ხვამლი

კობა ჭუმბურიძე – Koba Chumburidze

ხვამლისა

მიზანს მივატანეთ კვირას.
ჯილდოა რაოდენი
ხვამლის ძირას,
ცეცხლის პირას,
განთიადის ლოდინი.
არე–მარე, ფერი ქარცის, ღამის ბინდში ჩაწნულა, გაუშლია ფრთები ქარცივს, სათარეშოდ აძრულა, აათრთოლებს დიდრონ ცაცხვებს და ალერსით დაქანცავს, ნისლებს წეწავს, ვერხვებს არწევს, ბოლო ფოთოლს აძარცვავს.
ზეცა ისე იღრუბლება და ისე იქუფრება, უნდა მიწის დაუფლება, შუშპარი და შუფრობა, სატრფიალოდ შეყრა ნებავს, სული დუღს ლაბარნასი, ითრუჯანის მხურვალებას უსალბუნებს არმაზი.
ურანუსმა შხივი იხმო, ეჭვი ხრავს მოაბადის, გასუსულა მთვარე მიღმა ღრუბლის ლეგა ნაბადის.
აღმა აეხუტა კვამლი, კოცონს თქორი ეპკურა, სფინქსად გაწოლილა ხვამლი, იდუმალი ებგური.
ხვამლო, არამ–ხუტის ხამლო, დღემდის არვის ეღირსა დაიურვოს საიდუმლო შენი კალთის, რეხისა.
გულს ჩაგიკრავს მონაბარი ერისა და მეფისა, თავს გვირგვინად დაგდგომია მაყრიონი ზეცისა,
ღვთაებათა მთელი დასი, ვისაც აქ ეგულება ერთი ძველთაძველი თასი, ყოვლის დამარწყულები, რაის ხიბლიც არასოდეს ხუნდება და ძველდება…
წვიმა მოდის, წვიმა მოდის, მთა და ბარი სველდება.
დილეულა, როს ნაშფოთარ ღამეს მიეძინება, როს ცრიატი რიბირაბო შხერებს წაეფინება, როს ბარბალიც აღმოხდება, მეწამულის ფერისა, რით მიხვდება, რა დახვდება კვალად ცისიერისა…
ოდენ ქიზის, ონავარის, ღამეული სიგრილე, გაცრეცილი ნაშთი მთვარის და ბინულის კირკილი, ნაწვიმარზე ნამასხმული აბლაბუდას ლაპლაპი
და წვეთების
ფოთოლ–ფოთოლ
კანტი–კუნტი კაპკაპი…

მერაბ მამარდაშვილი

მერაბ მამარდაშვილი – Merab Mamardashvili (1930 – 1990)

“ყველაზე დიდი ტყუილი შეიძლება აღმოჩნდეს ზუსტად სიმართლე, ნათქვამი ისეთ სიტუაციაში, როცა მისი დაჯერება შეუძლებელია….”

“თქვენი ქართველობა იწყება ღირსებიდან და არა პირიქით!”

“ადამიანი იწყება ღირსებიდან და მას მხოლოდ საკუთარი ღირსების გავლით შეუძლია ჭეშმარიტად გააცნობიეროს თავი ამა თუ იმ ერის შვილად! ქართველობა არ არის ბიოლოგიური მოცემულობა – ეს არის ნება იყო ქართველი, ნება კი რაინდული ღირსების ფენომენია და მე თუ არა მაქვს ის, რამდენიც არ უნდა ინებოს ერმა თუ ბერმა მე ვერც კაცი ვიქნები და ვერც ქართველი!”

“ჭეშმარიტება სამშობლოზე მაღლა დგას”.

“ღმერთი ეს არის იგივე ადამიანი, რომელსაც მუდმივად ახსოვს ზეცა!”

“იმ დროიდან, რაც არსეობს სახარებისეული ათვლის წერტილი, იმ დროიდან, რაც არსებობს მსოფლიო ისტორია, არსებობს ერთი მარტივი კანონზომიერება: რეალური კულტურა და ადამიანური სულიერება არ შეიძლება შემოზღუდული იყოს იმ ეთნიკური მასალით, რომელშიც ისინი ხორციელდებიან. ნებისმიერი სოციალური თუ ნაციონალური ერთობა, რაც უნდა დიდი იყოს იგი, თუნდაც ერთადერთი იყოს, მაინც კერძოობითი იქნება და არა უნივერსალური. აი, სწორედ ეს პიროვნული საწყისები, უნივერსალურზე რომ არიან ”მოჭიდებული”, წარმოადგენენ ნაციონალური თვისებების ნორმალური არსებობისა და სრულფასოვანი, ცოცხალი ფუნქციონირების პირობებს…”

“…ნუ გაუსწრებთ მოვლენებს წინ, ნუ იფიქრებთ პოლიტიკური კლიშეებით ვისი მხრიდანაც არ უნდა იყვნენ ისინი, დაიწყეთ საკუთარი თავით და საქმით, რადგან ჯერ ისედაც გვაკლია პროფესიონალური ცოდნა და გამოცდილება და თუ ასე ერთი ხელის მოსმით გადავეშვებით პოლიტიკის აღელვებულ ზღვაში, მალევე გავირიყებით ნაპირზე მშიერ-ტიტველნი და უმეცარნი…”

.”…მივხედოთ სკოლებს, სპეციალობებს, ჩვენ ისედაც გვაკლია პროფესიონალიზმი, მოქალაქეობრივი შეგნება და თუ ამის გარეშე, მაინც ჯიუტად გადავეშვებით პოლიტიკის აღელვებულ ზღვაში, ძალიან მალე გავირიყებით ნაპირზე ისევ ისეთივე მშიერ-ტიტველნი და უმეცარნი…..” ( შეხვედრა ფილოსოფიის ინსტიტუტში)

” რუსული სივრცე-დროის მეტაფიზიკურ თავისებურებად უნდა ჩაითვალოს ის ფენომენი, რომ საკუთარ თავს და შენს გარშემო მყოფთ ყოველი დღე უქციო ჯოჯოხეთად….. ეს მუდმივი ისტორიული კოლაფსია ორ დიდ , დასავლურ და აღმოსავლურ ცივილიზაციებს შორის!

ეთნიკური რუსი ერთი ჩვეულებრივი ადამიანია თავის დადებითით და უარყოფითით….არაფრით უარესი და არაფრით უკეთესი სხვა ეთნოსის წარმომადგენელზე!
მაგრამ რუსები, როგორც რუსულ იმპერიულ-ტირანიული სივრცის ბინადარნი და ამ სისტემის იდეოლოგიით ტვინდაკომპასებულ ხალხთა მასები, ამოვარდნილნი არიან რეალური ისტორიული სივრცე დროისაგან…როგორც ჩაადაევი და როზანოვი წერდნენ – ” აქ სრული კოლაფსი და გამყოფი უფსკრულია აღმოსავლურ და დასავლურ ცივილიზაციებს შორის …!”

“მტრის ხატი – ესაა დამანგრეველი ფსიქიკური ძალა, იმიტომ რომ მტერი კი არ იწვევს ეჭვს, ეჭვი შობს მტერს. ეჭვი ჯერ უსაგნოდ არსებობს. ეჭვი ჩემი უძლურებაა – მე მეშინია ყველაფრის, როცა უძლური ვარ. მტერი არის განსხეულებია იმისა, რაც ჩემშივეა ფესვგადგმული, როგორც უძლურება”

,ჩემთვის დამოუკიდებლობა პირველი და აბსოლუტური, სადღეისო მიზანია. ოღონდ იმიტომ კი არა, რომ უბრალოდ დამოუკიდებლები ვიყოთ, არამედ იმიტომ, რომ დავინახოთ ჩვენი თავი და შევქმნათ სიტუაცია, სადაც ჩვენი რეალური პრობლემები გამოჩნდება. ამ პრობლემის გადაწყვეტის პირობა კი შინაგანი განთავისუფლებაა. ე.ი. ჩვენ გვჭირდება განთავისუფლება არა მხოლოდ იმპერიისგან, არამედ ჩვენივე ცხოვრების გარკვეული შინაგანი პრინციპისაგან.”
1990 წელი.

,,აზროვნება არის ჩუმი საუბარი ღმერთთან წარსული შეხვედრების შესახებ. ანუ ეს არის სიტუაცია, როდესაც რაღაც ხელახლა იბადება, თავისი თავის იგივეობრივი, მაგრამ განახლებული, აღორძინებული. აღორძინება, გაცოცხლება ხდება ფორმების სამყაროში. “

”მე მიმაჩნია, რადგან ქართველები ასეთი ცხოვრების მოყვარულნი არიან, გააჩნიათ იუმორის გრძნობა, შეძლეს ძველი რაინდობის სახისა და გულის შენარჩუნება, დარჩნენ ინდივიდუალურები, სპეკტოკოსები და ა. შ.- მათი დამონება, დამორჩილება შეუძლებელია”.

”ქართულ ინტელიგენციას არ გამოუყენებია ბოლო ხუთი წელი იმისათვის, რომ საკუთარი ხალხისთვის სიმართლე ეთქვა. იმის მაგივრათ რომ ებრძოლათ უკვე გათავისებულ ცუდ ჩვევებთან – პატრიოტიზმის მცდარ გაგებასთან, ჩამორჩენილობასთან, საკუთარ თავზე შეყვარებასთან, დარწმუნებას იმაში, რომ ჩვენ ყველაზე კარგნი ვართ, ყველაზე ჭკვიანნი, ყველაზე ლამაზნი და არავინ არ გვჭირდება – ისინი საკუთარ ამბიციებში ჩაფლულნი თამაშობდნენ ყველაფერ ამით.”

«…достаточно присмотреться к некоторым эпизодам российской истории, чтобы увидеть, что это ситуация – когда мы не извлекаем опыта. Когда с нами что-то происходит, а опыта мы не извлекаем, и это бесконечно повторяется. …

Русские, куда бы ни переместились – в качестве казаков на Байкал или на Камчатку, их даже занесло на Аляску и, слава Богу, вовремя продали ее, и она не оказалась сегодня той мерзостью, в которую они ее скорее бы всего превратили, – куда бы они ни переместились, они рабство несли на спинах своих.

Единственная ценность, которую мы ищем во всех проявлениях себя и окружающего, — это живое. Реальная человеческая психология строится на оживлении того, что мертво. Мы оживляем мертвые слова, мертвыежесты, мертвые конвенции. Единственное наше трепетное, то есть волнующее нас отношение ко всему этому в действительности сводится к тому, что за всеми симуляторами и привидениями, за вещами — мы ищемизнь. И себя как живущего. Ибо ощущать себя живым совсем не просто”.

მერაბ მამარდაშვილი - Merab Mamardashvili. Moscow,1976

მერაბ მამარდაშვილი – Merab Mamardashvili (1930 – 1990)

ჩახშული ფიქრი
საუბრები ანი ეპელბუანთან

ფრანგულიდან თარგმნა მზია ბაქრაძემ

France-Culture-თვის ჩაწერილი ეს საუბრები პირველად საფრანგეთის რადიოთი გადაიცა 1990 წლის 12-16 მარტს, ხელმეორედ კი 1990 წლის 3-7 დეკემბერს გადაცემათა ციკლში “ცოცხალი ხმით”. რომელსაც ხელმძღვანელობს ალენ ტრიუტა.

ფილოსოფიის ადგილი საბჭოთა სისტემაში

ანი ეპელბუან – თქვენი წარდგენისას მე უნდა მეთქვა: “მერაბ მამარდაშვილი, ქართველი ფილოსოფოსი”, მაგრამ ცოტაოდენ ვყოყმანობ, რადგან ამ ორი სიტყვის-ფილოსოფოსი და ქართველი-გვერდი გვერდ დასმა ცოტა უცნაურად ჟღერს. ან ის ქართველი მოგვაგონდება, თავი გენიალურ მოაზროვნედ რომ მიაჩნია, ხოლო იმათ, ვინც საქართველოს იცნობს, თვალწინ წარმოუდგება ის ლაღი მხიარულება, რომელიც ერთი შეხედვით ფილოსოფიისადმი არ განგაწყობთ. და ბოლოს, ბოლო ათწლეულების მანძილზე სსრკ-ში “ფილოსოფიად” აღიარებულ მეცნიერებას ღირებული არაფერი შეუქმნია. თუმცაღა გავიხსენოთ თქვენი წიგნების სათაურები: “ცნობიერების ანალიზი”, “კარტეზიული მედიტაციები”, “რაციონალიზმის კლასიკური და არაკლასიკური იდეალები”, “ვარიაციები კანტის თემაზე”… მართალია, ყველა თქვენი ნაშრომი სსრკ-ში არ გამოცემულა, რაც უდაოდ მათ ღირსებაზე მეტყველებს, მაგრამ სათაურები ყოველ შემთხვევაში ძალიან კლასიკურად ჟღერს; მით უფრო გვინდა უპირველეს ყოვლისა ვიცოდეთ და გავიგოთ როგორ მიხვედით აზროვნებამდე იმ ქვეყანაში, რომელიც სრულიად არ განგაწყობს ფიქრისა და აზროვნებისადმი.
მერაბ მამარდაშვილი – უნდა აღვნიშნო, რომ მეც იმავე ქალაქში დავიბადე, რომელშიც სტალინი დაიბადა. 1930 წლის სექტემბერში. ამაში შესაძლოა მონანიება ან ღვთიური სიმეტრია დავინახოთ… გორში შეიძლება სხვა საქმეების მკეთებელი ადამიანებიც დაიბადონ… ამის თქმით , დიდ სითამამედ და გაბედულებად მეჩვენება ვთქვა როგორ მივედი აზროვნებამდე.
ვინაიდან უფრო მორიდებული ვარ, ვიტყვი მხოლოდ, რომ მე ვცდილობ ვიაზროვნო; ადამიანმა არასოდეს იცის აზროვნებს იგი თუ არა. აზროვნება თითქმის ზეადამიანურ ძალაზეა დამოკიდებული და იგი ბუნებრივად არ ეძლება ადამიანს. ის შეიძლება გამოვლინდეს, როგორც ერთგვარი გაღვიძება ან წინარე მოგონება ადამიანისა და სიმბოლოს შორის დაჭიმულ ველში. ეს უნდა აეხსნას ფრანგულ აუდიტორიას, რადგან იგი არ იცნობს იმ ქვეყანას, რომელშიც მე ვცხოვრობ…ჩვენ ამჟამად განსაკუთრებულ მომენტში ვცხოვრობთ- აზრთან მჭიდროდ დაკავშირებულ მომენტში-რომელშიც იმ უშველებელ ქვეყანას, რომელსაც საბჭოთა კავშირი ჰქვია თუ რუსეთი (იგი, ჩემს ქვეყანას, საქართველოსაც მოიცავს), სურს, ან უნდა დაუბრუნდეს ცხოვრებას, ისტორიის, დროისა და ცხოვრების ხანგძლივი უქონლობის შემდეგ. იმას, რაც მოხდა 17 წელს, ოქტომბრის რევოლუციის მწვერვალზე, ჩემთვის ის მნიშვნელობა აქვს, რომ ეს იყო სსრკ-ს თუ რუსეთის გასვლა დროიდან, ისტორიიდან და ცხოვრებიდან; გასვლა იმ მეტეორივით, გრავიტაციის ველიდან რომ ვარდება და ჩათრეულია უტოპიით, რომლის დამახასიათებელი ნიშანია-ისევე როგორც ყველა უტოპიისთვის-საკუთარი თავის რეალიზაცია: უტოპიები ხომ ყოველთვის ხორციელდება. ამჟამინდელი პრობლემა კი ისაა, რომ “ცხოვრებას დაუბრუნდე”… როცა უტოპიის დევნაში ისტორიიდან და დროიდან ამოვარდები. იკარგება სასიცოცხლო ძალების ნორმალური ურთიერთგაცვლის გრძნობა, ადამიანთა შორის “ურთიერთობის” (commerece) შეგრძნება. რაც ადამიანისა და მისი ბუნების ისტორიულ სტრუქტურას ქმნის. რევოლუციის შემდეგ ყველაფერი არანორმალური გახდა; ეს იყო საზოგადოებისა და სახელმწიფოს ერთგვარი კოლექტიური თვითმკვლელობა. ქვეყანა აღმოჩნდა “ცხოვრების მიღმა” და ყოველივე ამან დაღი დაასვა ლიტერატურას, სოციალურ მოვლენებს, ყველაფერს და ყველას, თუ ყურადღებით დავაკვირდებით და თუ დასავლური აზროვნების რაციონალისტური ტერმინების უბრალო ტრანსპოზიციას არ მოვახდენთ, უწყვეტად გამოვიყენებთ იგივე მეტყველებას, იგივე აზროვნებას სსრკ-ს თუ რუსეთის მაშტაბით, თუ დავუმატებთ რაღაცას, რაც უნდა სპეციპიკურად რუსული ან საჭოთა გამოცდილებიდან იყოს ამოღებული და იმას, რაც ამ მეტყველების უკან იმალება-მაშინ ამ ეპოქაში ჩანს სიკვდილის კვალი, მიღმა სამყაროს ცხოვრების კვალი. მასში მოსჩანს-და ეს იყო ჩემი პირველი გამოცდილება, რაც საკუთარ თავზე შევძელი შემემოწმებინა -უსიცოცხლო ხატების ცხოვრება, ანუ უსხეულო ხატები, ფრანსუა ვიიონის მსგავსად, რომელიც რეალურად ცხოვრობდა. არ დაკარგო იმის შეგრძნება, რომ ცოცხალი ხარ (და ამასთან ერთად ამ გრძნობის ტრადიცია) საკუთარი ყოფიერების ყველა გამოვლინებაში, იმაში, რასაც ამბობ, რასაც ფიქრობ, რასაც აკეთებ,-ეს ნიშნავს შენ თვითონ ერთგვარი ფუნდამეტური კავშირი შეინარჩუნო. მაგრამ ის ვისაც სიცოცხლისადმი გემო არ გააჩნია, ამას ვერ გაიგებს. შესაძლოა ისიც, რომ ეს გემო დაიკარგოს, მაგრამ ამ შემთხვევაში იმათ, ვინც ეს შეგრძნება დაკარგა, ვეღარაფერს აუხსნი. ჩვენ ისეთ ვითარებაში ვიმყოფებით, რომ ვინც ცხოვრებისადმი გემო დაკარგა, კვლავ უნდა იპოვოს იგი,ხოლო ის, ვისაც იგი შერჩენილი ჰქონდა, მაგრამ ტოტალიტარულმა რეჟიმმა დააბეჩავა (როგორც აზროვნებაში ასევე მეტყველებაში; ტოტალიტარიზმი უპირველეს ყოვლისა ლინგვისტური დაბეჩავებაა), ხელმეორედ უნდა ისწავლოს ცხოვრება, დღეს ჩვენ ვსწავლობთ, რადგან ადვილი როდია ცხოვრებას დაუბრუნდე…….

ანი ეპელბუან – სულ დასაწყისი გახსოვთ? თქვენი აზროვნების დასაწყისი? გახსოვთ როგორ შეაჯერეთ სიცოცხლე და სიკვდილი იმ ხატებში, რომელსაც აღიქვამდით? როგორ გადაწყვიტეთ ეს წინააღმდეგობა?

მერაბ მამარდაშვილი – არანაირად არ ვისურვებდი ეს გზა ხელმეორედ გამევლო, სულაც არ მინდა ახალგაზრდობა დამიბრუნდეს, 16 წლისა ვიყო, ამბობენ რა მშვენიერიაო ახალგაზრდობა! არა, სრულებითაც არაა ასე! სრულებითაც არ ვიცურვებდი კიდევ გამევლო არყოფნის ის რისკი, რომელიც ასე ემუქრება ახალგაზრდებს, როცა დღევანდელი ახალგაზრდა იღვიძებს თავის თავის, ცნობიერებისა და აზროვნების მიმართ, ის ფეხზე მდგომი გვამების ტყეში აღმოჩნდება. სწორედ ამ გრძნობას, რომელიც დღევანდელ ახალგაზრდობაში ზის, 40 წლის წინათ განვიცდიდი. ამის გამოა, რომ უშველებელი თანაგრძნობა მაქვს მათ მიმართ და სულაც არ ვისურვებდი ახალგაზრდა ვიყო, ჩემთვის-თვითგამორკვევა განისაზღვრებოდა ცხოვრების არქონის მიმართ დაპირისპირებით, დაპირისპირებით იმ შავი გვირაბის მიმართ რომელშიც მოგვებივით, იძულებული ვიყავი მეცხოვრა ცხოვრების გარეშე- და ჩემთვის ახალგაზრდობა წარმოადგენდა ტრადიციის აღდგენას ამ სიტყვის სრული მნიშვნელობით; საქმე რომელიღაც კონკრეტულ ტრადიციას კი არ ეხება, არამედ უკვდავების ტრადიციას (იცინის). ეს ალბათ უცნაურად ჟღერს, რადგან კონფესიანალური აზრით მორწმუნე არა ვარ, მე ფილოსოფოსი ვარ. ფილოსოფია სულ სხვა რამ არის, ვიდრე თეოლოგია, მაგრამ ხშირად მივმართავ რელიგიურ სიმბოლოებს, რადგან ისინი უფრო მეტყველნი მეჩვენებიან და ადაიანური სულის შესაძლებლობათა, პოტენციათა და კონსტანტების ჩამოყალიბებით, ისინი უფრო გასაგებს და ამოსაცნობს ხდიან ამ კრიტერიუმებს. ამიტომაც ხანდახან სასარგებლოა ამ სიმბოლოების გამოყენება.
მაშასადამე უკვადავება ეს არის სიტყვა, ანუ ადამიანში მკვდარი დროის აღდგენის ნაპერწკალი; ეს არის ფაქტი და აქტი, რომელიც დღემდე გრძელდება, სიტყვა არის მარადიულობის აქტი,რომელშიც ჩვენ ვმონაწილეობთ ვითარცა ადამიანები. რას ვგულისხმობ გამოთქმაში “ვითარცა ადამიანი”. მე ვცდილობ გამოვხატო არსება, რომელიც ბუნების პროდუქტი არ არის; ბუნება არ ქმნის ადამიანებს. ნამდვილად ჩვენ მხოლოდ მეორე დაბადებისას ვიბადებით. ეს დაბადება კი იმყოფება იმ ველში, რომელშიც შესაძლო ადამიანი სიმბოლოს უერთდება და ამას შეერთების დაძაბულობისგან ანუ თავის თავზე ძალისხმევის შედეგად ადამიანში ადამიანი იბადება. დანტემ ერთ ლამაზ გამოთქმაში თქვა, დაბადებულს როგორც ასეთი სული არა აქვსო.

ანი ეპელბუან – რა იძლევა სულს? რა აძლევს მას სულს?

მერაბ მამარდაშვილი – სიტყვა.

ანი ეპელბუან – ჩემი ვარაუდით, ადამიანის ბუნების შესახებ თქვენთვის არ უსწავლებიათ სკოლაში.

მერაბ მამარდაშვილი – სკოლაში საერთოდ არაფერი მასწავლეს. არც ეს და არც ამის საწინააღმდეგო, მაგ. მარქსიზმ-ლენინიზმის იდეოლოგია ვერ შეისწავლება, რადგან მეტყველებას, ადამიანის ტვინს, არაფერი საერთო არა აქვს მარქსისტულ-ლენინურ იდეოლოგიასთან. ამ ცნებებს ვერ დაისწავლი, ისინი გაუგებარია. თუ მაგ. ავიღებთ მარქსისტულ-ლენინურ ფილოსოფიის სახელმძღვანელოს (ასეთები კი არსებობს), იძულებული ხარ იგი მექანიკურად დაიზეპირო და ასევე ზეპირად გაიმეორო გამოცდაზე. მისი შესწავლა აზროვნებით, გონებით შეუძლებელია, რადგან სიტყვებს არავითარი აზრი არა აქვთ.

ანი ეპელბუან – თქვენ იზეპირებდით?

მერაბ მამარდაშვილი – ჩემთვის ცოტა სხვანაირად მოხდა. საკუთარი ბედის ზოგიერთი შემთხვევითობა ერთგვარ ექსტრა-ტერიტორიულობას ქმნის ხოლმე; შემთხვევითობის ინერცია, შენს უკან რომ დგას, გაგრიყავს კუნძულძე, სადაც შენ ექსტერიტორიული აღმოჩნდები; ამგვარი იყო ჩემი შემთხვევა. მე გამიტაცა კითხვის ნაკადმა, რომელიც შემთხვევით ფრანგული საკითხავი მასალა აღმოჩნდა; მონტენი, ლაბოესი, მონტესკიე, რუსო,სწორედ მათ ჩამოაყალიბეს ჩემი სიჭაბუკე.

ანი ეპელბუან – სად პოულობდით ამ წიგნებს?

მერაბ მამარდაშვილი – ისევ და ისევ შემთხვევის წყალობით: ჩემი უბნის ბიბლიოთეკაში, თბილისში. ამ ნაშრომებს ცენზურა არ შეეხო, არც განადგურებულ წიგნების სიაში მოხვდნენ; შეიძლება იმიტომ, რომ ბიბლიოთეკა პატარა იყო. თქვენ უთუოდ იცით, რომ 1918 წლის “უკაზით” ბიბლიოთეკიდან ამოიღეს რელიგიურად და ფილოსოფიურად მიჩნეული ლიტერატურა. მაგალითად პასკალი, პლატონი, დეკარტი და სხვა. ლენინის მიერ შედგენილ სიაში ჩამოთვლილი იყო ამოსაღები ნაწარმოებები და იმდროინდელი განათლების სამინისტროს ოფიციალურმა ინსტრუქციამ ეს სია გააფართოვა; მასში სახელდობრ შეიტანა სოკრატე, რომელსაც არასოდეს არაფერი დაუწერია. ეს ინსტრუქცია საჯარო არ ყოფილა, მაგრა მას მაინც ყველგან ავრცელებდნენ…

ანი ეპელბუან – იმ დროს მოსკოვში რომ ყოფილიყავით, ამ წიგნების ბიბლიოთეკაში წაკითხვას შეძლებდით?

მერაბ მამარდაშვილი – არა, საჯარო ბიბლიოთეკებში ვერ შევძლებდი. მაგრა იცით, რომ ის ხანა, როცა მოსკოვში სწავლა დავიწყე, პარადოქსებით სავსე ეპოქა იყო. 49 წელი მოსკოვში რომ ჩავედი, წავედი უნივერსიტეტში. ეს იყო ომის შემდგომი გაჭირვების პერიოდი. მოსკოვი ერთდროულად დაძაბული, დინამიური, საცოდავი და საინტერესო ქალაქი იყო. ამასთან საშიში ქალაქიც. ადამიანური ურთიერთობებიც ძალიან ინტენსიური, რადგან ადამიანების დიდი ნაწილი ომგამოვლილი იყო. ომში მათ ინიციატივის, რისკის და სიკვდილის პირისპირ დგომის გამოცდილება მიიღეს. ამგვარი ინდივიდები რეჟიმისთვის ერთგვარ საშიშროებას წარმოადგენდნენ, და ომის ყველა ტყვე საბჭოთა კონცენტრაციულ ბანაკებში გაასახლეს. რეპრესიები არმიაშიც დაიწყო, ლიტერატურაშიც; აუცილებელი იყო დაემუხრუჭებინათ იმ ადამიანთა გაღვიძება, ვინც ომი გამოსცადა. იმათთვის, ვინც ევროპა, სხვა ცხოვრება ნახა ხელი უნდა შეეშალათ საკუთარი აზრი გამოეთქვათ. ისე რომ ამ ადამიანების გაქრობა მთლად უაზრო წამოწყება არ იყო (მე სახელმწიფოს ინტერესების თვალსაზრისიდან ამოვდივარ); ეს სრულიად გონიუვრული ნაბიჯი იყო.

ანი ეპელბუან – მაგრამ ამ ხალხს უნივერსიტეტში ხომ მაინც შეხვდით?

მერაბ მამარდაშვილი – დიახ, ისინი უნივერსიტეტში ვნახე, რადგან იმ წლებში საზოგადოება რამდენიმე “ფენისაგან” შედგებოდა: იყო ჩემსავით ახაგაზრდების ფენა (მე 19 წლისა ვიყავი, ე.ი. არც თუ ისე ახალგაზრდა; უმრავლესობა 17 წლისა იყო); იმავე წელსფილოსოფიის ფაკულტეტზე იყვნენ 30, 35 წლის ომის ვეტერანები. მუდმივ საფრთხესა და სიღატაკეში კი “ნაპერწკლები” გამოკრთებოდნენ ხოლმე: ბუკინისტებთან შეიძლებოდა (ფულის საშოვნელად ხალხს მათთან გასაყიდად წიგნები მიჰქონდათ) ერთი ორ მანეთად გეშოვნათ ბერდიაევის, შესტოვის, საუკუნის დამლევის რუსი იდეალისტი ფილოსოფოსების წიგნები. ახლა მოსკოველ ბუკინისტებთან ბერდიაევის ერთი ტომი 150 მან. ღირს. იმ დროს შემეძლო ბრწყინვალე ბიბლიოთეკა შემექმნა, საცხოვრებელი რომ მქონოდა (მაგრამ იგი არ მქონდა). შეიძლებოდა მეშოვა როზანოვის, ბერდიაევის, ნიცშესა და ფროიდის რუსული თარგმანები და სხვა.

ანი ეპელბუან – მაშასადამე, ამ წიგნების წყალობით, რომელთა წაკითხვა მოახერხეთ, თქვენ შესძელით თითქმის უნივერსალური განათლება მიგეღოთ, თანაც კლასიკურ ტრადიციაში.

მერაბ მამარდაშვილი – სწორედ ამის თქმა მინდოდა. რადგან გარეშე ინფორმაციის წყაროების არავითარი საშუალება არ გაგვაჩნდა, უიმედობით მოცულნი და ბნელი ღამის გარემოცვაში , მივხვდი , ისევე, როგორც ბევრი სხვა, რომ საჭირო იყო თვითონ შეგვექმნა ინფორმაციის საკუთარი წყაროები, თვითონ შეგვექმნა საკუთარი თავი, გავმხდარიყავით self-made, როგორც ამბობენ ინგლისელები (ინგლისურად ნიშნავს ადამიანს, ვინც თავისი თავი შექმნა) და მეც ამ გზას დავადექი. ნამდვილად არ მაკლდა არც საკითხავი მასალა და არც ის ფარული ინტელექტუალური ცხოვრება, რომელიც ჩემსა და წიგნს შორის იქმნებოდა, ჩემსა და სიტყვას შორის, რომელიც შორიდან მოდიოდა. მაგრამ თქვენ იცით, რომ ადამიანი არის არსება, რომელიც შორიდან მოდის. ადამიანი არის ძალიან გრძელი არსება, ანუ ადამიანი თავის თავს დროში სჭედავს; ცხოვრება არის დროში განხორციელებული ძალისხმევა. ძალისხმევა თავი შეიმაგრო ისტორიულ, ადამიანურ წერტილში, რაც უძრავ წერტილს წარმოადგენს მრუდეზე, რომელიც გაგიჟდა. ჩემი ახალგაზრდობის ფილოსოფიურ სწრაფვას მოკლედ შემდეგი იდეით შეიძლება გავუკეთო რეზიუმე: იესო ქრისტე შეიძლება ათასჯერ დაბადებულიყო ბეთლემში, მაგრამ თუ ის ერთ დღეს შენში არ მოგევლინა შენ დაიღუპებოდი. (გენიალური სიტყვებია. giorgia80) ეს არის ტრადიციული ხატი. იცით, ასეა თუ ისე, სიცოცხლის მოკვლა არ შეიძლება. ყველაზე საშინელი რეჟიმი, ყველაზე ტოტალიტარულიც კი როგორც საბჭოთა რეჟიმი იყო, თავისი საშინელებებით ნაცისტურ რეჟიმსაც რომ ვერ შეედრება, მანაც კი ვერ შეძლო სიცოცხლის განადგურება, რადგან სიცოცხლე ტროტუარს ამოხეთქავს, როგორც ზოგიერთი ყვავილი…

ანი ეპელბუან – მაინც როგორ უნდა ავხსნათ ის ფაქტი, რომ ჩვენ საბჭოთა კავშირში ფილოსოფოსებს თითქმის არ ვიცნობთ? თქვენ რომ პირობები აგვიწერეთ, ისინი თითქოს ხელს უწყობდა ფიქრსა და აზრის გაღვიძებას; ეტყობა სერიოზული დაბრკოლება შემოგხვდათ გზაზე, თორემ თქვენს თაობაში და სწორედ მოსკოვში უნდა შექმნილიყო შესანიშნავი ფილოსოფიური სკოლა.

მერაბ მამარდაშვილი – იცით, პარადოქსი სწორედ იმაშია. უდაოდ არსებობდა ხელშემწყობი პირობები; მაგრამ ფილოსოფოსები არ ჩანდნენ, რადგან ამ პირობების გვერდით იყო სისტემა, რომელიც მხოლოდ დამთრგუნველი სისტემა არ იყო. თქვენ ვერ წარმოიდგენთ, (თუმცა უნდა წარმოიდგინოთ, რადგან ახალი ევროპული აზროვნება სოციალისტურ, თუ კომუნისტურ ცთუნების მკლავებშია მოქცეული), თქვენ ალბათ ვერ წარმოიდგენთ, რა მიმზიდველი და დამარწმუნებელია ტოტალიტარული აზროვნების სიმარტივე. ის თხევადი საწამლავივითაა, რომელიც ბევრად უფრო ეფექტურად მოქმედებს, ვიდრე ცენზურა თუ ავტორების დევნა. ის შიგნიდან გღრნის. ის შიგნიდან იჭრება ტვინში და ეს ძალზე მომხიბლავია. რეალურად გიზიდავს. საიდან მოდის ეს ხიბლი? იქიდან რომ ასეთი აზროვნება ნებას იძლევა თავი ჭკვიანი გეგონოს, დაიჯერო, რომ ყველაფერი გესმის, თავზე ყოველგვარი ძალდატანების გარეშე. ზოგადად ადამიანი ზარმაცია, ამიტომ ის სპონტანურად უერთდება იმას, რაც მას ჰპირდება რაღაცად გაგხდიო, ყოველგვარი მუშაობისა და მუყაითობის გარეშე. ამ ცდუნებამ კარგი ნაყოფი გამოიღო, როგორც საბჭოთა კავშირში, ასევე სხვაგანაც. ინტელექტუალურ ტრადიციაში არა ერთ სამარცხვინო ეპიზოდს ვხვდებით. მაგონდება ბერნარდ შოუ და აგრეთვე ისიც, რაც ყოველგვარ საზღვრებს სცილდება-საფრანგეთი. საფრანგეთი რომელიც ჩემთვის სინათლისა და აზრის სითამამის ქვეყანა იყო – ყველაფრის საწინააღმდეგო და საკუთარი თავის საწინააღმდეღო ფიქრისაც კი მუშაობასა და ძალისხმევაში. ჩემთვის რ. როლანის, ბ. შოუს და მათგვარი ინტელექტუალების კოჰორთის უზენაესი შედეგი არის ფილბის პიროვნება, რომელიც ინგლისის ჯაშუში იყო თავისი მრწამსით.

ანი ეპელბუან – მივუბრუნდეთ ომის შემდგომ მოსკოვის საზოგადოებას. უნივერსიტეტის პერიოდიდან თუ შემოგრჩათ თანამოაზრეები? თქვენნაირად ბევრი ფიქრობდა თუ განმარტოებული იყავით?

მერაბ მამარდაშვილი – მეგონა მარტო ვიყავი მეთქი, მაგრამ უნივერსიტეტის მე-5 კურსზე აღმოვაჩინე, რომ ჩემს გარშემო მყოფი ადამიანები იგივეს აკეთებდნენ, რასაც მე (იმ დროს “კაპიტალის” ეპისტემოლოგიაზე ვმუშაობდი). 52-53 წწ. რაღაც დუღდა. შეიძლება პარადოქსულიც მოგეჩვენოთ, რადგან ეს სტალინის სიკვდილამდე და პარტიის მე-20 ყრილობამდე იყო. მაგ. მე დაახლოებით ვიყავი ალექსანდრე ზისმონოვიევთან, რომელიც ჩემზე სამი წლით “უფროსი” იყო (უნივერსიტეტში კურსის მიხედვით, თორემ ის ჩემზე ბევრად უფროსია), ბორის გრიშინთან, იური ლევადასთან, სოციოლოგებთან, ერიკ სოლოვიოვთან, რომელიც ფილოსოფიის ბრწყინვალე მკვლევარიცაა; მას მხოლოდ ენის ბარიერის გამო არ იცნობს ფრანგული საზოგადოება. მეც ასეთ პირობებში ვარ, რადგან რუსულად ან ქართულად ვწერ, ისე რომ სანამ მთარგმნიან, არავის ეცოდინება რაზე ვწერ. მაგრამ ჩემი უპირატესობა ისაა, რომ კავშირები და მეგობრული ურთიერთობები მაქვს საფრანგეთსა და იტალიაში, თანაც ფრანგულად და იტალიურად ვლაპარაკობ. ისე, რომ ის ადამიანები, ვინც მიცნობენ და ვისთანაც ვლაპარაკობ, ხელს მიწყობენ ჩემი აზრების გავრცელებაში. სხვა მხრივ საბჭოთა კავშირსა და ევროპას შორის ფილოსოფიაში ლინგვისტურ-კულტურული ბარიერი არსებობს.

ანი ეპელბუან – კი მაგრა თქვენი წიგნები არც საბჭოთა კავშირში გამოქვეყნებულა?

მერაბ მამარდაშვილი – მართალია მხოლოდ რამდენიმე ჩემი წიგნი გამოიცა. ეს წიგნები, რომლებიც “არაფერს ეხებოდნენ” და ძალიან აბსტრაქტულები იყვნენ-ძირითადად წიგნები ეპისტემოლოგიაში. ეს ის სფეროა, რომელშიც არავის არაფერი ესმის. თანაც ჩემი მძიმე და ცუდი სტილი უფრო გაუგებარს ხდიდა ნაშრომებს. მაგრამ გამოცემისათვის ეს უფრო ხელსაყრელი იყო, რადგან ცენზურა იბნეოდა (იცინის). ეს სტილი ჩემს ნებაზე არ არის დამოკიდებული; უბრალოდ ცუდად ვწერ. ესაა და ეს. მე უკეთესად ვლაპარაკობ; თუ შეიძლება ასე ითქვას აუდიტორიასთან ურთიერთობაში ერთგვარი “არტისტიზმი” მაქვს. ვიცი, როგორ ავიყოლიო აუდიტორია; როცა ლექციას ვატარებ ან მოხსენებას ვაკეთებ, მოხსენებისას ჩემს ცხოვრებას ვთამაშობ, აუდიტორიის წინაშე ვდგევარ ჩემი პრობლემებით, პირად რისკს ვწევ და ვინც მისმენს ეს მისთვის ნათელია. ამიტომ ისინი მომყვებიან და იმ ფილოსოფიურ ტერმინოლოგიაში მე რომ ვხმარობ, თავიანთ პირად გამოცდილებას ამოიცნობენ. ხოლო ამ ტერმინოლოგიის ხმარება მჭიდრო კავშირშია ჩემი საკუთარი ცხოვრების ეგზისტენციასთან…

მხატვარი თემო ედილაშვილი

კოტე ჯანდიერი – Kote Jandieri

“კონკიას ღამე”

“აღებსთა, ფშეგიშხა, აცეტუკი”… ეს უცნაური, წარმართული შელოცვის მსგავსი სიტყვები უეცრად, ერთმანეთის მიყოლებით ამოტივტივდნენ მოლოდინით დაქანცული ქალის გონებაში. ვინ იცის უკვე მერამდენედ, ყველაზე მძიმე წუთებში, სასოწარკვეთის ქვიშიან ნაპირზე მდგარს სწორედ ეს სიტყვები ახსენდებოდა …”აღებსთა, ფშეგიშხა, აცე-ტუკი”… ამ მთების სახელები პირველად მამისაგან გაიგო. მაშინ ისინი რესტორანში ისხდნენ, შემწვარ კალმახს შეექცეოდნენ და გაჰყურებდნენ მწვანედ მოლივლივე ტბას ვეებერთელა ფანჯრის მიღმა. ტურისტული სეზონი თითქმის დამთავრებულიყო. დაბლა, ზღვის სანაპიროს ჯერ კიდევ შემორჩენოდნენ ტანგარუჯული დამსვენებლები; აქ კი, ამ სიმაღლეზე, არაფერი არღვევდა ხშირი წიწვნარით შებურული მთებისა და პრეისტორიული ქვეწარმავლის თვალივით ცივი და საშიში ტბის მდუმარებას. მამამისის ახალთახალი, შავად მოლაპლაპე “ვოლგა” სრულიად მოულოდნელ და უადგილო სხეულად მოჩანდა უკაცრიელ ავტოსადგომზე, ტყის ნაპირას.

– ყველაზე თვალისმომჭრელი აქ ტბაა, – ამბობდა მამა, – მაგრამ რომ არ იყოს ეს მთები, ეს აღებსთა, ფშეგიშხა და აცეტუკი, არც ეს პატარძალი იარსებებდა. ეს მთები აჩერებენ ღრუბლებს, თავის კალთებზე ატოვებინებენ ტენს. სათავეს აძლევენ წყაროებს, მათ დინებას მიმართულებას უწესებენ, მერე წინ ეღობებიან, აგუბებენ და თვითონვე უგებენ სარეცელს ამ ტბას… – მამამ სიგარეტს მოუკიდა და აცეტუკის თავზე გაჩენილ კუპრისფერ ღრუბელს გახედა. ამინდი აშკარად ფუჭდებოდა.

– არ ვიცი, ხვდები თუ არა, მაგრამ მე და შენ იმ ჯიშისა ვართ, ვინც აგუბებს მდინარეებს…

კუპრისფერმა ღრუბელმა ნახევარი ცა დაფარა და ტბის იქითა, შორეული ნაპირი (კეკლუცი სამთ-ავრობო აგარაკის ჩათვლით) ცივ და მძიმე ნისლში გაეხვია.

– თუ ვერ ხვდები რასაც ვგულისხმობ, ე.ი. შენს გაზრდაში შეცდომები დამიშვია… მე მინდოდა, რომ გარშემო ყოველთვის კარგი წიგნები, ნახატები და მუსიკა გქონოდა. მაგრამ დარწმუნებული ვარ, რომ მთელი ეს პოეტები, ოპერის მომღერლები და მხატვრები, რომლებსაც დღემდე ვაჭმევ, ვაცმევ და ზოგჯერ ფულსაც ვუტენი ჯიბეში, დაბალი რასის წამომადგენლად, უფრო სწორად, მეწველ ძროხად მთვლიან.

ქალს გაახსენდა მამის დაღლილი, ყველაფრისმცოდნე და იმედისგან დაცლილი თვალები, შემთხვევით წაქცეული სატყემლე, თეთრ სუფრაზე ახლად დაღვრილი სისხლივით გადღაბნილი საწებელი და საკუთარი შემცბარი ხმა, რომელშიაც გაღიზიანების ცუდად დაფარული ნოტები გაისმა:

– შენთვის მაგათ არასდროს არაფერი უთხოვიათ, მგონი, პირიქით…

მამამ თქვა:

– აი, შენც მაგათსავით ლაპარაკობ… – და სწორედ იმ წამს გარეთ ქარიშხალი ამოვარდა. ავდრის ბინდ-ბუნდში ქარი ფლეთდა, ატრიალებდა და ერთმანეთში ურევდა ტბის ზედაპირზე გაწოლილი ნისლის გროვებს, აზვირთებდა ფოლადისფერ ტალღებს და ღრიალით ახეთქებდა ნაპირს.

– მაგ ხალხს ჰგონია, რომ მთელი სამყარო და კაცობრიობის დანარჩენი ნაწილი ღმერთმა მაგათ მოსახმარად და მოსაწველად შექმნა!

საშინელმა გრუხუნმა თითქოს ორად გააპო ზეცა და თქეში წამოვიდა. ქარის ზუზუნში, წვიმის შხუილსა და თუნუქის სახურავების ღრჭიალში ჩაესმოდა მამის ხმა.

– არა, ჩემო კარგო, ეგენი კი არა, ჩვენ ვაშენებთ პორტებს, რკინიგზებს, ჯებირებსა და ქარსაცავ ზოლებს. ჩვენს გარეშე არც მაგათი მყუდრო, საჭმელ-სასმელით გატენილი და აი, ესეთი ქარიშხლებისგან დაცული სათბურები იარსებებდა! თანაც ჩვენ არ მოვითხოვთ, რომ სული გვიბერონ, ტაში გვიკრან და ერის მამებად გვაღიარონ. რას გაჩუმებულხარ?!

– რა გითხრა, პილიკოკი!

– რა პილიკოკი, მითხარი რასაც ფიქრობ!

– მე ვფიქრობ, რომ ლირი გაგიჟდა…

ეს სნობური ფრაზა რესტორნის ვეება მინის მიღმა დატრიალებული ავდრის ღრიალში ჩაიკარგა…

მერე, როცა სველ, უკაცრიელ ტრასაზე მიმავალი მანქანის ფანჯრიდან ნაავდრალ ფერდობებს გაჰყურებდა, მამამ თქვა:

– მე არ გავგიჟებულვარ. მაგათშიც არიან ნორმალურები, მაგრამ უმრავლესობა ბრექითა და პადხალიმობით ჭამს პურს. მე ყოველთვის თავს მატკიებდა მაგათი კამათი, გულს მირევდა მაგათი კომპლიმენტები და მწამლავდა მაგათი ღიმილი…

ფანჯრის მიღმა ნაძვების ნაცვლად უკვე ევკალიპტები და ოლეანდრები გარბოდნენ. ოქროსფერი მზე ცეცხლოვან ზოლად ირეკლებოდა ლილისფრად ჩამუქებული ზღვის ხავერდოვან ზედაპირზე.

– მე ვგრძნობ, დრო იცვლება… ღმერთმა არა ქნას, მაგრამ მაგათ თუ საშუალება მიეცათ…

ქალიშვილის კისკისმა ფრაზა გააწყვეტინა.

– ვის? პოეტებსა და არტისტებს? ხა-ხა-ხა…

კარგად ახსოვს, როგორ ამოიღო ცალი ხელით სიგარეტი, მოუკიდა და მისკენ მოიხედა. მამის თვალებში არც წყენა, არც გაბრაზება არ დაუნახავს, იქ დაღლილობა და მარტოობა ამოიკითხა.

– დედაშენი დიდი ხნის მკვდარია, ამ სამ დღეში ცხრამეტისა ხდები და მე არ ვიცი, როგორ გითხრა ის, რასაც გოგოებს დედები ეუბნებიან.

– პირდაპირ მითხარი.

– მე არ მინდა, რომ ვინმე მაგათთაგანმა გაგაბრიყვოს ბრტყელ-ბრტყელი ლაპარაკითა და მოხდენილი მოძრაობებით, მერე კი აქეთ დაგამადლოს საკუთარი თავი.

– ეგრე გეთქვა, რა შუაში იყო ჯებირები და ქარსაცავი ზოლები?

– ჩვენ არა ვართ მაგათი ჯიშის. შენ ვერ აიტან მაგათ ბრექს, მეტიჩრობას, უნებისყოფობასა და წვრილ-წვრილ ტყუილებს, მაგათ პოხონდრიებს, ყალბ პათოსსა და ეგოიზმს.

ეს იყო 1980 წლის 25 სექტემბერი. ისინი ბრუნდებოდნენ სასტუმროში და ჩამავალი მზის ფორთოხლისფერი შუქით განათებული მამა სულ აღარ გავდა ქარიშხლისას მარტო დარჩენილ შეშლილ მეფე ლირს. მის გარდაცვალებამდე ერთი წელი, ოთხი თვე და სამი დღე იყო დარჩენილი. სხვათა შორის, სიმამრის გასვენებაში მოსულ ახალგაზრდა სიძეს ჰალსტუხის ნაცვლად ბორდოსფერი, თეთრად დაწინწკლული აბრეშუმის ბაფთა ჰქონდა ყელზე შემოხვეული. იგი XVIII საუკუნის ფრანგული ხელოვნების სპეციალისტი იყო.

* * *

საათმა რაღაცის ნახევარი ჩამოჰკრა. ქალმა მიმოიხედა. საფერფლეში ფილტრამდე ჩამწვარი, დავიწყებული სიგარეტი ხრჩოლავდა… ირგვლივ რბილი სავარძლები, ნოხი, ჭურჭლისა და წიგნის თაროები, ბოჰემიური, თუ ვინ იცის კიდევ სადაური, ძვირფასი მინის ჭაღი გულგრილად დაეფარა მტვრის თხელ ფენას. ამ ოთახში ყველაფერი მამის ნაყიდი იყო… წიგნების გარდა.

თვითონ, მოციმციმე ეკრანის წინ ფეხებაკეცილი, ტახტზე მოკალათებულიყო და მოლოდინად ქცეული ქუჩის ხმაურს უსმენდა. შორეული ოთახიდან კი ბავშვის უსმენო სიმღერა მოისმოდა. “დაიღლება და ჩაიძინებს”, – ფიქრობდა ქალი. სიმღერას ხანდახან გაუგებარი რეჩიტატივები ენაცვლებოდა და ერთ დაუსრულებელ, მონოტონურ ხმად ჩაესმოდა მოლოდინით გამახვილებულ ყურთასმენას. ანთებული ჭაღების კაშკაშა შუქი კიდევ უფრო უსვამდა ხაზს სიცარიელეს და მხოლოდ ბავშვის ოთახში იდგა მყუდრო ბინდ-ბუნდი, სავსე უცნაური, ერთმანეთთან დაუკავშირებელი და იდუმალი ბგერებით..

მოპირდაპირე კედელზე, ტელევიზორის ზემოთ, იქ, სადაც ახლა მონდრიანის რეპროდუქცია იყო გაკრული, ადრე მამის სურათი ეკიდა. მამა მანქანის უკანა სავარძელზე იჯდა, ფანჯარაში იყურებოდა, პირში ანთებული სიგარეტი ჰქონდა გაჩრილი, ხელში კი ღვინით სავსე ჭიქა ეჭირა. თვითონაც არ იცოდა, რატომ ჩამოხსნა. მათ შორის არასოდეს ყოფილა განსაკუთრებული სითბო და 1980 წლის 25 სექტემბერს შემდგარი ლაპარაკი, მგონი, ერთადერთი იყო, რის გახსენებასაც ქალი ახერხებდა. იქნებ მიზეზი ის კაცი იყო, რომელსაც ამ სახლში მხოლოდ ანტუან ვატოს, ბუშესა და ფრაგონარის ალბომების, რამდენიმე წიგნისა და წვერის საპარსი მოწყობილობის გარდა არაფერი ეკუთვნოდა?..

ქალი უაზროდ მიაშტერდა დეფორმირებულ გამოსახულებას ტელეეკრანზე. “ანტენაა გასასწო-რებელი”, – გაიფიქრა და უეცრად მიხვდა, რომ რაღაც მოულოდნელმა ცვლილებამ შეაშფოთა და და-არღვია მოლოდინის მდორე დინება: ბავშვი გაჩუმებულიყო. ქალი წამოდგა და ჩაბნელებული ოთახისაკენ გაემართა.

შემინულ კარში რომ შეიხედა, ვერაფერი დაინახა ორი მოლაპლაპე წერტილის გარდა. მერე მიხვდა, რომ ბიჭს არ ეძინა და ფართოდ გახელილი თვალებით ჭერში იყურებოდა.

– არა გძინავს? – ზღურბლზევე ჰკითხა ქალმა.

ბავშვი არ გამოხმაურებია. ქალი მიუახლოვდა საწოლს.

– კიდევ იმაზე ფიქრობ?

– რაზე?

– შენ და ზურიკომ რომ იჩხუბეთ კინოში.

– შპიონია ეგ შენი ნანა, აღარასდროს აღარ წავყვები არსად. ნუღარ მომაკითხავს.

– შენ ის მითხარი, მართლა სოფოს გამო ხომ არ იჩხუბეთ?

– არა, არა, ბატონო.

– ჩვენ ხომ მეგობრები ვართ, მითხარი რა მოხდა.

ბავშვი საბნის კუთხეს ჭმუჭნიდა ხელში და არაფერს ამბობდა.

– არ მეტყვი?

– არა.

– ნუ კარგი, აბა, დაიძინე, თორმეტი საათია უკვე – უთხრა ქალმა და კარი გამოიხურა. უცბად თვალი მოსჭრა ჭაღის მჭახე შუქმა. შუა ოთახში ტელევიზორი უაზროდ ციმციმებდა, ყველა პროგრამა დამთავრებულიყო. ქალმა სათს შეხედა. პირველის ნახევარი იყო. საოცარია, როგორ გამორჩა თორმეტი საათი. ნუთუ ძველი საათი გაჩერდა? გამორთო ტელევიზორი და ფანჯარას მიუახლოვდა. ყველგან ჩაექროთ შუქები, მხოლოდ მოპირდაპირე სახლის ერთ სარკმელში დაინახა სინათლე და განათებული ოთხკუთხედის ფონზე აშკარად გამოკვეთილი ქალის მუქი სილუეტი, წყვდიადის სარკეში არეკლილი მისივე ორეულივით. იქაც უცდიდნენ ვიღაცას.

ქალი მოშორდა ფანჯარას და დერეფანში დაკიდებული სარკისკენ წავიდა. უაზროდ გახსნა ყუთი, სადაც თავის მრავალრიცხოვან სამკაულებს ინახავდა. მერე დიდხანს დაჟინებით უცქერდა თავის თავს, თითქოს ვერ ცნობსო – სარკიდან გამხდარი, თმააწეწილი არსება იყურებოდა. ნელ-ნელა ეცვლებოდა სახე: განურჩეველი მოლოდინის გამომეტყველებას ზიზღი ცვლიდა. კაცმა რომ თქვას, სულაც არ იყო უშნო, მაგრამ მაინც ქალს ნელ-ნელა სიბრაზე იპყრობდა გაუთავებელი მოლოდინის გამო, თავისი მიშვებული გარეგნობის გამო, მეზობელ სახლში მასავით მომლოდინე ვიღაც ქალის გამო ა.შ. ის უკვე ზღვარს უახლოვდებოდა, ცოტაც და ალბათ სარკეს ესროდა პირველივე საგანს, რომელსაც წააწყდებოდა მისი გაყინული ხელი, რომ ბავშვის ძახილი არ გაეგონა.

– დედა!

ქალი ხმას ვერ იღებდა. საჭირო იყო დრო, რომ ოდნავ მაინც განელებულიყო სულის სიღრმეში წამონთებული და თვალებში წამით არეკლილი ავისმომასწავებელი ცეცხლი. მექანიკურად აიღო ხელში ძველებური მინანქრიანი გულსაბნევი ძოწის თვლებით და მკერდზე დაიმაგრა.

– დედა! – განმეორდა ძახილი.

– რა გინდა, რა?! დაიძინე ახლავე, შენი ხმა არ გავიგო!

– არ მეძინება და რა ვქნა?!

ქალმა თმა შეისწორა, სახეზე ჩამოისვა ხელი და ბავშვის ოთახისაკენ გაემართა.

– რატომ არ იძინებ?

– არ მეძინება და რა ვქნა? – გაიმეორა ბიჭმა.

– დახუჭე თვალები და დაგეძინება.

– ზღაპარი მინდა!

– მთელი დღე მულტფილმებს უყურებდი, რაღა ზღაპარი გინდა?!

– მერე რა, გეხვეწები!

– შენ რომ არ მიყვები რაღაც-რაღაცეებს?

– მომიყევი რა, ძალიან გეხვეწები.

ქალს გაეღიმა. იგრძნო, რომ ბავშვთან საუბარი ამშვიდებდა.

– კარგი, ოღონდ თვალები დახუჭე და ისე.

– ხო, კარგი.

– რომელი გინდა?

– ბიჭების ზღაპარი მიამბე. ნუ, ბიჭები რომ მთავარი არიან, ისეთი…

– ბიჭების? მოდი, გოგოების ზღაპარს მოგიყვები, ბიჭებისა რაღაც არ მაგონდება. არ გაინტერესებს გოგოების ამბავი?

– ეგ რომელია?

– აი, ქვრივ კაცს რომ პატარა ქალიშვილი ჰყავდა და მერე მეორე ცოლი რომ მოიყვანა, გახსოვს?

– არა.

– ხოდა, მოკლედ, როგორც კი მეორე ცოლი მოიყვანა, ძალიან ცუდ დღეში ჩავარდა საწყალი გოგო. დედინაცვალი თავის შვილებს არაფერს აკეთებინებდა და ამას კი დღე და ღამე ამუშავებდა, ცუდ ტანსაცმელს აცმევდა და კონკიას ეძახდა.

– ბოროტი იყო?

– ხო, ცუდი იყო. ამ დროს გამოაცხადეს, რომ მეფესთან პატიჟებდნენ ყველა ახალგაზრდა ქალიშვილს, ვისაც იმის შესაძლებლობა ჰქონდა, რომ ლამაზად ჩაეცვა.

– რატომ?

– იმიტომ, რომ უშნოდ ჩაცმული და თმააბურძგნული ადამიანი არავის უნდა. უშნოა, გაიგე? ხოდა, აბა, სასახლეში სიუშნოვე ვის ესიამოვნებოდა? მოკლედ, დედინაცვალი გაგიჟდა სიხარულით, ძვირფასი კაბები უყიდა ქალიშვილებს და წაიყვანა სასახლეში.

– რამდენი ღირდა?

– ხუთასი. შენ რა, არ ხუჭავ თვალებს? სიტყვა სიტყვაა.

– ხო, მერე!

– დარჩა სახლში საწყალი გოგო და ატირდა.

– და მერე ჯადოქარი მოვიდა?

– ხო, ხომ იცი ეს ზღაპარი!

– არა, არა, ისე ვთქვი. მერე?

– მერე და მერე: ჯადოქარმა შეახო ჯოხი გოგოს დაკონკილ კაბას და ძვირფას კაბად აქცია. ასეთი კაბა მთელს სამეფოში არავის ეცვა, იმიტომ, რომ ვერც ერთი მკერავი ვერ შეკერავდა ასე ლამაზად.

– კონკია ლამაზი იყო?

– ხო, ძალიან… მაგრამ როცა ცუდად ეცვა და თმააბურძგნული დადიოდა, ვერავინ ამჩნევდა. მერე კვახისაგან ეტლი გაუკეთა, თაგვები ცხენებად აქცია და გაისტუმრა სასახლეში…

უეცრად ქალის სმენას ეზოში შემოსული მანქანის ხმა მისწვდა. აქამდე თხრობით გართული. ბავშვის ოთახის თბილ ბინდ-ბუნდში ჩაძირული კვლავ მოლოდინის უდაბურ ნაპირზე აღმოჩნდა. სულის სიღრმეში ისევ აწრიალდა და დაიძრა რაღაც საშიში და უსახელო. მანქანის კარი გაჯახუნდა და მოისმა წამით ჩართული სიგნალიზაციის ხმა. მერე ყველაფერი მიჩუმდა. ქალმა ხელით მოიწმინდა შუბლიდან ოფლის წვრილი წვეთები …მათ “ვოლგას” სულ სხვანაირი სიგნალიზაცია ჰქონდა.

– დედა, მერე, მერე, – იმეორებდა ბიჭი.

ქალმა ბიჭს შეხედა და გაიფიქრა: “ნუთუ ეგეც მამამისივით შესძლებს პირდაბჩენილ გოგოს პათეტიკურად გამოუცხადოს: “თავისუფლება კაცობრიობას მოუტანა XVIII საუკუნემ. ეს იყო თავისუფლება რელიგიის, მორალის, საკუთარი წარსულის ტირანიისაგან. უამისოდ მე ვერ გავბედავდი ასე თამამად მოგხვეოდი და მეკოცნა შენთვის ტუჩებში”, ანდა: “XVIII საუკუნის ხელოვნებამ სიამოვნება დაიხსნა ბუნდოვან აკრძალვათა ტყვეობისაგან, შექმნა თავისუფალი ფიქრისა და ქცევის ატმოსფერო, რომელსაც ვხედავთ ვატოსა და ფრაგონარის ტილოებზე, მარკიზ დე სადისა და შოდერლო ლაკლოს ტექსტებში, ეს არის ის, რაც საშუალებას გაძლევს თვალები დახუჭო და მშვიდად მიენდო სიამოვნებას, როდესაც მამაკაცის ხელი შენს მკერდს ეალერსება…”

– ხო, სად გავჩერდით?

– უფლისწულს რომ უცდიდა კონკია.

– ხოდა, უცდიდა და უცდიდა გაუთავებლად. კონკია კინაღამ გაგიჟდა. ამდენი ცდისაგან.

– ეგ როგორ?

– ეგ როგორ არის, იცი, როცა ადამიანი ძალიან დიდი ხანი ერთდაიმავეს აკეთებს, შეიძლება გაგიჟდეს.

– ე.ი. შენ რომ ყოვლდღე საჭმელს აკეთებ, შეიძლება გაგიჟდე?

– შეიძლება, ხომ იცი, თუმცა არა, ერთ და იმავე საჭმელს ხომ არ ვაკეთებ?

– ა-ა, ხო, მერე?

– უფლისწულს კი მართლა შეუყვარდა კონკია და ყველგან დაეძებდა.

– როგორ შეუყვარდა?

– ძალიან შეუყვარდა.

– ეგ როგორ არი?

– ნუ, როგორ გითხრა, ძალიან შეუყვარდა, ღამეები არ ეძინა.

– არ უნდოდა ძილი?

– არა, ვერ იძინებდა, სულ კონკიაზე ფიქრობდა.

– და რას ფიქრობდა?

– ნეტა ჩემი იყოსო.

ა-ა…

– შენ რა, არ აპირებ ძილს? აბა, დახუჭე თვალები, როგორც შევთანხმდით! აი, ასე. ხოდა, იმას ვამბობდი, კონკიას დაეძებდა უფლისწული. პატარა ბროლის ქოშიც სულ თან დაჰქონდა, იმიტომ, რომ ეგ ქოში მთელ მსოფლიოში არც ერთ გოგოს არ მოერგებოდა, კონკიას გარდა…

ტელეფონმა დაიწკრიალა და გაჩუმდა. ქალი შეკრთა, მიაყურადა. ზარი აღარ განმეორებულა. იგრძნო, რომ სადღაც, მოქანცული გონების კიდეზე, სიბრაზის ქარი აწყდებოდა, მალე ეს ქარი ძალას მოიკრებდა და აუმღვრევდა ტვინს, შეურაცხყოფის მწველი მტვერი გადაეფარებოდა ცნობიერებას. იქნებ უკეთესიც იყო, რომ ამჯერად მაინც არ დაეხვედრებინა მომავალი ქარიშხალისათვის გაუთავებელი ბრძოლით დაფლეთილი და მორყეული ქარსაცავი ზოლები, გზა მიეცა მისთვის, რათა თავისი ჯოჯოხეთური ქროლვით მოემსხვრია ამდენი ხნის ნაშენები შეკავების ჯებირები და საბოლოოდ გაერკვია ყველაფერი: ვინ იცის, იქნებ მართლაც ასე აჯობებდა, მაგრამ ახლა მის წინ ბავშვი იყო, თავისი დღევანდელი განცდითა და დაბნეული, ძილშეპარული თვალებით…

ქალმა კვლავ ჩამოისვა სახეზე მოლოდინისაგან დაგრძელებული და გაცრეცილი თითები, ბავშვს საბანი გაუსწორა და გააგრძელა:

– კონკია კი უცდიდა, როდის მოვიდოდა მასზე შეყვარებული უფლისწული, კონკებს ძვირფას კაბად გადაუქცევდა და სასახლეში წაიყვანდა… აი, უკვე გეძინება…

– არა, არა, მერე…

– იცი რომელი საათია?

-მერე რა! მერე, მერე?!.

– ნუ, რა მერე! არ იცი თუ რა?! როგორც იქნა ეღირსა კონკიას სასახლეში მოხვედრა, ოღონდ უფლისწული კი არ მოვიდა მის წასაყვანად, როგორც ელოდებოდა, მსახურმა ჩამოიარა ბროლის ქოშით ხელში, ჩააზომა და წაიყვანა სასახლეში. კონკების ნაცვლად ახალი ძვირფასი კაბა ჩააცვეს კო-ნკიას, მართალია, ისეთი ლამაზი არ იყო, როგორიც ჯადოქარმა ათხოვა, მაგრამ კონკიას მაინც მო-ეწონა. და ცხოვრობდნენ ასე, სასახლეში. მორჩა, ახლა დაიძინე. ჭირი იქა – ლხინი აქა – ქატო იქა…

– მერე როგორ იყო, დედი, რომ ცხოვრობდნენ?

– ცხოვრობდნენ ჩვეულებრივად.

– როგორ, როგორ ჩვეულებრივად? – ძილს ებრძოდა და გაუთავებლად იმეორებდა ბიჭი.

– როგორ და ისე, ჩვეულებრივად: უფლისწული მთელი ცხოვრება ახალ კონკიებს ეძებდა, კონკია კი იჯდა სასახლეში და მთელი ცხოვრება უფლისწულს უცდიდა, გაიგე… დაიძინე… ახლა სამი საათი გახდა!..

ბიჭს უკვე უძინა და ძილში ბროლის ქოშები მიჰქონდა სოფოსათვის, რომელიც კინოთეატრის ცარიელ ფოიეში დახტოდა…

* * *

მანქანა სწორედ მაშინ შემოვიდა ეზოში, როცა ქალი საბნის ქვეშ აყოფინებდა ხელებს ბავშვს და ბალიშს უსწორებდა. კარის მოჯახუნების ხმამ ფეხზე წამოაყენა და ისევ აუნთო ამ რამდენიმე ხნის წინ თვალებში არეკლილი ავისმომასწავებელი ცეცხლი. უკვე ესმოდა კიბეებზე თითოეული ნაბიჯის ხმა. ნათლად ხედავდა გაპრიალებულ უცხოურ ფეხსაცმელებს და გატკიცინებულ გრძელსახელოებიან პერანგს. კაცი ამოდიოდა. ქალს თითქოს უკვე მისი სუნთქვა სწვდებოდა… გონება ემღვრეოდა, სადღაც ცნობიერების კიდეზე ქარიშხალი დაიწყო, აიმღვრა ზედაპირი და ააზვირთა მისი მოთმინების უნაპირო ტბა. ქალს ახლა უკვე წამითაც კი არ უგრძვნია შიში – ისე მიენდო თავის სიბრაზის ქარს, რომელიც სუფთა ჰაერით უვსებდა შეშუპებულ ფილტვებს და ნეტარებას განაცდევინებდა. მის სახეს შურისძიების ალი ედებოდა და რაღაც არაბუნებრივი შუქით უნათებდა თვალებს. ქალი მზად იყო. ის იდგა დერეფანში დოინჯშემოყრილი და უცდიდა კარის გაღებას, რომ საბოლოოდ ეთქვა ამ კაცისთვის ყველაფერი, რასაც ფიქრობდა…

გასაღები ორჯერ გადატრიალდა საკეტში. კარი გაიღო და კაცი შემოვიდა; შემოვიდა ისე, როგორც მხოლოდ მას შეეძლო შემოსვლა, რაღაც თავისუფალი, მოხდენილი მოძრაობით, ასევე ელეგანტურად მოათავსა საქაღალდე კარადის თავზე და თქვა:

– ვა, არ გძინავს?

მერე სწრაფად მიუახლოვდა, გულსაბნევს შეხედა და უთხრა:

– გიხდება, იცი?! სადა გქონდა ამდენ ხანს?

ქალს ხელები ძირს დაეშვა. კაცმა თავისი მხნე, შეუბორკავი ნაბიჯით გაიარა დერეფანი და სააბაზანოში შევიდა ისე, რომ კარი არ დაუკეტავს.

– საიდან მოვდივარ, რომ იცოდე! აუცილებლად უნდა წაგიყვანო ერთხელ. მხატვარი აღმოვაჩინე, ძალიან მაგარია, იცი… – თან ხელებს იბანდა, მერე პირსახოცი აიღო, გაიმშრალა, ისევ დაკიდა და სამზარეულოსაკენ გაემართა.

– გვაქვს რამე, ადვილად შესაჭმელი?

ქალმა ძლივს დასძრა თავისი მოდუნებული სხეული ადგილიდან, გავიდა სამზარეულოში და თქვა:

– პილიკოკი…

– რა თქვი?

– გვაქვს, დაიცა, პური დავჭრა.

– ბიჭი რას შვრება? ჰყავდა ნანას კინოში?

– ჰყავდა, იქ ზურიკოს ეჩხუბა გოგოს გამო – უპასუხა ქალმა და გაიღიმა… ბოლოს და ბოლოს განთიადამდე კიდევ სამი საათი რჩებოდა და აღებსთას, ფშეგიშხასა და აცეტუკს ვარსკვლავებით მოჭედილი ცა ადგა თავზე, ხოლო ვამპირების მფარველი მრგვალი მთვარე ტბის მთვლემარე წყლებში ბანაობდა.

წყარო: არმურის საფიხვნო

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები