Tengiz Verulava თენგიზ ვერულავა

სამედიცინო ბაზარი: არსი, სპეციფიკა, სტიმულები

თენგიზ ვერულავა

მედიცინის აკადემიური დოქტორი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი, ჯანდაცვისა და დაზღვევის ინსტიტუტის დირექტორი

სტატია გამოქვეყნდა ივ. ჯავახიშვილის სახ. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის რეცენზირებად საერთაშორისო სამეცნიერო ჟურნალში „ეკონომიკა და ბიზნესი“ 10 (4) 2017

სტატიაში მიმოხილულია სამედიცინო ბაზრის თავისებურებები. დასაბუთებულია განსხვავება სამედიცინო ბაზარსა და ჩვეულებრივ ბაზარს შორის. დახასიათებულია სამედიცინო ბაზრის სოციალურ-ეკონომიკური ბუნება და სამედიცინო მომსახურების მიწოდების სპეციფიკურობა. გამოყოფილია სამედიცინო ბაზრის ძირითადი ნიშნები: რისკები და გაურკვევლობა, არასრული ინფორმაცია (ინფორმაციის ასიმეტრიულობა), საბაზრო ძალაუფლება, შეზღუდული კონკურენცია, გარეგანი ეფექტები, საზოგადოებრივი სიკეთის წარმოება.

საკვანძო სიტყვები: ჯანდაცვის ეკონომიკა; სამედიცინო ბაზარი; ბაზრის ჩავარდნები; სრულყოფილი კონკურენცია; შეზღუდული კონკურენცია; საბაზრო ძალები; თანასწორობა; ეკონომიკური ეფექტიანობა.

ჯანდაცვის სექტორი, ეკონომიკის სხვა დარგებისაგან განსხვავებით, თავისი სპეციფიკურობით ხასიათდება, რაც ეკონომიკური ურთიერთობების განსაკუთრებულ ფორმებს განაპირობებს. ამ მხრივ, საინტერესოა დავადგინოთ თუ რა განსხვავებაა სამედიცინო ბაზარსა და ჩვეულებრივ ბაზარს შორის და რით არის განპირობებული ეს განსხვავება.

ცნობილი ამერიკელი ეკონომისტის უილიამ ჰსიაოს მიხედვით, ჯანდაცვა “პათოლოგიური ეკონომიკაა, სადაც საბაზრო ძალების გავლენა სერვისების მოცულობაზე, მათ ფასსა და ხარისხზე არსებითად განსხვავდება ჩვეულებრივი ბაზრებისგან” [1]. სიტუაციებს, სადაც ბაზარს არ შეუძლია რესურსების ეფექტიანი განაწილება, უწოდებენ ბაზრის ჩავარდნებს. ბაზრის ძირითადი ჩავარდნებია: რისკები და გაურკვევლობა, არასრული ინფორმაცია (ინფორმაციის ასიმატრია), საბაზრო ძალაუფლება, შეზღუდული კონკურენცია, გარეგანი ეფექტები, საზოგადოებრივი სიკეთის წარმოება.

  1. რისკები და გაურკვევლობა

ჩვეულებრივი ბაზრის ერთ-ერთი პირობაა მომხმარებლის გარკვეულობა. ჩვეულებრივ ბაზარზე მომხმარებელი თავისი შესაძლებლობის მიხედვით განსაზღვრავს თუ როდის, სად და რა ფასად იყიდოს საქონელი. სამედიცინო ბაზარზე, ხშირ შემთხვევაში, წინასწარ არავინ იცის თუ როდის წარმოიშობა სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნა. იგი სავარაუდო ხასიათს ატარებს და მას გაურკვევლობის ფენომენს უწოდებენ [2]. მომხმარებლებისათვის გაურკვეველია მათი ჯანმრთელობის მდგომარეობა და სამედიცინო მომსახურების საჭიროება დროის ნებისმიერ პერიოდში. ასევე არ შეუძლიათ რაციონალურად დაგეგმონ სამედიცინო მომსახურების ხარჯები, რომლის მოცულობა შესაძლებელია მნიშვნელოვანს შეადგენდეს მისი საჭიროების დადგომისას. მათ არ შეუძლიათ განსაზღვრონ არც მათი მკურნალობის მოსალოდნელი შედეგები. ეს ნიშნავს, რომ მომხმარებლის სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნა, თავისი ბუნებიდან გამომდინარე, ჩვეულებრივი ბაზრის წესებისგან არსებითად განსხვავებულია.

გაურკვევლობა შეინიშნება სამედიცინო მომსახურების მიმწოდებლების მხრიდანაც. ჩვეულებრივ ბაზარზე მიმწოდებლებმა იციან თუ რა საქონელი ან მომსახურება მიაწოდონ მომხმარებლებს. სამედიცინო ბაზარზე ექიმებს არ შეუძლიათ წინასწარ დაადგინონ მათ მიერ ჩატარებული მკურნალობის შედეგი [2]. სამედიცინო ბაზარზე როგორც მიწოდების, ასევე მოთხოვნის კუთხით არსებული ასეთი სახის გაურკვევლობა, სხვადასხვა რისკის არსებობის გამო, განაპირობებს მესამე მხარის (მაგ., სადაზღვევო კომპანია) არსებობის აუცილებლობას. შედეგად, რადგან სამედიცინო ბაზარზე სამედიცინო მომსახურების უდიდესი ნაწილი ფინანსდება მესამე მხარის (სადაზღვევო კომპანია ან სახელმწიფო) მიერ, და პირდაპირი კავშირი მყიდველსა და გამყიდველს შორის არ არსებობს, “ფასი” გაურკვეველია და ნაკლებად შეესაბამება ჩვეულებრივ ბაზარზე მყიდველსა და გამყიდველს შორის გარიგებით მიღწეულ ფასს. აქვე აღსანიშნავია, რომ სამედიცინო მომსახურების ფასი ხშირად არ გამოსახავს მის წარმოებაზე დახარჯულ რესურსებს და შეიძლება აღემატებოდეს კიდეც. სამედიცინო მომსახურების ფასი უფრო ნდობასა და სამედიცინო პერსონალის პროფესიული ქცევის უწყვეტ ურთიერთობებს ემყარება. გასათვალისწინებელია, რომ სამედიცინო მომსახურების მიმწოდებლები (ექიმები, სამედიცინო დაწესებულებები) რთულ საქმიანობას ეწევიან, რაც ადამიანის სიცოცხლესთანაა დაკავშირებული და შესაბამისად, ასეთი სახის სერვისების გაყიდვა არ არის მარტივი.

სამედიცინო მომსახურების როგორც მოთხოვნა, ასევე მიწოდება არაპროგნოზირებადია, რადგან არავინ იცის თუ როდის დადგება მისი საჭიროება. ამასთან, მისი მიღება, მასზე ხელმისაწვდომობა (როგორც ფინანსური, ასევე გეოგრაფიული) ძალიან მნიშვნელოვანია სწორედ იმ დროს, როდესაც პაციენტს დაუდგება მისი საჭიროება.

ამგვარად, გაურკვევლობა ჯანდაცვის სფეროს გამოკვეთილი მახასიათებელია, რაც განასხვავებს მას ჩვეულებრივი ბაზრისაგან და შესაბამისად, ზრდის სახელმწიფოს როლს ჯანდაცვის სისტემის რეგულირების თვალსაზრისით. ამიტომ მნიშვნელოვანია წინასწარი გადახდის სისტემების (დაზღვევა, სახელმწიფო დაფინანსება) არსებობა.

ჩვეულებრივ ბაზარზე, მომხმარებელსა და მიმწოდებლებს შორის გარიგებისას, მყარდება პირდაპირი კავშირი. ამისგან განსხვავებით, სამედიცინო ბაზარზე არსებული გაურკვევლობისა და რისკებისაგან დასაცავად, ავადმყოფობის შემთხვევაში ერთდროული, დიდი დანახარჯების თავიდან ასაცილებლად ადამიანი წინასწარ ქმნის დანაზოგებს ან მიმართავს დაზღვევას. სამედიცინო ბაზარზე სამედიცინო მომსახურების უდიდესი ნაწილი ფინანსდება დაზღვევისა და გადასახადების მეშვეობით, რის გამოც პირდაპირი კავშირი მყიდველსა და გამყიდველს, გადახდილ და დახარჯულ რესურსებს შორის არ არსებობს. ფაქტობრივად, პაციენტი იზოლირებულია სამედიცინო მომსახურების პირდაპირი ხარჯებისაგან. უმრავლეს ქვეყნაში ჯანდაცვის ხარჯების დაახლოებით 80-85%-ს იხდის მესამე მხარე – სახელმწიფო ან სადაზღვევო კომპანია.

ჩვეულებრივ ბაზარზე საქონლის წარმოებას, დაფინანსებას და განაწილებას თავად კერძო სექტორი ახორციელებს, ცხადია, სახელმწიფოს მცირე მარეგულირებელი როლით. ჯანდაცვის სექტორში სამედიცინო მომსახურების დაფინანსებასა და მიწოდებაში სახელმწიფო უმთავრესი მოთამაშეა. განვითარებულ ქვეყნებში ჯანდაცვის ხარჯებში სახელმწიფო ხარჯების წილი 75%-მდე გაიზარდა. მომხმარებელსა და მიმწოდებლებს შორის პირდაპირი კავშირის არარსებობა ამცირებს ფასის ეფექტს. დაზღვევა ცვლის სამედიცინო მომსახურებაზე მოთხოვნას, რაც თავის მხრივ, ცვლის პროვაიდერთა ქცევას, მათ სტიმულებს.

2. ინფორმაციის ასიმეტრიულობა

სამედიცინო ბაზარზე საბაზრო ეკონომიკის ეფექტიანი ფუნქციონირების ერთ-ერთი ძირითადი მოთხოვნაა მომხმარებლის სრული და სიმეტრიული (ყველასათვის თანაბარი) ინფორმირებულობა საქონლის (ან მომსახურების) ფასზე, მოცულობასა და ხარისხზე. თუმცა, სინამდვილეში, ადამიანები ფლობენ არასრულ და ასიმეტრიულ ინფორმაციას. შედეგად, მათ, რომლებიც ფლობენ მეტ ინფორმაციას, შეუძლიათ მიიღონ ეკონომიკური მოგება ეკონომიკური საქმიანობის სხვა მონაწილეების ხარჯზე. ეს ის მდგომარეობაა, როდესაც ინფორმაცია პროდუქტზე ხელმისაწვდომია ბაზრის მხოლოდ ზოგიერთი მონაწილისათვის და არა ყველასათვის, რაც ინფორმაციის ასიმეტრიულობითაა ცნობილი.

სამედიცინო ბაზარზე, მისი სპეციფიკურობიდან გამომდინარე, უფრო რთული მდგომარეობა შეინიშნება, რაც განპირობებულია მოთხოვნასა და მიწოდებაზე სრულყოფილი ინფორმაციის და სამედიცინო მომსახურების ხარისხის განსაზღვრის ზუსტი კრიტერიუმების არარსებობით. სამედიცინო მომსახურების მომხმარებელი არ ფლობს ისეთი სახის ცოდნას, რომლითაც განახორციელებდა სამედიცინო ორგანიზაციისა და ექიმის რაციონალურ არჩევანს და შესაბამისად, მიიღებდა მაღალი ხარისხის სამედიცინო მომსახურებას. ცხადია, ექიმები უფრო მეტად არიან განსწავლულები, ვიდრე პაციენტები, ანუ პროვაიდერებმა უფრო მეტი იციან, ვიდრე მომხმარებლებმა. პაციენტის ინფორმაციულობა უმთავრესად წინა მკურნალობით მიღებული გამოცდილებით ან სხვა მომხმარებლების აზრით, ან ექიმთა თვალსაზრისით განისაზღვრება.

საჭირო ინფორმაციის მოპოვება მოითხოვს დროსა და რესურსებთან დაკავშირებულ გარკვეულ ხარჯებს. მკლევარები მას ძიების დანახარჯებს უწოდებენ და მას უკავშირებენ ექიმთა საბაზრო პოზიციების გაძლიერებას [3]. ცხადია, რაც უფრო ინფორმირებულია მომხმარებელი და ნაკლებია ძიების დანახარჯები, მით უფრო კონკურენტულია ბაზარი [4].

სამედიცინო მომსახურების მოცულობისა და მკურნალობის ღირებულების არჩევანთან მიმართებით პაციენტის განათლება შეზღუდულია. სამედიცინო დახმარება ძლიერ სპეციალიზებულია, შესაბამისად, მასთან დაკავშირებული ხარჯების დადგენა რთულია. პაციენტებმა არ იციან სამედიცინო დახმარების რომელი სახეა მათთვის ყველაზე ეფექტიანი, რა სამედიცინო მომსახურებას საჭიროებენ ან რა სარგებლობას მოუტანს შემოთავაზებული სამედიცინო დახმარება. პაციენტებისათვის სირთულეს წარმოადგენს, აგრეთვე, მათზე ჩატარებული მკურნალობის შედეგის და ხარისხის შეფასებაც. ზოგჯერ ასეთი არჩევანი საერთოდ გამორიცხულია ზოგი სერვისის გადაუდებელი ხასიათის გამო. უფრო მეტიც, მკურნალობის მოსალოდნელი შედეგი სამედიცინო ჩარევის შემდეგ უცებ არ ვლინდება, რაც კიდევ უფრო ართულებს მომსახურების აუცილებელი მოცულობის არჩევანს.

ზოგადად შეიძლება ითქვას, რომ ინფორმაცია თავისი ბუნებით საზოგადოებრივ სიკეთეს წარმოადგენს. ინფორმაციაზე კიდევ ერთი მომხმარებლის ხელმისაწვდომობა არ ამცირებს სხვათა კეთილდღეობას, ამიტომ, ეფექტიანობის გაზრდის მიზნით, აუცილებელია ინფორმაციის გავრცელება უფასოდ (ან გავრცელების ხარჯების შესაბამისი ფასით). საბაზრო მექანიზმი, თავის მხრივ, არ ახდენს საჭირო მოცულობის ინფორმაციით, ისევე როგორც საზოგადოებრივი სიკეთეებით საზოგადოების უზრუნველყოფას, შესაბამისად, სახეზეა არასრული, ასიმეტრიული ინფორმაციის არსებობით გამოწვეული ბაზრის ჩავარდნები.

სადაზღვევო ბაზარზე არსებულ ინფორმაციის ასიმეტრიასთან არის დაკავშირებული არახელსაყრელი არჩევანი. ცხადია, დაზღვეულებმა უფრო მეტი იციან თავიანთი ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ, ვიდრე სადაზღვევო კომპანიებმა მათ შესახებ. სადაზღვევო ორგანიზაციაში დაზღვევასთან დაკავშირებული პრობლემების თავიდან ასაცილებლად, პაციენტებმა შეიძლება დამალონ საკუთარი ავადმყოფობა. აღნიშნული მდგომარეობა განსაკუთრებით იმ ასაკოვანი ადამიანებისთვისაა დამახასიათებელი, რომლებსაც აქვთ ქრონიკული დაავადებები.

როდესაც სადაზღვევო კომპანია ადეკვატურად აფასებს დაზღვეულთა ჯანმრთელობის მდგომარეობას (ანუ ფლობს სრულ ინფორმაციას), მაშინ იგი მაღალრისკიან პირებისთვის ადგენს მაღალ სადაზღვევო პრემიას, ხოლო ნაკლებრისკიან პირებს – მცირე სადაზღვევო პრემიას. თუმცა, ასეთი შეფასება ყოველთვის არ არის შესაძლებელი. შედეგად, სრული ინფორმაციის არქონის გამო, სადაზღვევო კომპანია ყველა პირისათვის ერთნაირ კონტრაქტს ადგენს. ამ შემთხვევაში ჯანმრთელი ადამიანებისათვის სადაზღვევო პრემია შედარებით ძვირია და ისინი შეეცდებიან საერთოდ არ დაეზღვიონ, ხოლო ქრონიკული ავადმყოფებისათვის იაფი აღმოჩნდება, და ცხადია, ისინი ცდილობენ დაეზღვიონ. ასეთ შემთხვევაში, დაზღვეულები ძირითადად ქრონიკული ავადმყოფები იქნებიან, რომელთათვის სადაზღევო შემთხვევის დადგომის რისკი მაღალია. ამ მოვლენას არახელსაყრელ შერჩევას უწოდებენ: მეტი რისკის ადამიანები ყიდულობენ დაზღვევას, ხოლო ნაკლები რისკის ადამიანები ცდილობენ არ დაეზღვიონ.

3. აგენტური ურთიერთობები

ჩვეულებრივი ბაზრებისგან განსხვავებით, ჯანდაცვაში მომსახურების მოცულობის დადგენაში გადამწყვეტი როლი ენიჭება მიმწოდებელს და არა მომხმარებელს. ჩვეულებრივ ბაზარზე მოთხოვნაზე გავლენას ახდენს მომხმარებელი, მეწარმე, მომსახურების სისტემის გეოგრაფიული განაწილება. მომხმარებელი დამოუკიდებლად, ბიუროკრატიული სისტემის ყოველგვარი ზემოქმედების გარეშე წყვეტს, თუ რა შეიძინოს ბაზარზე. იგი თავადაა პასუხისმგებელი გადაწყვეტილების მიღებაში. ჩვეულებრივი ბაზრისაგან განსხვავებით, ჯანდაცვის სფეროში მომხმარებელი კვალიფიციური გადაწყვეტილების მისაღებად საკმარის ცოდნას და ინფორმაციას არ ფლობს.   ჯანდაცვის სფეროს მომხმარებელი (პაციენტი) იშვიათად ირჩევს მისთვის საჭირო სამედიცინო დახმარებას, რადგან მის მიერ გაკეთებული არჩევანი შეიძლება სახიფათო აღმოჩნდეს საკუთარი ჯანმრთელობისათვის. არაინფორმირებული პაციენტი იძულებულია მთლიანად მკურნალი ექიმის რჩევას დაეყრდნოს. რადგან ექიმი და არა პაციენტი განსაზღვრავს გასაწევი სამედიცინო დახმარების მოცულობას, იგი გვევლინება როგორც პაციენტის მრჩეველი, მისი ინტერესების გამომხატველი, ე. წ. ინფორმირებული აგენტი, რომელმაც საკმარისად კარგად იცის დაავადებისა და მკურნალობის მეთოდების შესახებ. აქედან გამომდინარე, ექიმი განსაკუთრებულ მდგომარეობაში იმყოფება, იგი არის არამარტო სამედიცინო დახმარების მიმწოდებელი, არამედ მოთხოვნის განმსაზღვრელიც. ასეთ მოვლენას საშუამავლო, ანუ აგენტური ურთიერთობები ეწოდება [5].

ექიმებს, როგორც მომსახურების მთავარ მიმწოდებლებს, გარდა პაციენტთა მდგომარეობის შეფასებისა და შესაბამისი მკურნალობის ჩატარებისა, გააჩნიათ ეკონომიკური ინტერესები, რაც ქმნის მომსახურების ჭარბი მოცულობით გაწევის პოტენციურ პირობებს. ეკონომიკური თეორიის მიხედვით, ასეთ სიტუაციას მიწოდებით პროვოცირებული მოთხოვნა, ანუ მიმწოდებლის მიერ სტიმულირებული მოთხოვნა (სუპპლყ ინდუცედ დემანდ) ეწოდება. ამგვარად, ექიმი არ არის პაციენტისათვის სრულყოფილი აგენტი. უმრავლეს შემთხვევაში იგი უარყოფითად იყენებს მის განსაკუთრებულ როლს, განსაზღვროს მოთხოვნა საკუთარი ინტერესების შესაბამისად.

ჯანდაცვის ეკონომისტის ა. ევანსის მიხედვით, “სრულყოფილი აგენტის ცნობიერება გახლეჩილია. მიმწოდებელს გააჩნია საკუთარი ინტერესები, რაც ნაწილობრივ შესაბამისობაშია და ნაწილობრივ წინააღმდეგობაშია პაციენტის ინტერესებთან. იგი გაორებულ მდგომარეობაშია. ერთი მხრივ, იგი ცდილობს პაციენტს ურჩიოს პაციენტის ინტერესების შესაბამისად, მეორე მხრივ, კი პაციენტთან მოქმედებს საკუთარი ინტერესებისა და კეთილდღეობის გასაუმჯობესებლად. ეკონომიკური ანალიზი, რომელიც ტარდება მიმწოდებლების ინტერესების, მოგებისა და შემოსავლების შესაფასებლად, ბუნდოვნად წარმოგვიჩენს ასეთ გაორებულ მდგომარეობას, ინფორმაციის ასიმეტრიულობის პრობლემას და აგენტურ ურთიერთობას” [6].

ასეთი სახის მოთხოვნა განაპირობებს ჯანდაცვის სექტორში ძლიერ ხარჯვით ტენდენციებს. სამედიცინო მომსახურების მიმწოდებლებს საბაზრო გარემოშიც არ გააჩნიათ რესურსების რაციონალურ გამოყენებაზე საკმარისი შეზღუდვები. თუ ეს პროცესები არ იმართება, იზრდება სამედიცინო მომსახურების ძვირადღირებული სახეები და მკურნალობის საერთო დანახარჯები. შესაბამისად, მცირდება დაავადებათა პროფილაქტიკაზე დაინტერესება და შედარებით მარტივი, მაგრამ ეფექტური სამედიცინო ტექნოლოგიების გამოყენება.

მიწოდებით პროვოცირებული მოთხოვნა განაპირობებს ექიმთა საბაზრო პოზიციების გაძლიერებას სამედიცინო მომსახურების ფასებსა და მოცულობასთან მიმართებით, რაც კიდევ უფრო ართულებს მომხმარებელთა რაციონალურ არჩევანს. ექიმი გავლენას ახდენს პაციენტზე ჩასატარებელი სამედიცინო დახმარების რაოდენობაზე, რომელიც შეიძლება აღემატებოდეს პაციენტის რეალურ საჭიროებას. მკვლევართა აზრით, ექიმის უარყოფით სტიმულზე გავლენას ახდენენ ანაზღაურების მეთოდი, სამედიცინო დახმარების ღირებულება და შემოსავლების დონე. ყოველივე ზემოაღნიშნული მოითხოვს სახელმწიფოს როლის ზრდას სამედიცინო მომსახურების როგორც მოთხოვნის, ასევე მიწოდების რეგულირებაში [7].

4. მორალური საფრთხე (Moral Hazard) 

სამედიცინო ბაზარზე პაციენტსა და ექიმს შორის ურთიერთობა არსებითად განსხვავდება ჩვეულებრივ ბაზარზე მომხმარებელსა და მიმწოდებელს შორის არსებული ურთიერთობისგან. სამედიცინო ბაზარზე, ხშირ შემთხვევაში, მოსალოდნელია პაციენტისა და ექიმის ქცევის ცვლილება, რომელსაც ეკონომიკური თეორიის მიხედვით მორალური საფრთხე ეწოდება. მორალური საფრთხე გაცნობიერებულ იქნა 1960-იან წლებში, სამედიცინო ბაზრის ნეგატიური მხარეების კვლევის დროს. მორალური საფრთხის ორი სახე არსებობს: პაციენტის (მომხმარებლის) მორალური საფრთხე და ექიმის (მიმწოდებლის) მორალური საფრთხე.

პაციენტის მორალური საფრთხე ძირითადად ორ ფაქტორთანაა დაკავშირებული. დაზღვევა მომხმარებლის სხვადასხვა სახის არარაციონალურ ქცევას, გარკვეულ უარყოფით სტიმულებს განაპირობებს. დაზღვეული შედარებით ნაკლებად ფიქრობს ავადმყოფობაზე, ნაკლებად ზრუნავს დაავადების პრევენციაზე, ცხოვრების ჯანსაღ წესზე. აღნიშნული ზრდის ავად გახდომის რისკს და შესაბამისად, სამედიცინო მომსახურების მოხმარებას.

დაზღვევის შემთხვევაში, როდესაც პაციენტის მკურნალობის ხარჯებს ნაწილობრივ ან მთლიანად იხდის მზღვეველი, პაციენტს არ აქვს ფასის “სიგნალი”, რომელიც არეგულირებს მომსახურების მოხმარების მოცულობას. შედეგად, წარმოიქმნება “უფასო” სამედიცინო მომსახურების ზედმეტად მოხმარების პრობლემა. პაციენტს უჩნდება ცთუნება ზედმეტად მოიხმაროს სამედიცინო მომსახურება, კერძოდ, ჩაიტაროს სამედიცინო მომსახურება მაშინაც კი, როდესაც იგი არ არის აუცილებელი, მოითხოვოს ძვირადღირებული სამედიცინო ტექნოლოგია, მედიკამენტები და ა. შ.

ექიმი, მეტი ინფორმირებულობისა და ჯანდაცვის სფეროში განსაკუთრებული როლის გამო, ზღუდავს არამარტო პაციენტის სტიმულს, არამედ მის არჩევანსაც. ამასთან, პაციენტის არარაციონალური ქცევა შეიძლება დაემთხვეს ექიმის დაინტერესებას – გაზარდოს მომსახურების მოცულობა, რაც კიდევ უფრო ზრდის შედარებით ძვირადღირებული, მაგრამ შეიძლება კლინიკურად არააუცილებელი მომსახურების მოცულობას. ამგვარად, სახეზეა ჯანდაცვაში ხარჯვითი მექანიზმის ფორმირება: იზრდება სამედიცინო დახმარების ძვირადღირებული სახეების წილი და მკურნალობის შემთხვევაზე დანახარჯები, ხოლო მცირდება დაინტერესება დაავადებათა პროფილაქტიკასა და შედარებით იაფი, მარტივი, მაგრამ ეფექტური სამედიცინო ტექნოლოგიების გამოყენებაზე.

ექიმის მორალური საფრთხე ჯანდაცვის ეკონომიკის ერთ-ერთი ცენტრალური პრობლემაა. საწარმოები ცდილობენ საქონლის ისეთი რაოდენობა აწარმოონ და მასზე ისეთი ფასი დააწესონ, რომლითაც შესაძლებელი იქნება მაქსიმალური მოგების მიღება. მოგებაზე, თავის მხრივ, გარკვეულ გავლენას ახდენს ბაზრის შეზღუდული მოთხოვნა. სულ სხვა მდგომარეობაა სამედიცინო ბაზარზე არსებული “ექიმი-მეწარმის” შემთხვევაში. მოგების მაქსიმალურად მისაღებად ექიმს განსხვავებული სტიმული გააჩნია, ვიდრე ჩვეულებრივ ბაზარზე არსებულ მეწარმეებს. ისინი დაინტერესებული არიან პაციენტის ჯანმრთელობის მდგომარეობით და საქმიანობას ეწევიან როგორც თავის (შემოსავლების გაზრდა), ასევე პაციენტის სასარგებლოდ.

სამედიცინო ბაზარზე ექიმები ახდენენ ფასის დისკრიმინაციას (პაციენტებთან არაერთნაირი დამოკიდებულება), მაშინ როდესაც ჩვეულებრივ ბაზარზე მეწარმეები მაქსიმალური მოგების მიღების მიზნით ასეთ პრაქტიკას გამორიცხავენ. ეს განპირობებულია ექიმის განსაკუთრებული როლით, რომელიც გვევლინება როგორც მიმწოდებელი, ასევე მოთხოვნის განმსაზღვრელი. ექიმის ასეთი მდგომარეობა მისი ეკონომიკური და სამედიცინო ინტერესების კონფლიქტს იწვევს. ითვალისწინებს რა პაციენტის არასაკმარის ინფორმირებას, ექიმი უარყოფითად იყენებს თავისი ცოდნის უპირატესობას. შემოსავლების გაზრდის მიზნით იგი ცდილობს პაციენტს თავს მოახვიოს ის პროცედურები, რაც მას ნაკლებად ან სავსებით არ სჭირდება, დანიშნოს ძვირადღირებული მედიკამენტები და მომსახურების ის სახეები, რაც სამედიცინო დაწესებულების სრულ დატვირთვას უზრუნველყოფს. ასეთი უარყოფითი მოტივაციის შედეგად ხელოვნურად იზრდება გასაწევი სამედიცინო დახმარების მოცულობა.

სამედიცინო მომსახურების მიმწოდებლებთა მოტივაციები დამოკიდებულია სამედიცინო დახმარების ღირებულებაზე, მისი შემოსავლების ზომაზე, ანაზღაურების მეთოდზე, სერვისების მიწოდების სისტემაზე (ფრაგმენტიზებული თუ ინტეგრირებული სერვისები). ძვირადღირებული პროცედურის შემთხვევაში იზრდება სამედიცინო დახმარების რაც შეიძლება მეტი რაოდენობით ჩატარების სტიმული. პირიქით, დაბალი ფასის დროს მცირდება აღნიშნული დაინტერესება [8].

ექიმის მხრიდან უარყოფითი მოტივაცია განსაკუთრებით აღინიშნება მცირე ხელფასის შემთხვევაში. დაბალი შემოსავლებისას იგი დაინტერესებულია საჭიროზე მეტი სამედიცინო დახმარება ჩაატაროს და ამით ხელოვნურად გაზარდოს საკუთარი შემოსავალი.

ექიმის ქცევაზე მნიშვნელოვნად ზემოქმედებს ანაზღაურების მეთოდი. როდესაც ექიმის ანაზღაურება ხდება შესრულებული სამუშაოს მიხედვით, იზრდება მისი მხრიდან “მორალური საფრთხე”, რადგანაც ამ დროს მისი შემოსავალი დამოკიდებულია თითოეული ჩატარებული სამედიცინო დახმარების სახესა და რაოდენობაზე. ქვეყნებში, სადაც ამბულატორიული სამედიცინო დახმარების ანაზღაურება სერვისების მიხედვით ანაზღაურების მეთოდით ხორციელდება, სამედიცინო დახმარების მოცულობა მნიშვნელოვნად აღემატება იმ ქვეყნებისას, სადაც ანაზღაურება ხდება თითოეულ პაციენტზე ფიქსირებული თანხის (ან სულადობრივი) მიხედვით. გერმანიასა და საფრანგეთში, სადაც ანაზღაურება სერვისების მიხედვით ანაზღაურების მეთოდით ხორციელდება, ამბულატორიული მიმართვიანობა შეადგენს შესაბამისად 11,5 და 7,2 თითო სულზე. დიდ ბრიტანეთში, სადაც ანაზღაურების სულადობრივი მეთოდია გავრცელებული, ერთ სულზე საშუალოდ 5,5 მიმართვაა წელიწადში. აშშ-ში, სადაც გავრცელებულია შესრულებული სამუშაოს მიხედვით ანაზღაურების მეთოდი, ექიმები შედარებით ხშირად, ვიდრე სხვა ქვეყნებში, ნიშნავენ ძვირადღირებულ გამოკვლევებს.

სამედიცინო მომსახურების მიმწოდებელთა ქცევაზე, აგრეთვე, გავლენას ახდენს სერვისების მიწოდების სისტემა. ქვეყნებში, სადაც ჯანდაცვის სისტემა ფრაგმენტიზებულია და პირველადი, მეორეული და მესამეული დონის სერვისები ხორციელდება ცალ-ცალკე, თითოეული დონე ცდილობს საჭიროების მიუხედავად თავისთან დააკავოს პაციენტი. პროვაიდერებს შორის არ ხორციელდება კოორდინირებული მუშაობა და როცა პაციენტი გადაინაცვლებს ერთი დონიდან მეორეზე, ისევ მეორდება იგივე გამოკვლევების ჩატარება, რაც ზრდის პაციენტის ხარჯებს.

მორალურ საფრთხეზე ზემოქმედების მეთოდები. სამედიცინო ბაზარზე პაციენტისა და ექიმის გარდა არსებობს მესამე მხარე დამფინანსებლის სახით (მაგ, სადაზღვევო ორგანიზაცია). დამფინანსებელი განსაზღვრავს სამედიცინო დახმარების ფასს, გარკვეულწილად მონაწილეობს ექიმებისათვის ანაზღაურების დადგენის პროცესშიც. ამგვარად, იგი სამედიცინო ბაზარზე მარეგულირებელ ფუნქციასაც ასრულებს და მნიშვნელოვნად ზღუდავს ექიმის გადაწყვეტილებას მკურნალობის პროცესში და შესაბამისად ამცირებს უარყოფით სტიმულს. მორალური საფრთხის რეგულირებაში მნიშვნელოვანია სახელმწიფოს როლი. პაციენტთა ინტერესების დასაცავად სახელმწიფო ადგენს სამედიცინო პერსონალის ლიცენზირებას, მათი საქმიანობის საკანონმდებლო რეგულირებას, პაციენტებისათვის სრული ინფორმაციით უზრუნველყოფას. აშშ-ში, მთავრობის ინიციატივით 1995 წლიდან მოქმედებს სპეციალური ორგანიზაციები, რომლებიც აფასებენ ექიმთა საქმიანობას. ასეთ ორგანიზაციებს შეუძლიათ არაადეკვატური საექიმო საქმიანობისათვის ექიმთა დისკვალიფიკაცია.

პაციენტის მხრიდან მორალურ საფრთხეზე ზემოქმედების შემდეგი მეთოდები არსებობს: სამედიცინო მომსახურების მოხმარებისას თანაგადახდის და თანადაზღვევის გამოყენება, პაციენტის არჩევანის შეზღუდვა (სამედიცინო მომსახურების მიმწოდებლების რაოდენობის შეზღუდვისათვის სტიმულების შექმნა), პროცედურების არაფასისმიერი შეზღუდვა; ცალკეულ სერვისზე მოცდის დროის შემოღება, ხარჯების არასრული კომპენსაცია.

სამედიცინო დახმარების მიმწოდებლების მორალური საფრთხეების კომპენსაციის მეთოდებია: სულადობრივი ანაზღაურების გამოყენება, ექიმების ანაზღაურება ფიქსირებული სახელფასო განაკვეთით, სამედიცინო მომსახურების დაფინანსება გლობალური ბიუჯეტის მეთოდით, დასრულებული შემთხვევების ასანაზღაურებლად DRG (დიაგნოზით შეჭიდული ჯგუფების) მეთოდის გამოყენება, ანუ დასრულებული შემთხვევების ანაზღაურება წინასწარ დადგენილი ტარიფებით, ფონდის მესაკუთრე (ფუნდჰოლდინგ) სქემების გამოყენება (პირველადი ჯანდაცვის ექიმები შეისყიდიან საკუთარი პაციენტისათვის საჭირო სამედიცინო მომსახურებას), პროვაიდერების საქმიანობის კონტროლი, სუბსიდირებული მედიკამენტების ჩამონათვალის შეზღუდვა, რესურსების მართვის ინტეგრირებული სქემების გამოყენება.

5. შეზღუდული კონკურენცია ჯანდაცვის ბაზარზე

საბაზრო ძალაუფლება გულისხმობს ერთი ეკონომიკური აგენტის (ან აგენტების მცირე ჯგუფის) უნარს გავლენა მოახდინოს საბაზრო ფასებზე (მონოპოლია, ოლიგოპოლია). სამედიცინო დაწესებულებებს გააჩნიათ საბაზრო ძალაუფლება. როგორც წესი, ორგანიზაციის საბაზრო ძალა დამოკიდებულია იმაზე, თუ რამდენად განსხვავებულ, დიფერენცირებულ პროდუქციას აწარმოებს იგი. პროდუქციის დიფერენციაცია მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტია ორგანიზაციის საბაზრო ძალაუფლებად ჩამოყალიბებაში. მეორე მხრივ, საბაზრო ძალაუფლება ორგანიზაციებს პროდუქციის შემდგომი დიფერენცირების ნაკლებ სტიმულს აძლევს.

შეზღუდული კონკურენცია ვლინდება ერთი ან რამდენიმე საწარმოს არსებობით, რომლებსაც შეუძლიათ გავლენა მოახდინონ ფასწარმოქმნის პროცესზე. ასეთი სიტუაცია უმთავრესად განპირობებულია წარმოების მასშტაბის ეკონომიით, რაც წარმოიქმნება მაშინ როდესაც საწარმოს აქვს მაღალი მუდმივი დანახარჯები. ამ შემთხვევაში წარმოების მოცულობის ზრდისას, საშუალო ხარჯები მცირდება და საწარმოს შეუძლია შეამციროს პროდუქციის ფასი. მომხმარებლის თვალსაზრისით, ეს ხელსაყრელი სიტუაციაა. თუმცა, მოცემულ მოვლენას აქვს უარყოფითი მხარეც. როდესაც ახალი კონკურენტი – საწარმო დააპირებს ბაზარზე შემოსვლას, მას დასჭირდება მსხვილი კაპიტალდაბანდებების განხორციელება, შედეგად მაღალი საშუალო ხარჯების შემთხვევაში იგი არაკონკურენტუნარიანი იქნება. სიტუაციას, როდესაც ბაზარზე უფრო ეფექტიანია მოცემული საქონლის მწარმოებელი მხოლოდ ერთი და არა მრავალი ორგანიზაციის არსებობა, უწოდებენ ბუნებრივ მონოპოლიას. ჩვეულებრივ, ბუნებრივი მონოპოლიები სახელმწიფოს მიერ რეგულირებული ბაზრებია, სადაც წარმოების მასშტაბის ეკონომია იმდენად დიდია, რომ წარმოების კონცენტრაცია ერთი მსხვილი კომპანიის ხელში ხარჯებს მინიმუმამდე ამცირებს. კონკურენტული ბაზარი ზრდის საშუალო ხარჯებს, ამცირებს რესურსების ეფექტიან გამოყენებას. Eს არის ბაზრის ჩავარდნა – ჯანდაცვის სფეროში კონკურენცია ხშირად არ იწვევს რესურსების ეფექტიან განაწილებას.

სამედიცინო ბაზარზე კონკურენციის შეფასებისათვის გამოიყენება შემდეგი კრიტერიუმები: კონკრეტულ გეოგრაფიულ არეალში სამედიცინო დაწესებულებების რაოდენობა, გარკვეულ გეოგრაფიულ არეალზე სამედიცინო დაწესებულებების კონცენტრაცია, სამედიცინო დაწესებულებების დატვირთვის მაჩვენებელი, სამედიცინო დაწესებულებების საწოლთა რაოდენობა, სამედიცინო დახმარების ხარისხი, სამედიცინო დახმარების ფასი.

პაციენტს აქვს უფლება, თვითონ აირჩიოს ექიმი ან სამედიცინო დაწესებულება. შესაბამისად, ექიმებს ან სამედიცინო დაწესებულებებს შორის კონკურენციის მთავარი ფაქტორია პაციენტის დამოკიდებულება მათდამი. თავის მხრივ, ექიმი ან სამედიცინო დაწესებულება დაინტერესებულია რაც შეიძლება მეტი პაციენტი მიიზიდოს, რადგან მისი შემოსავალი დამოკიდებულია მასთან მეთვალყურეობაზე მყოფი ან ნამკურნალევ პაციენტთა რაოდენობაზე.

სამედიცინო დაწესებულებებს შორის კონკურენცია, აგრეთვე, ექიმების გამოცდილებასა და სამედიცინო განათლების დონეზეა დამოკიდებული. სამედიცინო დაწესებულება ცდილობს თავისთან სამუშაოდ მიიზიდოს კონკურენტუნარიანი ექიმი, რისთვისაც მაღალ ანაზღაურებას სთავაზობს. ცხადია, რაც უფრო მეტი მაღალკვალიფიციური ექიმია დასაქმებული სამედიცინო დაწესებულებაში, მით იზრდება პაციენტების მასთან მიმართვიანობა. სამედიცინო დაწესებულებებს შორის კონკურენცია, აგრეთვე, დამოკიდებულია მათი უახლესი, ძვირადღირებული მოწყობილობა-დანადგარებით აღჭურვაზე. თუმცა, უახლესი მოწყობილობა-დანადგარების მიხედვით კონკურენცია ხშირად არაეფექტიანია და ზრდის ხარჯებს. ასე, მაგალითად, თუ ქალაქში მდებარე ორ სამედიცინო დაწესებულებას ერთნაირი სახის სადიაგნოსტიკო დანადგარი გააჩნია, დროის ნახევარზე მეტი ისინი შეიძლება არც იქნეს გამოყენებული.

სამედიცინო დაწესებულებებში პაციენტთა მიმართვიანობაზე ზეგავლენას ახდენს მათი სახელმწიფო პროგრამებში მონაწილეობა. პაციენტთა უმეტესობა მიმართავს მხოლოდ იმ სამედიცინო დაწესებულებას, რომელიც სახელმწიფო ჯანდაცვით ან სადაზღვევო პროგრამებშია ჩართული. შესაბამისად, ჯანდაცვის ბაზარი არასრულყოფილი კონკურენციის ბაზარია. ამასთან, თავისი ძირითადი მახასიათებლებით იგი ახლოს დგას მონოპოლიასთან, რაც გავლენას ახდენს მიმწოდებელთა ქცევაზე, მათ მიზნებზე, ფასთწარმოქმნის სისტემაზე. აღნიშნული მოითხოვს სახელმწიფოს მხრიდან ჯანდაცვის ბაზარზე მიმდინარე პროცესების სპეციფიკურ რეგულირებას.

ჯანდაცვის სისტემაში შეზღუდული კონკურენციის ძირითადი მიზეზებია: სტაციონარული სამედიცინო მომსახურების მიწოდების იერარქიული სისტემა. სამედიცინო ბაზარზე შესვლა შეზღუდულია, შრომითი და მატერიალური რესურსების შეზღუდული ნაკადის, სამედიცინო მომსახურების გასაწევად საჭირო ხარჯებისა და რეგულირების მექანიზმების გამო, სამედიცინო მომსახურების მრავალ სახეს არ გააჩნია მისი შემცვლელი ან შედარებით მცირეა ასეთი სახის შემცვლელები, ჯანდაცვის სისტემაში წარმოების ფაქტორები ნაკლებად მობილურია; სამედიცინო დახმარება არაერთგვაროვანი პროდუქტია.

სტაციონარული სერვისების მიწოდების იერარქიული სისტემა. სტაციონარული ტიპის სამედიცინო წესებულებები დიფერენცირებულია დონეების მიხედვით. საქართველოში ჰოსპიტალური მომსახურების შემდეგი დონეები არსებობს:  დღის სტაციონარი, რაიონული საავადმყოფო, სამხარეო საავადმყოფო, სპეციალიზებული საავადმყოფო, პროფილური სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტი. ჰოსპიტალურ შემთხვევათა შედარებით იოლი ფორმების კონცენტრირება ხდება რაიონულ საავადმყოფოებში, რომლებიც პაციენტის საცხოვრებელი ადგილის ახლოს არიან განთავსებულნი. უფრო რთულ შემთხვევებს მკურნალობენ სამხარეო და რესპუბლიკურ საავადმყოფოებში. აღნიშნული დონეები ერთმანეთისაგან განსხვავდება სამკურნალო-დიაგნოსტიკური აღჭურვილობით, პერსონალის კვალიფიკაციით და მომსახურების პაკეტით. ჩხადია, სტაციონარული სამედიცინო დახმარების იერარქიული სისტემა და დონეების მიხედვით ერთმანეთისაგან განსხვავებული საავადმყოფოების არსებობა, მნიშვნელოვნად ამცირებს მათ შორის რეალური კონკურენციის შესაძლებლობას.

კონკურენტთა მცირე რაოდენობა. სამედიცინო მომსახურების ბევრ მიმწოდებელს, მათ შორის საავადმყოფოებს, ოჯახის ექიმებს, სპეციალიზებულ სამედიცინი ორგანიზაციებს კონკურენტების შეზღუდული რაოდენობა ჰყავთ. კონკურენცია განსაკუთრებით დაბალია რაიონებში, სადაც ხშირ შემთხვევაში მხოლოდ ერთი საავადმყოფო ფუნქციონირებს. შედეგად, ირღვევა თავისუფალი ბაზრისათვის აუცილებელი კონკურენციის პირობები და რაიონული საავადმყოფო გვევლინება როგორც მონოპოლისტი. მონოპოლისტური ბაზარი, სადაც მხოლოდ ერთი მიმწოდებელია, ზღუდავს პაციენტების არჩევანს, ამცირებს სადაზღვევო ორგანიზაციის ან ჯანდაცვის მართვის ორგანოების შესაძლებლობას მოახდინოს სამედიცინო მომსახურების შესყიდვა პაციენტების ინტერესების გათვალისწინებით. ბაზრის მნიშვნელოვანი ნაწილის კონტროლი ხდება მცირე რაოდენობით კონკურენტების მიერ, რაც ხელს უწყობს სამედიცინო დაწესებულებების საბაზრო ძალად ჩამოყალიბებას [10].

სამედიცინო ბაზარზე შესვლა შეზღუდულია. კონკურენტუნარიანი ბაზრის აუცილებელი პირობაა საწარმოების დიდი რაოდენობით არსებობა, რომელთაც შეუძლიათ სწრაფად და თავისუფლად შევიდნენ და გავიდნენ ბაზრიდან. ამ მხრივ, ჯანდაცვის ბაზარზე შესვლის გარკვეული შეზღუდვები არსებობს, რაც ამცირებს კონკურენტების რაოდენობას. ბაზარზე შესვლის შეზღუდვა ზრდის კონკრეტული სამედიცინო ორგანიზაციის საბაზრო ძალას.

სამედიცინო ბაზარზე შესვლის ბარიერია სახელმწიფო ლიცენზირება, კერძოდ სამედიცინო პერსონალის რგისტრაციისა და ლიცენზირების განსაკუთრებული წესები. ასეთი სახის რეგულაციები ხელს უწყობს სამედიცინო ბაზარზე არსებული ორგანიზაციების საბაზრო ძალად ჩამოყალიბებას. სახელმწიფო ლიცენზია ლეგალური მონოპოლიის ერთ-ერთი ფორმაა, რომელიც ბაზარზე ცალკეულ საწარმოს, პირდაპირი კონკურენციის გარეშე საქმიანობის უფლებას ანიჭებს.

ლიცენზირება გამოიყენება დაბალი კვალიფიკაციის მიმწოდებლების ბაზარზე შესვლის პრევენციის მიზნით. სამედიცინო პრაქტიკის უფლება აქვს მხოლოდ ექიმებს, რომელთა განათლების დონე პასუხობს დადგენილ მოთხოვნებს. რეგულირების აღნიშნული წესები ამცირებს საექიმო შეცდომებს. დავუშვათ საპირისპირო შემთხვევა, წარმოვიდგინოთ, რომ სამედიცინო ბაზარი თავისუფალია და ყველას შეუძლია მომსახურების მიწოდება, ანუ არაკვალიფიციური პრაქტიკოსები, ყოველგვარი შეზღუდვის გარეშე აწარმოებენ სამედიცინო საქმიანობას, ხოლო პაციენტები სამედიცინო დახმარების ხარისხისა და ღირებულების საკუთარი შეფასების უნარის მიხედვით ახდენენ შერჩევას. ცხადია, ასეთი სამედიცინო ბაზრის არსებობა შეუძლებელია, რადგან არაკვალიფიციური ექიმის მიერ დაშვებულმა შეცდომებმა შეიძლება პაციენტისათვის ფატალური შედეგი გამოიწვიოს. თუ ყველას მიეცემა საექიმო პრაქტიკის უფლება, მაშინ როგორ დაიცვას თავი პაციენტმა არაკომპეტენტური ექიმებისაგან, რომელთაც შესაბამისი არც განათლება და არც გამოცდილება არ გააჩნიათ. პაციენტთა არასაკმარისი სამედიცინო განათლების და ექიმთა განსაკუთრებული როლის (როგორც მიმწოდებელი და მოთხოვნილების განმსაზღვრელი) გამო, იზრდება ჯანდაცვის სფეროს რეგულირების მნიშვნელობა [11].

წმინდა ეკონომიკური თვალსაზრისით, სამედიცინო სპეციალისტისათვის შედარებით იოლია ჯანდაცვის ბაზარზე როგორც შემოსვლა, ასევე გასვლა, რადგანაც სამედიცინო მომსახურების ბევრი სახეების გაწევა არ არის დაკავშირებული დიდ პირველად ხარჯებთან, მნიშვნელოვანი საწყისი კაპიტალის აუცილებლობასთან. მეორე მხრივ, ჯანდაცვის ბაზარზე ახალი მოთხოვნების, მომსახურების ახალი სახეების გაჩენა ხელს უწყობს დარგში ახალი სპეციალისტების შემოსვლას.

ხშირად, სამედიცინო ბაზარზე ახალი მიმწოდებლების შემოსვლას ეწინააღმდეგებიან ექიმთა პროფესიული კავშირები (მაგ. ექიმთა ასოციაციები). მათი აზრით, ბევრი პერსონალის საქმიანობა მათი შემოსავლების შემცირებას გამოიწვევს. აშშ-ში ექიმთა ასოციაციები, რომლებიც აერთიანებენ კერძო პრაქტიკის ექიმების დაახლოებით ნახევარს, ლობირებას უწევენ სამედიცინო ფაკულტეტებზე სტუდენტთა შეზღუდული რაოდენობით მიღებას, სწავლის საფასურის ზრდას. ისინი აკონტროლებენ ექიმ-ემიგრანტების ნაკადს, მათ მიერ სამედიცინო საქმიანობის დაწყებას. ასოციაციის თანხმობის გარეშე არ ხდება სამედიცინო მომსახურებასთან დაკავშირებული მნიშვნელოვანი ინიციატივების წამოწყება. გარდა ამისა, ექიმთა ასოციაციები სპეციალურად ადგენენ საექიმო პრაქტიკის ლიცენზირების ხელოვნურად გაზრდილ მოთხოვნებს. Aსე, მაგალითად, ერთი შტატიდან მეორეზე გადასვლისას ექიმებს მოეთხოვებათ ახალი ლიცენზიის მოპოვება.

სამედიცინო ბაზარზე შეზღუდვები ვრცელდება არამარტო შრომით, არამედ მატერიალურ რესურსებზეც. ყველა დაწესებულებას არ შეუძლია განახორციელოს სამედიცინო საქმიანობა. მათ ამისათვის შესაბამისი პირობები უნდა გააჩნდეთ და ქვეყანაში დადგენილ გარკვეულ სტანდარტებს შეესაბამებოდნენ. ხშირად სტანდარტში შედის ისეთ რთულ საქმიანობებზე მინიმალური მოცულობის მოთხოვნა, რომლებიც განსაკუთრებულ კვალიფიკაციას და მუდმივ პრაქტიკას საჭიროებს. აშშ-ში საავადმყოფოს არ აქვს უფლება ჩაატაროს გულის ქირურგიული ოპერაცია, თუ წინა წელს ჩატარებული გულის ოპერაციათა რაოდენობა 150-ზე ნაკლებია. შესაბამისად, ასეთ საავადმყოფოს არ შეუძლია პრეტენზია განაცხადოს ამ ოპერაციის ჩატარებისათვის კონტრაქტის მიღებაზე [12].

სამედიცინო მომსახურების ცალკეული სახეები შეუცვლელია. მონოპოლისტური კონკურენციის დროს მეწარმეები მსგავსი, მაგრამ არაიდენტური საქონლის ან მომსახურების შეთავაზებისას ხაზს უსვამენ მათ განსაკუთრებულ თვისებებს (მაღალი ხარისხი, ინოვაცია, დიზაინი, საფირმო ნიშანი). ზოგიერთ სამედიცინო დაწესებულებას ბაზარზე აქვს მკვეთრად გამოხატული ძალაუფლება, რადგან მის კონკურენტ სამედიცინო დაწესებულებებს არ შეუძლით იგივე სახის სამედიცინო მომსახურების გაწევა, ან თუ შეუძლიათ, მხოლოდ არასრულყოფილად.

სამედიცინო პროდუქტების შედარება საკმაოდ რთულია. მომხმარებელს უძნელდება შეადაროს ერთმანეთს ჯენერიკები და ბრენდები. შედარების სირთულის გამო, მომხმარებელი, რომელიც პროდუქტით კმაყოფილია, არ ყიდულობს სხვა, უფრო იაფ პროდუქტს. ეს ფაქტორები ართულებს კონკურენტული პროდუქტის შეფასებას, თუ რამდენად ეფექტური შემცვლელია იგი, რაც თავისთავად ზრდის პროდუქციის საბაზრო ძალაუფლებას [13].

სამედიცინო მომსახურება არაერთგვაროვანი პროდუქტია. მედიცინა შემოქმედებითი პროცესია, რომელიც არ არსებობს ერთგვაროვანი სახით. სამედიცინო მომსახურების ხარისხი დიდადაა დამოკიდებული იმაზე, თუ ვინ და რა პირობებში აწვდის მას. ერთიდაიგივე დაავადებას სხვადასხვა სამედიცინო დაწესებულებაში განსხვავებული მეთოდებით მკურნალობენ. სხვადასხვაა დაწესებულების შესაძლებლობები (სადიაგნოზო მოწყობილობები, სპეციალისტების კვალიფიკაციის დონე, მედიკამენტებით უზრუნველყოფა და ა. შ). ავადმყოფს, რომელიც გეგმურ ოპერაციას სამხარეო საავადმყოფოში იტარებს, შედარებით ნაკლები რისკი აქვს ვიდრე ავადმყოფს, რომელსაც გადაუდებელი ოპერაცია უტარდება რაიონულ საავადმყოფოში. აღნიშნულის გამო, სამედიცინო დაწესებულებები სამედიცინო დახმარების გარკვეულ სახეებზე გვევლინებიან როგორც მონოპოლისტები [14].

სამედიცინო საქმიანობის მკაცრი რეგლამენტაციის მიუხედავად, ჯანდაცვაში არ არის და არც იარსებებს ყველა პაციენტის მკურნალობაზე ერთიანი მიდგომა, ერთი და იგივე დაავადებების არსებობის დროსაც კი. დიაგნოსტიკურ, ტაქტიკურ და ტექნიკურ ასპექტებში სამედიცინო მომსახურების ხარისხობრივი მახასიათებლები შეიძლება ფართო საზღვრებში შეიცვალოს. სამედიცინო მომსახურების სტანდარტიზაცია ხელს უწყობს ხარისხის ერთგვაროვნობას. სტანდარტიზაცია გულისხმობს სამედიცინო მომსახურების და ხარისხის ტექნოლოგიურ უზრუნველყოფას, ინფორმაციულ ტექნოლოგიებს, პერსონალის კვალიფიკაციას, მედიკამენტების და სამედიცინო ტექნოლოგიების ხარისხს.

ჯანდაცვაში წარმოების ფაქტორები ნაკლებად მობილურია. მაგალითად, ექიმის განათლება მოითხოვს ძალიან დიდ დროს, ხოლო მოსამზადებელ პირთა რიცხვს და სწავლის ფასს აკონტროლებს ცენტრალური ორგანოები – მთავრობა ან პროფესიული კავშირები, ამიტომ, მწარმოებლებს ბაზარზე სიტუაციის ცვლილებისას არ შეუძლიათ დამოუკიდებლად შეცვალონ ფაქტორები.

6. გარეგანი ეფექტები, საზოგადოებრივი სიკეთე

ერთი ადამიანის მიერ წარმოებული საქმიანობის ზემოქმედებას მეორე ადამიანის კეთილდღეობაზე “გარეგანი ეფექტი” ეწოდება. თუ ასეთი ზემოქმედება არასახარბიელოა, ეს უარყოფითი გარეგანი ეფექტია (მაგ., გარემოს დაბინძურება, მანქანის გამონაბოლქვი). საწინააღმდეგო შემთხვევაში ის დადებით გარეგან ეფექტს წარმოადგენს (იმუნიზაცია).

უარყოფითი გარეგანი ეფექტის მქონე პროდუქციის წარმოებისას მიმწოდებელი ხშირად არ ითვალისწინებს მის მავნე ზემოქმედებას საზოგადოებაზე და თავის თავზე არ იღებს მიყენებული ზიანის ხარჯებს, რადგან მისი გათვალისწინება მნიშვნელოვნად ზრდის საქონლის ღირებულებას და შესაბამისად ამცირებს მოთხოვნას. მაგალითად, გარემოს დაბინძურება, რომელიც ადამიანების ჯანმრთელობაზე უარყოფითად მოქმედებს, ხელს უწყობს თანდაყოლილი დეფექტების და სიმსივნეების განვითარებას. საზოგადოების ჯანმრთელობაზე მიყენებულ ზიანზე მწარმოებელი კომპენსაციას არ იხდის. გარემოს დაბინძურებით გამოწვეული დაავადების შემთხვევაში, ხარჯებს დაზარალებული მხარე იხდის. უარყოფითი გარეგანი ეფექტის არსებობისას გარკვეული საქონლის წარმოებისას საზოგადოების ხარჯები აღემატება მწარმოებლის მიერ გაწეულ ხარჯებს.

მეწარმეებს ნაკლებად აინტერესებთ უარყოფითი გარეგანი ეფექტებისგან გამოსავლის მოძებნა. ამიტომ, აქ აუცილებელია ჩაერთოს სახელმწიფო. საქონლის ან მომსახურების გარეგანი ეფექტით მიღებული ხარჯების საკომპენსაციოდ, სახელმწიფო მასზე გარკვეულ გადასახადს აწესებს, რაც მწარმოებლებს უბიძგებს გაითვალისწინონ მათი საქმიანობის გარეგანი ეფექტები.

დადებითი გარეგანი ეფექტის შემთხვევაში საქონლის წარმოებას სარგებლობა მოაქვს საზოგადოების სხვა წევრებზე. ასეთ შემთხვევაში სახელმწიფო ხელს უწყობს საქონლის დიდი რაოდენობით წარმოებას. იგი თავად მონაწილეობს ასეთი საქონლის წარმოების ნაწილობრივ ან მთლიანად დაფინანსებაში. ჯერ კიდევ ადამ სმიტი თავის შრომებში – “ეთიკური გრძნობის თეორია” და “ერის კეთილდღეობა”, დიდ ყურადღებას უთმობდა სახელმწიფოს მხრიდან ადამიანთათვის დახმარების გაწევის აუცილებლობას ისეთ საკითხებში, როგორიცაა განათლების მიღება, მართლმსაჯულების სისტემის უზრუნველყოფა, გზათა მშენებლობა, ღარიბთათვის დახმარების გაწევა, მუშებისათვის “კულტურული” ღინისძიებების ჩატარება. ამ დროს იგი ითვალისწინებდა იმ დადებით ეფექტს, რომელიც ასეთი სახის ღონისძიებებმა შეიძლება განაპირობოს [15].

ჯანდაცვის სისტემაში, ვინემ ეკონომიკის სხვა სფეროში, უფრო მეტად დადებითი გარეგანი ეფექტები გვხვდება. მაგალითად, დიფთერიის საწინააღმდეგო ვაქცინაცია სასარგებლოა არამარტო ერთი ადამიანის, არამედ მთელი საზოგადოებისათვის, რადგანაც მნიშვნელოვნად მცირდება ამ დაავადების გავრცელება.

გარეგანი ეფექტები ბაზრის ჩავარდნებია, რადგან არ ხდება საწარმოს ხარჯებში მისი გათვალისწინება. ამის მიზეზია საკუთრების უფლების გაურკვევლობა. როდესაც სუფთა წყალზე საკუთრების უფლება გაურკვეველია, მაშინ საწარმომ შესაძლოა ვინმესთან ანგარიშვალდებულების გარეშე დააბინძუროს მდინარე. მოცემულ შემთხვევაში დაბინძურების ხარჯები არ შედის წარმოების ხარჯებში. დადებითი გარეგანი ეფექტის დროს რთულია მისი სარგებლიანობის, ერთი ადამიანის იმუნიზაციით სხვა ადამიანისათვის დაავადების ალბათობის შემცირების შეფასება. ამასთან წარმოიქმნება „უბილეთო მგზავრის“ პრობლემა. დადებითი გარეგანი ეფექტის დროს ადამიანის სარგებლიანობა იზრდება, იგი მოგებული რჩება, მაგრამ თუ მას დაავალდებულებენ გადასახადის გადახდას სარგებლიანობის გაზრდისათვის, მან შესაძლოა თავი აარიდოს გადახდას.

“საზოგადოებრივ სიკეთე” გულისხმობს ისეთ საქონელს, რომელიც არც გამორიცხვადია და არც მეტოქეობისუნარიანი. არამეტოქეობისუნარიანობა გულისხმობს, რომ ერთი პიროვნების მიერ საზოგადოებრივი საქონლის მოხმარება ვერ შეამცირებს მეორე პიროვნებისთვის ამავე საქონლის მოხმარების შესაძლებლობას. ამგვარად, საზოგადოებრივი სიკეთე კოლექტიური მოხმარების ობიექტია. მეტოქეობისუნარიანობა კი საქონლის ან მომსახურების თვისებაა, რომელიც გულისხმობს, რომ ერთი პიროვნების მიერ საქონლის ან მომსახურების გამოყენება ამცირებს მეორე პიროვნების მიერ მისი გამოყენების შესაძლებლობას.

არაგამორიცხვადობა გულისხმობს, რომ საზოგადოებრივ სიკეთეზე არ ვრცელდება მის მოხმარებაზე საზოგადოების, თუნდაც ერთი წევრის გამორიცხვის პრინციპი, ანუ შეუძლებელია მისი მოხმარებისაგან საზოგადოების წევრების გამორიცხვა. მაგალითად, ქუჩის განათებით შეუძლია ისარგებლოს ყველა გამვლელმა და შეუძლებელია მათი გამორიცხვა. შესაბამისად, გამორიცხვადობა გულისხმობს ბარიერებს, რაც სხვა პირებს არ აძლევს მისი მოხმარების შესაძლებლობას. ასეთი ბარიერებია: ფასების დადგენა, პატენტი, კერძო საკუთრებაზე უფლება. მეტოქეობისუნარიანობის და არამეტოქეობისუნარიანობის, გამორიცხვადობის და არაგამორიცხვადობის მიხედვით საქონელი და მომსახურება შეიძლება იყოს საზოგადოებრივი (არამეტოქეობისუნარიანი და არაგამორიცხვადი), კერძო (მეტოქეობისუნარიანი და გამორიცხვადი) და შერეული (ერთ-ერთი ნიშანი არ არის).

საზოგადოებრივი სიკეთეა ჯანდაცვა. იგი მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს სიცოცხლის ხარისხზე და შესაბამისად შრომისუნარიანობაზე, ამიტომ სახელმწიფო დაინტერესებულია მთელი მოსახლეობისათვის ხელმისაწვდომი იყოს სამედიცინო მომსახურების მინიმალური საბაზისო პაკეტი. ჯანდაცვის სექტორში საზოგადოებრივი საქონლის მაგალითებია სანიტარულ-ჰიგიენური ღონისძიებები, სუფთა ჰაერი, ყვავილის საწინააღმდეგო აცრა, პენიცილინის გამოგონება და ა. შ.

საზოგადოებრივი სიკეთე, რომლისთვისაც დამახასიათებელია არაგამორიცხვადობის თვისება, ქმნის „უბილეთო მგზავრის“ პრობლემას. საზოგადოებრივ სიკეთე ყველასათვის ხელმისაწვდომია, მიუხედავად იმისა, დააფინანსა თუ არა ვინმემ მისი მოხმარება. ამიტომ, კერძო ორგანიზაციას უძნელდება ამოიღოს საზოგადოებრივ სიკეთზე გაწეული ხარჯები. აღნიშნულის გამო, საზოგადოებრივი სიკეთეს მიიჩნევენ ბაზრის ჩავარდნად. ამ შემთხვევაში სახელმწიფო, რომელსაც აქვს იძულების კანონიერი უფლება, ახდენს გადასახადების შეგროვებას, რომლითაც ფინანსდება საზოგადოებრივი სიკეთე [16].

დასკვნები და წინადადებები

ჯანდაცვის სექტორი ეკონომიკის სპეციფიკური დარგია. სამედიცინო ბაზარსა და ჩვეულებრივ ბაზარს შორის განსხვავება განპირობებულია სამედიცინო ბაზრის სოციალურ-ეკონომიკური ბუნებით და სამედიცინო მომსახურების მიწოდების სპეციფიკურობით, კერძოდ, მოთხოვნა სამედიცინო მომსახურებაზე ხშირად ატარებს არა მხოლოდ ინდივიდუალურ, არამედ სოციალურ ხასიათსაც (“საზოგადოებრივი სიკეთეები” სამედიცინო ბაზარზე) და მოითხოვს ცალკეულ მომხმარებელთა სახსრების გაერთიანებას. სამედიცინო ბაზრის ჩავარდნები (რისკები და გაურკვევლობა, ინფორმაციის ასიმატრია, საბაზრო ძალაუფლება, შეზღუდული კონკურენცია, გარეგანი ეფექტები) ქმნის ეკონომიკური ურთიერთობების განსაკუთრებულ ფორმებს, რაც მოითხოვს სათანადო რეგულირების მექანიზმების შემუშავებას.

 ლიტერატურა:

  1. Hsiao, W.C. The Chinese Health Care System: Lessons for Other Nations. Social Science and Medicine, vol. 41, pp. 1047-1055.
  2. Folland, Sherman. The Economics of Health and Health Care. 6th ed. 2010.
  3. Dranove, D., & Satterthwaite, M. A. (2000). Chapter 20 The industrial organization of health care markets. Handbook of Health Economics, 1(PART B), 1093-1139. DOI: 10.1016/S1574-0064(00)80033-5.
  4. Mcpake, B., Kumaranayake, L., Normand, C. Health Economics: An International Perspective, by. Routledge, London and New York, 2003, vol. 12 (5), 429-429.
  5. ვერულავა თ. ჯანდაცვის ეკონომიკა. საქართველოს უნივერსიტეტის გამომცემლობა. თბილისი, 2009.
  6. Evans, R.G., 1984, Strained mercy: The economics of Canadian medical care. Toronto, Butterworths.
  7. გერზმავა ო. საზოგადოებრივი ჯანდაცვა და მენეჯმენტი, თბილისი 2016 წ.
  8. ვერულავა თ. ჯანდაცვის პოლიტიკა. თბილისი. 2016.
  9. ვერულავა თ. არამომგებიანი საავადმყოფოების როლი ჯანდაცვის სისტემაში: მსოფლიო გამოცდილება და საქართველო. “ეკონომიკა და ბიზნესი”, 2017. X (3). გვ. 100-110.
  10. Winnie Yip, William C. Hsiao, The Chinese Health System At A Crossroads, Health Affairs- Volume 27, Number 2, March/April 2008.
  11. Liu X., Mills A., “Evaluating Payment Mechanisms: How Can We Measure Unnecessary Care?” Health Policy and Planning 14, no. 4 (1999): 409–413.
  12. Getzen, Thomas E. Health Economics, Fundamentals and Flow of Funds. Temple University, 2007
  13. Wagstaff, A., E. van Doorslaer, and P. Paci. 1989. “Equity in the Finance and Delivery of Health Care: Some Tentative Cross-Country Comparisons.” Oxford Review of Economic Policy 5(1): 89–112.
  14. Hsiao, William C. Abnormal economics in the health sector. Health Policy. 04.1995; 32(s 1–3):125–139. DOI: 10.1016/0168-8510(95)00731-7.
  15. Witter S. and Ensor T. Health economics for Developing Countries. The University of York, Centre for Health Economics International Programme. Macmillan, 2000.
  16. ვერულავა თ. ადამიანის ჯანმრთელობა – ეკონომიკური ზრდის საფუძველი. „გლობალიზაციის გამოწვევები ეკონომიკასა და ბიზნესში“, საერთაშორისო სამეცნიერო კონფერენციის შრომათა კრებული. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2016.

სტატიის ელექტრონული მისამართი:

https://burusi.files.wordpress.com/2018/01/health.pdf

 

ციტირება:

თენგიზ ვერულავა. სამედიცინო ბაზარი: არსი, სპეციფიკა, სტიმულები. ეკონომიკა და ბიზნესი, 10 (4), 2017.

კახაბერ ჯაყელი

კახაბერ თენგიზის – ძე ჯაყელი

ამერიკაში მომენატრა ჩემი საფარა

ლექსად თქმული დარიგება ამერიკული ჯორჯიიდან – კენესოს სახელმწიფო უნივერსიტეტიდან

 

ამერიკაში მომენატრა ჩემი საფარა,

არწივის ბუდე, ურაველის ხედები შორი,

წმინდა ბერების თაფლის სანთელს სულს რომ მინათებს,

მისჩერებიან იმედებით მომდგარნი დრონი

წმინდა სანთელო, საფარელი ბერების მადლით

მთელს საქართველოს მოუვლინე ახალი აზრი

როგორც სამყაროს, და სამების ძალა ერთია

ქართველისათვის სატარებლად სამი ხვედრია:

პირველი არის, თავად შექმნას სამომავალო,

კვლავ აღიდგინოს რწმენისა და შრომის სამყარო,

„ხვალ“, ამოიღოს ხმარებიდან დაიწყოს ამ წამს

ილოცოს შექმნას, დაიბრუნოს, ისწავლოს გარჯა

მეორე არის დაიკარგოს სხვისი იმედი

თავისით შექმნას გაიმარჯვოს ღმერთით და ღმერთით

მესამე არის გზა დაუთმოს ნიჭსა და მშრომელს,

შვილს ნუ დანიშნავს, დირექტორად, ნუ იტყვის ჭორებს,

უფლის რჩეული აირჩიოს მანაც თავისად,

და გაიმარჯვებს, უძველესი ერი

ქართლისა

 

კ.ჯაყელი

კენესოს უნივერსიტეტის პროფესორი

ატლანტა 2018 წელი

 

ბათუმი - Batumi

“ქართული ავტობუსი – ანუ კონსტანტინე ციხისჯვარელის მოგზაურობა ტრაბზონიდან ბათუმამდე “

მოთხრობა

კახაბერ თენგიზის-ძე ჯაყელი

            ორმა ძმამ, ულუსლასარებმა იბრაჰიმმა და აჰმედმა, როგორც დათქმული გვქონდა, დილიდანვე მომაკითხეს და 7 საათზე სკოლის შენობასთან გამოცხადდნენ. ქართველი პროფესორი, შხაპმიღებული უკვე თურქული სკოლის სასადილოში იჯდა და ზეთისხილებს შეექცეოდა, თანაც ყველს აყოლებდა და ჩაისაც მიირთმევდა. ცოტა ზედმეტი მოუვიდა ჩაის ფერი და გაშავებულ ჭიქას დაფიქრებული უყურებდა. ცოტა გული აწუხებდა, როგორც ყველა ქართველ პროფესორს და ამიტომაც უფრთხოდა „ჩეფირს“ და მიელტვოდა უზრუნველობას. „აქ ვართ ოჯამა“ – ბრძანა იბრაჰიმმა და ქართველ პროფესორს ჩაით ხელში მიუჯდა.

            „ვან იბრაჰიმ, ნასილსინ, —– „ -თქვა კონსტანტინემ და იბრაჰიმს ჭიქა-ჭიქაზე მიუჭახუნა, რაზეც იბრაჰიმმა დარცხვენით გაუღიმა და მის პატიოსან სახეზე გაკვირვება გამოიხატა.

            „რამდენი ბავშვი სწავლობს ამ სკოლაში?“ – იკითხა კონსტანტინემ და ბავშვებს გახედა, რომლებიც დილის 7 საათზე სასადილოში შემოდიოდნენ და ყვითელ ჰალსტუხიან, ლურჯ კელვინ-კლაინის კოსტუმში გამოწყობილი ორმოცი წლის მამაკაცს გაკვირვებით უმზერდნენ.

            იბრაჰიმი დაიბნა, ასე სჩვევიათ პატიოსან ახალგაზრდებს, ისინი სწორი პასუხის მოსაძებნად ოდნავ არეულად გამოიყურებიან.

  • 600 ბავშვი სწავლობს მისტერ კონსტანტინ, ბოლოს თქვა იბრაჰიმმა და ჩაი მოსვა.
  • კარგია, კარგია, ბრძანა პროფესორმა და მთის წვერზე აშენებულისკოლის ფანჯრებიდან დაბლა გადაიხედა.

            უმშვენიერესი ხედი გადაიშალა კონსტანტინეს თვალწინ: ბაღებში ჩაფლული სახლები, მოვლილი ეზოები, კარგი ღობეები, ქვევით კი – ცისფერი ზღვა, მეთევზეთა ნავები, გემები – ზღვაში ჩამდგარნი, ბადეები, სადაც თევზებს ასუქებენ აქაურები და ბედნიერების იდუმალი განცდა.

  • ტრაპეზენტის იმპერია, ქართველი დედოფალი ჯიაჯაკ – ჩაილაპარაკა კონსტანტინემ, რაზეც იბრაჰიმმა ყურები ცქვიტა და სახეზე გაკვირვება გამოეხატა.

8 საათზე გავდივართ არა? – იკითხა კონსტანტინემ, რამაც იბრაჰიმი ფიქრებიდან გამოარკვია და უკან დააბრუნა. „დიახ კონსტანტინე ბეი, დიახ 8-ზე გავდივართ, ეხლა მოიყვანს აჰმედი მანქანას და მიგიყვანთ ავტობუსის გაჩერებამდე. კიდევ რამე ხომ არ გნებავთ? – იბრაჰიმი ნამცხვრის მოზრდილ ნაჭერს სთავაზობდა პროფესორს, რაზედაც მან კატეგორიული უარი განუცხადა. – იცი რა მინდა ჩემო იბრაჰიმ, მზარეულს მინდა ასეთი გემრიელი საუზმისათვის მადლობა გადავუხადო და დავემშვიდობო.

            ცოტა ხანში თურქი მზარეული მოწიწებით ართმევდა ხელს ლურჯ კოსტუმიან და ყვითელ ჰალსტუხიან სტუმარს, განსაკუთრებით მაშინ, როცა სტუმარმა თურქული ჩვეულებების თანახმად, შუბლი-შუბლზე თუ საფეთქელი-საფეთქელზე ორივე მხრიდა 2-ჯერ მიადო მზარეულს. მზარეული და ბავშვები ხელის ქნევით დაემშვიდობნენ კონსტანტინეს. ამ დროს აჰმედის ფოლკსვაგენიც გამოჩნდა და ძმებმა პროფესორი ავტობუსისკენ გააქროლეს.

            „ყველგან მშვიდობისა და სისუფთავის, შინაგანი პატიოსნების განცდა სუფევს, აფერუმ თქვენ“ – გაიფიქრა კონსტანტინემ, როცა კიდევ ერთხელ გადახედა თავის ჯერ კიდევ მიმდინარე ფაზაში მყოფ მაგზაურობას თურქეთის მიწაზე, სადაც მან ისტამბულის კონფერენციაზე გამოსვლა მოასწრო და ეხლა უკვე ბათუმისაკენ მიიჩქაროდა, რათა იქაც გამოსულიყო თავისი მორიგი სიტყვით.

            განსაკუთრებით ერთი რამ აოცებდა პროფესორს, თურქები მის მეცნიერულ სიტყვას უფრო დიდი გულისყურით ისმენდნენ და მის სამეცნიერო ძიებებს უფრო ღრმად უკვირდებოდნენ, ვიდრე საქართველოში. იმდენად სიამოვნებდა კონსტანტინეს ამგვარი ყურადღება, რომ ერთი კი გაიფიქრა თურქეთსი ხომ არ წავიკითხო ლექციებიო, მაგრამ იმ წამსვე უკუაგდო ეს აზრი.

            „ამერიკაში არ დავრჩი, გერმანიაშიც იგივე, სულ საქართველო მაბოდებდა და ეხლა თურქეთს წავიდე? სისულელეა“ – გაიფიქრა კონსტანტინემ და უეცრად გაეღიმა. ამ ბოლო ხანს ხშირად აწყდებოდა იგი იდუმალ წინააღმდეგობას საკუთარ ქვეყანაში, საკუთარ ქალაქში, საკუთარ სამეზობლოში, საკუთარ ოჯახში. ეს წინააღმდეგობა მართლაც იმდენად იდუმალი და უხილავი იყო, რომ პროფესორმა ბოლო ხანებში მრავალ პასუხზე გასაცემად ასტროლოგიას დაუწყო თვალიერება. ერთი ორჯერ საკუთარ ხელის გულებსაც დახედა და ქირომანტიულ ძიებებში შეფერხდა, მაგრამ აქაც ჩიხში მოხვდა და გაჩერდა. კონსტანტინეს საქმის საკეთებლად ჯერ სრული ინფორმაცია და თეორიული მომზადება სჭირდებოდა. ალბათ ეს იყო მისი ხასიათის ნიშანი და სწორედ ამიტომაც გახდა იგი პროფესორი და არა ბიზნესმენი, სადაც რისკების ატანას უფრო შედეგი მოჰქონდა, ვიდრე თეორიულ ცოდნას. კონსტანტინე მიხვდა, რომ ასტროლოგიისა და ქირომანტიის ჭინკები და მამბერები მისგან საფუძვლიან პროფესიონალურ ცოდნას მოითხოვდნენ და ამ ცოდნის უქონლობის გამო გაჩერდა. იდუმალმა წინააღმდეგობამ კი გააგრძელა მისი გულის ფიცრის ხერხვა უჩინარი ხერხით, ისე რომ ნახევარი უკვე გადახერხა და მეორე ნახევარი კი მომავლისათვის დაიტოვა. კონსტანტინე ამერიკიდან, იელის უნივერსიტეტში წარმატებული საქმიანობის დამთავრების შემდგომ, უმალ დაუბრუნდა თბილისს და მაშინ გააცნობიერა, რომ ადამიანები, თანამემამულენი და თანამონათესავენი მისი პიროვნებით მთლად კმაყოფილი არ იყვნენ.

            კონსტანტინე ამერიკის წიაღში – იელის უნივერსიტეტში, საკუთარ კაბინეტში ასკეტივით გამოკეტილი, საქართველოს ჯანდაცვის ეკონომიკის მოდელზე შრომობდა მაშინ, როცა  ერთი საინტერესო სტატიის წერას შეუდგა. ეს სტატია ადამიანში ჰუმანური კაპიტალის ზრდის მეთოდებს ეხებოდა. კონსტანტინემ თითქოს აღმოაჩინა კიდევაც მეთოდი ადამიანის ჰუმანური სიმდიდრის შესაქმნელად. მან ამაზე 5 წლის წინ, ფორმულაც კი შექმნა, რომლის ძალითაც ფიქრობდა ადამიანთა გაბედნიერებას. პროფესორმა ფორმულის საფუძვლად ისეთი არაათვლადი ცვლადი მახასიათებლები გამოიყენა, როგორც მიზანდასახულობა, ვაჟკაცობა, ქალის პატიოსნება, ორივე სქესის მოქალაქის სახელმწიფოებრივი აზროვნება და განსწავლულობა. ამ მახასიათებლებმა გააკვირვა პროფესორის ამერიკელი მენტორი, ცინური წარმოშობის ბრძენი პროფესორი ჰონგ ვინგი, რომელიც კონსტანტინეს კონცეპციის გაცნობის შემდგომ აღფრთოვანებული და გაკვირვებული ამბობდა: „დაფიქრება გვმართებს, მაგრამ დიდი ოპტიმიზმი გვჭირდება, ოსომ, ოსომ მისტერ კარტველ“. ამის შემდგომ თითქმის 4 წელი გავიდა, ბრძენი ჰონგ ვანგი გადაიკარგა, კონსტანტინე საქართველოს დედაქალაქს დაუბრუნდა. ყველა დიდი იდეა თუ ცანაფიქრი გაუთავებელ ლექციებში, სუფრებში, ლხინებში, პრობლემებში დაიკარგა და კონსტანტინეს მხოლოდ საკუტარი ხალხისაგან წამოსული იდუმალი წინააღმდეგობა შემორჩა ჰონგის ერთგავრი პარადოქსი მისი არამეცნიერული მენტარული, ანუ თვისობრივად არამეცნიერული, მაგრამ სახით მეცნიერული არსებობისა.

            „ნუთუ საკუთარი ჰუმანური კაპიტალიც დავკარგე“ – ჩაილაპარაკა კონსტანტინემ უეცრად, როდესაც ძმებმა აჰმედმა და იბრაჰიმმა ულუსლასარებმა ფოლკსვაგენი დიდ თეთრ ავტობუსთან შეაჩერეს და მისი ჩანთა ავტობუსის „გადახსნილ მუცელში“ გადაიტანეს. ავტობუსის მძღოლი ჰალსტუხიანი თურქი მისალმების შემდგომ ხალისით შეუდგა ჩანთის დაბინავებას. აჰმედი და იბრაჰიმი პროფესორის დასამშვიდობებლად გადაეხვივნენ თავს თავზე დაებდნენ მას, საფეთქელს-საფეთქელზე აჭდობდნენ. დამშვიდობებისას კონსტანტინემ ჩვეული ზედმეტობა გამოიჩინა და „თქვენ ცემი ძმები ხართო“ – უთხრა თავის მასპინძლებს, რომლებიც სირცხვილისაგან გაწითლდნენ, რადგანაც მათთვის სახელგანთქმული მეცნიერის მხრიდან გამოცენილი ამგვარი სიკეთე ყოველგვარ წარმოდგენებს აღემატებოდა სიტყვიერი შემკობის მიმართ. ძმები მანქანაში ჩასხდნენ და წავიდნენ. კონსტანტინე კი შემოტრიალდადა დიდ თეთრ ავტობუსშიავიდა. „თეთრ ვეშაპს ჰგავს, რომელმაც ენოქი გადაყლაპა, ხომ არ იყო ის ვეშაპი რაღაც მცურავი აპარატი ნეტავ?“ – გაიფიქრა კონსტანტინემ და უმალ აიჭრა ავტობუსში.

            „ბათუმისაკენ თეთრი ვეშაპის მგზავრებო?“. – „ დიახ, მობრძანდით, დაბრძანდით ყავას მოგართმევთ, მე ია მქვია, თქვენ?“ – ბრძანა საკმაოდ გაცვეთილმა ქართველმა გამცილებელმა გოგონამ, რომელსაც იმერული ნაკვთები და ცისფერი, მაგრამ დაღლილი თვალები ჰქონდა. „ მადობთ, მე კოტე მქვია, აქ დავჯდები თუ შეიძლება“ – თქვა პროფესორმა და ავტობუსის ბორტგამცილებლის ცისფერმა დაღლილმა თვალებმა, მას კვლავ იდუმალი წინააღმდეგობის განცდა მოჰგვარა. ავტობუსი უეცრად გაისუსა, კეხიანმა, მოგრძო ცხვირებმა, ქართულმა, თურქულმა, სომხურმა ელემენტებმა თუ მათმა ნარევმა – პროფესორის თვალწინ გაიელვა და კონსტანტინე უმალ მიხვდა, რომ ადამიანური კაპიტალის პატარა ლაბორატორიაში მოახვედრა განგებამ. მისი ტვინი სწრაფად ამუშავდა. „აქ ომნიზეს კვლევასაც გავაკეთებდი და ეთნოგრაფიულ კონცეპციასაც დავწერდი“ – გაიფიქრა მან და ბორტგამცილებელს საწერი კალამი სთხოვა. შემდგომ უბის ჯიბიდან თავად ფილიპ კოტლერის მიერ ნაჩუქარი ბლოკნოტი ამოაძვრინა, გადაფურცლა და წერას შეუდგა. ამ დროს ავტობუსი ატარტარდა. ერთმა კეხიანმა ცხვირმა ბორტგამცილებელ იას რომ მიაშტერებოდა – „ დაია ქმარი თუ გყავს“ – იკითხა. იამ პასუხად ჭინკისა და მამბერას, ბერიკასა და ოინბაზის ყველა ილეთი გამოიყენა, უეცრად გარდაიქმნა, თვალები გაუნათდა და იმერული კილოთი ბრძანა – „უიმე დაია, სამი ქმარი მყავს. იქ, ერთი ტრაბზონში და ერთიც სამსუნში. ჰი, ჰი, ჰი ვერ მოგართვეს, რა ქმარი ქალო, ქმარი ქალს ამ დამწვარ ავტობუსზე გამოუშვებს. ყველა გაჩერებაზე, ყველა შავი, წითური ახმედი თუ ოხერი გჩქმეტს და გეხვეწება მის გარაჟში დარჩე თუნდაც ერთი წლით და თუნდაც ერთი ღამით, რაფერ გამაცინე, მაინც ვერ გაიგებ შენ მე რას ვგულისხმობ, თვითონ თუ გყავს ქმარი დაია? არ გაგიკვირდეს რომ ასე ავიბუძგე. ასეთი კითხვა როგორ მაკადრე, სჯობდა პირდაპირ შემოგელაწუნებინა და მერე ისეთს გითავაზებდი, რომ აგერ პროფესორი რომ ამოვიდა და ეხლა ბლოკნოტში, რომ იწერს რაღაცას, ისეთ თემას მივცემდით, რომ ყველაფერს დავავიწყებდით.“

            ბორტგამცილებელი გოგო ია ისე ახორხორდა, რომ მისი ქალური კდემამოსილების ბოლო ნაშთიც კი სადღაც გადაიკარგა და კონსტანტინეს თვალწინ ვნებისაგან დამთვრალი დიონისეს მიმდევარი, ლოთი უშვერსიტყვიანი, უმწიფარი, ქალ-ბიჭა, გარდამავალ სქესიანი ვაკხი, ჭინკა, შფოთისთავი თმაგაწეწილი ია ამოიწვერა. „ღიპიც ქონია, ეს თუ ქალია და მაშინ მე ვყოფილვარ მინადორა“ – გაიფიქრა პროფესორმა და ფილიპ კოტლერის სახელობის ბლოკნოტში პირველი წინადადება ჩაწერა: „ქალ-ბიჭა იასთან შეხვედრა. ნეტა ამას თუ აქვს რაიმე ადამიანური კაპიტალი? საკითხავი აი ეს არის? მაგრამ რა კითხვა დაუსვა? – უეცრად ჰამლეტად იგრძნო თავი პროფესორმა. ჰამლეტი ამ ავტობუსში თავის პარადოქსებს კიდევ ერთს შემახვედრაო – გაიფიქრა მან და ქალების იასთან სიტყვიერ კამათს მიენდო და მთელი ეთნოგრაფიული დაკვირვება ყურების დაცქვეტით შემოიფარგლა. „მე რომ მომწვდი გოგო, რა დაგიშავე? ისე გკითხე რა ქმარი თუ გყავსო, ბოდიში ჩემო დაიავ თუ რამე გაწყენინე“ – შეშინებული ამბობდა მომცრო ტანის კეხიან ცხვირიანი ქალი, რომელიც კვლავ მუშტგადაქცეული, ერთი გაშლილი ფეხით ან ხელით გარტყმისათვის მომზადებულ იას მიშტერებოდა. ია კი სულ მთლად დაიკუნთა. უცებ, დაიბატიბუტაო კუნთები, რომ იტყვიან, სწორედ ამგვარად აბურძგნული, ცხოვრებისაგან გალეშილი ბორტგამცილებელი კეხიან ცხვირიანს მიუახლოვდა და ყველა „ტყლაშანის“ მოლოდინში გაირინდა, იამაც აღარ დააყოვნა, კაბა აიწია და სამურაივით მოკლე ხტომებით მიუახლოვდა საწყალი თვალებით მომზირალ ცხვირ კეხიანს, რომელსაც ბოლოს წინ წამოწეული ნიკაპი ახლოს მიუტანა და თქვა „გოგოვ, დაბლა ჩაგათრევდი ჩემი ავტობუსი რომ იყოს, მაგრამ ამ ჩათლახისაა და გადარჩენილი ხარ, თანაც სარფს ვუახლოვდებით და ჰაიდა ეხლა შენი სულელური კითხვებით, გაიგე“ – ცხვირ კეხიანი ათრთოლებული უსმენდა იას, რომელმაც საუბრის გათავება იმით დააგვირგვინა, რომ გიტარა მოიმარჯვა და შატილის ასულო წამოიწყო.

            „ყალბი ხმით მღერის, მაგრამ სმენას არა უშავს“ – გაიფიქრა კონსტანტინემ. „თეთრი ვეშაპი“ ნელა უახლოვდებოდა საქართველო – თურქეთის საზღვარს, უეცრად ყველა დადუმდა, იაც გაჩერდა და კვლავაც მისმა ღრიალმა გამოაფხიზლა დაღლილი მგზავრები: „ჩვენი მიწაა, რას გაჩუმებულხართ, აბა ვუმღეროთ ქართულ მიწას, რაიმე, მოდით ვუმღეროთ, გაფრინდი შავო მერცხალო, გაფრინდიიიი… შავოოოო მერცხალოოოოო…“ – წამოიწყო მან ბოხი ხმით, მერე ცოტა გააფუჭა, მაგრამ შემდგომ ერთი სანდომიანი სახის ქალბატონი, რომელიც იას აჰყვა, ისეთი სწორი ტონალობით უშვებდა ჰანგებს თავისი პირიდან, რომ იას ვოკალური ჩავარდნები აღმოიფხვრა და საქართველოს საზღვარს გარეთ დარჩენილი საქართველო წუთით თითქოს მართლაც შეიცვალა, აიქოჩრა და საყოველთაო ეროვნულ ჟრუანტელში ჩაშაქრდა. „როგორც დაკვირვება მიჩვენებს ამ ეროვნულ ჟრუანტელის შემდგომ მუდამ სირცხვილის გრძნობა ეუფლებათ თანამოჟრუანტელებს. საინტერესოა აქაც თუა მსგავსი სინდრომი, მაგრამ ვის ვკითხო?“ – გაიფიქრა კონსტანტინემ და მის წინ მჯდომ 25 წლის გოგოს გამოელაპარაკა:

  • „მღეროდით არა თქვენც?“ – იკითხა კონსტანტინემ და გოგოს გვერდით მიუჯდა.
  • „პირს ვაღებდი, თქვენ?“ – იყო პასუხი.
  • „მე არ ვმღერივარ, ომნიზეს კვლევას ვახორციელებ, კოტე, აი ჩემი სავიზიტო ბარათი“.
  • „კარგით რა ბიძჩემო, კვლევა, რა კვლევაა ასეთი, იქნებ მართლა ეგრეა თუ სხვა მიზეზის“.
  • „ შეგიპყროთ ჟრუანტელმა სიმღერის დროს?“
  • „დიახ, შემიპყრო, მაგრამ სწრაფად გადამიარა“ – ეშმაკურად შეხედა რესპოდენტმა კონსტანტინეს. ალბათ მასში კარგად მოვლილი, საინტერესო მამაკაცი აღმოაჩინა.
  • „დაეგუფლათ შემდგომ სირცხვილის განცდა?“ – არ შეეპუა კონსტანტინე გოგონას.
  • „გამიშვით ჩავდივარ, აღარ მინდა კითხვები“ – შეყვირა გოგომ და სასოწრკვეთილი სახით წინ გადაჯდა და კისერზე ჩამოკიდებული სასმენები ყურში გაირჭო.

      კონსტანტინე გაშრა, უეცრად მასაც დაეუფლა სირცხვილის და იდუმალი დაძაბულობის განცდა, მაგრამ უკვე სარფს უახლოვდებითო – დასძახა მას ბორტგამცილებელმა და კონსტანტინემაც პასპორტის ძებნა დაიწყო, შემდეგ კი წერა განაგრძო. იგი გრძნობდა, რომ რაღაც სერიოზულს წააწყდა და ამის შესახებ აუცილებლად უნდა ჩაეწერა, შემდეგ კი გაეანალიზირებინა ჩანაწერი.

      „2012 წლის მისია, ვბრუნდები კონფერენციიდან სარფის საბაჟოს გავლით. ვდგავარ სადღაც მეჩეთსა და ეკლესიას შორის. მოვიწევ სამშობლოსაკენ.“ – აი ეს სიტყვები ჩაწერა მეცნიერმა. შემდგომ აყაყანებული ხალხის რიგში ჩადგა, ძლივს მიაღწია „დისთობამდე“ გაუწოდა თავისი პასპორტი თურქ მებაჟეს, იმანაც რაღაც თურქულად უთხრა და კონსტანტინემ მეჩეთს კვლავაც გახედა. შემდგომ შემოტრიალდა და ეკლესიას უწყო ყურება. მეჩეთი თითქოს გალაღებული ჩანდა, ხოლო ეკლესია – ასკეტური და ჩაფიქრებული.

      „ახალგაზრდა ისლამი, ჯერ კიდევ გავრცობის, გაფართოების ძალას ფლობს, აქ სარფში იგრძნობა ორი მდინარის დაპირისპირება, მრავლისმნახველი ქრისტიანობა დაფიქრებით შეჰყურებს ისლამს, რომელიც ახალ ტალღას ამზადებს ამ დაფიქრებული ასკეტი გოლიათის წინააღმდეგ, მე კი სად ვარ?“ – ეს ჩაწერა კონსტანტინემ და მართლაც დაფიქრდა თუ სად გახლდათ იგი თვითონ…

      ამჯერად იგი იყო მეჩეთის მიწაზე და მიდიოდა ტაძრისაკენ, ნაბიჯებს დგამდა ლაღად, შემდეგ უფრო მორიდებით, თავმოდრეკილი უახლოვდებოდა სამშობლოს მიწას, თუმცა თურქეთის მხარესაც სამშობლო მიწაზე არ იდგა, იქაც საქართველო არ ეგულებოდა? დიახ. მაგრამ. ოჰ, ეს მაგრამ. ამ „მაგრამ“-ის აღსაწერად მრავალი ფილმი გადაიღება, წიგნი და სტატია დაიწერება, მაგრამ, აქაც „მაგრამ“ – „წერე და იკითხე“.

      კონსტანტინემ იგრძნო, რომ იგი დიდ ბრძოლებში დამარცხებული და შევიწროებული, გაფანტული და კავკასიის ქედზე, ისე ვით კედელზე მიჩეხილი სამშობლოს უახლოვდებოდა, „მაგრამ“… კვლავაც მაგრამ არ ასვენებდა პროფესორს, რომლის მოცანცარე ჰალსტუხი რაღაც უაზრო მელოდიას მღეროდა და იკლაკნებოდა…

      „თუ შეიძლება ტაქსი მინდა ბათუმში კონფერენციას უნდა ჩავუსწრო, გამოსვლა მაქვს ერთ საათში“ – მიმართავდა კონსტანტინე იქვე მდგომ მძღოლებს, რომლებიც პროფესორს არარეალურად გაზრდილ ფასებს სთავაზობდნენ ბათუმში წასაყვანად, მაგრამ ამ უკანასკნელმაც ბოლოს ხელი ჩაიქნია და ტაქსიც პროფესორით ბათუმისაკენ დაიძრა.

  • „მოდიან თურქები, ერთმანეთს პატიჟებენ, უყვებიან, მე ხომ ცოტა თურქული მესმის, ვხვდები რასაც ამბობენ, აჭარა ჩვენი იყოო – ამბობენ კაცო, მე მაგათი…და გაოგნებული ვარ, ერთხელ ჩავეჭერი საუბარში, რას ამბობ თქო ვუთხარი. გააჩერეს მანქანა, ჩავიდნენ და სხვა მანქანაში გადაჯდნენ“ – ამბობდა აღელვებული მძღოლი და კონსტანტინეს აკვირდებოდა, ესეც თურქი ხომ არ არისო.
  • „რთული მდგომარეობაა“. – ჩაილაპარაკა კონსტანტინემ და დადუმდა.
  • „რუსები ამბობდნენ, ხომ გახსოვთ „სტრაშნი კაკ ტუროკიო“ – არ ცხრებოდა მძღოლი.

            კონსტანტინე კი ფიქრობდა – „რუსები 90-იან წლებში მოვიძულეთ ქართველებმა, არა ქართველებმა კი არა უგუნურმა დისიდენტმა ლიდერებმა, რუსები გინებაზე ააგეს თავიანთი პოლიტიკური პლატფორმა, თავად სააკაშვილმაც 2001 და 2002 წლებში ხომ იგივე გაიმეორა. შემდეგ 2005-2007-ში იმდენი აგინა ჩრდილოეთელი მეზობელი რომ…აღარ მინდა ამაზე, აღარ ვიფიქრებ“. ტვინი დაადუმა კონსტანტინემ, მაგრამ პროფესორის კვიმატმა ტვინმა, უხმოდ განაგრძო ფიქრი იმაზე, თუ რა უნდა ექნა ქართველ ხალხს, თუ ეხლა თურქეთის კარიც ჩაირაზებოდა პოლიტიკის გასაღებით.

            „ქარდუნიას მეფეები ჩვენი თანამოძმეები იყვნენ, ისინი ერაყში იჯდნენ და იქიდან მართავდნენ“ – ყელმოღერებით ყვება ქალბატონი ნათელა საკონფერენციო დარბაზში თავისი თემის თითქოსდა ყველაზე დიდ მიგნებას. „რა ქარდუნია, რა ერაყი?“ – გაოფლილი ფიქრობს კონფერენციაზე ახლად შეჭრილი კონსტანტინე და ცდილობს თემას ყური მიუგდოს.

            „ მე მოვითხოვ GE გადაკეთდეს QA-დ საქართველოს ინტერნაციონალურ კონტექსტში წარმოსაჩენად“ – ბრძანებს მომხსენებელი ნათელა და ყველაფერი გასაგებია. მისი თემა იმთავითვე არარეალურია და მისტიურ-სულელურია. აი ეხლა თურქი პროფესორი გამოვა – ისმაილი, ნახეთ როგორ წააგავს ტანმორჩილი ისმაილი დიდ რევოლუციონერს, ახალგაზრდა თურქების ლიდერს – „ენვერ ფაშას“. ისმაილ ოსოის უბრწყინავს სათვალე, იგი სწრაფი ნაბიჯით აიჭრება ტრიბუნაზე და თავის ნაშრომს ინგლისურად ჩამოარაკრაკებს. ბათუმის უნივერსიტეტი, როგორც დასაკლავად განწირული მსხვერპლი, ისე უსმენს ისმაილ ოჯამს, რომლის თემა მეტად საინტერესოა და მთელ მსოფლიოში ამ რელიგიის ბატონობის ფინანსურ მხარეს ეხება – ისლამური ბანკინგი ანუ საბანკო საქმე ისლამური კანონებით გახლავთ ისმაილისა და მსოფლიოს თავსატეხელა. ისმაილი კონსტანტინეს გაჰყურებს, რადგანაც შარშან სწორედ კონსტანტინემ პირველმა შეუტია ისლამური ბანკინგის იდეას. უცნაურია ეხლა კონსტანტინე დუმს და ისმაილს თვალს არ აცილებს. „მაგრა გადავიღალე გზაში, ამ ისმაილს ეხლავე შევუტევ და ისეთ კითხვებს დაუსმევ, რომ მაგრა მოჯდება, მაგრამ, ოჰ ეს „მაგრამ“ არ მასვენებს, მაგრამ ეს თურქები ზურგიდან, რომ მათვალიერებენ, მომავალ წელს მოინდომებენ ჩემს დადუმებას კონფერენციაზე, ვიღაც ნორჩს მოიწვევენ, რომელიც უცოდინარობის ან კომფორმიზმის გამო ტაშის კვრით გააცილებს სახლში ისმაილებს და სხვა ფაშებსა თუ ბეიებს“.

            „ბატონო კონსტანტინე, თქვენ არ გაქვთ შეკითხვა? წინა შეხვედრაზე სწორედ თქვენ აქტიურობდით“. – ისმაილის გამარჯვებული მზერა მისი სათვალის ათინათსაც გადაედო და სხივი სწორედ კონსტანტინეს მიმართულებით გასტყორცნა.

            „დიახ, მე ცოტა არ იყოს დავიღალე, გუშინს მერე მოვფრინავ ბათუმისაკენ. მაგრამ კითხვა, როგორ არ მაქვს ისმაილ ბეი“ – დაბნეულად დაიწყო კონსტანტინემ, ინგლისურის აქცენტი სულმთლად ამერიკული რომ ჰქონდა და იელის უნივერსიტეტში ერთწლიანი სტაჟირების შემდგომ თავი რომ მოქონდა, ჟღერადი ამერიკანისტული გამოთქმებით.

            ისმაილი, პანტურქის ფარული ძრწოლით ელოდა კონსტანტინეს შუბივით კითხვის ძგერებას. „ბატონო ოსოი, ისლამური ბანკინგი კრედიტზე პროცენტს არ ითხოვსო, აი უკვე მერამდენე წელია ამბობთ თქვენ და ეხლაც აცხადებთ, მაგრამ ბატონო ისმაილ, წარმოიდგინეთ ამგვარი ისლამური ბანკი კუნძულზე, სადაც ვთქვათ 1000 საწარმოა. 2 წელიწადში ისლამური ბანკი თითქმის ყველა საწარმოს მეწილე გახდება, ხოლო 10 წელიწადში, კუნძული ისლამურ მონოპოლიას დაექვემდებარება! ასე არ არის?“ – იკითხა კონსტანტინემ ყელმოღერებით და ოსოის სათვალიდან არეკლილი სხივი თვალში მოხვდა. „რა მაგრა მიმიზნებს პროფესორი ოსოი?“ – გაიფიქრა მან და პასუხის მოლოდინში დაჯდა.

            ისმაილ ოსოი შეშფოთებული არ ჩანდა, იგი უბრალოდ კონსტანტინეს აკვირდებოდა, უღიმოდა და პასუხის მიმართულებას აყალიბებდა.

            „აი ბოლშევიკი, იდეოლოგიის მოყვარული ბანკირი. ეს ბოლშევიკზე უარესი მონაა“. – გაიფიქრა კონსტანტინემ და თვალნი მილულა. ოსოის სტანდარტულ პასუხს არც კი უსმენდა. იგი შეშფოთებული იყო. კონფერენციის დახურვისას ქართველებმა სამსხვერპლო ცეკვები შეასრულეს. მრავალი ქვეყნის მოქალაქეები აღფრთოვანებული უყურებდნენ მოგოგმანე მოცეკვავეებს და შემდეგ მათ სურათებს უღებდნენ. დარბაზში მხოლოდ ოსოი ისმაილი არ დაუნახავს კონსტანტინეს. ენვერ ფაშას იდეური მემკვიდრე სწრაფად გამგზავრებულიყო. მოუცლელობა მოუმიზეზებია მას და იყო კიდევაც მოუცლელი ეს კაცი, იგი ხომ ვეებერთელა ისლამური საზოგადოების საფინანსო იდეის  პრომოციაში ათენებდა და აღამებდა.

            „ეჰ, ჩემო პატარა სამშობლოვ, მურვან ყრუს, იდიოტი გრაფი კანკრინის, ლენინისა დახრუშჩოვის შემდეგ, მოგიწევს ისლამური ეკონომიკის, ფინანსების და განსაკუთრებით მათი „ბანკინგის“ გადატანა“. – ფიქრობდა კონსტანტინე, რომელიც კონფერენციის დამთავრებისთანავე ფეხით მიუყვებოდა ერას ქუჩას ნათესავების სახლამდე.

            „გაუმარჯოს უძველეს ციხისჯვარელებს, გაუმარჯოს ბიძაჩემს და ბიძაშვილებს, თქვენი კონსტანტინ მოვედი“. – ამბობდა დაღლილი პროფესორი და სისხლისმიერ ახლობლებს ლოყებზე ქართულად კოცნიდა. იჯდნენ ციხისჯვარელები თავიანთ გამოფხეკილ სახლში, გამოფხეკილი ჯიბეებით და ამაყად შეჰყურებდნენ თავიანთ ბიძაშვილს – ნათურქალიაო ფიქრობდნენ, კონსტანტინე ციხისჯვარელზე!

            „საიდან ჩამოხვედი კოსტ?“ – იკითხა თვალმშვენიერმა ბიძამ ზურიკომ.

            „სტამბოლში ვიყავი კონფერენციაზე, შემდგომ სწრაფად გამოვწიე ბათუმისაკენ, ტრაბზონში ჩამოვფრინდი და თურქები, რომ არა ბათუმში ვერ ჩამოვასწრებდი დღეისათვის“.

            „რატომ გეჩქარებოდა?“ – გაიცინა მშვიდმა ბიზამ და ღვინო „სტალინის“ ჭიქაში ჩამოასხა.

            „აქაც კონფერენციაზე მოვიჩქაროდი, გამოსვლა მქონდა. უნდა ჩამომესწრო და ჩემი —— პოზიციები დამეცვა“. ჭიქას-ჭიქაზე უჭახუნებდა ბიძაშვილებს კონსტანტინე და ერთი სული ქონდა დასაძინებლად განმარტოებულიყო.

            „რა ხდება ოსმალეთს?“ – იკითხა უფროსმა ციხისჯვარელმა.

            „ეჰ ბიძაჩემო, ოსმალეთს რა უჭირს, კარგად არიან. დღეს ჩვენი მეგობრები არიან მაგენი“. – გურულად მოაგროვა სათქმელი და მიართვა ბიძას.

            „რას ამბობ, კოსტა – არ არის და ვერ იქნება თურქი – ოსმალი ჩვენი მეგობარი, ეს რა მითხარი?“ – თვალები სიბრაზისაგან აენთო უფროს ციხისჯვარელს.

            „ადამიანის ბედნიერება ერთის მხრივ მარტივი ჭეშმარიტებაა: სიყვარული, შთამომავლობა, საკვებით უხვი სივრცე მათთვის და შენთვის. ამ საქმეში თურქები წინ არიან, ბედნიერი ხალხია. მრავლდებიან და მიდის ქვეყანა წინ“. – თქვა დაღლილმა კონსტანტინემ.

            „ჰო, მაგრამ ნახევარი საქართველო, რომ წაუღიათ და ეხლა აქეთაც გვიტევენ. ექნებათ სარჩო-საბადებელი, აბა რა“. – თქვა ერთ-ერთმა ციხისჯვარელმა და პროფესორმა იგრძნო რომ მთავარი იყო მშვიდობა ამ სანაპიროზე.

            „მშვიდობა ეწოდება უხმაურო კონფლიქტების დიდ სიმრავლეს, სადაც ერთ-ერთი იმარჯვებს ბუნებრივ კონკურენციაში, ხოლო მეორე ემზადება, ფიქრობს, ეძებს კონკურენციის სტრატეგიულ ფორმებს, რომლითაც წაგებულს უკან მოგება აქვს გადაწყვეტილი“. – გაიფიქრა მან და თქვა: „საყვარელო ბიძა და ბიცოლა, ნუ მაკამათებთ ეხლა პოლიტიკაზე და განსაკუთრებით ეკონომიკაზე, გთხოვთ დამაძინეთ. ხვალ არც საუზმეზე შეწუხდეთ, რადგანაც 7 საათზე უხმაუროდ გავიპარები“.

            „დარჩი ბიჭო, კაი ღვინო გვექნება ხვალ, აცანური“. -ჩაიცინეს ციხისჯვარელებმა.

            „ღვინოს, რომ სვამდნენ ქართველი პოლიტიკოსები პარიზში, იმიტომაც დავაგვიანეთ ერთა ლიგაში შესვლა, არ მინდა ლხინი, მამუშავეთ ხალხო – თორემ თუ მაშინ მე-11 არმიამ დაგიპყროთ, ეხლა ისლამური ბანკი მოგიღებთ ბოლოს“. – თქვა კონსტანტინემ და საწოლისაკენ რამოდენიმე ნაბიჯი გადადგა.

            „მაგი რაა?“ – იკითხა ბიძამ.

            „ახალი მარქსიზმი“. – თქვა კონსტანტინე ციხისჯვარელმა და ლოგინზე გაიშოტა.

            იმ დროს როცა ციხისჯვარელებს ეძინათ და იქნებ უკან დაბრუნებული ციხისჯვარი ესიზმრებოდათ ოსმალო ოსოი, ენვერ ფაშას მსგავსი სათვალითა და ულვაშით შემკული, სარაევოს კონფერენციაზე ტრიბუნაზე იდგა და თავის საყვარელ თემას თურქულად კითხულობდა.

კახაბერ ჯაყელი

2017 წწ

 

დავიწყე სტამბოლში 2012, მერე ტრაბზონში, ავტობუსში, შემდეგ დავამთავრე თბილისში, 2016 წლის ივნისში. დაიწერა მეჰმეტ ჰატიფის უნივერსიტეტის ლოგოთი შემცველი ავტოკალამით, რომელიც საწერად ვარგოდა მისი გამოყენებიდან 4 წლის შემდეგაც, 2016 წელს, როცა ის მე ჩემს კოსტუმის გულის ჯიბეში „ნაფტალინის“ ნაცვლად აღმოვაჩინე.

            ამგვარი ავტოკალამი ჯერ არ მქონია.

ილია ჭავჭავაძე პეტერბურგში

ჭავჭავაძე ილია “ცხოვრება და კანონი”

  რაც უნდა მდიდარი ქვეყანა უნდა იყოს ბუნებით, თუ იქ ჩემი და შენი, ესე იგი კაცთა უფლება და მოვალეობა, ძნელად გასარჩევია და არ არის საყოველთაოდ განსაზღვრული ცხადად და უცილოდ, იქ ხალხის წარმატება და კეთილდღეობა, თუ ყოველდღე უკან არ იწევს, შეფერხებული ხომ არის და არის. თუ იმისთანა კაცი, როგორც ბისმარკი, რომელიც თავისუფლების დიდი მომხრე მაინდამაინც არ არის, ისე იღწვოდა თვითმმართველობისათვის, მერე იმ ქვეყნების შესახებ, რომელთაც გერმანიის მორჩილება არამც თუ უნდოდათ, არამედ ეთაკილებოდათ, თუ ამისთანა რკინის გულისა და მარჯვენის კაცი, როგორც ბისმარკი, სხვა გზით ვერ ახერხებდა ურჩის ხალხის გულის მოგებას. თუ არ თვითმართველობის მინიჭებითა.სხვას რაღა ეთქმის… ბუნებამ, რაც უნდა სიმდიდრით მორთოს რომელიმე მხარე, ანუ ქვეყანა, რაც უნდა მრთელი ჰავა მისცეს ადამიანს საცხოვრებლად და ნაყოფიერი მიწა საზრდოებისათვის, მაინცდამაინც ხალხთა კეთილდღეობას სხვა მხრითაც ხელის შეწყობა სდომებია. კაცს მაგოდენად ვერა შველის თურმე ვერც სიკეთე ჰაერისა, ვერც სიმსუქნე მიწისა, ვერც შეძლება ყოველგვარის წარმოებისა, თუკი კაცთა შორის კეთილად დადგენილი და ცხადად განსაზღვრული არ არის ურთიერთშორისი უფლება და მოვალეობა.

კაცთა კმაყოფილებისათვის, ხალხთა კეთილდღეობისათვის, ეს უკანასკნელი უფრო აუცილებლად საჭიროა, ვიდრე სხვა რამე ქვეყნიერობაზედ. მთიულსა შოტლანდიისას გარს ახვევია გულდახურული, ღარიბი ბუნება. იგი დიდის შრომითა და ღვაწლით ართმევს ბუნებას იმ თითო ლუკმა პურს, რომელსაც აწვდის თვის ჯალაბს საზრდოებისათვის. იგი თავგადადებით, თავგამომეტებით დღედაღამ ებრძვის ბუნებას და ყოველი ესრეთ მოპოებული ლუკმაპური ძლევამოსილებაა მისის მხნეობისა, რომისმოყვარეობისა. თუმცა ესრეთ აღამებს იგი დღეს და ათენებს ღამეს, მაგრამ იგი უფრო ბედნიერია და კმაყოფილი, ვიდრე სპარსელი, რომლისთვისაც ბედს შემოუფარგლავს უკეთესი ქვეყანა კაცთა საცხოვრებლად და საზრდოებისათვის. ერთი არის თავმომწონე, გამბედავი, თავისუფალი, მედგარი და გულდაგული კაცი, მეორე არის გულჩათუთქვილი, ილაჯგაწყვეტილი, ფრთხალი და გათელილი. ერთი  იმედით აღსავსე სულ წინ იყურება და ყოველი მისი ფეხის წინ წადგმა ძლევამოსილობაა ხვალისათვის, მეორე  სასოწარკვეთილია, შიშით სულ უკან იყურება და გუშინდელს, მშვიდობით გატარებულს დღეს ატრულობს და არა სწამს ხვალე.

ერთი  სულით თუ ხორცით ყოველდღე წარმატებაშია, თუმცა ღარიბი ბუნება ახვევია, მეორე  სულითაც და ხორცითაც დალევაშია, თუმცა მის გარე ბუნება უხვია და მდიდარი. რა არის ამისი მიზეზი? ის არის, რომ ბედნიერმა შოტლანდიელმა იცის «ჩემი აქ თავდებაო და სხვისა აქ იწყებაო», უბედურს სპარსელს კი არც თავისი გაეგება და არც სხვისა. რაც სხვისაა,  ჩემი მოვალეობაა, რაც ჩემია,  ეგ ჩემი უფლებაა. უფლება და მოვალეობა, რომელნიც არიან პირველნი და უკანასკნელნი საგანნი ურთიერთშორის განწყობილებისა, აიდგინება და განისაზღვრება მხოლოდ ხალხის კანონთმდებლობის ძალითა და ნიჭითა. ამ მხრით, რასაკვირველია, საბუთი აქვსთ მათ, ვინც ამბობენ, რომ მომქმედთა კანონთა უვარგისობა, თუ სიკეთე, თითონ ხალხის ბრალიაო, იმიტომ რომ თავი და ბოლო კანონებისა თვით ხალხიაო. რამოდენად მისაღებია ეს საბუთი, ჩვენ მაგის გამოძიებას არ შევუდგებით; ჩვენ მარტო ის გვინდოდა გვეთქვა, რომ რაც უნდა მდიდარი ქვეყანა იყოს ბუნებით, თუ იქ ჩემი და შენი, ესე იგი კაცთა უფლება და მოვალეობა, ძნელად გასარჩევია და არ არის საყოველთაოდ განსაზღვრული ცხადად და უცილოდ, იქ ხალხის წარმატება და კეთილდღეობა, თუ ყოველდღე უკან არ იწევს, შეფერხებული ხომ არის და არის. ამისი მაგალითი თვით ჩვენი ქვეყანაა.

ერთი მითხარით, რა არ მოუცია ღმერთს ჩვენის ბედნიერებისათვის? ყოველისფერი უხვად გვაქვს, მხოლოდ არა გვაქვს ურთიერთშორისი განწყობილება… ქვეყნიერობაზედ მართველობას ორგვარი წყობა და აგებულება ჰქონია და აქვს. თუ სადმე რაიმე ცვლილება არის, მაინც არ შეიძლება, რომ მმართველობა ან ერთისაკენ არ იყოს მიდრეკილი, ან მეორისაკენ. ერთგვარი მმართველობა იგია, საცა სახელმწიფო საჭიროების საქმესაც თვით მთავრობა განაგებს და საზოგადოებისასაც, ყველგან და ყოველს ნაწილში. ამ შემთხვევაში მთავრობა ყოველგვარის საქმის დამწყები და მოთავეა, ყოველგვარის საქმის მწარმოებელია,  ყოველის მზრუნველი და გამგეა, ასე რომ ყოველივე მისგან წარმოსდგება და ყოველივე მასვე ერთვის. ამგვარად გამგეობისათვის მას თავისი საკუთარნი მოხელე-კაცნი ჰყვანან, რომელთაც თვით ირჩევს, თვით ნიშნავს, თვით გადააყენებს და რომელნიც მხოლოდ მის წინაშე არის პასუხისმგებელნი. ამგვარს მმართველობას ცენტრალიზაციას ეძახიან.

მეორე-გვარი მმართველობა იგია, საცა მთავრობას ხელთ უპყრია მარტო მთელის სახელმწიფოის საჭიროების საქმენი და ყოველივე სხვა კი საზოგადოებას გაუსაკუთრებია, მერე ასე, რომ ყოველს ნაწილს თვისნი ადგილობრივი საქმენი აქვს ხელშეუვალად მინდობილნი. ეს საზოგადოების საჭიროების საქმენი, ადგილობრივად განაწილებულნი, განიგებიან უსათუოდ ადგილობრივთა მოხელეთა შემწეობით, რომელთაც ირჩევს თვით ადგილობრივთა მცხოვრებთა საზოგადოება და რომელნიც ამავე საზოგადოების წინაშე პასუხისმგებელნი არიან. ამგვარს გამგეობას თვითმმართველობას უწოდებენ, რადგანაც ამ შემთხვევაში თვითოეული ნაწილი ერთისა და იგივე სახელმწიფოისა თავის საკუთარს საქმეს თვით ჰპატრონობს, თვით უვლის და თვით ჰმართავს. ერთის სიტყვით, ამგვარის მმართველობის დედა-აზრი იგია, რომ ადგილობრივნი საქმენი თვით ადგილობრივთა მცხოვრებთაგანგანიგებოდეს. ამგვარი მმართველობა მეტად ხელს უმართავს ქვეყნის კეთილდღეობასა: ხალხს აფხიზლებს, ხალხს ჭკუასა და გონებას უხსნის, რადგანაც საზოგადო მზრუნველობისათვის ხალისს უღვიძებს და საზოგადო საქმისათვის სწურთნის და ავარჯიშებს. ამგვარი მმართველობა ისეთის თვისებისაა, რომ, საცა კი სურს ადამიანს, ყველგან და ყოველს ხალხში იხეირებს და ჩვეულებრივს ნაყოფს მოიტანს. იქ, საცა მაგას გზა და ადგილი ჰქონია, ყველგან ცხოვრება ადამიანისა აუყვავებია და მთავრობისათვისაც მძიმე ტვირთი ქვეყნის გამგეობისა შეუმსუბუქებია, აუხსნია.

 ერთი მწერალი ამბობს: «ისტორია ამტკიცებს, რომ ვითმმართველობა უკეთესი წამალია ხალხის ყოველგვარის საჭიროებისა. საცაუნდა დარგათ, იგი ყველგან ხეირობს: ინგლისშიაც, საცა დიდკაცობაა ყოველის წყობის საფუძველი, ამერიკაშიაც, საცა განუსაზღვრელი თანასწორობაა მიღებული სახელმწიფოს ქვაკუთხედადა.

ერთნაირის სიკეთით და მადლით მოქმედებს და თავსდება იქაც, საცა იმისთანა პატარა ქვეყანაა, როგორც შვეიცარია (739 ოთხკუთხი მილია) და იქაცა, საცა იმისთანა უზარმაზარი უდაბნო მინდვრებია, როგორც ჩრდილო-ამერიკაში. იქაც კეთილადგანწყობილი და შეთვისებულია, საცა იმისთანა სახელოვანი განათლებაა, როგორც ლონდონში და იქაცა, საცა იმისთანა გაუნათლებელი ხალხია, როგორც კანადაში, ავსტრალიაში და სხვა ინგლისის კოლონიებში». თუმცა ესეა, მაგრამ მაგ თვითმმართველობას ქვეყანაზედ ბევრი მტერი ჰყავს; ბევრს უფრთხობს ტყუილუბრალოდ ძილსა და მოსვენებასა. ამბობენ, რომ საშიშარიაო  საზოგადოებას ეგ უფლება მიენიჭოს: აურზაურს მოჰყვება, თავს გაიზვიადებს და მორჩილებიდამ გამოვაო. როცა პრუსიამ წაართვა საფრანგეთს ელზასი და ლოტარინგია და პარლამენტში ჩამოვარდა საუბარი მასზედ, თუ რაგვარი მმართველობა მივცეთო ამ ახლად დაჭერილს ქვეყნებს, ბისმარკმა აი, რა სთქვა: «ჩვენი საქმე ელზასსა და ლოტარინგიაში თვითმმართველობის განძლიერება უნდა იყოსო.

ადგილობრივნი საზოგადოების კრებანი უნდა დავაწყოთო ადგილობრივის მმართველობისთვისაო. ამ კრებათაგან უფრო უკეთ გვეცოდინება იმ ქვეყნების საჭიროება, ვიდრე პრუსიის მოხელეთაგანა. ადგილობრივთა მცხოვრებთაგან ამორჩეულნი და დაყენებულნი მოხელენი ჩვენთვის არავითარს შიშს არ მოასწავებენ. ჩვენგან დანიშნული მოხელე მათთვის უცხო კაცი იქნება და ერთი ურიგო რამ ქცევა უცხო კაცისა უკმაყოფილებას ჩამოაგდებს და ეგ მთავრობის განზრახვასა და სურვილს არ ეთანხმება. მე უფრო ისა მგონია, რომ მათგან ამორჩეულნი მოხელენი უფრო ცოტას გვავნებენ, ვიდრე ჩვენივე პრუსიის მოხელენი». თუ იმისთანა კაცი, როგორც ბისმარკი, რომელიც თავისუფლების დიდი მომხრე მაინდამაინც არ არის, ისე იღვწოდა თვითმმართველობისათვის, მერე იმ ქვეყნების შესახებ, რომელთაც გერმანიის მორჩილება არამც თუ უნდოდათ, არამედ ეთაკილებოდათ, თუ ამისთანა რკინის გულისა და მარჯვენის კაცი, როგორც ისმარკი, სხვა გზით ვერ ახერხებდა ურჩის ხალხის გულის მოგებას, თუ არ თვითმმართველობის მინიჭებითა, სხვას რაღა ეთქმის… ყოველი სახელმწიფო, თუნდ გვარტომობით ერთისა და იგივე ხალხით იყოს შემდგარი, მაინც, ადგილობრივის სხვადასხვაობისა გამო, ბევრს სხვადასხვა თვისების მხარესა და მხარეს წარმოგვიდგენს.

ყოველს მხარეს, ყოველს ნაწილს ერთისა და იგივე სახელმწიფოსას, თავისი საკუთარი ჭირი და ლხინი აქვს, თავისი საკუთარი გაჭირვება ადგია, თავისი საკუთარი მზრუნველობა და ფიქრი უმძიმებს გულსა, თავისი საკუთარი ნეტარება აფხიზლებს და იბირებს. უმაღლესის მთავრობის პირდაპირი დანიშნულება იგია, რომ ყოველს ქვეშევრდომს მისი სატკივარი გაუგოს, მისი წამალი დასდოს, ყოველს სიკეთისა და კეთილდღეობის გზა გაუხსნას. ამისათვის საჭიროა უმაღლესმა მთავრობამ უტყუარად, ირუთვნელად, ზედმიწევნით იცოდეს ყოველის კუთხის ნამდვილი ვითარება, მისი ავკარგიანობა, რომ საცა შესაძლოა შველა, უშველოს, შემწეობა მიაწვდინოს. ცხადია, რომ უმაღლესს მთავრობას თითონ, სხვის დაუხმარებლად, ვერ შეუძლიან ვერც თვალი მიაწვდინოს დასანახავად ყველგან, ვერც ყური სასმენლად და ვერც ხელი საშველადა. ცხადია, რომ მან უნდა იყოლიოს ამისათვის ანუ საკუთარი მოხელენი, ყოველგან მოფანტულნი და მორიგებულნი, ანუ ეგ მოხელეობა თვით ადგილობრივ მცხოვრებთა უნდა ჩააბაროს, მიანდოს. პირველმა საშუალებამ თავი ვერსად ვერ გაიმართლა, იმიტომ რომ სხვის ხელით საქმის გაკეთება არსად და არასფერში არც თავს მოსულა და არც მოვა. სხვას, ტყუილია, ჩემთვის ისე გული არ შესტკივა, როგორც მე თითონ; სხვა ჩემს ავკარგიანობას ჩემსავით ვერ შეტყობს, ჩემს ტკივილს ჩემსავით ვერ მოუვლის, ჩემს ჩივილს ჩემსავით ვერ იტყვის; რაც მე ვიცი ჩემი, სხვას თავის-დღეში არ ეცოდინება.

ეს ყველგან ესე სცნეს და ამიტომაც ეგ საშუალება თითქმის ყველგან დაწუნებულ იქმნა და უარყოფილი. სულ სხვა არის, როცა უმაღლეს მთავრობას თვის მეთვალყურედ, მოხელედ და ადგილობრივთა საქმეთა გამგედ თვით ადგილობრივი მცხოვრებნი ჰყვანან. მათ უკეთ იციან თავისი ვითარება, უკეთ იციან თავისი საჭიროება, უკეთ იციან თვისის თავის მოვლა, თვისთა საქმეთა პატრონობა. ამ შემთხვევაში, ერთის მხრით, ყოველის კუთხის ჭეშმარიტი საჭიროება, უტყუარი ტკივილი, გულწრფელი და მართალი წადილი მთავრობამდე მიღწეულია, მეორეს მხრით  უმაღლესის მთავრობის საერთო მზრუნველობა ერთნაირის გულისტკივილით, ერთნაირის მადლით ყოველს კუთხემდე მიწვდენილია, მორიგებული და მოფენილი. აქედამ ცხადია, სად უნდა დაიდვას საზღვარი უმაღლესის მთავრობისა და თვითმმართველობის შუა. უმაღლესი მთავრობა, რა სახისაც უნდა იყოს, საყოველთაო საქმეთა მზრუნველი და მოღვაწეა, ესე იგი იმა საქმეთა, რომელნიც არამც თუ ყოველს ნაწილს, არამედ ყოველს ქვეშევრდომს ერთნაირად და ერთგვარად შეეხება და რომელნიც საერთო, საყოველთაო კეთილდღეობისათვის ცნობილია. მაგგვარნი საქმენი ეკუთვნიან საყოველთაო კანონმდებლობის წარმოებასა, საყოველთაო ფინანსთა (შემოსავალ-გასავალის) მოძრაობასა და საყოველთაო მხედრობის განწყობილებასა.

ესე ყოველი ხელშეუვალი კუთვნილებაა უმაღლესის მთავრობისა, და თვითმმართველობას, როგორც კერძო სამმართველოს, ამ საქმეებში ხმა არა აქვს: იგი ემორჩილება ყოველს მას, რაც უმაღლესის მთავრობისაგან განგებულია, დაწყობილი და განწესებული. თვითმმართველობა ხელქვეითია ამ შემთხვევაში უმაღლესის მთავრობისა და საერთო კანონის ადგილობრივი მცველია და აღმასრულებელი. რაც სახელმწიფოს საერთოს ვითარებას არ შეადგენს, იგი თვითმმართველობის უცილო კუთვნილებაა. თვითმმართველობა თავის ადგილას ყოველის შინაურის საქმის გამგებელია და მეოხე; ყოველივე საერთო სახელმწიფო ხარჯის და სამსახურის ადგილობრივთა მცხოვრებთა შორის განმაწილებელია, ადგილობრივის საზოგადოების რიგისა და წესის დამწყობია, მისის ზნეობის, პატივის, ქონების, განათლების და ერთობ კეთილდღეობის მზრუნველია. ყოველივე ამის მომქმედია იმოდენად, რამოდენადაც ყოველივე ეს მის სამმართველოს წრეში მცხოვრებთა განკერძოებით შეეხება და არ ეწინააღმდეგება საერთო სახელმწიფო კანონსა და განკარგულებასა. აქედამ სჩანს, რომ თვითმმართველობა ერთის მხრით ადგილობრივ საქმეთა დამწყობია და გამრიგებელი, მეორეს მხრით უმაღლესის მთავრობის ხელისუფალი ორღანოა.ამ სახით, იგი ერთსა და იმავე დროს ადგილობრივის საზოგადოების ორღანოც არის უმაღლესის მთავრობის წინაშე, და უმაღლესის მთავრობის ორღანოცა წინაშე ადგილობრივის საზოგადოებისა.

ცხადია, რომ როგორიც უნდა იყოს უმაღლესი მთავრობა  თვითმპყრობელობითი, მონარქიული წარმომადგენლობითი, თუ რესპუბლიკის სახისა,  ერთშიაც, მეორეშიაც და მესამეშიაც თვითმმართველობა მშვიდობიანად მოეწყობა, საზოგადო წყობილებას არამც თუ ხელს შეუშლის, არამედ ხელს მოუმართავს, რადგანაც თვით ადგილობრივის საზოგადოების მოჭირნახულეა და ამასთანავე უმაღლესის მთავრობის უკეთესი თვალი და ხელია, ყოველ კუთხემდე მიწვდენილი.

 თვითმმართველობამ რომ თავისი ჩვეულებრივი ნაყოფი მოიტანოს და თავის თავს არ უმტყუნოს, მისდა შესაფერად უნდა იყოს მოწყობილი და დარგული. ამ მოწყობაში არც ერთი მისი არსებითი კუთვნილება დავიწყებული არ უნდა იქმნას, არც ერთი ძირეული აზრი არ უნდა დაირღვეს. თუ ეს სიფრთხილე არ იხმარა ადამიანმა, თვითმმართველობა უფრო უქმი სიტყვა იქნება, უფრო სახელი იქნება, ვიდრე სახრავი.

 

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები