიუანსებისგან დამოუკიდებლად.
სიტყვის ბედი მის კონტექსტთა სიმრავლეზე, მისი გამოყენების სიხშირეზეა დამოკიდებული. ბეჭდვით რუსულ ენაში სიტყვა „ებრაელი“ ისევე იშვიათად გვხვდება, როგორც „წინხორციელება“ ან „აგორაფობია“. თავისი სტატუსით ის უახლოვდება საგინებელ სიტყვას ან ვენერიული დაავადების სახელწოდებას. შვიდი წლის ბავშვს საკმარისი ლექსიკური მარაგი აქვს იმისათვის, რომ ამ სიტყვის იშვიათობა შეიგრძნოს, ამდენად, საკუთარი თავის ასეთ სიტყვასთან გაიგივება არ სიამოვნებს. ის პროსოდიის გრძნობას შეურაცხყოფს. მახსოვს, რომ „ურიას“ გაგონება ყოველთვის უფრო მიადვილდებოდა. ის აშკარად შეურაცხმყოფელი იყო და ამიტომაც აზრს მოკლებული, ნიუანსებისგან თავისუფალი. ერთმარცვლიან სიტყვას რუსულ ენაში დიდი ფასი არ ადევს. მაგრამ როდესაც სუფიქსები, დაბოლოებები ან პრეფიქსები ერთვის, მაშინ კი ტყდება აყალმაყალი. ყველაფერი ეს იმიტომ კი არ ვთქვი, რომ თითქოს ნორჩ ასაკში ებრაელობის გამო ვიტანჯებოდი; უბრალოდ, ჩემი პირველი ტყუილი პიროვნების იდენტიფიკაციასთან იყო დაკავშირებული.
ურიგო დასაწყისი არ უნდა იყოს. რაც შეეხება ანტისემიტიზმს, როგორც ასეთს, მე ის ნაკლებად მეხებოდა, რადგანაც ძირითადად მასწავლებლებისგან მოდიოდა და ჩვენს ცხოვრებაში მათი უარყოფითი როლის განუყოფელ ასპექტად აღიქმებოდა. ზუსტად იმდენსავე ყურადღებას ვაქცევდი, რამდენსაც ცუდ ნიშნებს. კათოლიკე რომ ვყოფილიყავი, მათ უმეტესობას ჯოჯოხეთში დაწვას ვუსურვებდი. თუმცა ზოგიერთი მასწავლებელი სხვაზე უკეთესი იყო. მაგრამ რამდენადაც ისინი ყველანი ჩვენს ყოველდღიურობას განაგებდნენ, დიდად არც ვცდილობდით მათ განსხვავებას. მაინცდამაინც არც ისინი ასხვავებდნენ თავიანთ პატარა მონებს. ყველაზე მგზნებარე ანტისემიტურ შენიშვნაშიც კი უპიროვნო რუტინა იგრძნობოდა. რატომღაც არასოდეს არ შემეძლო, სერიოზულად აღმექვა სიტყვიერი თავდასხმები. მით უმეტეს, ასაკით ასე შორს მყოფი ადამიანებისგან. როგორც ჩანს, ჩემი მშობლების დიატრიბებს გვარიანად გავეკაჟებინე. ყველაფერთან ერთად, ზოგიერთი მასწავლებელი თავად იყო ებრაელი, და მათი არანაკლებ მეშინოდა, ვიდრე წმინდა სისხლის რუსების. ეს პიროვნების დამცირების მხოლოდ ერთი მაგალითია, რომელიც ენასთან ერთად (სადაც ზმნები და არსებითი სახელები იმდენად თავისუფლად ენაცვლებიან ერთმანეთს, რამდენად მეტ სითამამესაც გამოიჩენენ მათ აღსარევად), ჩვენში გრძნობათა იმგვარ ყოვლისმომცველ ამბივალენტობას ზრდიდა, რომ ათწლედის დამთავრებისას დაახლოებით იმდენივე ნებისყოფა გაგვაჩნდა, რამდენიც წყალმცენარეებს. ჯარში გატარებული ოთხი წელიწადი (მამაკაცებს ცხრამეტი წლის ასაკში იწვევდნენ) სახელმწიფოს წინაშე კაპიტულაციის პროცესს ასრულებდა. მორჩილება მეორე ნატურაც ხდებოდა და პირველიც.
თავიანი ადამიანი, რა თქმა უნდა, სისტემის გაცურებას ცდილობდა: გარკვეულ შემოვლით მანევრებს იგონებდა, უფროსობასთან საეჭვო გარიგებაში შედიოდა, ტყუილს ტყუილზე ახვავებდა, ოჯახური კავშირების ძაფებით მანიპულირებდა. ამაზე მიდის მთელი ცხოვრება და შენც ხვდები, რომ შენ მიერ მოქსოვილი აბლაბუდა სიცრუის აბლაბუდაა და მიუხედავად წარმატებებისა და იუმორის გრძნობისა, თავი გზიზღდება. ეს არის სისტემის საბოლოო ზეიმი. ჭკუაში აჯობებ თუ მიემხრობი, სინდისი არც ერთ შემთხვევაში არ გაქვს სუფთა. ხალხური სიბრძნე გვეუბნება, რომ ცუდს კარგიც ახლავს — როგორც ჩანს, პირიქითაც ასეა.
ამბივალენტობა, ვფიქრობ — ჩვენი ხალხის მთავარი მახასიათებელია. არ არის რუსეთში ჯალათი, რომელსაც არ ეშინოდეს, რომ ერთ მშვენიერ დღეს თავად გახდება მსხვერპლი და არ არსებობს მსხვერპლი, თუნდაც ყველაზე საცოდავი, რომელიც ერთხელ მაინც არ გამოსტეხია საკუთარ თავს, რომ მორალურად შესაძლებლად თვლის, იყოს ჯალათი. ჩვენმა უახლესმა ისტორიამ კარგად იზრუნა ერთზეც და მეორეზეც. ამაში არის რაღაც სიბრძნე. შესაძლებელია, სწორედ ეს ამბივალენტობაა სიბრძნე. რომ ცხოვრება თავისთავად არც კეთილია და არც ბოროტი, უბრალოდ, თავისთავადია. ალბათ, ჩვენი ლიტერატურაც ასე თავგამოდებით იმიტომ იცავს სიკეთეს, რომ წინააღმდეგობა ძალზე ძლიერია. ეს მიმართულება რომ მხოლოდ ორაზროვნება ყოფილიყო, მშვენიერი იქნებოდა; მაგრამ ის ინსტინქტებს ბეწვის საწინააღმდეგოდ ეფერება. ვგონებ, სწორედ ეს ამბივალენტობა არის ის „კეთილი ცნობა“, რომელსაც აღმოსავლეთი უკეთესის არქონის გამო დანარჩენ სამყაროს ახვევს თავს. და, როგორც ჩანს, სამყარო მომწიფდა ამისთვის. მაგრამ ქვეყნიერების ბედს რომ თავი დავანებოთ, პატარა ბიჭისთვის საკუთარი ხვედრის წინააღმდეგ ასამხედრებლად ერთადერთი საშუალება რელსიდან გადასვლაა. ამის გაკეთება რთული იყო, მშობლების გამო, და იმის გამოც, რომ თვითონაც გეშინია შეუცნობლის. და, რაც მთავარია, იმიტომ, რომ შენ აღარ ემგვანები უმრავლესობას, უმრავლესობა კი — შენ. ეს დედის რძესთან ერთად შეგითვისებია — მართალია. გარკვეული უდარდელობაა საჭირო. უდარდელობა კი ყოველთვის საკმარისად გამაჩნდა. მახსოვს, როცა თხუთმეტი წლისამ სკოლას თავი დავანებე, ეს უფრო ინსტინქტური რეაქცია იყო, ვიდრე გააზრებული გადაწყვეტილება. უბრალოდ, კლასში ზოგიერთი სიფათის ატანა არ შემეძლო. ეს რამდენიმე კლასელსაც ეხებოდა, თუმცა ძირითადად მასწავლებლებს. და ერთხელაც, ზამთრის სუსხიან დილას, თითქოსდა სრულიად უმიზეზოდ, შუა გაკვეთილზე ავდექი და საკლასო ოთახი მელოდრამატულად დავტოვე, იმის სრული შეგნებით, რომ იქ აღარასოდეს დავბრუნდებოდი. იმ უამრავი გრძნობიდან, რომლებიც სულს მირევდნენ, გარკვევით მახსოვს, თუ როგორ მძულდა საკუთარი თავი იმის გამო, რომ ასე ახალგაზრდა ვარ და ამდენ ადამიანს შეუძლია, დამამციროს. გარდა ამისა, იყო გაქცევის ბუნდოვანი მაგრამ სასიხარულო განცდა. განცდა უსასრულო, მზიანი ქუჩის.
მთავარი ალბათ გარემოს შეცვლა იყო. ცენტრალიზებულ სახელმწიფოში ყველა სადგომი ერთნაირია: სკოლის დირექტორის კაბინეტი ზუსტი ანალოგია იყო იმ საგამოძიებო ოთახებისა, რომლებში სიარულსაც ხუთიოდე წლის შემდეგ მოვუხშირე. ისეთივე ხის პანელები, საწერი მაგიდები, სკამები — სადურგლო სამოთხე. ფუძემდებლების პორტრეტები: ლენინის, სტალინის, პოლიტბიუროს წევრების და მაქსიმ გორკის (საბჭოთა ლიტერატურის ფუძემდებლის), თუ საქმე სკოლას ეხებოდა, და თუ გამომძიებლის კაბინეტს, მაშინ ფელიქს ძერჟინსკის (საბჭოთა საიდუმლო პოლიციის ფუძემდებლის). თუმცა რევოლუციის რაინდს, რკინის ფელიქსს, დირექტორის კაბინეტიც შეიძლებოდა დაემშვენებინა. ეს უკანასკნელი სუკ-ის სიმაღლეებიდან განათლების სისტემამდე რომ დაშვებულიყო და საკლასო ოთახების შელესილი კედლები, ლურჯი, ჰორიზონტალური ზოლით თვალის სიმაღლეზე, რომელიც ლურჯი წილადის ხაზივით კვეთდა მთელს ქვეყანას — დარბაზებს, საავადმყოფოებს, ქარხნებს, ციხეებსა და კომუნალური ბინების დერეფნებს. ერთადერთი ადგილი, სადაც ის არ შემხვედრია — გლეხური ქოხია. ეს ორნამენტი გხვდებოდათ ყველგან და ჭკუიდან გადაჰყავდით. რამდენჯერ დამიჭერია თავი იმაზე, რომ უაზროდ მივჩერებოდი ამ წვრილ ზოლს, რომელიც ხან ზღვის ჰორიზონტად მეჩვენებოდა და ხანაც — სრული არარსებობის განხორციელებად. ორნამენტი იმდენად აბსტრაქტული იყო, რომ არ შეიძლებოდა რაიმე დატვირთვა ჰქონოდა. იატაკიდან თვალის დონემდე კედელი თაგვისფრად ან მწვანედ იყო შეღებილი, რასაც ეს ლურჯი ზოლი აბოლოებდა; ზევით შეურყვნელი სითეთრე გადაჭიმულიყო. არავის არასდროს უკითხავს, რატომ იყო ასე. ვერც ვერავინ გასცემდა პასუხს. ის იყო და მორჩა, — სასაზღვრო ზოლი, ზღვარი ნაცრისფერსა და თეთრს, ქვემოსა და ზემოს შორის. საღებავებიც კი არ იყო, უბრალოდ მინიშნება მათზე, რომლებიც ფონს ყავისფერი საკერებლებით გადიოდნენ: ეს იყო კარები. დაკეტილი, გამოღებული. შეღებულ კარს მიღმა ვხედავდი სხვა ოთახს, ნაცრისფრისა და თეთრის ისეთივე განაწილებით, რომელთაც აუცილებელი ლურჯი ზოლი ყოფდა. ასევე, ლენინის პორტრეტს და მსოფლიოს რუკას.
კარგი იყო ამ კაფკასეული კოსმოსის მიტოვება, თუმცა მაშინ უკვე ვიცოდი (ყოველ შემთხვევაში, ასე მეჩვენება), რომ ვაის გავეყარე, მაგრამ ვუის შევეყრებოდი. ვიცოდი, რომ ნებისმიერი შენობა, სადაც კი შევიდოდი, ზუსტად ისეთივე იქნებოდა. ასეა თუ ისე, ცხოვრების გატარება შენობებში გვიხდება. მაგრამ ვგრძნობდი, რომ უნდა წავსულიყავი. ჩემი ოჯახის ფინანსური მდგომარეობა მძიმე იყო: ძირითადად დედის ჯამაგირით ვარსებობდით, იმიტომ, რომ მამას, გარკვეული იმქვეყნიური ბრძანებულების თანახმად, ფლოტიდან დემობილიზებულს (არსი მდგომარეობდა იმაში, რომ ებრაელებს არ ჰქონდათ დიდი სამხედრო თანამდებობების დაკავების უფლება), სამსახური ვერ ეშოვა. რასაკვირველია, ჩემი მშობლები ჩემი ჯამაგირის გარეშეც გაიტანდნენ თავს. მათ ერჩიათ, სკოლა დამემთავრებინა. მე ეს მესმოდა, მაგრამ საკუთარ თავს ვეუბნებოდი, ოჯახს უნდა დავეხმარო-მეთქი. ეს თითქმის სიცრუე იყო, მაგრამ — ლამაზი. იმ დროისათვის კი მე სიცრუის სწორედ ამ „თითქმის“ გამო დაფასება ვისწავლე. ეს „თითქმის“ სიმართლის კონტურებს ამახვილებს. მართლაც, სიმართლე იქ მთავრდება, სადაც ტყუილი იწყება. აი, რა ისწავლა ბიჭმა სკოლაში და ეს მეცნიერება უფრო სასარგებლო აღმოჩნდა, ვიდრე ალგებრა.
რასაც უნდა ებიძგა ჩემთვის ამ გადაწყვეტილების მიღებისკენ: ტყუილს თუ მართალს (ყველაზე სწორი იქნება, ორივეს ერთად), მე მათ უსაზღვროდ ვემადლიერები, როგორც ჩანს, პირველი თავისუფალი საქციელის გამო. ეს ინსტინქტური ქმედება იყო, სტიქიური. გონებას ამაში დიდი როლი არ მიუძღვის. ამას იმიტომ ვამბობ, რომ მას აქეთ მოყოლებული ჩემი წასვლები მზარდი სიხშირით მეორდებოდა. და ეს არ ხდებოდა მხოლოდ მოწყენილობის ან ხაფანგის შეგრძნების გამო. უმშვენიერესი სიტუაციებიდანაც ზუსტად ისე გავრბოდი, როგორც — უსაშინლესიდან. რაოდენ უმნიშვნელოც უნდა იყოს ადგილი, რომელიც გიჭირავს, თუკი მას რაიმე, თუნდაც უმცირესი ღირებულება გააჩნია, დარწმუნებული იყავი, რომ ერთ მშვენიერ დღეს მოვა ვიღაც, ვინც მასში შეგეცილება. ან კიდევ უარესი: შემოგთავაზებს განაწილებას. მაშინ ან უნდა იბრძოლო, ან დათმო. მე მეორეს ვარჩევდი. იმიტომ არა, რომ ბრძოლა არ შემეძლო. უფრო საკუთარი თავის მიმართ გაჩენილი ზიზღის გამო. თუ შენ ისეთი რამ აგირჩევია, რაც სხვასაც იზიდავს, ეს გემოვნების ერთგვარ ვულგარულობაზე მეტყველებს. ის, რომ შენ პირველმა მიაგენი ამ ადგილს, სულაც არ არის მნიშვნელოვანი. გარკვეულწილად, პირველობა უარესიც კია, რადგანაც მათ, ვინც შენს მერე მოვიდა, შენზე, ნაწილობრივ უკვე კმაყოფილზე, მეტი მადა აქვს.
შემდგომში ხშირად ვნანობდი ჩემს საქციელს. განსაკუთრებით მაშინ, როცა ვხედავდი, თუ რა წარმატებით მიიწევდნენ ჩემი თანაკლასელები წინ, სისტემაში. თუმცა მე ვიცოდი ისეთი რამ, რაც მათ არ იცოდნენ. კაცმა რომ თქვას, მეც მივიწევდი წინ, ოღონდ სხვა მიმართულებით, და ცოტა უფრო შორსაც კი წავედი. განსაკუთრებულ სიამოვნებას მანიჭებს ის გარემოება, რომ „მუშათა კლასს“ მის ჭეშმარიტად პროლეტარულ ფაზაში ყოფნისას მოვესწარი. მანამ, სანამ „გამეშჩანებას“ დაიწყებდა, ორმოცდაათიანი წლების ბოლოს. იქ, ქარხანაში, მე, 15 წლის მღარავი ბიჭი, ნამდვილ პროლეტარიატს შევხვდი. მარქსი, მათ უმალვე ამოიცნობდა. ისინი, უფრო სწორად, ჩვენ, კომუნალურ ბინებში ვცხოვრობდით, ოთხი-ხუთი სული ერთ ოთახში. ხშირად სამი თაობა ერთად. რიგრიგობით გვეძინა და უმოწყალოდ ვსვამდით. საერთო სამზარეულოში ან დილით, ტუალეტის რიგში, ერთმანეთს ვჭამდით. ვცემდით ჩვენს ქალებს, მოურიდებლად ვქვითინებდით, სტალინი რომ მოკვდა. კინოში ისეთი სიტყვებით ვიგინებოდით, რომ ჩვეულებრივი სიტყვა „აეროპლანი“ ისე ხვდებოდა ყურს, როგორც უკიდურესად დახვეწილი უწმაწურობა. თანდათან ნაცრისფერ, გულგრილ ოკეანედ და რომელიღაც ეგვიპტის მხარდამჭერ მიტინგზე ზეაწეული ხელების ტყედ გადავიქეცით.

ქარხანა აგურისა იყო. უზარმაზარი სამრეწველო რევოლუციის ასპროცენტიანი პროდუქტი. მე-19 საუკუნის მიწურულს იყო აშენებული. პიტერელები მას „არსენალს“ ეძახდნენ. ქარხანა ზარბაზნებს უშვებდა. მე რომ იქ მივედი, სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკასაც აწარმოებდნენ. გასაიდუმლოების ფარდის მიღმა, რომელიც რუსეთში ყველაფერს ბურავდა, რასაც კი ოდნავი კავშირი მაინც ჰქონდა მძიმე მრეწველობასთან, ქარხანას კოდური აღნიშვნა „საფოსტო ყუთი 671“ ჰქონდა. ვფიქრობ, საიდუმლოობანას იმდენად იმის გამო კი არ თამაშობდნენ, რომ უცხოური დაზვერვა შეეყვანათ შეცდომაში, არამედ იმიტომ, რომ რამენაირად შეენარჩუნებინათ ნახევრად სამხედრო დისციპლინა, ერთადერთი, რასაც წარმოების სტაბილურობის შენარჩუნება შეეძლო. წარუმატებლობა, ორივე შემთხვევაში, აშკარა იყო.
მოწყობილობა ძველისძველი იყო. მისი ცხრა მეათედი ომის შემდეგ გერმანიიდან გახლდათ გამოზიდული. მახსოვს, ეგზოტიკური ეგზემპლარებით ავსებული თუჯის ეს სამხეცე. წარწერები: „ცინცინატი“, „ფრიც ვერნერი“, „სიმენსი და შუკერტი“. დაგეგმარება საშინელი იყო; რაღაც დეტალის სასწრაფო შეკვეთა წამდაუწუმ გიშლიდა ეფემერულ გეგმებს, სამუშაო რიტმს. კვარტალის ბოლოს, როცა გეგმა ჩაფუშვის პირას იყო, ადმინისტრაცია ყიჟინას დასცემდა, ქუდზე კაცს გამოიძახებდა და გეგმასაც შტურმით ვიღებდით. თუ რამე გაფუჭდებოდა, სათადარიგო ნაწილების უქონლობის გამო, მერემონტეების ხროვას იძახებდნენ შესალოცად. მერემონტეები, ძირითადად, მთვრალები იყვნენ. ორშაბათობით, ჯამაგირის გაცემის მეორე დღეზე რომ აღარაფერი ვთქვათ, ყველანი ნაბახუსევით იტანჯებოდნენ.
ქალაქის ან ნაკრების საფეხბურთო გუნდის დამარცხების მეორე დღეს საგრძნობლად ეცემოდა შრომის ნაყოფიერების დონე. არავინ არ მუშაობდა. ყველანი ფეხბურთელებსა და მატჩის ეპიზოდებზე მსჯელობდნენ, რადგანაც დიადი ქვეყნის ყველა კომპლექსთან ერთად, რუსეთს მცირე ქვეყნებისათვის დამახასიათებელი არასრულფასოვნების კომპლექსიც ტანჯავდა. ამის მთავარი მიზეზი ქვეყნის ცხოვრების ცენტრალიზაციაა. აქედან გამომდინარე — ოფიციალური გაზეთების „პოზიტივისტური“ ბოდვა. მომხდარი მიწისძვრის შესახებ საუბრისას ისინი არასოდეს ასახელებდნენ მონაცემებს მსხვერპლის შესახებ და მხოლოდ იმ ქალაქებისა და რესპუბლიკების ძმურ დახმარებას უმღეროდნენ, უბედურების ზონაში კარვებსა და საძილე ტომრებს რომ აგზავნიდნენ.
ყველაფერი ეს სრულ აბსურდად დარჩებოდა, ის ადრიანი დილები რომ არა, როდესაც წყალწყალა ჩაით გაბერილი ტრამვაის მივდევდი. მივდევდი, რომ საფეხურიდან გადმოკიდებული ადამიანების მტევნისათვის ერთი მარცვალიც მიმემატებინა, მოცისფრო-მოვარდისფროდ შეფერილი ქალაქი გადამეცურა და გამშვებ ჯიხურს მივდგომოდი. ორი ვახტიორი საშვებს გვიმოწმებდა. ფასადი კი კლასიკური ფანერის პილასტრებით იყო დამშვენებული. დაკვირვებული ვარ, რომ ციხეების, ფსიქიატრიული საავადმყოფოებისა და საკონცენტრაციო ბანაკების შესასვლელები ერთ სტილშია შესრულებული: ყველა კლასიკურ ან ბაროკოსეულ ტალანებსაა მიმსგავსებული. შესანიშნავი მემკვიდრეობითობაა.
ყოველთვის მშურდა მეცხრამეტე საუკუნის ადამიანებისა, რომლებსაც შეეძლოთ უკან მოეხედათ, და თავიანთი ცხოვრების უმნიშვნელოვანესი ეტაპები დაენახათ. რომელი¬ღაც მოვლენა შემობრუნების წერტილად ქცეულიყო, ახალი ეტაპის დაწყებას აღნიშნავდა. მე მწერლებზე ვლაპარაკობ, მაგრამ მაინტერესებს, აგრეთვე, ზოგადად, გარკვეული ტიპის ადამიანების მიერ საკუთარი ცხოვრების გონივრული განსჯის, საგნების ცალ-ცალკე, თუნდაც ბუნდოვნად დანახვ¬ის უნარი. მესმის, რომ ეს მეცხრამეტე საუკუნით არ შემოიფარგლება. თუმცა, ჩემს ცხოვრებაში ის, ძირითადად, ლიტერატურის სახითაა წარმოდგენილი. არ ვიცი, რაიმე მნიშვნელოვანი გონებრივი ხარვეზის გამო ხდება ეს თუ თავად ცხოვრების ამორფული, მდორე ბუნებიდან გამომდინარეობს, მაგრამ ვერანაირი მნიშვნელოვანი ეტაპის დანახვა ვერასოდეს ვერ მოვახერხე, რომ აღარაფერი ვთქვათ ნაკლებად მნიშვნელოვან თარიღებზე. თუკი რაიმე ამის მსგავსი არის კიდეც ჩემს ცხოვრებაში, მის საცნაურ უტყუარობას მაინც ვერ დავადასტურებ, რადგან ეს ეტაპი — სიკვდილია. გარკვეულწილად ისეთი ეტაპი, როგორიცაა ბავშვობა, არ ყოფილა. კატეგორიები: ბავშვობა, ზრდასრულობა, მოწიფუ¬ლობა — საკმაოდ უცნაურად მეჩვენება და თუ მათ საუბარში ვიყენებ ხოლმე, ჩემთვის მაინც ნასესხებად რჩებიან.
როგორც ჩანს, იმ პატარა და მერე ოდნავ დიდ ნიჟარაში, რომლის გარშემოც ხდებოდა „ყველაფერი“, ყოველთვის იყო ერთგვარი „მე“. ამ ნიჟარაში მოთავსებული არსი, რომელსაც „მე“ ეწოდებოდა, არ შეცვლილა და არასოდეს შეუწყვეტია თვალყურის დევნება გარე მოვლენებისათვის. იმას სულაც არ ვგულისხმობ, რომ შიგნით მარგალიტი იყო. უბრალოდ იმის თქმა მინდა, რომ არსს ჟამთასვლა ნაკლებად ეხება. ცუდი ნიშნების მიღება, სამღარველო დაზგასთან დგომა, დაკითხვაზე ცემა, კალიმაქზე ლექციის წაკითხვა, არსებითად, ერთი და იგივეა. აი, რატომ გეუფლება გაოცება, როცა იზრდები და შენ წინაშე ჩნდება ამოცანები, რომლებიც წესით დიდებმა უნდა ამოხსნან. ბავშვის უკმაყოფილება მშობლის ძალაუფლებით და ზრდასრული ადამიანის პანიკა პასუხისმგებლობის წინაშე ერთი კატეგორიის მოვლენებია. შენ არც ერთი ამ პერსონაჟის, არც ერთი ამ სოციალური ერთეულის იდენტური არ ხარ. შესაძლოა, ერთეულზე უფრო მცირეც კი იყო. რა თქმა უნდა, ნაწილობრივ ეს შენი პროფესიიდანაც გამომდინარეობს. თუ ბანკირი ხარ ან პილოტი, იცი, რომ გამოცდილების დაგროვება მოგების ნახვაში ან რბილად დაშვებაში შეგიწყობს ხელს. სამწერლო საქმიანობაში კი გამოცდილების ნაცვლად მხოლოდ გაუბედაობას იძენ, რაც მხოლოდ და მხოლოდ სხვა სახელწოდებაა ხელობისათვის. იმ სფეროში, სადაც გაწაფულობა საქმეს აფუჭებს, სიყრმისა და მოწიფულობის ცნებები არეულია, და მაშასადამე სულის ყველაზე ხშირი მდგომარეობაც პანიკაა. ასე რომ, მატყუარა ვიქნებოდი, რაიმე ქრონოლოგიას რომ მოვყოლოდი. სკოლა არის ქარხანა. ქარხანა — ლექსი. ლექსი — ციხე. ციხე არის აკადემია. აკადემია — მოწყენილობა პანიკის შეტევების თანხლებით.
განსხვავება მხოლოდ იმაშია, რომ ქარხანა საავადმყოფოს გვერდით იყო, საავადმყოფო კი რუსეთის ყველაზე ცნობილი ციხის, „კრესტის“ გვერდით. ამ საავადმყოფოს მორგში მას შემდეგ დავიწყე მუშაობა, რაც „არსენალიდან“ წამოვედი, რადგანაც ექიმობა გადამეწყვიტა. „კრესტის“ კარი კი ჩემთვის მაშინ გაიღო, როცა გადავიფიქრე და ლექსების წერა დავიწყე.
ამიტომაც თანმიმდევრობის დაცვას ჩემს მონათხრობში აზრი ეკარგება. ცხოვრება მკაფიოდ გამოკვეთილ ნიშნულთა ჯაჭვად არასოდეს მესახებოდა. ის თოვლის გუნდასავით იზრდება და თანდათან ის ადგილი (თუ დროის მონაკვეთი) სულ უფრო მეტად ემსგავსება სხვას.
მახსოვს, ერთხელ, 1945-ში, რომელიღაც სადგურში, ლენინგრადის მახლობლად, მე და დედა მატარებელს ველოდებოდით. ომი ახალი დამთავრებული იყო. ოცი მილიონი რუსი ნაჩქარევად ამოთხრილ საფლავებში ლპებოდა. სხვები კი, ომისგან მიმოფანტულნი, საკუთარ კერებს უბრუნდებოდნენ. ან იმას, რაც ამ კერებისგან დარჩენილიყო. სადგური პირველქმნილი ქაოსის სურათს წარმოადგენდა. ხალხი გადარეული მწერებივით შესეოდა ვაგონებს. სახურავებზე მიძვრებოდნენ. ვაგონებს შორის ეკვეხებოდნენ… ჩემი ყურადღება ერთმა მელოტმა, ხეიბარმა მოხუცმა მიიპყრო. ხისფეხიანი მოხუცი ხან ერთ ვაგონში ცდილობდა ასვლას, ხან — მეორეში, მაგრამ საფეხურზე დაკიდებული ხალხი აგდებდა. მატარებელი დაიძრა. სახიჩარი კოჭლობით აედევნა. როგორც იქნა, მოახერხა და სახელურს ჩააფრინდა. მაშინ დავინახე, როგორ ასწია კარში მდგომმა ქალმა ჩაიდანი და მოხუცს მელოტზე მდუღარე გადაასხა. მოხუცი ჩამოვარდა. ათასობით ფეხის მოძრაობაში ჩაინთქა. მეტად მე ის აღარ დამინახავს.
სასტიკი სცენა იყო. მაგრამ ეს სასტიკი წამი ჩემს გონებაში ოცი წლით გვიან მომხდარ ამბავთან ერთიანდება. ყოფილი პოლიცაების ჯგუფი აეყვანათ. ამის შესახებ გაზეთებშიც წერდნენ. ექვსი ან შვიდი მოხუცი იქნებოდა. მეთაურის გვარი, რაღა თქმა უნდა, გურევიჩი ან გინზბურგი იყო. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ — ებრაელი. თუმცა ებრაელი — პოლიცაი ძნელად წარმოსადგენი არსებაა. განაჩენები განსხვავებული გამოუტანეს. ებრაელს, რასაკვირველია, სასჯელის უმაღლესი ზომა. მერე ჰყვებოდნენ, დასახვრეტად რომ მიჰყავდათ, ოფიცერს უკითხავს: „ჰო, მართლა, გურევიჩ (ან გინზბურგ), შენი უკანასკნელი სურვილი?“ — „უკანასკნელი სურვილი?“ — კითხვას კითხვით უპასუხა ამ უკანასკნელმა, — „რა ვიცი, მეფსია“, რაზეც ოფიცერმა მიუგო: „არა უშავს. მერე მოფსამ“. ასე რომ, ეს ორი ისტორია ერთნაირი მგონია; და მით უარესი, თუ მეორე წმინდა ფოლკლორია. თუმცა ეჭვი მეპარება. უამრავი ასეთი ისტორია გამიგონია. და მაინც, ისინი ერწყმიან ერთმანეთს.
ბიძა მყავდა. პარტიის წევრი და, როგორც ახლა ვხვდები, შესანიშნავი ინჟინერიც. ომის დროს დაბომბვის საწინააღმდეგო თავშესაფრებს აშენებდა პარტიული ამხანაგებისათვის. ომამდე და მის შემდეგ — ხიდებს. ყველაფერმა ამან დღემდე მოაღწია. დედასთან ფულის გამო კამათი რომ მოუვიდოდა, მამა ბიძაჩემს სულ მასხრად იგდებდა. დედას კი საკუთარი ძმა მაგალითად მოჰყავდა, როგორც გაწონასწორებული და საფუძვლიანი კაცი. ამიტომ მე, მეტ-ნაკლებად მექანიკურად, მას ზემოდან დავუწყე ყურება. სამაგიეროდ, ჩინებული ბიბლიოთეკა ჰქონდა. ჩემი აზრით, ბევრს არ კითხულობდა, მაგრამ მაშინ საბჭოთა საზოგადოების საშუალო ფენებში კარგ ტონად ითვლებოდა (და დღემდე ითვლება) კლასიკისა და ენციკლოპედიების ახალი გამოცემების გამოწერა. მისი ძალიან მშურდა. მახსოვს, ერთხელ მისი სავარძლის უკან ვიდექი და ვფიქრობდი: რომ მოვკლა, ყველა წიგნი მე დამრჩება-მეთქი. თაროებიდან წიგნებს ვპარავდი. მაღალი კარადის გასაღებიც კი დავითრიე. იქ რევოლუციამდელი გამოცემის, „მამაკაცები და ქალების“ უზარმაზარი ოთხტომეული ინახებოდა.
ეს იყო მდიდრულად ილუსტრირებული ენციკლოპედია, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა ჩემს წარმოდგენებს აკრძალული ხილის შესახებ. თუ ზოგადად პორნოგრაფია უსულო საგანია, რომელსაც შეუძლია ერექცია გამოიწვიოს, ღირს აღინიშნოს, რომ სტალინის რუსეთის პურიტანულ სინამდვილეში სავსებით შესაძლებელი იყო ისეთი უმანკო, სოცრეალისტური ტილოთი აღგზნება, როგორიც იყო „კომკავშირში მიღება“.
ეს ტილო ფართოდ იყო რეპროდუცირებული და ლამის ყველა საკლასო ოთახს ამშვენებდა. მასზე, მრავალ პერსონაჟთან ერთად, ქერა გოგოც იყო გამოსახული, რომელსაც ფეხი ფეხზე გადაედო და მუხლს ზემოთ ხუთი-ექვსი სანტიმეტრით მოეშიშვლებინა. თვითონ ბარძაყი იმდენად არ მაგიჟებდა, რამდენადაც მისი კონტრასტი მუქ ყავისფერ კაბასთან. ეს სურათი ძილშიაც არ მაძლევდა მოსვენებას.
მაშინ დავრწმუნდი ქვეცნობიერის შესახებ ლაყბობის სისულელეში. რამდენადაც მახსოვს, სიმბოლოები არასოდეს დამსიზმრებია. სიზმარში მხოლოდ რეალურ საგნებს: მკერდს, თეძოებს, ქალის თეთრეულს ვხედავდი. რაც შეეხება ამ უკანასკნელს, ჩვენთვის, ბიჭებისთვის, ის უცნაური მნიშვნელობით იყო დატვირთული. Mმახსოვს, გაკვეთილზე ვინმე აუცილებლად გაძვრებოდა ხოლმე მერხებს ქვეშ, ერთადერთი მიზნით: გაეგო, რა ფერის ტრიკო ეცვა მასწავლებელს. ექსპედიციის დასრულების შემდეგ კი დრამატული ჩურჩულით გვამცნობდა: „იისფერი“.
ვშიშობ, რომ ცხოვრების ვიზუალური მხარე ყოველთვის უფრო მნიშვნელოვანი იყო ჩემთვის, ვიდრე მისი შინაარსი. მაგალითად, სამუელ ბეკეტის სურათი მანამ შემიყვარდა, ვიდრე მის რომელიმე სტრიქონს წავიკითხავდი. რაც შეეხება ჯარს, ჩემი რომანი მუნდირთან პლატონურ სტადიაზე დარჩა, რადგან ციხეებმა გაწვევა თავიდან ამაცილეს. ჩემი აზრით, ციხე გაცილებით უკეთესია ჯარზე. ჯერ ერთი, ციხეში შორეული, „პოტენციური“ მტრის სიძულვილს არავინ გასწავლის. ციხეში მტერი აბსტრაქცია არ არის. ის კონკრეტულია, ხელშესახები. შესაძლოა, „მტერი“ ზედმეტად მკაცრი სიტყვაა. ციხეში საქმე გაქვს „მტრის“ უკიდურესად გაშინაურებულ ცნებასთან, რაც სიტუაციას დამიწებულ, ყოფით იერს აძლევს. არსებითად, ჩემი ზედამხედველები თუ მეზობლები დიდად არ განსხვავდებოდნენ იმ მასწავლებლებისგან და მუშებისაგან, რომლებიც ჩემი შეგირდობისას მამცირებდნენ.
სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ჩემი სიძულვილი არ ყოფილა რომელიღაც უცნობი კაპიტალისტებისკენ მიმართული. კაცმა რომ თქვას, ეს სიძულვილი არც კი იყო. ყველაფრის გაგების და, შესაბამისად, მიტევების წყეული ნიჭი, რომელიც ჯერ კიდევ სკოლაში აღმომაჩნდა, ციხეში სრულად გაიფურჩქნა. ასე მგონია, სუკ-ის გამომძიებლებიც კი არ მძულდა. შეძლებისდაგვარად ვამართლებდი კიდეც (სხვა არაფერი შეუძლია, ოჯახი ჰყავს სარჩენი და ა.შ). ერთი, ვისი პატიებაც არ შემეძლო, ქვეყნის მმართველები იყვნენ. შესაძლოა იმიტომ, რომ მათთან შეხება არასოდეს მქონია. რაც შეეხება მტრებს, ყოველთვის გყავს ერთი: სივრცის ნაკლებობა. ციხის ფორმულა სივრცის ნაკლებობაა, დროის სიჭარბით კომპენსირებული. აი, სინამდვილეში რა გაწუხებს. აი, რისი დაძლევაც არ შეგიძლია არაფრით. ციხე ალტერნატივების არარსებობაა, სადაც ჭკუიდან გადაჰყავხარ მომავლის ტელესკოპურ პროგნოზირებადობას. და მაინც, ყველაფერი ეს ჯობს იმ დამღუპველ სერიოზულობას, რომლითაც ჯარი მოგიწოდებს, მსოფლიოს მეორე ნახევარსფეროს ან უფრო ახლო ადგილებს მიესიო.
საბჭოთა არმიაში სამსახურის ვადა სამი-ოთხი წელი იყო. არ შემხვედრია ადამიანი, ვისი ფსიქიკაც უსიტყვო მორჩილების ხალათს არ დაემახინჯებინოს. გამონაკლისები სამხედრო ორკესტრების მუსიკოსები იყვნენ და კიდევ ორი ჩემი შორეული ნაცნობი, რომლებმაც უნგრეთში, 1956 წელს, თავი მოიკლეს. ორივე ტანკის მეთაური იყო. საბოლოოდ მოქალაქედ სწორედ ჯარი გაქცევს. უმისოდ კიდევ რჩება პატარა შანსი ადამიანობის შენარჩუნებისა. თუკი ჩემს წარსულში რაიმე საამაყო მაქვს, ის, რომ პატიმარი ვიყავი და არა — ჯარისკაცი. ჯარისკაცული ჟარგონის დანაკლისი კი უხვად ავინაზღაურე ციხის ტერმინოლოგიით.
ქარხანაში მუშაობის პერიოდში, შესვენებისას, ქარხნისავე ეზოში გამოვდიოდით. ზოგი ბუტერბროდს მიირთმევდა, ზოგი ეწეოდა, ზოგიც ფრენბურთს თამაშობდა. იქ პატარა ყვავილნარი იყო, ნახევარმეტრიანი ფიცრული ღობით გარშემორტყმული. ღობეც და უსიცოცხლო, მიმჭკნარი ყვავილებიც ერთიანად მტვრითა და ჭვარტლით იყო დაფარული. სადაც უნდა მოხვდე, ჩვენს იმპერიაში ყველგან წააწყდები ასეთ ღობეს. ერთხელ, სამარყანდში გავემგზავრე, შუა აზიაში. ერთი სული მქონდა, მედრესეებისა და მინარეთების გასაოცარი ორნამენტებითა და ფირუზის გუმბათებით დავმტკბარიყავი. ვნახე. შემდეგ კი ეს ღობე დავინახე, მისი იდიოტური რიტმით და გული ჩამწყდა. აღმოსავლეთი გამქრალიყო. ღობის უსულო ერთფეროვნებამ ერთი ხელის მოსმით წაშალა სივრცე (ისევე როგორც დრო) ჩვენს ქარხანასა და ხუბილაის უძველეს ქალაქს შორის.
ამ ფიცრული ღობეებისათვის არაფერია ისე უცხო, როგორც ბუნება, რომლის სიმწვანის იდიოტურ პაროდირებასაც ცდილობს. ფიცრული ღობე, თუჯის სამთავრობო მესერი, გამვლელთა მასიდან ამოუძირკვავი სამხედრო ხაკი, ყველა დილის გაზეთისათვის აუცილებელი ბრძმედის ფოტო, რადიოთი — დაუსრულებელი ჩაიკოვსკი: ყველაფერი ეს უეჭველად შეგშლის, თუ სიტუაციიდან გათიშვის უნარი არ გაგაჩნია. საბჭოთა ტელევიზიაში არ არსებობდა სარეკლამო გადაცემები. პაუზებისას ლენინის პორტრეტებსა და ე. წ. ფოტოეტიუდებს: „გაზაფხული“, „შემოდგომა“ და ა.შ. აჩვენებდნენ. და იყო მსუბუქი მუსიკა, რომელსაც არასოდეს გააჩნდა ავტორი და შესაძლოა თავად გამაძლიერებლის მიერ იყო შექმნილი.
ქვეყანა, რომელსაც საოცარი მოქნილობის ენა აქვს, ადამიანის სულის უნატიფეს მოძრაობებს წარმოუდგენელი ეთიკური სინატიფით რომ გადმოსცემს; ქვეყანა, რომელსაც ყველა მონაცემი ჰქონდა იმისთვის, რომ სულიერების სამოთხედ, ცივილიზაციის ჭეშმარიტ სამყოფელად ქცეულიყო, ერთფეროვნების ჯოჯოხეთად იქცა, უბადრუკი მატერიალისტური დოგმითა და უსუსური სამომხმარებლო წადილით.
გარკვეულწილად, ჩვენი თაობა ამას გადაურჩა. ჩვენ ომისშემდგომი პერიოდის ღორღზე აღმოვცენდით. სახელმწიფო ჭრილობებს იშუშებდა და ნაკლებად ეცალა ჩვენთვის. ჩვენ სკოლებში წავედით. მიუხედავად იმისა, რომ ყურებს ათასნაირი ამაღლებული სისულელით გვიჭედავდნენ, არ შეიძლებოდა, არ შეგვემჩნია ირგვლივ გამეფებული ტანჯვა და სიღარიბე. „პრავდას“ ფურცლით ნანგრევებს ვერ დამალავ. Gგამოშიგნული ფანჯრები ჩონჩხის ქალაზე ამოღამებულ თვალის ბუდეებს დამსგავსებოდა. თუმცა პატარები ვიყავით, ტრაგედიის შეგრძნება ჩვენც თან გვდევდა. რა თქმა უნდა, ნანგრევებს საკუთარ თავს ვერ ვუკავშირებდით, მაგრამ ეს საჭირო არ იყო: მათი ემანაცია სიცილს გაწყვეტინებდა. სიცილი მალევე გაგრძელდებოდა ხოლმე, მაგრამ ეს უკვე შეწყვეტილის განახლება იყო. ჩვენ გარშემო სიღატაკე სუფევდა, მაგრამ, რადგანაც უკეთესი არ ვიცოდით, ამითი არ ვიტანჯებოდით. ძველი, ომამდელი ველოსიპედები გვქონდა. ფეხბურთის ბურთის მფლობელი კი ლამის ბურჟუად აღიქმებოდა. ჩვენი ტანსაცმელი მამების მუნდირებისა და ნიფხვებისგან შეეკერათ: ადიეუ, ზიგმუნდ ფრეუდ. ასე რომ, ქონებისკენ ლტოლვა ჩვენ არ გაგვივითარდა. ყველაფერი, რაც ჩვენ გვერგო შემდგომში, ცუდად გაკეთებული და ულამაზო იყო. თავად საგნებს საგნების იდეა ვარჩიეთ, თუმცა სარკეში ჩახედვისას დიდ სიხარულს ვერ განვიცდიდით.
ჩვენ არ გვქონია ჩვენი ოთახები, გოგო რომ შეგვეტყუებინა. არც გოგოებს ჰქონდათ. ჩვენი რომანები, ძირითადად, საუბრისა და სეირნობის რომანები იყო. ძველი საწყობები, მდინარის სანაპიროები, უხეში სკამები სველ სკვერებში და საზოგადოებრივი შენობების ცივი სადარბაზოები — აი, ჩვენი პნევმატური ნეტარების ჩვეული დეკორაცია. არასოდეს გაგვაჩნდა ე.წ. მატერიალური სტიმული. იდეოლოგიური კი საბავშვო ბაღის კონტინგენტისთვისაც სასაცილო იყო. თუ ვინმე იყიდებოდა, ამას ქონებისა და კომფორტისთვის როდი აკეთებდა. ასეთი რამ საერთოდ არ არსებობდა. იყიდებოდა სულიერი მიდრეკილების გამო და ეს იცოდა კიდეც.
ეთიკურ არჩევანს მხატვრული ლიტერატურიდან ნასესხები მორალური კრიტერიუმებიდან გამომდინარე ვაკეთებდით და არა გარემომცველი რეალობიდან. გაუმაძღარი მკითხველები ვიყავით და წაკითხულის გავლენის ქვეშაც ვექცეოდით. წიგნმა, შესაძლოა, მისი ფორმალური დასრულებულობის გამო, ჩვენზე აბსოლუტური ძალაუფლება მოიპოვა. დიკენსი სტალინსა და ბერიაზე რეალური იყო. რომანებმა ყველაზე მეტად ჩვენს ქცევასა და საუბარზე იქონიეს გავლენა. ჩვენი საუბრების ცხრა მეათედი რომანების ირგვლივ ტრიალებდა. ყველაფერი ეს მოჯადოებულ წრეს ემსგავსებოდა, მაგრამ მისგან თავის დაღწევას სულაც არ ვცდილობდით.
თავისი ეთიკით ეს თაობა ყველაზე წიგნიერი აღმოჩნდა რუსეთის ისტორიაში — და მადლობა ღმერთს! ურთიერთობა შეიძლებოდა იმის გამო გაფუჭებულიყო, რომ ვიღაცამ ფოლკნერს ჰემინგუეი ამჯობინა. ჩვენთვის ცენტრალური კომიტეტი ლიტერატურული პანთეონის იერარქია იყო. თავიდან ეს მხოლოდ ცოდნის დაგროვებას ჰგავდა, მაგრამ მალე ყველაზე მნიშვნელოვან საქმიანობად იქცა. საქმიანობად, რომელსაც შეიძლება თავიც კი შესწირო. წიგნი უპირველეს და ერთადერთ რეალობად ქცეულიყო. თავად რეალობა კი სრულ გაუგებრობად გვეჩვენებოდა. უცხო თვალისთვის საკმაოდ უცნაურ გამოგონილ ცხოვრებას ვეწეოდით. შეიძლება, ვახურებდით კიდეც. მაგრამ, კაცმა რომ თქვას, არსებობა, რომელიც ლიტერატურაში გაცხადებულ ნორმებს ეწინააღმდეგება, მეორეხარისხოვანია და არავითარ ძალისხმევად არ ღირს. ასე ვფიქრობდით და ვგონებ, მართლებიც ვიყავით.
ინსტინქტები კითხვისკენ გვიბიძგებდა და არა ქმედებისაკენ. არცაა გასაკვირი, ამის გამო ცხოვრებაში უამრავი ბარიერი რომ შეგვხვდა. იმათაც კი, ვინც სინდისთან კომპრომისზე წავიდა, სისტემას დითირამბები უმღერა (რაც გარდაუვალი იყო) და ასე მოახერხა „უმაღლესი განათლების“ მწვერვალების დაპყრობა, ბოლოს ვერ გაუძლეს ლიტერატურის მიერ გამოწვეულ ქენჯნას და თამაშიდან გამოვიდნენ. ასე ვიქეცით შავ მუშებად, ფიზიკურ ან საგამომცემლო შრომაში, ვაკეთებდით იმას, რაც გონებრივ ძალისხმევას არ საჭიროებდა. ვთარგმნიდით ტექნიკურ ტექსტებს, ვამჟღავნებდით რენტგენის სურათებს, ვმუშაობდით მკინძავებად და მოანგარიშეებად. დროდადრო მეგობართან გამოვჩნდებოდით ხოლმე. ცალ ხელში — ბოთლით, მეორეში — მისაყოლებელით, კანფეტით ან ყვავილებით. მთელი საღამო ვისხედით. ვსაუბრობდით, ვჭორაობდით, ვჩიოდით მთავრობის იდიოტიზმს და ვმკითხაობდით: რომელი ჩვენგანი მოკვდებოდა პირველი. ახლა კი უნდა მოვეშვა ნაცვალსახელ „მეს“. ამ ხალხზე უკეთ არავინ იცნობდა ლიტერატურასა და ისტორიას. ვერავინ წერდა რუსულად მათზე უკეთესად. არავის სძულდა ჩვენი დრო მათზე მეტად. ამ ხალხისთვის ცივილიზაცია უფრო მეტი იყო, ვიდრე საარსებო პური და ღამისეული ალერსი. და მიუხედავად იმისა, რომ ერთი შეხედვით შეიძლება ასეც მოგეჩვენოთ, ისინი კიდევ ერთი დაკარგული თაობა არ ყოფილან. ეს იყო რუსების ერთადერთი თაობა, რომელმაც იპოვა საკუთარი თავი, რომლისთვისაც ჯოტო და მანდელშტამი უფრო არსებითი იყო, ვიდრე საკუთარი ბედი. ღარიბულად ჩაცმულები მაინც ახერხებდნენ ელეგანტურობა შეენარჩუნებინათ. თავიანთი უფროსების ხელში კარტივით ირეოდნენ. კურდღლებივით გაურბოდნენ სახელმწიფოს მეძებრებს. უკვე ასაკში შესულები ისეთივე უქონელები იყვნენ, მაგრამ მაინც ისეთივე ძალით უყვარდათ არარსებული (ან მხოლოდ მათ შემელოტებულ თავებში არსებული) საგანი, რომელსაც ცივილიზაცია ეწოდება. დიდ სამყაროს მოწყვეტილნი ფიქრობდნენ, რომ ის სამყარო მაინც უნდა ჰგავდეს მათ წარმოდგენაში არსებულ სამყაროს. ახლა კი იციან, რომ ისიც ზუსტად ისეთია, როგორიც სხვები, ოღონდ უფრო ლამაზად მორთული. ვწერ ამას, თვალს ვხუჭავ და თითქოს ვხედავ, როგორ დგანან ისინი ჩამოფხავებულ სამზარეულოში. ხელში ჭიქები უჭირავთ და პირზე ირონიული ღიმილი დასთამაშებთ. „მიდი, მიდი, — იცინიან ისინი, — Lიბერტй, Eგალიტй, Fრატერნიტй… (თავისუფლება, თანასწორობა, ძმობა — ფრ.) რატომ არავინ დაამატებს კულტურას?“ ჩემი აზრით, მეხსიერება კუდის მაგიერია, რომელიც ევოლუციის ბედნიერ პროცესში სამუდამოდ დაგვიკარგავს. ის წარმართავს ჩვენს მოძრაობებს, მიგრაციის ჩათვლით. გარდა ამისა, თავად გახსენების პროცესშია რაღაც ატავისტური. თუნდაც იმიტომ, რომ ეს პროცესი არასოდეს არ არის სწორხაზოვანი. თანაც, რაც უფრო მეტი გახსოვს, მით უფრო ახლოს ხარ სიკვდილთან.
თუ ეს ასეა, კარგია, როცა შენი მეხსიერება მოიკოჭლებს. ეგ კია, რომ ის უფრო ხშირად იგრიხება, იშლება, სხლტება, ზუსტად ისე, როგორც კუდმა იცის. ასევე უნდა წარმართო შენი მონათხრობიც, მიუხედავად იმისა, რომ რისკავ, ვიღაცას უშინაარსოდ და მოსაწყენად ეჩვენოს. ბოლოს და ბოლოს, მოწყენილობა — არსებობის ყველაზე გავრცელებული მახასიათებელია. გასაოცარია, რომ რეალიზმისაკენ ასე მიდრეკილი, მეცხრამეტე საუკუნის პროზაში ის ასე იშვიათად გვხვდება. მიუხედავად იმისა, რომ ნიჭიერ მწერალს ძალუძს ქაღალდზე ცნობიერების უმცირესი ფლუქტუაციების გადმოტანა, სულერთია, ზემოაღნიშნული კუდის და მთელი მისი სპირალური დიდებულების აღწერის ყოველი ცდა ამაოა, რადგანაც ევოლუციას უკვალოდ არ ჩაუვლია. წლების პერსპექტივამ საგნები სრული გაქრობის პირას მიიყვანა. მათ ვეღარაფერი დააბრუნებს. ვერც გამოყვანილი ასოებით დახუნძლული ხელნაწერი სიტყვები. და მით უფრო განწირულია ასეთი მცდელობა, თუ შენი კუდი სადღაც რუსეთში თავდება.
მაგრამ ბეჭდური სიტყვა მხოლოდ გულმავიწყობის ნიშანი რომ იყოს, ეს ჯერ კიდევ არ არის უბედურება. სამწუხარო ჭეშმარიტება იმაში მდგომარეობს, რომ სიტყვები უკან იხევს სინამდვილის წინაშე. ყოველ შემთხვევაში, მე ისეთი შეგრძნება მაქვს, რომ ყველაფერს, რაც რუსულ სივრცეში განმიცდია, თუნდაც ფოტოგრაფიული სიზუსტით გადმოცემულს, ინგლისური ენა ისე ისხლეტს, რომ მის ზედაპირზე კვალიც არ რჩება. რა თქმა უნდა, ერთი ცივილიზაციის მეხსიერება არ შეიძლება და, ალბათ, არც უნდა იქცეს მეორის მეხსიერებად, მაგრამ როცა ენა სხვა კულტურის ნეგატიური რეალიების ასახვას უარყოფს, მაშინ ყველაზე ცუდი ტავტოლოგიები წარმოიქმნება.
უდავოა, რომ ისტორია მეორდება. პრინციპში, ადამიანისა არ იყოს, მას არც აქვს დიდი არჩევანი. ამიტომ თავი იმით დაიმშვიდე, რომ ის მაინც იცი, რას ემსხვერპლე, როდესაც ისეთ სპეციფიკურ სემანტიკას შეეხე, როგორიც შორეული რუსეთისთვის იყო დამახასიათებელი. შენ შენივე კონცეპტუალური და ანალიტიკური ჩვევები გღუპავს, მაგალითად, როცა ენის საშუალებით საკუთარი გამოცდილების ანატომირებას ახდენ და ამით ცნობიერებას ინტუიციის ყველა სიკეთის გარეშე ტოვებ. რადგან, რაც უნდა ლამაზი იყოს გამოკვეთილი კონცეფცია, ყოველთვის აზრის შევიწროებას ემსახურება, ყოველგვარი ფოჩების მოკვეცას. არადა, ფოჩი სწორედ რომ ყველაზე მნიშვნელოვანია ფენომენთა სამყაროში, რადგანაც მას ჩახლართვა შეუძლია.
ეს სიტყვები თავისთავად იმას მოწმობს, რომ მე ინგლისურ ენას უძლურებაში არ ვადანაშაულებ. არც ამ ენაზე მოსაუბრე მოსახლეობის სულის მთვლემარე მდგომარეობაზე ვჩივი. უბრალოდ, გული მწყდება, რომ ბოროტების შესახებ ისეთ განვითარებულ წარმოდგენებს, როგორიც რუსებს აქვთ, ჩახლართული სინტაქსის გამო ვერ მიიტან უცხოენოვან ცნობიერებამდე. საინტერესოა, ოდესმე ვინმეს თუ გინახავთ გულწრფელი ბოროტება, რომ მოგადგებათ და პირდაპირ მოგახლით: „გამარჯობა, მე ბოროტება ვარ. როგორ გიკითხო?“. და მაინც, თუ ეს ყველაფერი ელეგიასავით ჟღერს, ამაში დამნაშავე ჟანრია და არა მისი შინაარსი, რომელსაც რისხვა უფრო მოუხდებოდა. არც ერთს არ შეუძლია წარსულის აზრი გაშიფროს, მაგრამ ელეგია ახალ რეალობას მაინც არ ქმნის. რამდენად მზაკვრული მექანიზმიც უნდა დაამზადო შენი კუდის მოსახელთებლად, ხელში მაინც უწყლო, თუმცა თევზით სავსე, ბადე შეგრჩება. ეს წყალი არწევს შენს ნავს და თავბრუს გახვევს, ან გაიძულებს, ელეგიურ ტონს მიმართო. ან სულაც თევზი გაუშვა.
ოდესღაც ცხოვრობდა პატარა ბიჭი. ცხოვრობდა მსოფლიოში ყველაზე უსამართლო ქვეყანაში. ამ ქვეყანას ისეთი არსებები მართავდნენ, რომლებიც ყველა ადამიანური საზომით ვიგინდარებად უნდა შერაცხულიყვნენ. თუმცა ეს არ მომხდარა.
და იყო ქალაქი. მსოფლიოში ყველაზე ლამაზი ქალაქი. უზარმაზარი რუხი მდინარით, რომელიც ისე გადმოკიდებულიყო საკუთარ ფსკერზე, როგორც თვითონ მასზე — უზარმაზარი ნაცრისფერი ცა. მდინარის პირას დიდებული სასახლეები იდგა. ისეთი დახვეწილი, მშვენიერი ფასადებით, რომ თუ ბიჭი მარჯვენა ნაპირზე იდგა, მარცხენა ნაპირი ცივილიზაციად წოდებული გიგანტური მოლუსკის ანაბეჭდად ეჩვენებოდა. გამქრალი ცივილიზაციის ანაბეჭდად.
დილაადრიან, როცა ცაში ჯერ კიდევ ენთო ვარსკვლავები, ბიჭი დგებოდა და რადიოთი გადმოცემული სამხედრო მარშისა და ფოლადის დნობის ახალი რეკორდის შესახებ ინფორმაციის აკომპანემენტით კვერცხითა და ჩაით საუზმობდა. მერე კი სკოლაში გარბოდა.
მის წინაშე განიერი მდინარე გადაშლილიყო. თეთრი და უძრავი, როგორც კონტინენტის დამუნჯებული ენა. ვეება ხიდი კი თაღად იკვრებოდა რკინის სასასავით ლურჯ ცაში. თუ ბიჭს ორიოდე წუთი ჰქონდა თავისუფალი, ყინულზე შესრიალდებოდა და რამდენიმე ნაბიჯს შუაგულისკენ გადადგამდა. ამ დროს სულ იმაზე ფიქრობდა, ნეტავ თევზები ამსისქე ყინულის ქვეშ რას აკეთებენო. მერე შეჩერდებოდა, 180 გრადუსით შემობრუნდებოდა და თავპირისმტვრევით გარბოდა სკოლისაკენ. შევარდებოდა ვესტიბიულში, უცბად მიაგდებდა პალტოსა და ქუდს კაუჭზე და კლასში შერბოდა.
დიდი ოთახი იყო, სამრიგად ჩამწკრივებული მერხებით. მასწავლებლის სკამთან, კედელზე, ბელადის პორტრეტი და ორი ნახევარსფეროს რუკა ეკიდა. ორი ნახევარსფეროდან მხოლოდ ერთი იყო კანონიერი. ბიჭი თავის ადგილას ჯდება. ხსნის ჩანთას. მერხზე ალაგებს რვეულსა და კალმისტარს, თავს ზემოთ სწევს და სისულ ელის მოსასმენად ემზადება.

იოსიფ ბროდსკი - Joseph Brodsky

იოსიფ ბროდსკი – Joseph Brodsky (1940 – 1996)

“История двадцатого века”

(Балаган)

Светило катится по кругу.
Cтрочу, зевая, письма другу.
Акт 1

Пролог

Леди и дяди, спешите слышать! Утро настало, желаю выжить! Странно еще, что не едет крыша.
Что же, приступим, хотя едва ли я не привру, так и вы б соврали: драма есть драма; в ее финале мы подоспеем к восьмидесятым. Поровну срама и славы взято. Вверим бумаге, – что было свято.
Люди спешат во прах, машины – в металлолом. Хоть достичь вершины прошлого просто, непостижимы жизни сошедших со сцены. Вы здесь вряд ли измените что-то, свыкшись с фактом; из факта возможно вычесть, но невозможно к нему прибавить. Все это может влиять на память, внешность, течение крови. А ведь вы – только следствие, не причина. Ваше рождение есть кончина. Люди, сограждане! Быть кретином можно. нельзя пренебречь предметом, т.е. Историей. В ней ответа можно искать, избежав при этом многих соблазнов. На сцене – годы: свадьбы и спальни, грехи, разводы, войны, могилы, а также роды.

Занавес! Вот и маэстро. Что же, вряд ли былое на рай похоже. Мы прослезиться украдкой можем,
кстати замечу: слеза не в моде, люди и годы в своем исходе тихи. И солнце за край заходит, как парусник за пароходик.

1900. Год неброский.
Мамки еще не суют вам соски. Счет “по нулям” в метрике вашей. Однако послушаем, что там дальше. В Китае китайцы таят угрозу. В России А.Чехов закончил прозу. В Италии Флория Тоска стонет. В Австрии Фрейд публикует сонник. В Африке скальпы снимают буры с белых (или белые – с бурых?). Родену позировать лучше сидя. В Штатах МакКинли – пока что лидер. Четыре империи (обалденных), три демократии. В мире денег – ажиотаж вокруг велоспорта. В театрах “Умберто” второго сорта. Там кто-то кого-то прикончил сдуру. (Не все, что на стенах, – литература). И, отмечая новую эру, Ницше почил, уступая негру Луи Армстронгу, с пеленок что ли спутавшему “Бог умер” с “Хэлло, Долли”.
Представим теперь человека года: конструктор, Браунинг, Джон. Его безделушка лишь входит в моду. А дальше – пусть скажет он.
(Джон Мозес Браунинг)

“Я взял календарь и увидел, что на календаре что-то вроде “1OO”. Тогда мне припомнилось вдруг: сто бед подчас причиняет мне мой сосед. А если б соседей был целый взвод? Какая работа? Кромешный ад! Тогда я наморщил свой лоб. И вот, я изобрел пистолет-автомат.”

1901. Тихое лето.
Всего 1O центов – одна котлета. Профиль аглицкой королевы на австралийских марках слева, увы, посмертно. Умаясь тискать, Гоген малюет смуглые сиськи. В Китае китайцам дали по морде. Макс Планк на научной горит работе (пока не сгорает). Верди помер. Теперь миссис Дисней покажет номер: родит младенца по имени Уолт. Вот-вот мы прикрутим последний болт, и оживет экран. На экране подлодка впервые гребет в океане. Всем также запомнился кекуок (танец). В МакКинли стреляет один засранец и попадает. У Стриндберга – пьеса. Фрейд не теряет ко снам интереса.
Человек года – сеньор Маркони. Он – итальянец, слегка – безумец. Имя его рифмуется с “Сони”. Фирме стоит это обдумать.
(Гульельмо Маркони)

“В священном краю, под небом лазурным, где каждое облачко – след херувима, с предгорий доносится Слово безумным, безмолвным посланьем, но ясным и зримым. Под волнами этими вечные скалы шлифуют свой профиль старательно. Как миска спагетти есть мысль о спирали, так жизнь стала мыслью о радио.”

1902. Как всякий прочий.
Скальпель хирурга дошел до почки. Наковыряли гормонов, только не разберутся – к чему их столько. С бурами кончено (десять тысяч трупов). Однако Европа тычет дымным прогрессом в иные дали. Аист персидской капусте дарит узел с записочкой “X.”. Болгары, греки, хорваты и сербы сварой грезят. Моне мост рисует. В Штатах – 76 миллионов. Сжатый по-бутербродно народ не дремлет, в поте лица исполняя древний, добрый обычай: в тепле плодиться. См.”Тэдди Рузвельт и др.лица”.
Человек года – Артур Конан Дойл, детективист. Персонажи страхов: сыщик, лысеющий доктор, дом, скрипка и, по ночам, собака.
(Сэр Артур Конан Дойл)

“Пляшем от худшего: ваши мозги так же ленивы, как ваша совесть. Лучшее средство от сытой тоски это – моя небольшая повесть о Баскервилль-холле. Загадка для ваших умов до седьмого пота. Так вам удастся убить полдня или, быть может, еще кого-то.”

1903. Легко заметить, –
тучи сгущаются. В Старом Свете облачно. В Эссене смотрят тупо в небо трубы заводов Круппа. (Так виновато кастрат на бабу смотрит). Однако умолкнем, дабы слышать изгибы родимой речи в Лондоне на большевистской встрече. И, говоря о славянской проблеме: сербский король сделал ход в королеве. Вот вам Гоген, Писсаро и Уистлер! С вас за проезд по каналу, мистер, доллар. Забыв расплатиться с девкой, Томми британское тащит древко в кущи Нигерии: эта местность нравится Томми. Любая мерзость отмечена датой. Колонка войн. Родился мой папа и Ивлин Во.
Человек года… позвольте, но их, собственно, двое. Два брата. Пара похожих мозгов, две пары ног и рук столь похожих на крылья Икара.
(Братья Райт)

“Мы – братья, Орвилл и Уилбур Райт. Нас часто рифмуют с английским “флайт”! Вот почему в этот тихий год мы подняли в небо наш самолет. Сверху, куда вас закинет ветер, Сити подобен свежей газете. Англия – карте. Но замысел наш – скорее бомба, чем пейзаж!”

1904. То, что лежало
в пыльных пакгаузах, в цель попало. В этом японцы, как есть косые, видят начало конца России. Бритоголовым миланский опер скулы массирует. Этот номер лучше пройдет с безопасной бритвой. Не потешаясь кровавой битвой, месье Сезанн так увлекся горой Сент-Виктуар, что иные порой спорят: быть может и впрямь – не гора? Спор Ватикану с богемой пора сей разрешить, пока сэр Резерфорд нянчится с атомом (лучший исход: не потревожить). Родился Грэм Грин, Чехов умер. Мисс Дитрих грим – не промахнуться б – наносит на кончик носа, – моя страна в бурном экстазе. Джордж Баланчин вслед за Роллс-Ройсом родился; чин – балетоман. А в NY (нутро): первый утробный вой метро.
Человек года – Готтентот. Место жительства: Африка, Юго-Запад. Хозяин – немец. В этом деле всегда прав тот, кто – немец. Закидать – не хватит шапок.
(Готтентот)

“Немец для нас слишком белотел. Бел средь бела дня, а тем паче ночью бел. Плюс, даже если дела ваши – швах, вы не назовете черное чучело “шварц”. “Шварц” даже хуже, чем “черномазый”. Это то, с чем катитесь вы к черту со своим поганым дойчем! Уколовшись о стрелы мои, вы имеете шанс излечиться от высокомерия, Ганс.”

1905. Япония в сводке.
Русского ваню спасают лодки, шлюпки, корыта, ошметки шлюпок; urbi et orbi понятно: глупо с хитрым Востоком играться в жмурки. Игра проиграна. В Петербурге те, у кого желудок пуст, толпами валят на улицы. Пусть их подравняет казачий строй. Торговец “зингерами” в свой черед у жены принимает роды: еще одна девочка, ей породу продолжить мною. Пабло Пикассо (“Мальчик с трубою”) такого паса не ожидал. Бледные тени шведско-норвежские блекнут, с тем и разбегаются; от чего, тем не менее тени норвегов не стали темнее. Говоря о том, что звучит странновато, “E равно MC квадрату”, автор – Альберт Эйнштейн, фовисты (в смысле искусства искусство чисто) дали Матиссу carte blanche в Париже. Ференц Легар рассмешил до грыжи граждан “Веселой вдовой”. Трансвааль вводит законную власть. Вуаль Греты Гарбо, la belle dame sans merci, скользит. Неоновый вальс.
Человек года, скорей Никто – не Уэллс, не Стриндберг – ни се, ни то – не Уайльд, не Швейцер – никто иной – так больше тайной еще одной.
(Камуфляж)

“Меня ты на войне оденешь вместо фрака, и жизнь убережешь, когда начнется драка. Я – мистер Камуфляж. Я – твой двойник, пожалуй, со мной тебе смешны метели и пожары. От выстрелов тебя спасут леса и топи. Я – лучшая из всех немыслимых утопий. Я в замысле Творца бывал еще в начале. Нет повести моей прекраснее печали.”

1906. Повисают стрелки.
Время устало. Устали стенки суммой немых переплетов Фрейда быть в знаменателе века. Кельты вроде бы вновь отменили казни в Африке… белых. Великий Кайзер малость приврал о своем морфлоте, в смысле, прибавил. Японцы, в поте лиц цвета серы, поток товарных наших составов к своим товарам грубо плюсуют. Тем часом, в Альпах, дырку изрядную в снежных скальпах проковырял ааронов посох, выгнув туннель, словно знак вопроса в речи попутчицы: “Что это там?” “Выход из жопы”. Pardon madame. Русским премьером – уже не Витте, впрочем, и новому долго видно не усидеть на пьедестале – справка в магическом кристалле. Дрейфус, лет десять отбывший в зоне в роли шпиона и фармазона, признан, хоть грех с пятым пунктом, честным. Этот процесс послужил, в известной степени, как бы рекламой “демо”. Янки впервые имеют дело с островом Куба. Никто не зван. Родился Беккет. Умер Сезанн.
Человек года – герр фон Пирке. Коли, губи, руби со шприцем Гамлета в руке: Ту-Би о нот Ту-Би.
(Д-р Клеменс фон Пирке)

“Поверьте, аллергия –
не просто сыпь. Коллеги, дорогие,
чужой красы не жаль, но эти пятна –
печальный знак: вам завтра безвозвратно
уйти во мрак. Теперь, мой новый принцип:
своей иглой ввожу, посредством шприца,
совсем иной, но в то же время – вирус
(не надо слез); но если вирус вырос –
туберкулез.”

1907. Никакого движенья.
Родился Оден! Его рожденье – в прологе века. В России Павлов собачек режет: слюна и сало. За дверью слева сидит в испуге Д.Менделеев, его заслуги в таблице мало, – сам был под мухой. В делах кубистов пока что глухо, как в Оклахоме, вошедшей в Штаты. Новозеландские ребята готовы к драке. Луи Люмьер берет очередной барьер, раскрасив пленку (ему – ура!). О модернизме сказал “мура” сам Папа Римский (два пальца в рот). 4:O – победил “Детройт” “Чикаго”, восторженный вой толпы: Gloria Mundi и стук копыт. “Германский Кайзер и Николай за чашкой чая” – статья мала, как с самолета – Каламазу. Карл Гагенбек на газон козу, волка и зайца приладил. Сартр сказал бы просто: “Звериный театр.”
Человек года – … откройте рот – … Иосиф Сталин. Еще не тот, т.с., “не Байрон”, ему за двадцать: охота к славе, охота драться.
(Иосиф Джугашвили по кличке Сталин)

“Я рос без папаши, я жил в грязи. Я взял этот банк, но не пер в ферзи. Все эти четыре сотни кусков для партии милой отдать я готов. Да, это был величайший “экс” с тех самых пор, как Христос воскрес. И я – не жулик и не злодей, я – лишь Нулище в толпе нулей.”

1908. Действительно, скука.
Что позволяет, однако, слухам о разрушеньях в Калабрии даже повысить давление бабушкам нашим. В мире искусства все эти раны как бы врачуют рожденьем Яна Флеминга, “Дворцом” Моне и до-ре волшебной грации Айседоры; “Чикаго” вновь – чемпионом мира: “не сотворите себе кумира…” Балканы: Босния c Герцеговиной сделали выбор и стали львиной долей австро-венгерской каши (что там с эрцгерцогом будет дальше?). В моде бюстгальтеры и авторучки. Гелий в Голландии жиже и лучше, нежели в Англии, что едва ли поднимет Фландрию по вертикали над уровнем моря, по уровню разума последняя выше. В разделе “Разное”: убиты король и сынок в Португалии, что сделало мир по-горизонтальнее. Авто в переулках привычней конок. Дело доходит уже до гонок. Плюс в разделе “Новости дня”: Дженерал Моторс. Британия: “Эдвард и Николай (второй) с царственным видом обходят строй ихних матросов”, за кадром: германцы кажут им кукиш. Республиканцы сделали ставку на Уильяма Тафта в Штатах, где нынче прописан автор.
Человек года – ученый-немец, Пауль Эрлих. Он – крестный папа иммунологии. Европеец и янки идут на поклон к эскулапу.
(Пауль Эрлих)

“В мире, так же, как в тесном бараке не застрахованы вы от драки, тоже возможны сифак и порча, не говоря уж о многом прочем. Вот от чего нужен мой сальварсан. Если не веришь, – попробуй сам, на бабе, или на пару, сразу…” “Д-р Эрлих. Звонить три раза.”

1909 – рысцой по кругу.
Гертруда Стайн посвящает другу “Три жизни” (на книжку такая мода, что автору стать человеком года – раз плюнуть). Помимо этого, – турки (рифма приходит сама – придурки): новый султан – три жены, три брата – станет их жертвой; дело за датой. Тем же грешит и Иран: пора ведь Ахмед-шаху по праву править (тринадцатый год сынку Али). Дягилев блещет в Le grand Paris своими “Сезонами”. В Гондурасе крови, как сытых клопов в матрасе, что-то вроде желе из крестьян. Зигмунд Фрейд пересек океан, чтобы поведать о психоанализе котам и Алисам, хотя едва ли все, так же, как Дэвид сбежал от Мэри, в кошмарных снах потекут из Америк. Британцы, всерьез припугнув Ройял Датч Шелл Компани, выиграли матч за персидскую нефть. Той порой Рокфеллер, словно дружок Малыша, пропеллер к банку приладил (авось, спасет). В гонках на санках стал первым тот, в чьем паспорте значится “Роберт Пири”, больше известный в прохладном мире полярных волков как “Борода”. Внимание, дамы и господа! Прибавим льды покоренного полюса к гордо сияющим звездам и полосам! Так на пороге всей нашей жути люди торчали на Абсолюте.
Человек года – простой цирюльник с окраины Лондона. Этот умник, не зная где бы добыть монет, придумал завивку “перманент”.
(Лондонский цирюльник)

“Этой империи не дождаться заката. Прочие – угасали когда-то. Распадались на части и погибали. Ветер истории – шутка? Едва ли. Пусть на волнах раскачает мой остров. Пусть поштормит, потошним, это просто. Только б блондинки, шатенки, брюнетки клали на мой подзеркальник монетки!”

191O – конец декады.
Скромный распас – по сему раскладу. Всюду пришли демократы к власти. Хоть временами, как прежде, страсти перехлестнут и маньяк прикончит, скажем, премьера Египта. Впрочем массовка уже оттирает солистов. (Хор узколобых албанских марксистов.) Плюс португальский король без визы мается в Сити, смирясь с сюрпризом – он – не король. Англичане ж свято чтут короля, и в Георге Пятом, как и в покойном Эдварде, видят чуть ли не Бога (себя же – в свите). Не стало Толстого и Марка Твена. Зато Карл Май Виннету на сцену вывел. В Париже, спешите слышать, (и видеть афишу) “Жар-птица”, выше – “Стравинский и Дягилев”. Хаос нот и ног. С аргентинским танго фокстрот слиты, как хвост с кометой Галлея (хвала небесам, мое поколенье с ней не обнимется). Наш Конгресс бдит и блюдет, скажем так, интерес шкурный: к примеру, из Алабамы стали невывозными бабы. Японцы к Корее клешни протянули, как к зеркалу губы для поцелуя.
Человеком года стал архитектор, мистер Франк Ллойд Райт. Имя его знакомо тем, кто считает, что “с милым – рай…”
(Франк Ллойд Райт)

“… в шалаше и в гнезде ни замков, ни дверей, тем не менее, многие счастливы. И подумалось мне, что как можно скорей надо строить владения частные. Чтобы время в берлоге неспешно текло, – городскую забудьте давку: невысокий заборчик, кирпич и стекло, плюс зеленый паркет под травку.”

1911 – неплохо в целом.
Хлеба хватает, стабильны цены. Германский Кайзер (см. Вильгельм Второй) для немцев наметил цель: “o” – в слове “Бог”. “Город Солнца – Берлин.” Какой-нибудь Ваня сказал бы: “Блин…” Гаврош сказал бы: “C’est tout…” Адольф (“сын Солнца”, что ли?) пока что – ноль в квадрате, ему лишь 22. На солнце желтая голова китайца по имени Сунь-Ят-Сен кажется шаром бильярдным. Всем в связи с этим делом обрезали косы. (Указ Президента. Какие вопросы?) (Хотя одного не могу взять в толк: как в свежеобритом Парламенте том будет выглядеть меньшинство, когда за ним, как минимум, сто миллионов таких же бритых голов. Вряд ли среди парламентских слов и выражений найдется такое, что ввергнет Восток в состоянье покоя.) В Мексике после кровавых родео стал президентом Франциско Мадеро. Итальянцы, стряхнув с ушей лапшу, наставили пушки на Пашу. “Искусство – в массы!” С таким девизом из Лувра стибрили Мону Лизу. По этому делу парижским копам, перетряхнувшим зады Европы, попался Гийом на блошином рынке. “Duineser Elegien” Райнера Рильке пишутся. В Лондоне суфражистки сушат на древних газонах пожитки.
Человек года – полярный волк: свитер, ушанка, сипящий голос. Полярный волк, это – знающий толк в том, что “на Юг” означает “на Полюс”.
(Руаль Амундсен)

“Я – Руаль Амундсен. Я влюблен в лед. Царство синего льда простирается от полюса к полюсу. Жизнь во льдах на любом языке начинается с “ах!” Ах! когда на термометре – минус сорок. Ваша мысль избавляется от сора. На вопрос: “Что есть голос, зовущий в Рай?”, отвечаю: “Собачий простуженный лай!””

1912. Капитан Роберт Скотт
запоздало кончает на Полюсе. Тот уже был под Руалем. Скотт видит льды, вспоминает, что было, и молодым умирает. От горя не тает лед. И вот на полном ходу пароход “Титаник” его обнимает. Звон у Ллойда в Лондоне. Похорон уже поболее. Повод веский рвануть в Румынию, где Ионеско родился, иль на Балканы, где турок с наганом и в бороде; хотя мы сюда – не за этим. Мир сходит втихую с ума. Кумир лондонских нянек и их питомцев – наш балаган! Из его потомства Черчилль состряпает армию. В США Вудро Вильсон сказал всем: “Ша! Сверху кладу козырного туза!” (Ставка: Нью-Мехико и Аризона.) “Кто – за? Кто – против? Стволов у меня – сотни тысяч.” Все (“глори, глори…”) прошло без стычек и крови, и проч. Зато в Европе есть кому попердеть в окопе: пять миллионов одних иванов, почти по четыре гансов и жанов. К могилам братским шагать им в ногу пока не время. И, слава Богу. Бог создал Землю, но Воду – тоже, а океану еще, похоже, под силу править (игра без правил) бал полушарий: Каин и Авель.
Человек года – скок-по-скок. Ему, однако же, не до шуток. Хоть был он не низок и не высок, но прыгнул за Родину с парашютом.
(Капитан Альберт Берри)

“Пряча голову под капюшон,
всякий раз ты похож на шута,
даже тем, для кого ты смешон,
черт твоих не видать ни черта!
На печаль стоит плюнуть, сынок,
чтобы жить без печатей и виз!
Занеси над планетой сапог,
одуванчиком падая вниз.”

1913. Запахло кровью на Балканах. Поводит бровью в белой паре парламентарий: объединившийся пролетарий киснет турецко-словацким фаршем. Граждане Штатов парадным маршем вносят налог федеральный в кассу. Что же и впрямь взволновало массы, так то – мичиганский конвейер Форда. Мир чистогана! Так плюнуть в морду Марксу охота! Какому Карлу могло такое присниться? В марлю уже запеленут младенец Никсон, скрестивший ножки корявым иксом. Его икота – ничто, в сравненьи с многоголосым стихотвореньем Роберта Фроста; “North of Boston” вполне готов потягаться ростом с Grand Central Station, где с крыши позже, сентиментальные скорчив рожи в немом восторге, мочиться будут крутые парни из Голивуда. Тем часом Пруст угодил в фарватер “потока сознания”; инкубатор: гейгера счетчик щиплет среду; Стравинский в Париже – La Sacre du Printemps – законодатель мод. Однако публика любит фокстрот. Швейцер лечит. (Весь мир – в агонии.) Во фьордах – подлодки. В ширинках – молнии. И вы, задумчивый иностранец, во сне о грядущем сосете палец.
Человек года, боюсь, Нильс Бор. Только датчанин скажет, что атом похож на протертый пробор или след от ступни на пляже.
(Нильс Бор)

“Крохотен атом. Краса – не в росте. Когда вы расщепите хоть один, он с вами в такие сыграет кости, – хоть тыщи трупов на кон клади! Теперь называйте атом – мелким! Он, как и мир, как и я – велик! С одной стороны, – как помятая целка. С другой, – как вздыбленный материк!”

1914.

Четырнадцатый! Исторический год! Европа уже застрахована от здорового сна. Сырые факты: Париж, “Фигаро” покинул редактор с дыркой во лбу, застрелен супругой министра финансов; газетчик с испугу напишет, мол “леди сия – sans merci”. C’est tout. Однако, с этим всвязи, помянем и Жана Жореса, он своим призывом блюсти закон вызвал в Парламенте бурю страстей; итог: не отведав на ужин сластей, простреленный череп упал в антрекот… Четырнадцатый! Романтический год! Вуали. Кафе. Одинокий пиф-паф. Почти пастораль! До рожденья Пиаф всего-то лишь год. Ей не спеть о том, как в Дублине вновь облажался Том, о том, как открылся канал в Панаме, о пересаженном сердце… Нами все это забудется вскоре, в Сараево прибыл эрцгерцог, а с ним – жена его; кому-то такой неприятен дуэт, пуле тесно в стволе… (Продолжение следует)

1986

КОММЕНТАРИЙ

1900. “Боксерское” (“ихэтуаньское”) восстание в июне 1900 года докатилось от северных границ Китая до Пекина. Флория (Тоска), знаменитая певица, 14 января
1900 года в Риме исполнила роль главной героини на премьере оперы Джакомо Пуччини “Тоска”. Идет второй год кровопролитной англо-бурской войны. Англия захватывает Нигерию и Золотой Берег в Африке. Запущен в производство первый автоматический пистолет Браунинга. Победа Америки в конфликте с Испанией обеспечила МакКинли переизбрание президентом США.
1901. Великобритания прощается с королевой Викторией, последней из Ганноверской династии, правившей империей с 1837 года. “Боксерское” восстание в Китае подавлено совместными усилиями армий Германии, Японии, Великобритании, США, Франции, России. Акционерное общество Маркони приступило к выпуску “серийных” радиоприемников. В сентябре президент США МакКинли убит анархистом.
1902. Англо-бурская война завершилась поражением буров.
1903. На втором съезде РСДРП (Брюссель-Лондон) образованы фракции меньшевиков и большевиков. Правительство Панамы уступило США в долгосрочную аренду территорию Панамского канала.
1904. Начало русско-японской войны. В Нью-Йорке запущена первая линия метрополитена.
1905. Произошел окончательный разрыв шведско-норвежского союза. В октябре началось (вслед за восстанием племени гереро) восстание племени готтентотов в Африке против немцев. Поражение России в войне с Японией. Памятное “кровавое воскресенье”. Служащий цюрихского патентного бюро Альберт Эйнштейн за один год публикует пять научных статей, в одной из которых впервые формулируются базовые идеи специальной теории относительности.
1906. Начало вооруженной интервенции США против Кубы. Англичане спустили на воду первый сверхмощный броненосец типа “Дредноут”. В Альпах проложен знаменитый “симплонский” тоннель, напрямую связавший Италию и Швейцарию. В России Петр Столыпин занял пост премьер-министра вслед за Сергеем Витте.
1907. Создан новозеландский “Союз парней”. Изобретена диагностическая проба на туберкулез (TB – туберкулез, сокр. с англ.). Боевиками РСДРП (б) осуществлено “ограбление века” российской казны на сумму 400000 рублей, руководил операцией Иосиф Джугашвили (Сталин). Каламазу – заштатный город на севере США.
1908. Аннексия Австро-Венгрией территорий Боснии и Герцеговины. Калабрия – полуостров на юге Италии.
1909. Крестьянское восстание в Гондурасе. Фрейд читает первые лекции по психоанализу в США. Происходит скандальный разрыв между кумирами американских кинозрителей: режиссером Дэйвидом Гриффитом и актрисой Мэри Пикфорд.
1910. Военный конфликт между Японией и Кореей.
1911. Весной Ф.Мадеро стал президентом Мексики, однако уже в феврале 1913 он был расстрелян во время очередного военного переворота. В сентябре начаты успешные военные действия Италии против Турции за ливийские территории. Суфражистки – участницы движения за предоставление женщинам избирательных прав.
1912. 1 января Сунь Ят-сен, при поддержке политических сил Южного Китая, стал первым временным президентом республики Китай. В апреле, в катастрофе, произошедшей с трансокеанским судном “Титаник”, застрахованным знаменитой английской страховой монополией “Ллойд”, погибло около 1500 человек (“…И колокол глухо бьет в помещении Ллойда”, Иосиф Бродский ,”Новый Жюль Верн”). Осенью началась война балканских государств против Турции.
1913. В ноябре издана первая книга Марселя Пруста из цикла “В поисках утраченного времени” – “По направлению к Свану” (Swann’s way). В октябре-декабре прошла крупнейшая в истории англо-ирландских отношений забастовка ирландских рабочих в Дублине. Соавтор Эйнштейна по знаменитой “Эволюции физики” Инфельд пишет о том, что Бор “на самом деле видел атом… и мыслил образами, которые неустанно проходили перед его глазами”.
1914. 28 июня в Сараево националистом Гавриилом Принципа убит наследник австрийского престола, эрцгерцог Фердинанд (его супруга была тяжело ранена), что послужило формальным предлогом для начала Первой Мировой войны. 31 июля националистом Вилленом в ресторане застрелен социалист Ж.Жорес.
Замеченные неточности

1911. На самом деле Р.М.Рильке начал работу над циклом “Дуинские элегии” (Duineser Elegien) лишь в январе 1912 года в замке Дуино, закончены элегии 14 февраля 1922 года в Швейцарии, в старинной башне Мюзо (кантон Вале), впервые опубликованы в июне 1923 года в издательстве “Инзель” в Лейпциге.
1913. “North of Boston” Роберта Фроста опубликованы в Англии только в 1914 году. Счетчик Гейгера сконструирован еще в 1908 году.
ПОРТРЕТНАЯ ГАЛЛЕРЕЯ

Руаль Амундсен (1872-1928), норвежский полярный исследователь, 14 декабря 1911 года первым достиг Южного полюса.

Гийом Аполлинер (Вильгельм Аполлинарий Костровицкий) (1880-1918), французский поэт.

Луи Дэниел Армстронг (1900-1971), американский джазовый певец и трубач.

Джордж Ноэл Гордон Байрон (1788-1824), английский поэт-романтик.

Джордж Баланчин (Георгий Баланчивадзе) (1904-1983), американский балетмейстер.

Самюэль Беккет (1906-1989), ирландский драматург.

Альберт Берри (….-….), капитан французской армии, первым испытавший парашют.

Нильс Хендрик Давид Бор (1885-1962), датский физик, разработал квантовую модель атома.

Джон Мозес Браунинг (1855-1926), американский конструктор и промышленник.

Александр Бродский (1903-1984), профессиональный фотограф, отец Иосифа Бродского.

Джузеппе Верди (1813-1901), итальянский композитор.

Виктория (1819-1901), королева Великобритании (1837-1901).

Вильгельм Второй (Великий Кайзер) (1859-1941), германский император и прусский король (1888-1918).

Томас Вудро Вильсон (1856-1924), 28й президент США (1913-1921).

Леонардо да Винчи (1452-1519), итальянский живописец, скульптор, архитектор, ученый, инженер.

Сергей Витте (1849-1915), граф, премьер-министр Российского правительства (1905-1906).

Ивлин Во (1903-1966), английский писатель.

Мария Вольперт (1905-1983), переводчица, мать Иосифа Бродского.

Карл Гагенбек (1844-1913), немецкий зоолог, основатель крупнейшей фирмы по торговле дикими животными.

Эдмунд Галлей (1656-1742), английский астроном и геофизик.

Грета Гарбо (1905-1990), американская киноактриса.

Ханс Гейгер (1882-1945), немецкий физик.

Георг Пятый (1865-1936), английский король (1910-1936).

Адольф Гитлер (Шикльгрубер) (1889-1945), c 1921 года фюрер Германской Национал-социалистической партии, с 1934 президент Германии.

Поль Гоген (1848-1903), французский живописец-постимпрессионист.

Грэм Грин (1904-….), английский писатель.

Дэйвид Уорк Гриффит (1875-1948), американский кинорежиссер.

Уолт Дисней (1901-1966), американский кинорежиссер-мультипликатор.

Марлен Дитрих (Мария Магдалена фон Лош) (1901-….), американская киноактриса.

Артур Конан Дойл (1859-1930), английский писатель, детективная повесть “Собака

Баскервиллей” написана им в 1901-1902.

Альфред Дрейфус (1859-1935), французский офицер, еврей, ложно обвиненный в 1894 году в шпионаже в пользу Германии, в 1899 помилован, в 1906 реабилитирован.

Айседора Дункан (1877-1927), американская танцовщица, одна из основоположниц школы танца модерн.

Сергей Дягилев (1872-1929), русский театральный и художественный деятель, организатор “Русских сезонов” за рубежом (с 1907 года).

Жан Жорес (1859-1914), руководитель французской социалистической партии, основатель газеты “Юманите”, убит 31 июля 1914.

Эжен Ионеско (1912-….), французский драматург.

Густав Крупп (….-….), в 1903 – директор крупнейшего в Германии металлургического концерна.

Ференц Легар (1870-1948), венгерский композитор, дирижер.

Луи Жан Люмьер (1864-1948), французский изобретатель, создатель кинематографа.

Франциско Индалесио Мадеро (1873-1913), один из руководителей мексиканской революции 1910-1917 годов, президент Мексики с 1911 года.

Карл Май (….-….), австрийский писатель.

Уильям МакКинли (1843-1901), 25й президент США (1897-1901).

Гульельмо Маркони (1874-1937), итальянский радиотехник и предприниматель.

Карл Маркс (1818-1883), основоположник “научного коммунизма”.

Анри Матисс (1869-1954), французский живописец, один из лидеров фовизма.

Дмитрий Менделеев (1834-1907), русский химик, сформулировал периодический закон химических элементов.

Клод Моне (1840-1926), французский живописец, импрессионист.

Николай Второй (Романов) (1868-1918), последний российский император.

Ричард Милхаус Никсон (1913-….), 37й президент США (1969-1974).

Фридрих Ницше (1844-1900), немецкий философ-иррационалист, писатель, поэт.

Уистан Хью Оден (1907-1973), американский поэт.

Иван Павлов (1849-1936), русский физиолог.

Эдит Пиаф (Гасьон) (1915-1963), французская эстрадная певица.

Пабло Пикассо (Руис-и-Пикассо Пабло) (1881-1973), французский живописец, основоположник кубизма.

Клеменс фон Пирке (1874-1929), австрийский педиатр, в 1907 году предложил диагностическую пробу на туберкулез.

Мэри Пикфорд (1893-1979), американская киноактриса.

Роберт Эдвин Пири (1856-1920), американский полярный исследователь, 6 апреля 1909 года достиг на собачьей упряжке Северного Полюса.

Камилль Писсаро (1830-1903), французский живописец, импрессионист.

Макс Планк (1858-1947), немецкий физик, основоположник квантовой теории.

Марсель Пруст (1871-1922), французский писатель.

Орвилл (1871-1948) и Уилбер (1867-1912) Райт, американские авиаконструкторы и летчики.

Франк Ллойд Райт (1869-1959), американский архитектор.

Эрнест Резерфорд (1871-1937), английский физик и химик, разработал планетарную модель атома.

Райнер Мариа Рильке (1875-1926), австрийский поэт.

Огюст Роден (1840-1917), французский скульптор.

Дж.Д.Рокфеллер-старший (1839-1937), знаменитый американский банкир-мультимиллионер, нефтепромышленник.

Теодор Рузвельт (1858-1919), 26й президент США (1901-1909).

Жан-Поль Сартр (1905-1980), французский писатель, философ.

Поль Сезанн (1839-1906), французский живописец, постимпрессионист.

Роберт Фолкон Скотт (1868-1912), английский исследователь Антарктиды, достиг Южного полюса 18 января 1912 года (на 33 дня позже Амундсена), погиб на обратном пути.

Гертруда Стайн (1874-1946), американская писательница.

Иосиф Сталин (Джугашвили) (1879-1953), генеральный секретарь ЦК КПСС (1922-1953), генералиссимус, в 1907 – член РСДРП(б), один из руководителей “боевых бригад”.

Игорь Стравинский (1882-1971), русский композитор и дирижер.

Август Юхан Стриндберг (1849-1912), шведский писатель и драматург.

Сунь Ят-сен (Сунь Чжун-шань, Сунь Вэнь) (1866-1925), китайский политик, с 1912 года временный президент республики Китай.

Уильям Хоуард Тафт (1857-1930), 27й президент США (1909-1913).

Марк Твен (Самюэль Клеменс) (1835-1910), американский писатель.

Лев Толстой (1828-1910), граф, русский писатель.

Оскар Уайльд (1854-1900), английский писатель.

Джемс-Аббот-Мак-Нейл Уистлер (1834-1903), английский и американский живописец и гравер.

Герберт Джордж Уэллс (1866-1946), английский писатель-фантаст.

Ян Флеминг (1908-1964), английский писатель-детективист.

Зигмунд Фрейд (1856-1939), австрийский врач-психиатр, психолог, основатель психоанализа.

Роберт Фрост (1874?1875-1963), американский поэт.

Руххола Мусави Хомейни (1898?1900?1903?-1989), аятолла, лидер Исламской Республики Иран (1979-…).

Уинстон Леонард Спенсер Черчилль (1874-1965), премьер-министр Великобритании (1940-1945, 1951-1955), в 1912 – морской министр.

Антон Чехов (1860-1904), русский писатель, драматург.

Альберт Швейцер (1875-1965), немецкий и французский философ, врач, теолог, музыковед.

Эдуард Седьмой (1841-1910), английский король (1901-1910).

Альберт Эйнштейн (1879-1955), австрийский и американский физик-теоретик, первые работы по теории относительности опубликованы им в 1905 году.

Пауль Эрлих (1854-1915), немецкий врач, бактериолог, основоположник иммунологии, создал препарат “сальварсан” для лечения сифилиса.

Переводчик – Евгений Финкель

http://lib.ru/BRODSKIJ/history-xx.txt_with-big-pictures.html

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები