ს ი მ ო ნ    მ ე ფ ე

ისტორიული რომანი

ავტორი:  კახაბერ ჯაყელი

2021 წელი

                                  თავი პირველი:  1541 წელი

შიში და ზარი სუფევდა იმ შარაგზაზე, რომლითაც ისინი მიდიოდნენ, მთავარი ტაძრისაკენ. ზამთარი იყო ავი! ხის ტოტებზე ეკიდნენ გაყინული ნაყოფნი ბუნებისანი. მანამდე ხომ უეცრად გამოთბა და გამოკვირტა ბუნებამ სიცოცხლე, ეხლა კი მისდგა და ყინულის შუბ-ნაჯახებით შეუდგა იგი მისი ნიშანწყალის ჩეხვასა და ლეწვას.

  • გინახავთ ამაზე უფრო საბრალო ხატება? ჩაყინული ვარდის კოკორი, რომელიც ცოცხალიცაა და ამავე დროს მკვდარიც – ჩაილაპარაკა თავისთვის  ბერმა იგნაციომ, რომელსაც ფერწერისა და კალიგრაფიის ნიჭი, ადამიანთა დარდსა და ჭმუნვის შემსუბუქების სურვილთან ერთად მოჰმადლა უფალმა.
  • კავალკადას არ ჩამოვრჩეთ, ვიჩქაროთ იგნაციო –  ჩაილაპარაკა ორდენის სამხედრო ექიმმა დელაროშმა და იგნაციოს მოჰხედა, ბერი თვალ-ცრემლიანი დაჰყურებდა ბროლის ვაზის მსგავს ყინულის ჭურჭელში მისვენებულ ვარდის კოკორს, რომელსაც თავისი წითელი ფერი არ დაეკარგა და ცოცხალს ჰგავდა, მაგრამ უკვე მკვდარი იყო.
  • საოცრებაა დელაროშ მართლაც, ამგვარადაა ადამის ძეც, უბედურების შემოტევისას, თითქოს ცოცხალია, მაგრამ ამავე დროს მკვდარიც არის, მისი ყოვლის-მომცველი, წლობით  ნაფურჩქვნი სიხარული, მისვენებული რომ წევს არყოფნის ბილიკზე.

„ცხოვრება ამგვარია, სიცოცხლე ყველგან გადარჩენისაკენ ისწრაფვის, ახალ-ახალ კედლებს აგებს ბოროტების წინააღმდეგ.  მედიცინა და სამხედრო საქმე ერთად იღწვიან ადამიანთა მომავალი ბედის გამოკვეთისაკენ. სახედრო საქმე ჰკლავს და სამედიცინო არჩენს, სამხედრო ჭურვი ეხლა უკვე ასს კაცს ავლებს მუსრს, ხოლო დასტაქრის სკალპელი და ჰოსპიტალი , ასივეს თუ ვერა , ათ მათგანს ისევ სიცოცხლეს უბრუნებს, ასეთია ჩემი საფრანგეთი და იგნაციოს ბასკონია, მაგრამ აქ ამ ბინდისფერ ქვეყანაში ორდენმა იმიტომ გამოგვაგზავნა, რომ ბოროტებასთან ადამიანის შიშველი ხელით ჭიდილი შევისწავლოთ“ – ფიქრობს სამხედრო ექიმი და თავჩაქინდრული მისდევს, მოწითალო ბედაურებზე ამხედრებულ წვეროსნებს, რომლებსაც ცალი ხელით საკაცე უპყრიათ, ამ საკაცეზე კი დედოფალი განისვენებს, რომელიც მცირეწლოვანი შვილის დაღუპვას გადაჰყოლია.  საბრალო მამა კი, მეფე ქვეყნისა,  კედელთან მიმწყვდეული მგლის გამომეტყველებით მუძღვის ამ უბედურ მხედრობას.    

  • აი გამოჩნდა მონასტერი, მწვერვალზე იმ მთის!  დელაროშ,  ამგვარი სიწმინდე იშვიათია ჩვენს ევროპაში, მაგრამ ეხლა იქ არ მივდივართ, ჯერ ხეობას მივყვებით და შემდეგ გადაუხვევთ, სამოთხის ბაღად წოდებულ ადგილს, სადაც, მაცხოვრის კვართი არის დაფლული .
  • სწორედ ეს არის სვეტი – ცხოვრების, რომელსაც მაწავლიდნენ ქალაქ სმირნის ბერები ღირსო იგნაციოს – დაბალ ხმაზე პასუხობს შევერცხლილ წვერიანი დელაროში და იგნაციოს ჯორს მოსართავებს უმოწმებს, როგორც ცხენოსან არკაბუზიერებს სჩვევიათ სამხრეთ საფრანგეთში.
  • დიახ ღირსო დელაროშ, ხანდისხან ვიფიქრებ, რომ დასტაქარი არც კი უნდა ამ ქვეყანას, სადაც თავად ეს მაცოცხლებელი – სვეტი ახდენს საოცრებებს! აგრე არ არის? მაგრამ ვიტყოდი, რომ მდგომარეობა შეიცვალა, როდესაც ბოროტმა სულთანმა და წყეულმა შაჰინ-შაჰმა, მსტოვრების დაუძინებელი ქმედებებით , მაცოცხლებელი სვეტის მადლი წაართვა ამ ხალხს და მათი იმგვარი საიდუმლეობა შეიტყო რასაც სიკვდილის წინაშეც კი არ გაამხედნენ იბერიელნი.   
  • მაინც რა შეიტყვეს ამგვარი ბერო იგნაციოს? – იკითხა დელაროშმა და ბერის ჯორს, სახელად „მავრო დე ანდალუზიას“, მოფერებით ხელი ყურებში შეუცურა.
  • ანცი ჯორია მავრო, მოფერება ძალიან უყვარს, მაგრამ სულ მუდამ განმარტოებისაკენ მიისწრაფვის, როგორც კი უნაგირს მოხსნი, იმ წამსვე მინდორს გარბის, ვერც კი დაიჭერ, უკანა ფლოქვები დაუბიო, მირჩიეს ადგილობრივებმა, მაგრამ მეცოდება და ამიტომაც ვცდილობ იმგვარ ადგილას გაუშვა საბალახოდ, სადაც ღობე და ყორე მეგულება, რომ თავისუფლად განავარდებული მავრო დე ანდალუზია ერთის მხრივ კავკასიელი მგლის მსხვერპლი არ გახდეს, ხოლო მეორეს მხრივ თავისუფლება არ მოაკლდეს და ამგვარად გული არ დაეთუთქოს – იგნაციო იღიმებოდა და მავროს მოხდენილ ფაფარს გზა და გზა წნავდა.
  • კარგია ბერო, ასე რომ გიყვარს საკუთარი ჯორი, ეს იმას ნიშნავს რომ უფალი არ მიგატოვებს არასოდეს, რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, ჩვენთვის ცნობილი მსოფლიოს ამ მხარეში, სადაც ხშირად ჯორის ფლოქვები უფრო მეტ სარგებლს მოგიტანს, ვიდრე საკუთარი ცოდნა!  

დელაროში, ჯორის აღკაზმულობით კმაყოფილი, ეხლა კი თავის ყარაბახულ ბედაურს აწვდის მისთვის გადანახულ იმ შაქარყინულის გვნიხს, რომელიც იბერიელთა სასახლეში, უხვად მიმოებნეული ნახა.

  • იბერიელთა საიდუმლოებებზე შემდეგ გეტყვით, მაგრამ ჩემს ჯორსაც მიეცით დელაროშ შაქარყინული, გთხოვთ- მუდარის კილოთი საუბრობდა თეატინელი ბერი.
  • კარგით, დაკმაყოფილდეს მავრო დე ანადალუზია – ამბობს დელაროში და ცხენიდან გადმოყუდებული, ჯორის პირთან სასურველი შაქარყინულის გვნიხს მიაქანავებს. ჯორი თვალებს არ უჯერებს, ნაბიჯს უმატებს, მაგრამ არომატით სავსე გვნიხი მაინც გაურბის. დაიტანჯა მავრო დე ანდალუზია – მეტეხელი ჯორი, რომელსაც ესპანური სახელი უწოდეს რატომღაც.

როგორც ჩანს მავრო დე ანდალუზიას ნესტოებს შაქარყინულის სურნელი ათრთოლებს და მანაც აუჩქარა ფეხს და საბოლოოდ, დელაროშის მოწყალებით, მისწვდა იმ გვნიხს, რომლის გასინჯვამაც ჯორი ისე გაახარა , რომ იგი უეცრად ადგილიდან მოსწყდა და მოწინავე წითელ ბედაურს  სწორედ რომ უკანალში შეეჯახა.

იბერიელმა მხედრებმა თავები მოატრიალეს და იგანციო ბერს შეხედეს. ბერი თავისსავე ჯორის საქციელზე იღიმებოდა, დელაროში კი გადახარხარებასაც აპირებდა, მაგრამ ისინი ორივენი გაშეშდნენ როცა, მკაცრი გამომეტყველების ცხენოსნებს თვალზე აკიაფებული ცრემლი შეამჩნიეს.  იბერიელები მდუმარედ ტიროდნენ!      

***

  • მცხეთად წოდებულ უძველეს დედაქალაქში ვართ ბატონო დელაროშ.  აქ უჩინრად თუ ჩინებულად ღმერთი ხვდება  კაცთ. როგორც სმირნაში მითხრეს, მცხეთა არის ადგილი სადაც „ღმერთნი ღმერთობენ და მეფენი მეფობენ“. დღესაც სწორედ ამგვარი დღე გვაქვს, რადგანაც მეფის მცირეწლოვან გარდაცვლილ ვაჟს ვასაფლავებთ, აქ უამრავი კაცი მოვა მოსასამძიმრებლად. კეთილიც მოღოღდება მეფესთან და ბოროტიც ეამბორება მის გაყინულ ლოყას, მაგრამ მეფე ამას ვერ მიხვდება. იგი მგელივით ძლიერია და ძლიერს კი ალღო ჰღალატობს – ჩურჩულებდა  იგნაციოსი მცხეთის ქალაქის შესასვლელთან, უამრავი ადამიანის დანახვისას და სმირნიდან ეხლახანს ჩამოსულ დელაროშს ჯორიდან აჰხედავდა.
  • დაითმინე გული  იგნაციოს, ამდენს ვერც დავიმახსოვრებ ჩემო კეთილო – ბუტბუტებდა დაბნეული სამხედრო ექიმი, რომელიც იბერიელთა მეფის თხოვნით იქნა გამოძახებული  კვიპროსიდან.

დელაროში თავად ბრეტონელი ვაჟკაცი იყო. ადრე არკაბუზიერების გვარდიის რაზმში მსახურობდა, ექიმის ხელოვნებას შარტრის პოლკში დაუფლებოდა, სადაც ქირურგის ასისტენტად მსახურობდა. ორდენში შესვლის შემდეგ, გულ-სისხძარღვთა დაავადებებს განსაკუთრებული მონდომებით სწავლობდა. სამედიცინო აღმოჩენების შესახებ ანგარიშებს სწერდა და ორდენის გულში აგზავნიდა. მაგრამ როდესაც აღმოაჩინა, რომ პრაქტიკა არ ყოფნიდა, შემდეგ მოისურვა საბრძოლო მოქმედებებთან სიახლოვეს ემსახურა. ეს როგორც კი გაამჟღავნა იმწამსხვე კვიპროსთან მოქმედ მონასტერში გაამწესეს. ოსმალთა სამხედრო კატარღებს აქ კვიპროსისა და ვენეციის ფლოტი  ებრძოდა. ამ სამხედრო თეატრზე, შარტრისაგან განსხვავებით,  უკვე დიდი ოდენობით იყო „ხორცი და ძვალი“.  დელაროშმა აქ ფართო სარბიელი „მოყნოსა“ სამედიცინო კვლევებისათვის. მაგრამ ბოროტი ენები ამბობდნენ, რომ დელაროში აქაც არ კმაყოფილდებოდა და სათქმელს ან სულაც ასაიდუმლებდა ან საკმარისი სიღრმით არ ამბობდა. მთავარი ის იყო რომ სამხედრო ექიმი ორდენის გულში, გახუნებულ, მდარე ანგარიშებს ჰგზავნიდა. ბოლოს კი, როგორც ეს იგნაციოსათვის იქნა ცნობილი დელაროში სისტემურ გადაცდომებში იქნა შემჩნეული. მისი პაციენტები ზედიზედ იღუპებოდნენ. ამიტომაც მას ახალი საექიმო ადგილი უნდა მოეძებნა და მოვიდა კიდევაც იბერიელთა ღირსეული მეფის წერილი – „დასავლეთის ქრისტიანებო დასტაქარი მომაშველეთო“. წერილი ჯერ რომში მოხვდა, შემდეგ იგი პაპის ნუნცმა საფრანგეთის მონარქიაში ჩაიტანა და გვარდიის საველე-მარშალ დ,ანკრთან ხმამაღლა წაიკითხა. საველე მარშალს, რომელსაც სულაც არ უწყოდა სად იყო კავკასია,  ესმოდა რომ – „აღმოსავლეთის ქრისტიან იბერებს უნდა მოხმარებოდა“. ასე გამოგზავნეს დელაროში, კვიპროსიდან სმირნის მისიაში სადაც იგი კარგად შეისწავლეს და  გაოსმალებული ბერძნის ქუჩუკ ალის ხომალდით, იბერიელთა საზღვაო სოფელში – ბორჩხაში გადმოსვეს. შემდეგ იყო გრძელი გზა, მცირე კავკასიონის ქედები, გოდერძის უღელტეხილი, დიდი ქალაქი ახალციხე, აწყური, გორი და ბოლოს ქართლის მეფის დედაქალაქი – თბილისი. დელაროშს გაუხარდა როდესაც თბილისის ციხეები და კოშკები – ხუთჯვრიანი დროშებით მორთული ნახა. „ჯვაროსანთა ხანაში დამაბრუნა ბედმა, ამაზე ვოცნებობდი“ – გაეღიმა დელაროშს დედაქალაქის ხილვისას. ბერი იგნაციო მას თბილისში დახვდა და იმ წამიდან იგი გაუჩერებლად ასწავლის სამხედრო ექიმს.         

  • მე სულაც არ გადაგღლიდით პირთა სახელებითა და გვარებით, მაგრამ რა ვუყოთ, სმირნის მისიის ხელმძღვანელის, პადრე პიეტროს ინსტრუქციას? მე ამ დოკუმენტს მივყვები ჩემს ქმედებებში. ინსტრუქციაში კი წერია – „სამხედრო ექიმს სრული წარმოადგენა უნდა შეექმნეს კუთხეზე, მის გეოგრაფიაზე და ისტორიაზე, ასევე სულიერებაზე და იმ პიროვნებებზე, რომლებიც ამ ქვეყნებს მართავენ.“ ზეპირად ნასწავლ ინსტრუქციას იმეორებდა იგნაციოსი.
  • კი, კი გეთანხმებით, მასწავლეთ მაგრამ ასე ნუ მომაყრით, მაინც ვერ ვიმახსოვრებ და მთელი გზა ამ უბედურ ჩვილზე ვფიქრობ, იქნებ ჩამომესწრო და გადამერჩინა – თქვა დელაროშმა,  მის წინ აღმართულ უზარმაზარ ტაძარს ახედა და გაოცებულმა გადმოხედა ჯორზე ამხედრებულ ბერს.
  • სვეტიცხოველი, მთავარი ტაძარი ამ მხარეში, მეათე საუკუნეში ხელმეორედ იქნა აშენებული, მას შემდეგ,  რაც აქაურმა მეფემ, ბიზანტიის დიდ კეისარს ბასილი ბულგართმჟლეტელს ბრძოლა გაუმართა, მაგრამ სამწუხაროდ დამარცხდა და ბასიანში საკუთარი ტაძარი გადაწვა უკანდახევისას.
  • დიდებული ტაძარია, თავი შარტრში ან სენ დენის სააბატოში მგონია, აფერუმ მის არქიტექტორს, იმ დროინდელ მეფესა და ეპისკოპოსს – დელაროში სიხარულით ათვალიერებდა მზის სხივებზე განათებული დედა ტაძრის ნაკვთებსა და ჩრდილებით დაბურულ ჩაღრმავებულ  ბარელიეფებს.
  • საიდუმლოებებით სავსე ტაძარია, აქაურობა იმ ჭაობს მაგონებს სადაც სიბრძნე გაუჩინარდა – უეცრად თქვა იგნაციოსმა.
  • ჭაობიც სიბრძნეა, მხოლოდ უფრო ძველი, რომელიც ახალ ცოდნასთან შეჯახებისას ამ უკანასკნელს მნიშვნელობას უნახევრებს.
  • გენიალურად ბრძანეთ! თქვენ ხომ არ ხართ ახალი ერაზმ როტერდამელი? – გესლიანად შენიშნა იგნაციუსმა.
  • მხოლოდ სამხედრო ექიმი ვარ, რომელმაც ნახევარი მსოფლიო შემოიარა – გაიცინა დელაროშმა, მაგრამ მას უეცრად მკლავში ჩააფრინდა იგნაციუსი და ალაპარაკდა:
  • აი აქ დავთმოთ თქვენი დიდებული ბედაური, რომელიც მეფემ გისახსოვრათ და ჩემი ჯორიც, აი ამ ხალხს მივანდოთ ჩვენი ბედი და ტაძარში შევიდეთ, მომისმინეთ და ყველაფერს ეხლავე გაგაგებინებთ. მთელი სახელმწიფო, ამ სცენაზე შეიყრება და ჩვენ იმასაც კი გავიგებთ, რაც ბოლო ვახშამის სცენის აღწერისას, გამორჩათ სახარების ავტორებს.

ზორბა ტანის დელაროშმა, ჩია  იგნაციუსის ეს ბოლო უკბილო ხუმრობა, ხელოვნური ღიმილით დააჯილდოვა, თავისი ყარაბახული ბედაურის სადავეები  მოვარდნილ ბიჭებს გადაუგდო, ცხენიდან დასტაქარის სიდინჯით ჩამოვიდა, იგნაციუსს ჯორიდან ჩამოხტომაში მიეხმარა და იბერიელი დიდებულების რაზმთან ერთად სვეტიცხოვლის ალაყაფში შევიდა.    

მის ზურგს-უკან ინგაციუსი კვლავ ფრანგულად არატრატდა. 

***

  • აი ჩემო ბატონო დელაროშ, ამ უამრავ ადამიანთა შორის გაიხედეთ უზარმაზარი ტაძრის შუაგულში, სადაც ეხლა ჩვენ შევდივართ და მივყვებით სამეფო რაზმის დიდებულებს, რომლებიც ამ უბედურების დღეს, მანდატურების როლს შეასრულებენ. იყავით დაკვირვებული, აი მეფე იბერიისა ლუარსაბ ბაგრატიონი დაჯდა სამეფო ტახტზე ტაძრის შუაგულში . აი გამოჩნდა კუბო უბედური ყმაწვილისა, ესაა მისი სამუდამო განსასვენებელი და მას როგორც ნამდვილ ბაგრატიონს ამ დიდებული ტაძრის საიდუმლო ღრმულებში დაკრძალავენ. აი გამოეფინენ დარბაისელნი, ყველა მათგანს შავი ფერის ბიზანტიური სამოსი აცვია. ყოველი სული ფეხზე დგას, გარდა ორი ადამიანისა. მეფე ლუარსაბ ბაგრატიონი ზის ტაძრის შუაგულში, ხოლო ხანდაზმული ქალბატონი, რომელიც დაბრძანებულა მეფის ზევით, ლოჟაში,  ამაღლებულ ადგილას, ბალახისფერ ტახტზე, გახლავთ დედა მეფისა, ქვრივი დედოფალი თამარ ჯაყელი, მას მუხლებზე უზის მეფის უფროსი ვაჟი, რომელიც ბებიის კალთას შეჰფარებია, ესაა უფლისწული სიმონი, ის ოთხი წლის თუ იქნება. აი ნამდვილი ბაგრატიონი, ბალღია მაგრამ როგორი ზომისაა, გამომეტყველებაც ექვსი წლის ბიჭისა აქვს, თვალები უბრწყინავს, ხელი ქამარზე ჩამოკიდებული ხანჯლისაკენ მიუწევს. ნამდვილი ბოკვერია ლომის, არა ბატონო დელაროშ? – ბერი იგნაცუსი დელაროშს სულში უძვრება, აინტერესებს რას ფიქრობს იგი ამ ტაძარში შეკრებილი ხალხის სულის, გონებისა და ვნებების შესახებ.
  • დამინდეთ ღირსო იგნაციოს – ეღიმება დელაროშს,  რომელიც ამ დროს ხედავს, რომ დედოფლის საკაცეს,  მოასვენებს ის რვა მხედარი, რომელთა ერთადაც ისინი თბილისიდან გამოვიდნენ.
  •  ეხლა გამაყრუებელ ზარს და კივილს უნდა გაუძლო სტუმარო – ამბობს იგნაციუსი და დელაროშს ესმის ისეთი ხმები, რომლებიც თითქოს სამყაროს დასასრულს მოასწავებენ. გამოცდილი ექიმი თვალს ხუჭავს, მაგრამ შემდეგ ერცხვინება თავის თავისა და იქით გაჰყურებს სადაც, როგორც ჩანს საწყალ ჩვილს ემშვიდობება  მშობელი მეფე.
  • მეფე რომ ტირის, მეც მეტირება, თუმც შვილები არ მყავს, აი ბებიაც წამოდგა ტახტიდან და იგი შვილიშვილთან, სიმონთან ერთად უახლოვდება უსულო ჩვილს. გაჰკივის უბედური ბებია თამარი, საკაცით მოჰყავთ დედა გარდაცვლილი ბავშვისა მის უბედურ შვილთან. დედა როგორც საუბრებიდან გავიგე ჯერაც ცოცხალია, მაგრამ აპოკალიფსური დარტყმა აქვს მიღებული.
  • გარდაცვლილის დედა ცოცხალია? – იკითხა გაკვირვებულმა დელაროშმა.
  • ბოლო სამი დღეა დედა გარდაცვლილი ჩვილისა, გაუნძრევლად წევს, არაფერი ვიცი, მასთან არ გვიშვებენ, მაგრამ იქნებ შევაღწიოთ უახლოეს დღეებში, როგორც კი ბედკრული ჟამი გადაივლის და ხალხს კვლავაც სიცოცხლე დაიპყრობს- ამბობს იგნაციუსი, რომელიც გრძნობს რომ დელაროში საკაცეზე გაწოლილ დედოფალს დაკვირვებით ადევნებს თვალს.

***

„ამ სამეფოს სიქველით უნდა დახმარებოდი შვილო, მამისა გვერდით ყოფილიყავი შენს პირველ ბრძოლაში. ძმებთან ერთად უნდა დაგემარცხებინა მტერი. გაგეშალა ბაგრატიონთა ალამი და ლომად მოვლენოდი აღმოსავლეთს. ალმასივით ბასრი ხმალი უნდა მოგექნია ურჯულებისათვის. დაგეცვა თბილისი და ივერია. მაგრამ ასე ინება ღმერთმა ჩვენმა და ჩვენ უნდა შევურიგდეთ ბედს ჩვენსას“- ამბობდა ცრემლგამშრალი მეფე, როდესაც თავის ჩვილ ვაჟს, ბოლო კოცნით უნაწილებდა ამ სამყაროს სითბოსა და სურნელებას, როდესაც სვეტიცხოვლის ეზოში საშინელი ყვირილი ატყდა.

მეფე რამოდენიმე წამს შეჩერდა და ტაძრის შემოსასვლელისაკენ მოატრიალა თავი, მისი ათასისთავი და რაზმეულის რამოდენიმე წევრი ტაძრის გასასვლელისაკენ მიარღვევდნენ ხალხით გადაჭედილ გზას.

„შვილო ჩემო, შენს მამა-პაპასთან აღგიყვანს უფალი ჩვენი იესო ქრისტე…“- გააგრძელა ლუარსაბ მეფემ, მისი ჩვეული მტკიცე ხმით და ამ დროს სვეტიცხოვლის ალაყაფიდან გუგუნის მსგავსი ხმა, ყიჟნაში, ყვირილში, შეძახილში, ქალთა და ბავშთა სასოწარკვეთილ კივილში გადაიზარდა.

  • გვიშველეეეეეეე მეფეეეეეო, გვიშველეთ ხალხო, ყიზილბაშებმა თბილისი დასწვეს და აქეთკენ მოდიან, შეიარაღდით, გამოდით და მტკვრის პირზე დადექით, გამოდით მცხეთელნო – ყვიროდა ვიღაც ციხის ალაყაფიდან.

„შენს წესისამებრ დაკრძალვასაც აღარ გვაცდიან ურჯულოები, მამიკო“- უეცრად აღმოხდა მეფეს, უსულო ჩვილს გადაეხვია და უამრავ ხიფათში გამოცდილმა მისმა აზნაურებმა სასწრაფოდ დაიწყეს ბრბოს დაშლა, მეფის ტაძრიდან გამოსაყვანად დერეფნის შექმნა და სამხედრო წესით, მწყობრით სვლა.

მეფე, როგორც ჩანს, დედო ტაძრის ერთ-ერთი მრავალი საიდუმლო გასასვლელისაკენ წაიყვანეს ხმალ-გაშიშვლებულმა აზნაურებმა.  როგორც კი ლუარსაბის წვეროსანი თავი პროცესიის სათავედან გაუჩინარდა, ტაძარში სრული ქაოსი გამეფდა. ყველა დიდებული თავისთან უხმობდა საკუთარ დაცვას და სხვადასხვა გზებით ცდილობდა სვეტიცხოვლის დატოვებას.  

  • მივხვდი ყოველივეს, ვიღაც დაგვესხა თავს და ეს ვიღაც უკვე აქეთკენ მოიწევს, ასე არ არის? – ამ სიტყვებით დელაროშმა ბერის ძებნა დაიწყო.

ტაძარში ქალები აკივლდნენ, ყველა გასასვლელს მივარდა. მაღალმა და ძლიერმა მღვდელმა ქალბატონებს, როგორც ჩანს ერთ-ერთი დამატებითი გვერდითი კარი გაუღო, ხალხი იქით დაიძრა, მაგრამ მალე ეს კარიბჭეც ხალხისაგან გადაიჭედა და ვიღაც გოგონა პორტიკის  წინ დაეცა.   დედამისი განწირული გაჰყვიროდა გვიშველეთო. დელაროშმა სიტუაცია ექიმის თვასაზრისით უმალ შეაფასა და გოგონისაკენ ისკუპა. გზა და გზა მეფის აზნაურებს უბიძგა, ხალხი მიჰყარ მოჰყარა და კარებთან გაწოლილ მშვენიერ ქალწულს მიეჭრა.

  • ხელები შორს, ვინ ხართ ? – გაჰკივლა დედამ და დელაროშს წინ გადაუდგა.
  • ექიმია ქალბატონო, საფრანგეთიდან არის ჩამოსული, ჩვენი ენა ჯერ არ იცის, მიგვიშვით სასწრაფოდ მსხვერპლთან – გამართული ქართულით ალაპარაკდა იგნაციოს ბერი, რომელიც დელაროშს მოსდევდა და მის ყოველ მანევრს იმეორებდა.

დედამ რომ გაიგო შავწვერა უცნობი ექიმიაო, იმწამსვე უკან დაიხია და დელაროშის გვერდით დაიჩოქა. ფრანგი, უსულოდ გაწოლილ გოგონას საკინძეს ურღვევდა და მხარზე გადაკიდებული აბგიდან საექიმო ინსტრუმენტების ამოღებას იგნაციოს ბერს ავალებდა.

იგნაციოსი სწრაფად იღებდა ინსტრუმენტებს ჩანთიდან, რომელსაც ვერცხლის ფირფიტა ამშვენებდა წარწერით – „შარტრის საექიმო ლიცეუმი – 1533 წელი“.

სწორედ 1533 წელს მიანიჭეს შარლ დელაროშს ექიმის წოდება, ევროპაში განთქმულ საექიმო სკოლაში. გაღატაკებული აზნაურის შვილს თუ ადრე მამისაგან სახსოვრად მხოლოდ დაშნა  რჩებოდა, მის შემთხვევაში საქმე უფრო უარესად იყო. დაშნა და სატევარი მისმა უფროსმა ძმებმა გაინაწილეს. მას მამისაგან მხოლოდ წიგნი ერგო, რომელსაც მისი ძმები გადაგდებას უპირებდნენ. ეს წიგნი, რომელიც გარკვეული პერიოდი საქათმეში ეგდო და სკლინტის სუნიც ჰქონდა, დელაროშის წინ დადო მისმა ძმამ აიბმა. – ეს შენ მამაჩვენისაგან! თქვა მან და შარლს დამცინავად გაუღიმა. – იქნებ თქვენ წაგეღოთ? იკითხა მაშინ დელაროშმა მოწყენით. -არა ჩვენ მხედრულ გზას დავადგებით, წიგნი შენია, შე კოჭლო შენა – გაიცინა აიბმა და მოტრიალდა. შარლ დელაროში მართლაც ხანდახან კოჭლობდა. სახსრების, თანდაყოლილი ავადობა ჰქონდა. ფეხი რომ დაეღლებოდა კოჭლობას იწყებდა, ჯერ ერთ ფეხზე და შემდეგ მეორეზეც. ძმები დასცინოდნენ. შარლი არ ბრაზობდა. დეიდის მალამოს ისმევდა მუხლებზე და უკეთ ხდებოდა. წიგნი კი, სკლინტის სუნით კი ჰყარდა მაგრამ ძალიან საინტერესო იყო. ლათინურად იყო დაწერილი. დელაროშმა ლათინური ცუდად იცოდა, მაგრამ სათაური კი ამოიკითხა – „მედიცინა, ტრაქტატები და მატიანე“. იმ ჟამიდან შარლი მამის წიგნს თან დაატარებდა. მოჯამაგირეც ყოფილა, ფეხსაცმლების დამაკრიალებელი, ხალიჩების მქსოვი, თერძის შეგირდი, კულინარი, მეღვინე, მაგრამ მუდამ საექიმო განათლებისაკენ ისწრაფვოდა. როგორც კი საშუალება ჰქონდა, მამისგან დატოვებულ წიგნს უტრიალებდა. თარგმნიდა მის ტექსტს ფრანგულად. შემდეგ რამოდენიმეჯერ კითხულობდა, რომ დაეზეპირებინა და ღამე იმეორებდა. შემთხვევით ექიმს გადაეყარა, რომელმაც ბიჭი მსახურად აიყვანა. აი იქ კი გამოადგა შარლს დაზეპირებული ტექსტები, რომლებიც ერთ-ერთი უბედური შემთხვევის დროს ჩამოურაკრაკა თავის ბატონს, რომელიც გაოცებული დატოვა და რომლის იმგვარი ნდობა და სიყვარული მოიპოვა, რომელსაც მხოლოდ პატრონსა და შვილად აყვანილ არსებას შორის ჩნდება. შემდეგ მოხდა ასე – ექიმმა შარლი შვილად მიიღო. დააოსტატა. თავისი მცირე ქონება დაუტოვა. ექიმის წოდების მოსაპოვებლად გაგზავნა სამხედრო ნაწილში და თავად ბერად აღიკვეცა ნორმანდიაში. მათ შორის ცხოველი მიმოწერა სუფევდა.

შარლმა იბერიაში ჩამოსვლამდე გაუგზავნა ვრცელი წერილი მამობილს, ბერ ურბინოს, სადაც იგი მას ატყობინებდა „იბერიაში სამსახურისათვის გამამწესეს და შემდეგ წერილს როდის გამოგიგზავნი არც კი ვიციო“. სწორედ მამობილზე, ბერ ურბინოზე ფიქრობდა შარლ დელაროში, როდესაც სვეტიცხოველში იდგა და საბრალო ქართლის მეფის მონოლოგს უსმენდა. ლუარსაბ მეფე თითქოსდა ძალიან ჰგავდა  მის მამობილს- მესიე პერიეს, რომელმაც მონასტერში შემდგომისას სახელი ურბინო მიიღო. პერიეც იბერიელთა მსგავსად ახოვანი და ძლიერი იყო. მეფესა და პერიეს ერთნაირი კეხიანი ცხვირი და წინ გამოწეული ნიკაპი ჰქონდათ, ორივეს უმწიკვლო მზერა და მგლური სიმტკიცე სახეზე ჰქონდათ აღბეჭდილი. „ამ დასაკარგავიდან, ნეტა როგორ გავუგზავნო მამობილს წერილიო“- ფიქრობდა დელაროში, როდესაც ტაძარში წივილ-კივილი ატყდა, მეფე მისმა აზნაურებმა ტაძრიდან გაიყვანეს და  ხალხი კარებს ეძგერა. მაგრამ ეხლა როცა პაციენტის წინაშე იყო დაჩოქილი, დელაროშს აღარაფერ ახსოვდა, გარდა ამ თექვსმეტი წლის გოგონასი, რომელსაც როგორც ჩანს შიშისაგან გულყრა დაჰმართოდა.

  • საწრაფოდ ენა უნდა გადმოუგდოთ, გაუღე პირი, გინდა ძალით და გინდა ნებით – იყვირა, მედიცინაში კარგად გარკვეულმა იგნაციოსმა და გოგონას გულზე თავი დაადო.
  • არ უცემს გული – დაიკვნესა ბერმა.
  • მომეხმარე ! – თქვა ექიმმა და გოგონას მკაცრად მოკუმული მშვენიერი ტუჩის ჭრილი საექიმო ლანცეტით გააფართოვა, უმალ კბილები გაუხსნა პაციენტს და თავისი სპილენძის გულ-სასმენი პირში ჩასჩარა მას, თითები შეუყო გოგოს პირის ღრუში და სასაზე აკრულ ენას მისწვდა, ენა სასწრაფოდ გამოქაჩა და გოგონა, ფეხზე წამომხტარმა თავდაღმა დაჰკიდა. როგორც ჩანს სისხლმა ტვინს მიაღწია, გოგონას ხველება და გულის რევა აუვარდა.
  • გადარჩენილია – იყვირა გახარებულმა იგნაციოსმა.
  • მადლობა ექიმო – ცახცახებდა გოგონას დედა, რომელმაც იმ წამსვე თითიდან მოიხსნა მსხვილი ოქროს ბეჭედი და შარლ დელაროშს გაუწოდა, „დიდო ბატონო, ეს თქვენ ჩვენგანო“ დაამატა და მუხლებზე დაეცა შარლის წინაშე.
  • არავითარ შემთხვევაში – ამბობდა შარლი, მაგრამ დედა  ბეჭედს ეხლა უკვე ბერ იგნაციოსს აწვდიდა, რომელმაც ეს შესაწირი  სიამოვნებით მიიღო და შარლს მიუტრიალდა.
  • ეხლა ჩვენც უნდა ვიჩქაროთ ექიმო – თქვა მან.
  • მოიცა დავწმუნდე რომ გოგო კარგად არის – თქვა შარლმა და გოგონას ტუჩები მოწმინდა, მას შუბლზე ეამბორა, მაჯას მოუსმინა და ყვირიმალები შეუმოწმა.  მის ფაფუკ სხეულთან უნბური შეხებისას დელაროშს უჩვეულო გრძნობები გაუჩნდა, რაც შეუფერებელად მიაჩნდა გამოცდილი ექიმისათვის.
  • „როგორც ჩანს დიდმა გზამ და ზღვა – ზღვა წანწალმა იქიმის სიმშვიდე დამაკარგვინა , ძალიან ცუდია“ – გაიფიქრა შარლ დელაროშმა და გაოგნებულ გოგონას და მის დედას სწრაფი გამოჯანმრთელება უსურვა.
  • გვეწივიეთ სასახლეში – ებნებოდა მისი დედა ბერ იგნაციოს და შარლ დელაროშს თავიდან ფეხებამდე ათვალიერებდა.
  • აუცილებლად, აუცილებლად, ეხლა კი წავიდეთ ექიმო, რადგანაც თუ ყზილბაშები მართლაც შემოგვესივნენ,  ჩვენს ტყავს ვერ წაიღებენ თავის შაჰთან, მაგრამ თბილისის მისიაში, ქართველ მსახურებს დაგვიხოცავენ, კიდევ უამრავ უბედუბურებას შეჰყრიან ქრისტეს მრევლს, გადავარჩინოთ ხალხი – გაჰყვიროდა ბერი იგნაციოსი და სამხედრო ექიმს გასასვლელისაკენ უბიძგებდა.

ამ დროს კვლავ გაისმა ყვირილი და ძრწოლა შეიქმნა სვეტიცხოვლის ეზოში,  შავწვერა ცხენოსნები მოედვნენ ეზოს, ხალხი კოშკებისაკენ გარბოდა. ქალები კოშკების კარიბჭეებზე აკაკუნებდნენ სადაც მათ  მღვდლები უღებდნენ კარს.

  • თქვენს მიერ გადარჩენილი ასული სამეფო ოჯახს ეკუთვნის, ის ბაგრატიონია, სახელად ნატა ჰქვია, დაიმახსოვრეთ. – ამბობდა იგნაციოსი და თავისი ჯორისაკენ მიიწევდა.
  • მართლაც უცნაური სახელია ნატა! აი ჩემი ცხენიც გამოჩნდა- შესძახა შარლ დელაროშმა და ყარაბახულ ბედაურზე იმ წამსვე ამხედრდა. ბიჭები, რომლებიც ცხენებს იჭერდნენ , შარლის მიცემულ ფრანგულ მონეტას ხელიდან ხელში ატრიალებდნენ, გერბსა და წარწერას უკვირდებოდნენ და ფრანგს გულითადათ ხელს უქნევდნენ.
  • უბედური ქვეყანაა, მდგომარეობა უეცრად იცვლება. შემოსევები ძლიერ ხშირია და ასეთ დროს ზოგი გარბის, ზოგს კი რომელსაც არაფერი აქვს დასაკარგი, ასეთ დროს მოგების მიღების შანსი უჩნდება, უნდა ვიჩქაროთ – სწრაფად იარეო ანიშნებდა იგნაციოს ბერი მავრო დე ანდალუზიას.
  • კი მაგრამ საით უნდა წავიდეთ ჩემო კარგო ბერო, თუ დედაქალაქი მტერს აქვს დაკავებული, ჩვენ იქ რა გვესაქმება? – გაკვირვებული სახით შეჰყურებდა შარლი თავის მეგობარს.
  • არავითარი სირთულე ჩვენ არ გვემუქრება, ეს წყეული ყიზილბაშები ხელშეკრულებით არიან დაკავშირებული ჩვენს წმინდა პაპთან და სისხლის წვიმების დროსაც ხელს არ ახლებენ ჩვენს მისონრებს არათუ სამხრეთ კავკასიაში, არამედ უდაბურ მთებშიც. დარწმუნებული ვარ თბილისში ჩვენ უხიფათოდ ჩავალთ. ხომ ხედავ ხანდახან ბერობა სჯობს მეფობას ჩემო ძმობილო? – ისევ რატრატებდა ბერი იგნაციოსი და ისინი მცხეთის ხიდისაკენ დაიძრნენ.
  • მართალია – ბრძანა დელაროშმა და ცხენს უზანგი ჰკრა ხიდის კიბეზე ასასვლელად.
  • იგივე ჰქნა იგნაციოსმა და მისმა  მორჩილმა მავრო დე ანდალუზიამ. ამგვარად იგნაციოს ბერი და შარლ დელაროში ქართლის სამეფოს დედაქალქისაკენ, მტკვრის ხეობაში გველივით მიკლაკნილ გზას დაადგნენ.  

უეცრად შავი ბოლი ავარდა ცაში, ყორნების საკმაოდ დიდი ჯგუფი გაფრინდა იქით საიდანაც ბოლმა იწყო ამოსვლა.  იგანციოს ბერმა წარბები შეჭმუხნა ჩაფიქრდა და საკუთარ გონებაში ჩაიძირა.

  • რაო წმინდა კაცო? – იკითხა დელაროშმა.
  • თუ ქალაქს ცეცხლი  უკიდია, ეს უბრალო თავდასხმა არ გახლავთ ჩემო ბატონო, ეს აღარ არის ის რასაც ჩვენ ფრანგულად „შევოშეს“ ვეძახით, უფრო მძიმე სურათი გველის, გამაგრდით.
  • რა გაეწყობა – გაეღიმა სამხედრო ექიმს და ლაბადის საქუდე ნაწილი თავზე იმგვარად ჩამოიმხო, რომ მარტო შავი წვერი მოუჩანდა.    

სოლომონ იორდანიშვილის რედაქცია, სულხან-საბა ორბელიანი, „სიბრძნე-სიცრუისა“
გამომცემლობა სახელგამი, თბ., 1938 წ. ილუსტრაციის ავტორი – სევერიან მაისაშვილი

ცოდნას სიყვარული სჭირდება. გრიგორი სკოვოროდა

მწერალსა და მთარგმნელს რაულ ჩილაჩავას ესაუბრება მარიკა ლაფაური-ბურკი

ნახსენები პირები: ოთარ ბაქრაძე, ივანე კავალერიძე, დავით გურამიშვილი, სულხან-საბა ორბელიანი, ვლადიმერ მიკუშევიჩი, შოთა ნოზაძე, პაველ ტიჩინი, ვლადიმირ ერნი, პაველ ფლორენსკი, ლინა კოსტენკო, მიკოლა ვინოგრანოვსკი.

საგანმანათლებლო პროექტები “კარგი სახლიდან”, 2021 © გამოყენებული მასალებიდან: მუსიკა ზურა ქურჩიშვილი

 

ივანე ციხისჯვარელი იპყრობს ჯაყის ციხეს

ისტორიული რომანიდან „ჯაყელთა 1000 წელი“

კახაბერ თენგიზის-ძე ჯაყელი

გავიხსენოთ აქამომდე რაც იყო და ახსოვდათ კაცთა. 1058 წელს სულა კალმახელმა, რომ ლიპარიტ დიდი ბაღვაში შეიპყრო და მეფეს მიჰგვარა, სწორედ ამისათვის, მას მიებოძა ციხისჯვარი.  კალმახელები მიელტვოდნენ ამ საჩუქრისაკენ. მათ ციხისჯვარის ხელში ჩაგდებით მიიღეს სამთო ცხენოსანი ჯარის გამოსაკვები მიწა, რომელიც ერთის მხრივ მესხეთ- ჯავახეთს დაჰყურებდა თავს, ხოლო მეორეს მხრივ ქართლის გულს. სულამ მისთვის დამახასიათებელი თანმიმდევრულობით, მთაში აასახლა თავისი მიმდგომ-მოკიდულნი და ცხენსაშენი აღაშენა თავისივე სასახლის წინ, რომელიც ციხისჯვარის გულში, ამოზრდილი ლევიათანის ეშვის ფორმის მქონე კლდეზე დადგა.

სასახლის გვერდით, კლდის ქიმზე იდგა უძველესი ჯუარი, რომელსაც მეხუთე საუკუნეში აშენებული ციხის კედლები იცავდნენ.  

ჯუარი იყო შავი ფერის. მისი ჩრდილი იმგვარად დაცოცავდა მრგვალი ფორმის მქონე ციხისჯვარის ველზე რომ იგი ვებერთელა მზის საათს მოგაგონებდათ.

ცხენსაშენის გასწვრივ სულა კალმახელმა სამხედროთა სახლები დადგა და დაიწყო გაუთავებელი წვრთნა.

***

ამ ამბიდან ზუსტად 133 წელი გავიდა. იდგა 1191 წელი. კალმახელ- ციხისჯვარელთა საგვარეულო სახლს ხელმძღვანელობდა სულას შვილიშვილთა შვილი- ივანე ციხისჯვარელი, რომელიც ფლობდა ქალაქ ოძრხესაც და იმ დილას კურცხალისწყლის სანაპიროზე წისქვილის გამართვას ადევნებდა თვალყურს.

 გვიმიანი წისქვილის დასადგურება უპრიანი იყო კურცხალისწყლის ხეობაში. ეს გახლდათ წყლის წისქვილის უძველესი მესხური სახეობა, რომელიც გავრცელებული იყო წყალმცირე ადგილებში, სადაც წყლის ჭავლი თვითდინებით ვერ აბრუნებდა წისქვილის ფრთას და ამიტომაც წყლის ყოველი წვეთის შემკრები მესხები აკეთებდნენ საგანგებო ქვევრს, რომელშიც წყალი უნდა დაგუბებულიყო. ქვევრიდან გამომავალი თიხის მილებით  აბრუნებდნენ ისინი წისქვილის ბორბალს და საქმეც წინ მიდიოდა.

  • წისქვილი საგულდაგულოდ უნდა მოვაწყოთ, თუ გაგვიმართლა კურცხლისწყალმა მაშინ ოძრხეს ქალაქისათვის ათი ამგვარი გვიმიანი წისქვილი უნდა ავამოქმედოთ – საქმიანად შეათვალიერა ივანე კალმახელმა წისქვილის ამწყობნი და ცხენზე ამხედრდა.

ოძრხესაკენ მიემართებოდა ივანე ციხისჯვარელი სადაც მდინარე ოცხეზე  რამოდენიმე ხიდის გამართვასა და დალოცვას უნდა დასწრებოდა. შემდეგ თბილისისაკენ აპირებდა დაძვრას. დილას უნდა ჩაესწრო მეტეხის სასახლეში. ქალაქის ჰამბავნი უნდა შეეტყო, რომ რაიმე მნიშვნელოვანი არ გამოჰპარვოდა სათვალავიდან.

უჩვეულო დრო იდგა. ექვსი წლის წინ სამეფოს სიძედ შემოუდგა გიორგი რუსი. ასე უწოდებდნენ მას მესხები. მანათობელი თამარი ჩაიბარა უცხოელმა და ამან შესაძლოა კიდევაც გაამძვინვარა დიდებისა და ძალაუფლების მოყვარენი. ხუთი წლის მშვიდობის შემდეგ, უეცრად სამეფო ოჯახი აირია. შფოთი ოჯახიდან ქვეყანასაც გადაედო. როგორც მოულოდნელად მიიღეს რუსი, ისევე მოულოდნელად განაგდეს იგი ბაგრატიონთა. რა იყო ამის მიზეზი? აფხაზთა და ქართველთა სამეფო ჭორმა დაიპყრო და დააფორაქა. დიდი თუ პატარა, ერისთავი თუ ვიგინდარა რუსის შესახებ ალაპარაკდა. მაგრამ ივანე ციხისჯვარელი მესხური ჩვეულების თანახმად არასოდეს გამოთქვამდა თავის აზრს სამეფო ოჯახობაზე. ჭორებს მესხები ყურს არასოდეს უგდებდნენ. ივანე თავად სამხედრო პირი იყო და მისი ადგილი იცოდა. ამიტომაც ციხისჯვარელის ერთგულებას ძლიერ აფასებდნენ ბაგრატიონნი. ბაგრატიონთა ტახტის მცველის დიდებული სახელი ჰქონდა ციხისჯვარელის დიდ წინაპარს სულას. მასაც იგივე სწყუროდა და ბაგრატიონთა გულისათვის მტერსაც და მოყვარესაც წარბშეუხრელად დაჰგლეჯდა.

სახეც, გრანიტის ქვაში გამოქანდაკებულ ლომს მიუგავდა ივანეს. მარცხენა წარბზე და ნიკაპზე, თურქული ჰოროლით, დვინთან ბრძოლაში მიღებული ჭრილობის კვალი მოხდენილად დაჰყვებოდა მის შავ წვერსა და ულვაშს. ტანხმელი და შეუდარებელი ცხენოსანი იყო ოძრხესა და ციხისჯვარის მფლობელი. მოწითალო ფერის კვიცზე იჯდა და ქარაფებზე ისე ახტუნავებდა გიჟმაჟ კვიცს რომ მნახველს გონი დაეკარგებოდა. თავად საკუთარ ათასეულთან ერთად ალიონს ასწრებდა გაღვიძებას. ციხისჯვარში მზე რომ ამოიწვართება – ციხისჯვარელი უკვე ცხენზე მოვლებული და გაჭენებული უნდა შეხვდროდა. მოკლე შუბებით ხელში მიჰქროდნენ ცხენზე შეზრდილი ცხენოსნები და ხელშუბს მიზანს სტყორნიდნენ.   

ორმოცდაათი დამსხვრეული „მიზანი“ უნდა მოსაკლისა ივანეს, რომ თოროსანი მოყმე დილის საუზმეზე დაელოცა ლაშქართ უხუცესს. თავის მოყმე თანამოლაშქრეებთან ერთად თავად ივანე ციხისჯვარელი ანადგურებდა ხელშუბით მიზნებს. ყოველდღიური წვრთნა ოცდაცამეტი წლის ერისთავს ავაზის მოხერხებას და ფოცხვერის სიზუსტეს უნარჩუნებდა. მაგრამ კავალერიის შექმნა და გაძ₾იერება, წვრთნის გარდა, ცხენთა ჯიშის გამოყვანასა და საკმარის კვებას საჭიროებდა.

სტრატეგისის ცოდნა არ აკლდა ციხეთა და ქალაქთა იერიშის მცოდნე სარდალს. მან თავიდანვე დაუსახა მიზანი სახელმწიფოს მესვეურებს ციხისჯვარში დაბანაკებული სამეფო კავალერიის შესახებ. მსუბუქი ცხენოსანი, უმეტეს წილად გრძელი ჰოროლითა და ხელშუბებით შეიარაღებული, მშვილდისრით პაექრობის ოსტატი, მსუბუქი ფარითა და უნაგირით, მხოლოდ ტყავკაბით ჭურვილი, უეცარი თავდასხმებისათვის უნდა გაეწვრთნა მას და ყოველი ჩქამისათვის მზად ყოფილიყო.

მთაში ცხენების შენახვა და კვება ჭირდა. ამიტომაც სამ იარუსიანი ცხენსაშენი ააშენა ივანემ ცხენების მოვლისათვის. საჯინიბოების ქვეშ, პირველ იარუსზე, საკვებით გამოტენილი ბეღელი იყო გამზადებული თვითოეული კვიცისა თუ სრულ ასაკოვანი ჰუნესათვის. ყოველი მხედარიც საკუთარ ცხენთან ერთად ცხოვრობდა, მესამე იარუსზე. კაცისა და მისი ჰუნეს ბედი ურთიერთდამოკიდებული იყო. ჯამაგირი ეძლეოდა მეომარს და მის ცხენს. ჯილდოები იყო დაწესებული საბრძოლო მოქმედებებისათვის.   მხოლოდ საუკეთესოებს იღებდნენ ივანე ციხისჯვარელის ლაშქარში.  მთელი მესხეთიდან მოდიოდნენ მოყმენი. ასიდან ერთს ან ორს თუ იღებდნენ, გამოცდისა და მჭმუნვარე გასინჯვის შემდეგ.

ივანე ციხისჯვარელის ჯარში დაწუნებულნი ქალაქში მიდიოდნენ და სამეფო ლაშქარში, მანდატურის სამსახურში, მხედრებად ეწყობოდნენ.

ხმა ჰქონდა გავარდნილი ციხისჯვარის კავალერიას და მის სარდალს.

***

  განვლილი ბრძოლებიც მხარს უმაგრებდნენ ივანე ციხისჯვარელს. გიორგი რუსის სარდლობით, ქალაქ დვინს შეუტიეს ქართველებმა. აქ განსაკუთრებით ისახელა თავი, მოქნილობითა და სისწრაფით განთქმულმა ციხისჯვარის ათასეულმა.

დვინის ალყის დროს იხილა ივანე ციხისჯვარელმა იური ბოგოლუბსკი  საქმეში. უშიშარი მხედარი იყო რუსი, თავს და ძალებს არ ინდობდა. სამხედრო ძალა ერთიანად რომ გაწყვეტილიყო, მაინც მიაღწევდა თავისას, ეს უცხო, ახოვანი, ცისფერთვალება გოლიათი. მეფე-სარდალი, მუდამ არაყის სუნით რომ ყარდა – ეს კი გაკვირვებას იწვევდა მესხის თვალში, მაგრამ ომის დროს, რადგანაც მოგებაა მხოლოდ წარმართველი, თავდაღუნული უსმენდა გალეშილ რუსს, ციხისჯვარელი.

ხუთი წლის წინ, გიორგი რუსის სარდლობით, არაქსის ველზე უშიშრად მიაბიჯებდნენ  აფხაზთა და ქართველთა სამეფოს მხედრები. სომეხთა ოდინდელი დედაქალაქის სელჯუკთაგან გამოგლეჯვა დაისახა მიზნად ქართველთა სამეფო კარმა, რომელსაც მეფეთ-მეფე თამარი ხელმძღვანელობდა.

მისმა მამამაც გიორგი მეფემ, ცოტახნით წაართვა არშაკიანების ოდინდელი დედაქალაქი თურქებს, მაგრამ კვლავ მათ ეკუთვნოდათ დვინი. ნისლში იყო გახვეული არემარე. უჩუმრად მიიწევდნენ მხედრები და არაფერი არღვევდა სიჩუმეს, მაგრამ ჰოი.

მინაბული ველი, უეცრად ყიჟინამ გაჰკვეთა, არემარეს მოქნეული ხმლების ზუზუნის ხმა მოედო, აჭიხვინდნენ ცხენები და ცხვრისფარასავით დინჯად მიმავალი ნისლის გაუმჭვირვალე სხეულიდან სელჯუკთა კავალერია გამოიჭრა. სელჯუკური ხმლის დანახვისას უნებურად ასტკივდათ კისრები, მათ წინააღმდეგ დაძრულ ბაგრატიონთა მხედრობის მოწინავეებს.

გულგანმგმირული დაეცა აფხაზთა მედროშე, გადაეფარა ქართველი მოლაშქრე და ცხენიდან დაიქვეითა რამოდენიმე ქართლელმა, წრიული დაცვითი მწყობრის აშენებისათვის. სარდლებმაც შეჰყვირეს და როგორც ჩანს წყობათა შინა სიმტკიცე მოაგონეს თავის ხელქვეითებს. შეგუბდა ქართველ-აფხაზთა მხედრობა. მათ გარშემო კი სელჯუკთა ცხენოსანმა ათასეულმა დაიწყო მიჭრა-მოჭრა, კვეთა და ისრების დაშენა. მრავალი მეომარი დაეცა ხელგაუნძრეველი. შიშმა შეიპყრო ბევრი გამოცდილი და ბრძოლისათვის შეუმზადებელი. ლაშქარი ათრთოლდა, მაგრამ ამ დროს სწორედ იური ბოგოლუბსკის ხმა გაისმა.  თითქოს თითბირის ფარზე ხანჯარი დასცესო, რაღაც უცხო ენაზე წამოიყვირა რუსმა სარდალმა. მის გვერდით მაშინ ვარდან დადიანი და ბოცო ჯაყელიც იდგნენ. რუსის ხმამ ყველა გამოაცოცხლა. საიქიოდან დააბრუნა უცხო შეძახილმა მიგუბებული, ჯოჯოხეთში დასაძირად გამზადებული სულები. ჰეო-ჰარალეო ყიჟინა ჰკრეს ქართველმა სარდლებმაც გიორგი რუსის გვერდით.

ამ დროს კი თავად იური წინ გავარდა და სელჯუკებს დაეძგერა ცხენზე შემჯდარი. როგორც ჩანს ამ დროს უზანგმა უმტყუნა იურის. სელჯუკთა ლაშქართ-უხუცესს შემოჰკრა ჰოროლი მაგრამ მისი ცხენი შეფორხიალდა და თავად რუსიც უკან გადაჰქანდა.

„მეფეს მარქაფა ცხენიო“- გაიგონა ციხისჯვარელმა თავისი ბიძაშვილის ბოცო ჯაყელის ხმა. ამ დროს ვარდან დადიანიც უხმობდა ეგრისელ ცხენოსნებს. როგორც ჩანს სელჯუკებს პირდაპირ სარდლობის გაწყვეტა ეწადათ და მომხვდური ჯარის გულში იყვნენ შესავარდნად გამზადებული.

სწორედ ამ ფიქრებზე უმალ დაებერა შუბლის ძარღვები ივანე ციხისჯვარელს და მან თავისი ცხენოსნების ასეულით, ტალღა-ტალღად მოჭენავე სელჯუკების წინ-მავლებს დაეძგერა . ბრძოლა წამებში გაჩაღდა. ივანე ციხისჯვარელი სწორედ იქ მიიჭრა, სადაც ვარდან დადიანსა და ბოცო ჯაყელს არტყამდნენ ალყას თურქ-სელჯუკები. გიორგი რუსი უკვე ცხენიდან იყო ჩამოსული და  კარვის დედაბოძით იგერიებდა მომხდურ თურქებს.

როცა ცხენებმა ერთმანეთს ლაშები გაშმაგებით დააგლიჯეს და მრავალი მომხვდური ცხენიდან გადმოეშვა, სელჯუკებმა უკან დახევა იწყეს. ამ დროს მოზღვავდა ქართული ჯარიც. ქვეითებმა, მძიმე საჭურველი ხელთ იპყრეს, ერთმანეთს მხარი – მხარს მისცეს, ხელი ხელს და ბიძგებით არივ-დარიეს მომხვდური.

რადგან უეცარი შეტევა არ გამოუვიდათ, სელჯუკებმა უკან დაიხიეს და ისრების სეტყვა დააყარეს აფხაზთა და ქართველთა მხედრობას.

დაიჭრა ვარდან დადიანი. ბოცო ჯაყელს მოუკლეს ცხენი და ამ დროს გიორგი რუსმა მალემსრბოლის მეშვეობით უბრძანა ივანე ციხისჯვარელს გაეფანტა თურქ-სელჯუკნი.

ბრძანება ციხისჯვარელთა კავალერიის გაწირვასაც წააგავდა. მაგრამ ივანე არც დაფიქრებულა. ერთი მოიხედა. ციხისჯვარის ცხენოსანი ჯარი გადააჯგუფა. წინ გამოცდილი მეომრები დააყენა, უკან შედარებით ახალბედები განამწესა და ამ წამიერი მომზადების შემდეგ, შეუჩერებლივი ისრების წვიმაში, ცხენი დააოთხა.

„წმინდაო გიორგი, გამარჯვე-ბა ჩვენ-და “ – შესძახა ათასეულმა და შეტევაზე გადავიდა. მშვილდისრით მეომარ სელჯუკებს, მესხი ცხენოსნები შუბებით წვდებოდნენ და ცხენიდან აგდებდნენ, ეს უკანასკნელნი კი უკან იხევდნენ და ისრების დაშენას აათმაგებდნენ.

„მაშინ ვიფიქრე, რომ ჰოი, აღსასრული დამიდგა“ – ერთხელ თქვა ამ ბრძოლის გახსენებისას ციხისჯვარის მოურავმა ივანე ცხენოსანიძემ.

მრავალი გაწყდა. სელჯუკნი უბადლოები არიან უკან დახევის დროს. მაგრამ მესხები დაუმარცხებლები იყვნენ ივანე ციხისჯვარელის ხმლის ქვეშ. ყველას მისწვდა ოძრხეს ტყეებში გამოთლილი ხელშუბი. უამრავი სელჯუკი ცხენზე დაემხო და ბრძოლის ველს, მკვდარი ან სიკვდილის პირას მყოფი განერიდა.

წამებში წყდება ცხენოსნის ბედი. ისრებმა დაგლიჯეს მებრძოლთა სხეული. ხოლო სული დვინის ნისლს შეუერთდა. უაბჯროდ, შემოგლეჯილი ტყავ-კაბით, მოჭენდა მესხებთან გიორგი რუსი. ამოღებული მახვილით სამხედრო სალამი მისცა მან სისხლისაგან დაცლილ  სამთო-მხედრობას და უცხო ენაზე რაღაც შესძახა.

ივანე ციხისჯვარელს მოეჩვენა, რომ რუსი მათ ინდობს და ციხისჯვარის თავგანწირულ კავალერიას იარების მოშუშების უფლებას მისცემს, მაგრამ ამაოდ.

„ქართველთა და აფხაზთა ხელმწიფე იური გიბრძანებთ დვინის ქალაქამდე მისდიოთ უკან დახეულ სელჯუკთ, ამასობაში კი ჩვენი ჯარიც გაემზადება“- თქვა სომეხმა თარჯიმანმა თოროსმა და დაბნეული სახით ახედა ახოვან რუსს.

„უთხარი ხელმწიფეს რომ ციხისჯვარელთა ათასეული სისხლისაგან იცლება, თანაც ქალაქს გიჟი თუ შეუტევს მსუბუქი კავალერიით“- თქვა ივანემ და იურის ბოგოლუბსკის ამღვრეულ თვალებს მშვიდი მზერით შეხედა.

„გაედევნე და გარეკე“ – თარგმნა სომეხმა თოროსმა რუსის ბოლო სიტყვები და ისიც, ბანაკისაკენ გაჭენებულ იურის ბოგოლუბსკის სირბილით გაჰყვა.

   „გაგვწირეს, მაგრამ წმინდა გიორგი გაგვიმაგრებს მხარს“- გამოსცრა კბილებში ივანე ციხისჯვარელის გვერდით მომავალმა ცხენოსანიძემ, რომელმაც თავისივე პატრონის მსგავსად, დეზები ამოჰკრა ცხენს და რაზმეულის წინ ამოჰყო თავი.

  • მოყმენო, ლომებო, ვეფხის ტყაოსნებო, უნდა გავედევნოთ აოტებულ თურქებს, მომყევით თქვენს ერისთავს – შეჰყვირა ივანე ციხისჯვარელმა და დვინის მიმართულებით ჭენებით დაიძრა. ხუთასი კაციდან ხუთასივემ, მიუხედავად სხვადასხვა სიმძიმის ჭრილობისა იგივე გაიმეორა და სულ მალე მთელი რაზმი ნისლში გაუჩინარდა.

      ეს იყო ხუთი წლის წინათ!

   ***

  • თბილისს მიდიხარ ციხისჯვარელო? – გაისმა გორაკიდან, ქალბატონის ხმა და ივანემ თავისივე მეუღლე გვანცა სამძივარი დალანდა, რომელიც ცხენს მისკენ მოაგელვებდა. სულ მალე გვანცას ბრძნულ თვალებში ივანემ აუცილებლად გასანჭვრეტი არაკი აღმოაჩინა და გაიღიმა. 
  •  დიახ ჩემო მეუღლევ – ცოლს მოეხვია ერისთავი, შუბლზე ეამბორა მას, გვანცას ცხენის საკაზმავებს თვალი შეავლო, ყველაფერი რიგზეაო დარწმუნდა და თვალის გუგებში ჩააცქერდა სამძივართა წმინდა გვარის ასულს.
  • გამოიცანი აბა რა მოხდა – ეშმაკურად გაიღიმა სამძივართა ქალმა და ქმარს მკერდზე ხელი ისე შეახო, თითქოს მისი გულისცემის შეცნობას აპირებსო.
  • სარკინოზნი დაიძრნენ? – იკითხა ივანემ და შუბლის ძარღვები მას უეცრად იმგვარად დაებერა, როგორც მაშინ, დვინის ხეობაში ლაშქრობის დროს.
  • არა ივანევ!
  • არწივები გაფრინდნენ? – თქვა ციხისჯვარელმა, რომლის კოშკზე არწივთა ოჯახი სახლობდა ოდითგანვე.
  • არც ეგაა ჩემი უეცარი მოჭრის მიზეზი.
  • რა მოხდა სამძივართა ასულო გვანცა?
  • გიორგი რუსი, მოვიდა არზრუმ ქალაქს და ჯარის შეყრა ბრძანა. იცი მას ვინ შეუერთდა? შენი ბიძაშვილი, სამცხის სპასალარი ბოცო ჯაყელი, აგრეთვე მეფის დიდი ვაზირი ვარდან დადიანი, კლარჯეთისა და ტაოს ერისთავი გუზან ტაოელი, მისი დაჩაჩანაკებული მამა აბულ-ჰასანიც რუსთან მივიდა და დაუჩოქა, აგრეთვე სხვა დიდებულებიც იქით მიიჩქარიან – თქვა სამძივრის ასულმა.
  • რა სურთ? – მოკლედ იკითხა ერისთავმა.
  • ამბობენ მეფედ დასვამენო რუსს! – გვანცა სამძივარი უეცრად ატირდა და შუბლი ქმრის მკერდს მიადო.

ციხისჯვარელმა მეუღლეს  ხელი გადახვია და გულზე მაგრად მიიკრა, გვანცამ ქმრის გულს სიმშვიდე შეატყო. ერისთავი აუღელვებელი იდგა და რაღაცას თავისთვის ფიქრობდა. სიტყვაძვირი იყო, როგორც ყოველი მესხი. გვანცა, სამძივართა უძველესი გვარის ასული, მეუღლის მხრებს ეამბორა.   უეცრად ოძრხეს თავს ცამ იელვა! უძველესი კედლები ვერცხლისფერად გაანათა ციდან მოწყვეტილმა მბრწყინვალე ისარმა. სადღაც მეცხრე ცაზე დაიქუხა.

შეტევა არწივის ფლანგით

სულა კალმახელის შთამომავალნი განათლებულ ადამიანებად ითვლებოდნენ იმ დროინდელ საზოგადოებაში. ივანე ციხისჯვარელი გელათის აკადემიასაც კი ეწვია და რიტორიკას ეზიარა, სოფრომ ელინის ხელმძღვანელობით. მაგრამ ციხისჯვარში დაბადებულ სიტყვაძვირ კაცს რიტორიკა არაფრად ესაჭიროებოდა. ორატორიას მართალია ვერ ეზიარა ციხისჯვარელი, მაგრამ ელინური ენა კარგად შეითვისა და ელინური წიგნების კითხვა დაიწყო. იმ ხანად სტრატეგიაზე და ტაქტიკაზე ბიზანტიის იმპერატორის ლეო VI ნაშრომები გამოჩნდა გელათის წინგთსაცავში. ლეო იმპერატორის „ტაქტიკა“ გადაიკითხა 14 წლის ივანე ციხისჯვარელმა და როდესაც მეორე ტომს მიადგა, გვერდებზე უამრავი ჩანაწერი შეამჩნია. „მალულად“, „ფარულად“, „არწივისებრად“, „ძერისებრად“ – მინაწერებით ამბობდა ვიღაც მკითხველი, ივანემდე დიდი ხნით ადრე.

დაინტერესდა ივანე ციხისჯვარელი მინაწერებით. როცა ბოლო გვერდი ჩაამთავრა, წითელი მელნით მინაწერს წააწყდა – „მიმინოსებური შეტევა, თუ გინდა მოსპო მტრის ლაშქრის სულთანი“. ივანე გაოგნდა და ნიკიფორე ფოკას წიგნი „მილიტარია“ მოითხოვა.

  • დავით აღმშენებლის მიერ გადაწერილია ნიკიფორე ფოკას სამხედრო შედევრი – უთხრა მას წინგნთსაცავის უხუცესმა გულაბერისძემ.
  • თავად მეფის? – გაოგნდა ივანე
  • თავად! – თქვა უხუცესმა და არქივში შეიკეტა. მძიმე რკინის კარი მიიხურა და მხოლოდ საღამოს გამოჩნდა, იქვე ჩამომჯდარ ივანეს შეხედა და კითხა – ამდენ ხანს მშიერი ხომ არ მელოდი შვილო?
  • დიახ გელოდით – უპასუხა ივანემ და ძალიან გაუხარდა რომ უხუცესის ხელში დიდი წიგნი შენიშნა.
  • დავით აღმშენებლის ხელითაა გადაწერილი – თვალები უბრწყინავდა გულაბერისძეს.
  • გულში ჩავიკრავ ამ წიგნს – ჩაილაპარაკა ივანემ და წიგნი მართლაც გულში ჩაიხუტა . უეცრად იგრძნო ძალა და ანთებულმა უცხო ძალით თქვა –
  • ვიგრძენი დავით მეფე!  

გაკვირვება მაშინ ელოდა ივანეს, როდესაც ნიკიფორე ფოკას წიგნს, წითელი მელნით მრავალი მინაწერი აღმოუჩინა.

„გაშალე ცხენოსანი ჯარი ველზე, როგორც არწივი, თუ ძალა გერჩის, ხოლო თუ არა მაშინ, შევარდენის ფორმა მიეცი და უეცრად დააცხერი მტრებს“.

ივანე ნიკიფორეს ნაშრომს კითხულობდა და შემდეგ გვერდზე ახალ ახალ მინაწერებს ხვდებოდა. „სელჯუკნი იყენებენ კობრას წყობას, როდესაც მიესევი შეჩერდებიან და წამოიმართებიან“. ან კი ასე – „ჰინდონი მორიელის წყობით დაგვხვდნენ, ჩვენ კი უმალ გადავაჯგუფეთ ცხენისანნი და ძერას მწყობრით შევუტიეთ ღრიანკალს. გაიქცნენ, გავჟლიტეთ…“.

წიგნთუხუცესს რომ უბრუნებდა ნიკიფორე ფოკას თხზულებას , კიდევ ერთხელ ჩაეკონა 14 წლის ციხისჯვარელი ნაშრომის მასიურ სხეულს.

  • წიგნი ძალაა ! – უთხრა გამომშვიდობებისას გულაბერისძემ ყმაწვილს.
  • გვერდებზე უცხო მინაწერები ვნახე წითელი მელნით და ვისია? – იკითხა ივანემ.
  • ეგ არავინ იცის! იყო ერთი მხედარი, რომელიც დიდგორის ველზე გმირულად დაეცა. მისი სახელის გამჟღავნების უფლება არცერთს არ გვაქვს – თქვა სახეაწითლებულმა გულაბერისძემ და ისევ წიგნთსაცავში შეიკეტა.

ივანე წამოვიდა. კიდევ ექვსი კვირა დაჰყო მას შემდეგ გელათის აკადემიაში. სოფრომ ელინს გულისყურით უსმენდა. მაგრამ იგრძნო რომ მამა და დედა ენატრებოდა და პირველივე გამოძახებაზე შემოახტა მამის ცხენს და მსახურებთან ერთად ციხისჯვარს გააჭენა ბედაური.

მას შემდეგ მრავალი წელი გავიდა!

*** 

დაიძრა რუსი კარნუ ქალაქიდან. წინ შემოუძღვა მარზაპანი ანუ მესაზღვრე ერისთავი და სპასალარი ბოცო ჯაყელი, ივანეს სისხლი და ხორცი. მარჯვენა ფლანგზე იდგა ვარდან დადიანი და მეგრული კავალერია. მარცხენა ფრთა ჩააბარეს გუზან ტაოელს და მის კლარჯებს. მოდიოდნენ სწრაფად. შეძახილებით. მათი ყიჟინა და სიმღერის ხმები ცას გაგსაგლეჯად ერკინებოდა.

ივანე ციხისჯვარელი იდგა თავისი ათასეულით და ოძრხესთან ბრძოლის გასამართად ემზადებოდა, მაშინ როცა ზურგიდან შემოუარეს ქართლელებმა და ოცხეს წყალი უეცრად გადმოლახეს, ზამთარში, ყინვაში, მშიერი ცხენები ფეხზე ძლივს იდგნენ. არათუ შეტევას არამედ თავდაცვასაც კი ვერ აიძულებდნენ ცხენოსნები თავიანთ ერთგულ ჰუნეებს.

ივანე ციხისჯვარელი მიწაზე განერთხა და ყური მიუგდო მტრის გადაადგილებას. თითქოს ახლოვდებოდა ხმა ფლოქვებისა. მძიმედ უტყამდნენ მიწას საბრძოლო ცხენები.

-„მძიმე მხედრობა წამოუყვანიათ, ერისთავი ბოცოი და ვარდანი მოუძღვიან“- თქვა დაღლილობისაგან სულამოვარდნილმა მზვერავმა და იქვე თოვლში ჩაიკეცა.

„ცხენების საკვები და ფურაჟი თავზე საყრელი აქვთ, ეტყობა ბარი დაიფორაქეს, გეგუთისაკენ მიდიან, ავიდეთ ციხისჯვარში და ჩავიკეტოთ“- უთხრა თავის თავს ივანე ციხისჯვარელმა.

-„რვაასიოდე კაცით ვერ დაუდგებით პატრონო“ – ამბობდა ვიღაც. ერისთავი მოტრიალდა და ცხენოსანიძე შენიშნა.

– ოძრხე !  – თქვა ციხისჯვარელმა.

ოძრხე

ევაგროს ბერი ოძრხეს თავზე, გამოქვაბულში ცხოვრობდა. მასზე ამბობდნენ რომ იგი სამძივარი იყო. სამძივართა გუარს ყველა მოწიწებით ეპყრობოდა. სამძივრები თავად წმინდა მოციქულს იყვნენ შენახვედრი.

ევაგროს ბერი, თავისი დიდი გუარის ერთ-ერთი ბოლო შთამომავალი იყო. მასთან ხანდახან მიდიოდა გვანცა სამძივარი და ეს ორი არსება ერთად დუმდა ხშირად.  ევაგროს ბერი, ხის ფესვების ნახარშს მიირთმევდა, როდესაც ყურს მისას ზანზალაკების წკარუნის ხმა მისწვდა. ბერმა გვერდზე გასწია ქოთანი და გამოქვაბულიდან გარეთ გამოვიდა. გვანცას ჯორი შეჩერდა ბერის დანახვისთანავე. არა მარტო შეჩერდა არამედ გაშეშდა. გვანცა მიიჭრა ევაგროს ბერთან და მაჯაზე აკოცა.

  • შემოდი – მკაცრად უთხრა ევაგროსმა ქალს.
  • რა გვეშველება მამაო? – იკითხა თვალცრემლიანმა გვანცა ციხისჯვარელმა.
  • განსაცდელი მოდის ყველასთან.
  • მაგრამ ივანე მათ არ დაანებებს ციხისჯვარს და ოძრხეს.
  • ოძრხე მისცეს ივანემ!
  • რაო? – გაოგნებული შეჰყურებდა გვანცა ევაგროს ბერს.
  • შემომხედე!

ევაგროს ბერი გამოქვაბულში გაუჩინარდა. თითქოს დიდ ლოდებს ატრიალებსო, იმგვარი ხმა გასდიოდათ ქვაბის სიღრმეში არსებულ საგნებს. ბერო დაბრუნდა და ხელთ წიგნი ეპყრა!

  • რა წიგნია?
  • ბედთა შემცნობი თხზულებაა იაფეტისა – ბრძანა ევაგროსმა და გვანცას „სული გაყურსეო“ თითის – ზე-აღმართვით უბრძანა.
  • გვანცა ცრემლიან თვალებს არ აშორებდა ევაგროს ბერს.
  • „ხოლო ეს არის წარმომავლობა ნოეს ძეებისა: სემის, ქამის, იაფეთისა, და შვეს მათ ძეები წარღვნის შემდეგ. იაფეთის ძეები: ღამერი და მაგოგი და მადაი და იოვანი და ელისა და თობელი და მოსოქი და თირასი. და ღამერის ძეები: ასქანაზი და რიფათი და თორღამა. და იოვანის ძეები: ელისა და თარსისი, კიტიელნი და როდიელნი. თირასი იგივე თარში მამაა თარგამოსისა, რომლისგანაც მოდის ქართლოსი და მისი ერთ-ერთი ნათესლარია უფალი ამ ქალაქისა გმირი ოძრხოსი.

ოძრჴოსს მისცა მამამ აღურაცხელი ქვეყანა ტაშისკარითგან ვიდრე სპერის ზღუამდე, ქუეყანა კლდოვანი. ამან ოძრჴოს აღაშენა ორნი ციხე-ქალაქნი: ოძრხე და თუხარისი.

სწორედ აქ ამ ოცხის წყალის ხეობაში მოვიდა დიდი ოძრხოსი და დააფუძნა ქალაქი თვისი! იგია მამასახლისი ამ მხარისა და მისი სული არ უნდა განვარისხოთ დედაკაცო!

  • სამცხის სპასალარი მოდის ბოცო, ოძრხეს ასაღებად, ივანე შებრძოლებას აპირებს და უთუოდ დაიღვრება სისხლი ჩორჩანელთა შორის! რა ვქნათ მამაო, მითხარი, ვერ გაიგო ჩემმა დიაცის გონებამ ამ წიგნში ამოკითხული სიბრძნე. მითხარო მამაო ევაგროს მდაბიო ენით! ივანე გეკითხება თავად!
  • ქმარს შენსას ივანეს გადაეცი, რომ ოძრხესთვის ბრძოლა არამც და არამც არ შეიძლება, რადგანაც მოდის ბოცო ჯაყელი, რომელიც არის ოძრხოსის ბიძის, მოსოქის ნათესლარი, გაიგონე დიაცო? უფრო მეტი მოდის უფრო მცირესთან. ბიძა მოდის ძმისწულთან. გმირი ოძრხოსის სული შერცხვება, შენმა ქმარმა მისი ციხის კედლებთან სისხლი რომ დაღვაროს სტუმართა. გესმის თუ არა?
  • მაშ რა ვქნათ – გაშეშდა გვანცა სამძივარი!
  • ბოცოი ჯაყელი მიიღეთ როგორც სტუმარი!
  • ეგ არ შეიძლება, ეგ ღალატია მეფეთ-მეფე თამარისა – აღმოხდა გვანცას, რომელსაც დიდი სიყვარულით უყვარდა მასზე სამიოდე წლით უფროსი ხელმწიფე.
  • მაშინ გაეცალეთ ბოცოს! ადით ციხისჯვარში. დევთა ნასახლარი – ციხისჯვარი თქვენია. დაიცავით იგი – თქვა ევაგროს სამძივარმა და გამოქვაბულის სიღრმეში გაუჩინარდა.
  • ეს ხომ თავად ოძრხოსის ქვაბია მამაო? – იკითხა აკანკალებულმა გვანცამ მაგრამ მას ევაგროსი აღარ გამოეპასუხა.
  • გვანცა გამოქვაბულიდან გამოვიდა, ჯორზე შეჯდა და ციხისჯვარელთა ბანაკისაკენ დაეშვა. რატომღაც მოსოხისა და ოძრხოსის შეხვედრაზე ფიქრობდა, როდესაც ქმართან მივიდა და მის განიერ მკერდში შეიმალა.

***

  სამი დღის შემდეგ, ბოცო – სამცხის სპასალარი იდგა ოძრხეს მთავარ კოშკზე და არემარეს მდუმარედ გაჰყურებდა. ციხის ეზოში აფთარ კოპასძე გასცემდა ბრძანებებს. რჩეულიანთა რაზმი ციხის კედლებს იკავებდა და ოძრხეს საზამთრო ბანაკად გადაქცევას უქადდა.

მაგრამ როდესაც მოსაღამოვდა, მწუხრის ლოცვისაკენ მიდრეკილი ბერები შედგნენ რადგანაც მთიდან მომავალი ბერი შენიშნეს და კაცი გაგზავნეს სამცხის სპასალართან.

***

  • როგორ შენიშნეს ამ მრუმე ღამეში მთიდან მომავალი ადამიანის მოძმე? – გაიცინა ბოცო ჯაყელმა და ბერს დააკვიდრა. ჩია ტანის ბერი დაფიქრებული ჩანდა.
  • ვინ მოდისო რა თქვეს? – დაამთქნარა დაღლილობას მიცემულმა ერისთავმა და ბერს გახედა.
  • ევაგროს ბერი მობრძანდება ქალაქს – თქვა ბერმა.
  • ეგ რომელი ევაგროსია, სამძივარი არა? – ბოცო მოწყენილი სჩანდა.
  • ეგაა, ევაგროს ბერი ქალაქს იშვიათად ეწვევა ! თუ ეწვევა მაშინ ხდება რაღაც საფრთხილო და დამაფიქრებელი. თვალი მოჭრუტა ჩია ბერმა.
  • მობრძანდეს ბატონო, მობრძანდეს – თქვა ბოცომ და წუხანდელი შეტაკების დროს დაღალული კუნთი გასჭიმა.
  • ეხლავე! – თქვა ჩია  ბერმა და კოშკის ბოლო სართულიდან წრიული კიბით დაშვება დაიწყო.

ოძრხოსის რკინის ქამარი

ევაგროს ბერი კოშკის წრიულ კიბეზე ამოსვლას მოერიდა, მენჯ-სახსარის დაავადება მოიმიზეზა თუ სხვა რამ იგულისხმა ვერავინ გაიგო. უბრალოდ თქვა:

  • ჩამოვიდეს დაბლა ბოცო სამცხის სპასალარი! სამძივარი ელოდება ჩორჩანელთა შთამომავალს!

„სამძივარი ელოდება ჩორჩანელსო?“ – გაისმა ევაგროს ბერის სიტყვა ქალაქ ოძრხეს უბნებში. ამ ამბის შემტყობი ხალხი სახლებიდან გამოიჭრა და ციხისკენ გაეშურა. ჩია ბერმა მოწიწებით თავი დაუკრა ევაგროსს და კოშკის კარები გამოაღო, დაფიქრებით აათვალიერა წრიული კიბე. ალბათ იფიქრა ეხლა რა ვუთხრა ერისთავსო და შემდეგ ავიდა წრიულ კიბეზე.

სანამ ჩია ბერი ჩოხის ბოლოს მიათრევდა აღმა მიმავალ, ლოკოკინის ფორმის მქონე კოშკის დერეფანში, ოძრხეს ქალაქის დაბაღები, დალაქები, მეპურენი, ხაბაზნი, ოინბაზნი და მეწისქვილენი მოიჭრნენ და ევაგროსის წინ დაიჩოქეს.

ევაგროსმა გაუღიმა მოქალაქეებს და ადექითო უთხრა.

  • არა პატრონო, ვიქნებით შენს წინა-ძე დაჩოქილნი – თქვა დაბაღმა შიომ და ევაგროსმა ჯვარი გადასახა ყოველ მათგანს.
  • სად არის ჩემი გვანცა სამძივარი ციხისჯვარელისა? – იკითხა ღიმილით ევაგროსმა.
  • ციხისჯვარს წავიდა, ივანე ერისთავის სპას გაჰყვა! – უპასუხა დაბაღმა შიომ ბერს და გაკვირვებით შეხედა მის მომღიმარ სახეს.
  • დაბრუნდება შვილებო, გვანცა სამძივარი, ყოველიფერი კარგად იქნება! – თქვა ევაგროსმა და მიმოიხედა.
  • დაგვიპყრო ტაოს ლაშქარმა – წამოიტირა მესაფლავე მორჩილამ
  • იყუჩეთ ! – სახე მკაცრი გაუხდა ევაგროსს და ამ დროს კოშკის კარი გაიღო და მის წინ ახოვანი ვაჟკაცი,  შვიდკეცად დაკუნთული მხრებით განთქმული ბოცო სამცხის სპასალარი აისვეტა.
  • მამაო ევაგრე !  – შესძახეს შიომ, დაჩიმ, აღაბაბამ, მორჩილამ და სხვებმა. ისინი ბერსა და სპასალარს შორის ჩადგომას აპირებდნენ ,როდესაც ბოცომ ყველას დაასწრო და ევაგროს ბერის წინ ქედი მოიხარა!
  • ადექი ჩემო სპასალარო, ადექი, არ უწევს საწყალი ბერის წინაშე, მესხეთის უპირველეს მოყმეს ჩამუხვლა – თქვა ევაგროსმა და ბოცო ჯაყელს მხარზე ეამბორა.
  • როგორი გიკითხოთ მამაო? – თქვა დაბნეულმა ბოცომ.
  • თქვენს სტუმრობას და ჩემს დახვედრას გაუმარჯოს ოძრხეს ქალაქში ბოცო ჩორჩანელო – თქვა ბერმა და ტყავის აბგიდან რაღაც ამოიღო.
  • ეს იცით რა არის სპასალარო? ეს გახლავთ პირველი გმირის, ამ ადგილის მესაკუთრის – ოძრხოსის რკინის ქამარი. ჩორჩანელთა წინაპარი იყო ოძრხოსი. შენ სპასალარო მოსოხის შთამომავალი ხარ. მოსოხი იყო ბიძა ოძრახოსის. მისი სული აქაა – ამ ქამარში! მიეგებე სამცხის სპასალარო შენი წინაპრის წმინდა სულს!

***

იმავე ღამეს დატოვა ბოცო ჯაყელმა და მისმა სპამ ოძრახოსის ციხე და ქალაქი. აბიათარ კოპასძემ, მხოლოდ ერთი კაცი დატოვა ამ ქალაქში, ნიშნად იმისა, რომ იგი მათ სპას ეკუთვნოდა.

ბოცო და მესხეთის ჯარი გეგუთს მიეშურებოდა საიდანაც ვარდან დადიანი, გუზან ტაოელი  და ამირა-ქურდი, წარსულში ცნობილი აბულ-ასანი ელოდებოდნენ. ვარდან დადიანი იტყობინებოდა – „ყოველიფერი კარგად იქნება, იური ბოგოლუბსკის გავამეფებთ, თამარს მასვე დავუბრუნებთ და სამეფოს განვამტკიცებთო“.

მაგრამ, ბოცო ჯაყელი გუნებაზე არ იყო.     

***

 მეორე დღეს იდგნენ გეგუთს. ვარდან დადიანმა ითამადა იმ ღამეს. ეგრისის მთავარი იყო ლხინის უფალი! იური ბოგოლუბსკის წვეთი ღვინო არ შეუსვამს. მასვე ადევნებდნენ თვალს ჭორის მოყვარენი. ზოგი ამბობდა დათვრება და ფალოსს პირდაპირ დარბაზში ამოიღებსო. სხვანი კი ჩურჩულებდნენ, შეხედეთ, აი ნახავთ, გამოშტერდება თავკვერისაგან და შემდეგ მთავარ დედაბოძს მიაშარდავსო. ხითხითებდნენ და ელოდნენ იმას, რაც თავად ამ პატარა კაცებს ეწადათ. ზოგი ჩურჩულებდა – „დიაცებს ამოურჩევენ და ღამე მოართმევენო“. ამ ჭორების გამომგონებელს გულში კიცხავდა ბოცო სამცხის სპასალარი, რადგანაც ხედავდა, რომ სახე-ფერმკრთალი და სათნო იყო გიორგი რუსი.

  • შესაძლოა შეეშალა კაცს რაიმე ჭაბუკობის ჟამს, მაგრამ  კაცობაში რომ შევიდა, მას მოევლინა სულიწმინდა და კაცი ანგელოზს ემსგავსა – ამბობდა გუზან ტაოელი, უგუნებოდ მყოფი ბოცო ჯაყელის გასაგონად.
  • სოფისტების საუბარს მოეშვი გუზან ტაოსკარელო – უეცრად თქვა ბოცომ და სუფრიდან წამოდგა.

ვარდან დადიანმა უმალ შენიშნა ჯაყელის სუფრიდან წამოდგომა და იმ წამსვე ყანწი გამოუგზავნა გეგუთის დარბაზის ერთი ბოლოდან მეორე ბოლოში მჯდომ სამცხის სპასალარს. ბოცომ ყანწი დასცალა, ხვალინდელი დღის საქმენი მოიმიზეზა და აბიათარ კოპასძეს სთხოვა სუფრაზე დარჩენა. თავად გამოვიდა კარში, საკუთარი კოშკისაკენ წავიდა, გუშაგნი მოხსნა და კოშკში მარტოდ ავიდა. მშვიდად დაძინება ეწადა.

***       

 სიზმარი იყო, თუ ცხადი, ვერც კი გაარჩია.  კლდის ქიმზე იდგა იგი. შორს მოსჩანდნენ ციხენი: ჯაყი, ჩორჩანი და კალმახი. უეცრად წინ გადაუდგა ევაგროს ბერი, რომელსაც ხელთ გმირი ოძრახოსის რკინის ქამარი ეპყრა.

  • „ამ ქამრის შემომრტყმელი და მისი შთამომავალი,  დაიპყრობს ოძრახოსის ქვეყანას ტაშისკარიდან კარნუ-ქალაქამდე, პონტოს ზღვიდან  დევის წყარომდე“- ამბობდა ევაგროსი.
  • მე ვირტყამ ამ ქამარს, მომეცი – თქვა ბოცომ. ევაგროს ბერმა მას თითქოსდა მიაწოდა კიდევაც რკინის ქამარი, მაგრამ ბოცოს ყველა ცდა შემოერტყა იგი უშედეგო აღმოჩნდა.
  • დამიბრუნე ოძრახოსის ქამარი, იგი სხვისთვისაა – უპასუხა ბოლოს ევაგროს ბერმა და ამ დროს ბოცოს გამოეღვიძა.

***

გეგუთის სასახლეში ბუკი აყვირდა!  ვარდან დადიანი ეზოში იჭურვებოდა. გუზან ტაოელი უკვე შეჯავშნულ ცხენზე იჯდა და ხელთ იური ბოგოლუბსკის შტანდარტი ეპყრა! მხცოვანი აბულ-ასანიც რაინდების მწყობრთან იდგა და ძველმოდურ მუზარადს ირგებდა რის გამოც ახალგაზრდა მოყმენი სიცილს ძლივს იკავებდნენ.

  • მხარგრძელთა მარბიელი კავალერია შემოიჭრა, მაგრამ გამოვიჭირეთ, ნუნისის მღვიმესთან  გვყავს მიმწყვდეული და დღესვე მოვუღებთ ბოლოს – გაჰყვიროდა გუზან ტაოსკარელი და ბოცო ჯაყელს სანადიროდ იწვევდა!

გაგრძელება იქნება

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები