Posted by: burusi | 28/12/2010

ლუდვიგ ფონ მიზესი

ლუდვიგ ფონ მიზესი - Ludwig von Mises

ლუდვიგ ფონ მიზესი – Ludwig von Mises (1881-1973)

ლუდვიგ ფონ მიზესი – ბიოგრაფია

ლუდვიგ ჰენრიხ ელდერ ფონ მიზესი – ავსტრიელი ეკონომისტი, ეკონომიკის ავსტრიული სკოლის ერთ-ერთი ფუძემდებელი და მისი თვალსაჩინო წარმომადგენელი, თანამედროვე ლიბერტარიანული მოძრაობის ინტელექტუალური მამამთავარი.

ლუდვიგ ფონ მიზესი დაიბადა გალიციის ქალაქ ლემბერგში (ავსტრია-უნგრეთის იმპერია, თანამედროვე ლვოვი) 1881 წლის 29 სექტემბერს, შეძლებული ებრაელის ოჯახში. ლუდვიგის მამა მშენებელი ინჟინერი იყო. ლუდვიგს ჰყავდა უმცროსი ძმა, რიჩარდი, რომელიც შემდგომში საკმაოდ ცნობილი ფიზიკოსი გახდა. ძმები ჯერ კიდევ ბავშვები იყვნენ, როცა ოჯახი ვენაში, საგვარეულო სახლში დაბრუნდა. 1903 წელს მიზესის მამა გარდაიცვალა.

1906 წელს მიზესმა დაამთავრა ვენის უნივერსიტეტი, სადაც მასზე დიდი გავლენა იქონია კარლ მენგერის ნაშრომებმა და ეუგენ ბემ-ბავერკის ლექციებმა.

1913–1934 წლებში მიზესი ვენის უნივერსიტეტის პროფესორია. პირველი მსოფლიო ომის დროს იგი აღმოსავლეთ ფრონტის არტილერიის ოფიცერი იყო, შემდეგ კი თავდაცვის სამინისტროს ეკონომიკურ განყოფილებას მართავდა. მსახურობდა ვენის სავაჭრო პალატაში. იყო ავსტრიის მთავრობის ეკონომიკური მრჩეველი. 1934 წელს, ებრაული წარმოშობის გამო დევნის შიშით, მიზესი გადადის ჟენევაში, საერთაშორსო კვლევების უმაღლეს სასწავლებელში პროფესორად, 1940 წელს კი – ნიუ-იორკში, სადაც 1965 წლამდე ნიუ-იორკის უნივერსიტეტის მოწვეული პროფესორია.

მიზესი 1973 წლის 10 ოქტომბერს ქ. ნიუ-იორკში, 92 წლის ასაკში გარდაიცვალა.

ლუდვიგ ფონ მიზესის შრომებმა – ადამიანის მოღვაწეობის საფუძველებისა და ლოგიკის, ფულად-საკრედიტო სისტემის, სავაჭო ციკლების, ლიბერალიზმის, ეკონომიკური ისტორიისა და თეორიების, ბიუროკრატიის ფუნქციონირების, სახელმწიფოს ეკონომიკური როლის და სხვა მრავალი მომიჯნავე საკითხის შესახებ, რომლებიც რაციონალისტურ და უტილიტარულ კონტინენტურ ტრადიციას ეფუძნებოდნენ, მნიშვნელოვანი გარდატეხა შეიტანა მე-20 საუკუნის ეკონომიკურ და პოლიტიკურ აზროვნებაში. განსაკუთრებულია მისი წვლილი მრავალსახოვანი სოციალიზმის ეკონომიკური უნიადაგობისა და ანტიჰუმანური არსის მხილების საქმეში.

ლუდვიგ ფონ მიზესი ეკონომიკაში სახელმწიფო ჩარევების, როგორც ძალმომრეობის უკომპრომისო მოწინააღმდეგეა. მიზესის მიხედვით, “ბაზარი ყველაფერს თვითონ არეგულირებს”, ხოლო სახელმწიფოს კერძო საქმიანობაში ნებისმიერი ჩარევა უარყოფით შედეგებს განაპირობებს. ქვეყნის კეთილდღეობისათვის აუცილებელია ეკონომიკური ბერკეტების (გადასახადები, აქციზები, მარეგულირებლები და ა.შ.) მაქსიმალურად ლიბერალიზაცია, ყოველგვარი მარეგულირებლების გაუქმება და სახელმწიფო ორგანოების სრული შემცირება. მიზესის თეორიის თანახმად, მსოფლიო ბრეტონ-ვუდსის კონფერენციამდე არსებულ სავალუტო პოლიტიკას უნდა დაუბრუნდეს. ანუ, ქვეყნების ეროვნული ვალუტები უზრუნველყოფილი უნდა იყოს ოქროში, რაც ინფლაციის არსებობას გამორიცხავს.

მიზესმა მთელი თავისი ცხოვრება სოციალიზმისა და ტოტალიტარიზმის მხილებას მიუძღვნა. მან ჯერ კიდევ 1918-1921 წლებში დაასაბუთა, რომ ნებისმიერი სოციალისტური ეკონომიკური მოდელი განუხორციელებელია, რადგან იგი არ ეყრდნობა საბაზრო პრინციპებს. თავის შრომებში “ფულისა და კრედიტის თეორია” (1912), “ერი, ხახელმწიფო და ეკონომიკა” (1919) “ეკონომიკური გათვლები სოციალისტურ თანამეგობრობაში”, “სოციალიზმი” (1922) იგი ამტკიცებდა, რომ სოციალიზმის პირობებში, როდესაც წარმოების საშუალებებზე, კაპიტალზე, მიწაზე და ბუნებრივ რესურსებზე კერძო საკუთრება არ არსებობს, წარმოიქმნება ე.წ. “გათვლების” პრობლემა: ღია ბაზარზე გაცვლების გარეშე, ადამიანები მოკლებულნი არიან ფასების დადგენის მექანიზმს; რის გამოც, ინვესტიციები და რესურსები იფლანგება და სოციალისტური ეკონომიკის ფუნქციონირება შეუძლებელი ხდება. “სოციალიზმი – როგორც ლუდვიგ ფონ მიზესი წერდა, – ადამიანის ყველაზე პატივმოყვარული გამოგონებაა და საჭიროა მისი იდეოლოგიურად განადგურება – რათა მომავალი თაობები ვიხსნათ ბარბაროსობისაგან”

1927 წელს გამოაქვეყნა უტილიტარული პოლიტ-ეკონომიკური ფილოსოფიის მანიფესტი “ლიბერალიზმი”. 1940 წელს გამოიცა მისი შემოქმედების საკვანძო ნაშრომი “ადამიანის მოღვაწეობა”, რომლიც ჯერ 1940 წელს გერმანულად, ხოლო შემდეგ 1949 წელს ინგლისურად გამოიცა. 1947 წელს, სტატიაში “დაგეგმილი ქაოსი”, მიზესი ყურადღებას ამახვილებს სოციალიზმის, როგორც ადამიანური პატივმოყვარეობის გამოვლინებაზე და ცივილიზაციისათვის მის დამანგრეველ შედეგებზე.

1950 წელს მან გამოაქვეყნა სტატია “პოპულისტური პოლიტიკა – გზა სოციალზმისკენ”, სადაც ამხილა იმ დროისათვის ახალფეხადგმული ე.წ. “სოციალურად ორიენტირებული” სახელმწიფოს პოლიტიკა. თავისუფლებისა და თანასწორობის იდების აღრევის სავალალო შედეგებს ეხმიანება მისი ნაშრომი “თანასწორუფლებიანობის და არათანასწორუფლებიანობის შესახებ”, რომელიც 1961 წელს გამოქვეყნდა. მიზესი ყურადღებას ამახვილებდა, რომ ადამიანებს შორის ბუნებრივი განსხვავება ნიჭსა და ქმედითუნარიანობაში, არ არის ეკონომიკური ფორმაციის ბრალი და ამიტომ არ შეიძლება, რომ აღმოფხვრილი იქნეს სოციალური რეფორმებით.

საყურადღებოა, მისი, როგორც ეკონომიკური პოლიტიკის მრჩევლის და თეორეტიკოსის საქმიანობა. სწორედ მისი რეკომენდაციები დაედო საფუძვლად I მსოფლიო ომის შემდგომი ავსტრიის ეკონომიკურ პოლიტიკას. მის ლექციებსა და გამოსვლებს ეკონომიკური პოლიტიკის შესახებ, ისმენდა მისი თანამედროვე გამოჩენილი პოლიტიკოსები, მეცნიერები, მეწარმები, როგორც შეერთებულ შტატებში, ისე ევროპასა და ლათინურ ამერიკაში. მისი ნააზრევი, აგრეგირებული ფორმით, თავმოყრილია 1979 წელს, მისი გარდაცვალების შემდეგ გამოქვეყნებულ სტატიაში “ეკონომიკური პოლიტიკა: გამოცდილება დღეისათვის და ხვალისათვის”.

მიზესის გავლენით და უშუალო მხარდაჭერით, ეკონომიკის უდიდეს მკვლევარებად ჩამოყალიბდნენ – ფრიდრიხ ფონ ჰაიეკი, ფრიც მახლუპი, ვილჰელმ რიოპკე, მარი როტბარდი, ჰანს სენჰოლცი, ჯორჯ რაისმანი, რალფ რაიკო, ლეონარდ ლიჯიო, ისრაელ კირცნერი და სხვები.

მიზესის მთავარი ნაშრომებია:
“ფულის და კრედიტის თეორია” (1912);
„ერი, სახელმწიფო და ეკონომიკა“ (1919);
“ეკონომიკური გათვლები სოციალისტურ სახელმწიფოში” (1920);
“სოციალიზმი” (1922);
“ინტერვენციონიზმი” (1929);
“ლიბერალიზმი” (1927);
“ადამიანის მოღვაწეობა” (1940);
“ყოვლისშემძლე მთავრობა” (1944);
“ბიუროკრატია” (1944);
„დაგეგმილი ქაოსი“ (1947);
„პოპულისტური პოლიტიკა – გზა სოციალიზმისაკენ“ (1950);
ანტიკაპიტალისტური მენტალიტეტი (1956).
“თეორია და ისტორია” (1957);
„თანასწორუფლებიანობის და არათანასწორუფლებიანობის შესახებ” (1961)

წყარო: ლიბერალიზმის საფუძვლები. კრებული/მთ. რედ.: პაატა შეშელიძე; ეკონ. ცოდნის გავრცელების საზ-ბა „ახალი ეკონ. სკოლა-საქართველო“, ფრიდრიხ ნაუმანის ფონდი – თბ.: 2004. – (თავისუფლების ბ-კა; წ. 1, 2004 წელი).

მოამზადა თენგიზ ვერულავამ

ლუდვიგ ფონ მიზესი - Ludwig von Mises

ლუდვიგ ფონ მიზესი – Ludwig von Mises (1881-1973)

ლუდვიგ ფონ მიზესი – “თანასწორობის და უთანასწორობის შესახებ”

(გამოქყვეყნდა 1961 წელს)

ახალი ეკონომიკური სკოლა – საქართველო. თავისუფლების ბიბლიოთეკა – ტომი I. ლიბერალიზმის საფუძვლები

თარგმნეს ელენე გაგუამ და პაატა შეშელიძემ

1.
მოძღვრება ბუნებრივი სამართლის შესახებ, რომელიც მე-18 საუკუნეში, ადამიანის უფლებათა შესახებ დეკლარაციით იყო შთაგონებული, არ ითვალისწინებდა აშკარად მცდარ მტკიცებულებას, რომ ყველა ადამიანი ბიოლოგიურად თანაბარია. ის ადასტურებდა, რომ ყველა ადამიანი იბადება თანასწორუფლებიანი და ადამიანის მიერ შექმნილი რომელიმე კანონით ამ თანასწორუფლებიანობის გაუქმება შეუძლებელია, რადგან ის ხელშეუხებელი, ანუ უფრო სწორად განუყოფელია. მხოლოდ ინდივიდუალური თავისუფლებისა და თვითგამორკვევის დაუნდობელი მტრები, ტოტალიტარიზმის მომხრეები, თანასწორუფლებიანობას კანონის წინაშე თავისებურ ინტერპრეტაციას უკეთებენ და განიხილავენ მას, როგორც ვითომდა ყველა ადამიანის ფსიქიკური და ფიზიოლოგიური თანასწორობიდან წარმოებულს.

1789 წლის 3 ნოემბერს, საფრანგეთში მიღებული დეკლარაცია, ადამიანის და მოქალაქეების უფლებათა შესახებ, აღნიშნავდა, რომ ყველა ადამიანი დაბადებით თანაბარუფლებიანია. თუმცა, ტერორის რეჟიმის დაწყების წინა დღეს, ახალი დეკლარაცია, რომელმაც 1793 წლის 24 ივნისის კონსტიტუცია ჩაანაცვლა, აცხადებდა, რომ ყველა ადამიანი თანაბარია “par la nature” (ე.ი. ბუნებით). ამ დროიდან მოყოლებული, ეს თეზისები, ბიოლოგიური გამოცდილების საწინააღმდეგოდ, წარმოადგენენ “მემარცხენეობის” ერთერთ დოგმას. მაგალითად, ენციკლოპედიაში სოციალური მეცნიერებების შესახებ, ჩვენ ვკითხულობთ, რომ “ჩვილები დაბადებისთანავე თანაბარნი არიან, როგორც ფორდების დინასტიის ყველა წევრი, მათი მემკვიდრეობის მიუხედავად”.[1]

რაც არ უნდა იყოს, არ შეიძლება იქნას უარყოფილი ის ფაქტი, რომ ადამიანები, ფიზიკური და გონებრივი შესაძლებლობებიდან გამომდინარე დაბადებით თანაბარნი არ არიან. ის, რომ ზოგიერთები თანამოძმეებს ჯანმრთელობით და გამძლეობით, ჭკუით და საზრიანობით, ენერგიით და გამბედაობით სჯობნიან და ამის გამოც უფრო შესაფერისები არიან ამქვეყნიური საქმიანობისათვის – ფაქტია, რომელიც მარქსის მიერადაც იყო აღიარებული. ის საუბრობდა “ინდივიდუუმების ნიჭის უთანაბრობაზე და აქედან გამომდინარე, მწარმოებლურ შესაძლებლობაზე, როგორც “ბუნებრივ პრივილეგიაზე” და “არათანაბარ ინდივიდუუმებზე (ისინი არ იქნებოდნენ განსხვავებულები, რომ არ ყოფილიყვნენ არათანაბარი)”.[2]

ცნობილი ფსიქოლოგიური მოძღვრების ტერმინებით შეიძლება ითქვას, რომ ზოგიერთებს, გააჩნიათ უნარი სხვებზე უკეთ შეეგუონ სიცოცხლისათვის ბრძოლის პირობებს. ამიტომ, ჩვენ შეგვიძლია – ყოველგავრი ღირებულებითი შეფასების გარეშე – ამ შეხედულებიდან გამომდინარე, განვასხვავოთ აღმატებული (Superior) და დაქვემდებარებული (Inferior) ადამიანები.

ისტორია გვიჩვენებს, რომ უძველესი დროიდან, აღმატებული ადამიანი მოგებას თავისი უპირატესობიდან იღებს, ხელისუფლების მიტაცებისა და მასზე დაბლამდგომი ადამიანების მასის დამორჩილების საშუალებით. მოცემულ საზოგადოებაში არსებობს კასტების იერარქია. ერთის მხრივ – ლორდები, რომლებმაც ყველა მიწა მიითვისეს; მეორეს მხრივ – მათი მსახურები, ვასალები, ყმები, მონები, უმიწოები და უმდაბლესი არსებები. დაქვემდებარებულთა მოვალეობა – საკუთარი პატრონებისათვის მძიმე და მოსაყირჭებელი სამუშაოების შეასრულებაა. საზოგადოებრივი ინსტიტუტების მიზანია, მმართველ უმცირესობას, არისტოკრატებს, ხელმწიფეებს და მათ ამალას, განსაკუთრებული მოგება მოუპოვონ.

ასეთი იყო საქმის ვითარება მთელს მსოფლიოში მანამ, სანამ ორთავემ, როგორც მარქსისტებმა ისე კონსერვატორებმა არ მოგვახსენეს, რომ – “ბურჟუების მომხვეჭელობა,” რომელიც საუკუნეების მანძილზე გრძელდებოდა და მსოფლიოს მრავალ ნაწილში, ისევ გრძელდება, ძირს უთხრის “ძველი კეთილი დღეების” პოლიტიკურ, სოციალურ და ეკონომიკურ სისტემას. საბაზრო ეკონომიკა, ანუ “კაპიტალიზმი,” რადიკალურად ცვლის კაცობრიობის ეკონომიკურ და პოლიტიკურ წყობას.

ნება მიბოძეთ ზოგიერთი კარგად ცნობილი ფაქტები შევაჯამო. იმ დროს, როდესაც წინაკაპიტალისტურ პირობებში აღმატებული ადამიანი იყო პატრონი, რომელსაც ქვეშმდგომი მასები უნდა ემსახურებოდნენ, კაპიტალიზმის დროს, მას არ აქვს სხვა შესაძლებლობა მიიღოს მოგება თავისი აღმატებულობიდან, გარდა იმ შესაძლებლობისა, რომ საუკეთესოდ მოემსახუროს, ნაკლებად ნიჭიერი უმრავლესობის სურვილების დაკმაყოფილებას. ბაზარზე ეკონომიკური ძალაუფლებით აღჭურვილნი არიან მომხმარებლები. ისინი იმით, რომ იძენენ ან თავს იკავებენ შეძენისაგან, ულტიმატუმის ფორმით კარნახობენ, თუ რა უნდა იყოს წარმოებული, ვის მიერ და როგორ; როგორი ხარისხის და რა რაოდენობით.

მეწარმეები, კაპიტალისტები და მიწათმფლობელები, რომლებმაც ვერ მოახერხეს, ყველაზე უკეთ და იაფად დაეკმაყოფილებინათ მომხმარებლის ჯერ კიდევ დაუკმაყოფილებელი სურვილებიდან ყველაზე გადაუდებელნი, იძულებულნი არიან, დატოვონ ბიზნესი და დათმონ თავიანთი პრივილეგირებული პოზიციები. ბიზნეს-ოფისებში და ლაბორატორიებში, ყველაზე გამჭრიახი გონების ადამიანები დაკავებულნი არიან იმით, რომ სამეცნიერო ძიებების გზითა და ყველაზე რთული მიღწევების გამოყენებით, დანერგონ ტექნიკური სიახლეები და შექმნან უფრო სრულყოფილი მოწყობილობები, იმ ხალხისათვის, რომელთაც ამ ნივთების შექმნისათვის საჭირო თეორიებზე წარმოდგენაც კი არა აქვთ. რაც უფრო დიდია საწარმო, მით უფროა ის იძულებული, რომ საკუთარი წარმოება მასების ანუ მათი პატრონების ცვალებად სურვილებს და კაპრიზებს მოარგოს. კაპიტალიზმის ფუნდამენტალური პრინციპია – მასების უზრუნველყოფისათვის მასიური წარმოება. სწორედ მასების მხარდაჭერა განაპიროებებს წარმოების ზრდას. საზოგადოდ, საბაზრო ეკონომიკაში ადამიანი მბრძანებელია. ის მომხმარებელია, რომელიც “ყოველთვის მართალია”.

პოლიტიკურ სივრცეს თუ შევადარებთ, წარმომადგენლობითი ხელისუფლება იმავე პრინციპით მუშაობს, როგორც ბაზარი, სადაც წარმმართველი ძალა მომხმარებელია. სახელისუფლო მოხელე დამოკიდებულია ამომრჩეველზე, ისევე როგორც მეწარმე და ინვესტორი – მომხმარებელზე. ისტორიული პროცესი, როდესაც კაპიტალისტური წარმოების წესი ცვლის წინაკაპიტალისტურ მეთოდებს, იგივეა, რაც სახალხო მმართველობის – დემოკრატიის მიერ, მეფეთა აბსოლუტური მმართველობისა და მართველობის, სხვა ნაკლებადგანვითარებული ფორმების შეცვლა. ყოველთვის, როდესაც სოციალიზმი აძევებს საბაზრო ეკონომიკას, მმართველის ადგილს ავტოკრატია იბრუნებს. არა აქვს მნიშვნელობა, თუ რომელი დესპოტიზმი – სოციალისტური თუ კომუნისტური არის შენიღბული ე. წ. “პროლეტარიატის დიქტატურით” ან “სახალხო დემოკრატიით” ან “ფიურერის იდეებით”. ეს ყოველთვის ნიშნავს, რამდენიმეს მიერ მრავლის დამორჩილებას.

ძნელად თუა შესაძლებელი, რომ უფრო არასწორად განიმარტოს კაპიტალისტურ სამყაროში გაბატონებული მდგომარეობა, ვიდრე კაპიტალისტებს და დამქირავებლებს უწოდონ “მმართველი” კლასი, რომელიც მიდრეკილია წესიერი ხალხის მასების “ექსპლუატაციისაკენ”. ჩვენ არ დავსვამთ საკითხს იმის შესახებ, თუ რა სახით შეეცდებოდა ნებისმიერი წარმოების ორგანიზებით დაკავებული საქმიანი ადამიანი, რომ გამოეყენებინა თავისი “უპირატესობა” კაპიტალიზმის პირობებში. კაპიტალიზმის დროს, ისინი ერთმანეთს, საქმიანი თვისებებით ნაკლებად დაჯილდოვებული ხალხის მასის მოემსახურებაში ეჯიბრებიან. მათი ყველა მცდელობის მიზანი – მომხმარებლის მომსახურების მეთოდების სრულყოფაა. სწორედ ამიტომ, ყოველ წელს, თვეს, კვირას, ბაზარზე ჩნდება, რაღაც ისეთი რაც ადრე არ არსებობდა და ის მალე ყველასთვის ხელმისაწვდომი ხდება.

“შრომის პროდუქტიულობა” გაამრავალფეროვანა არა ფიზიკურად მშრომელთა ძალისხმევის გაზრდამ, არამედ მომჭირნე ადამიანთა მიერ კაპიტალის დაგროვებამ და მეწარმეთა მიერ მისმა მიზანმიმართულად გამოყენებამ. ფიზიკური შრომის გარეშე ადამიანი, როგორც მოაზროვნე არსება ვერ გადარჩებოდა. მაგრამ ის, რაც მას ცხოველზე აღამაღლებს, არა ფიზიკური შრომა და მოსაყირჭებელი სამუშაოების შესრულებაა, არამედ აწონილ-დაწონილი მსჯელობა, იმ მომავალის მოთხოვნილების განჭვრეტა, რომელიც ყოველთვის უცნობია. წარმოების დამახასიათებელი ნიშანია ის, რომ მისი მოქმედების ხასიათი გონებით ყალიბდება. ეს ფაქტი არ შეიძლება სემანტიკის მიერ იგნორირებული იყოს, რომლისთვისაც სიტყვა “შრომა”, მხოლოდ ფიზიკურ შრომას ნიშნავს.

2.

იმ ფილოსოფიასთან უპირობოდ დათანხმება, რომელიც აქცენტს ადამიანების თანდაყოლილ უთანასწორობაზე აკეთებს, მრავალი ადამიანის გრძნობას ეწინააღმდეგება. ადამიანები უხალისოთ ეგუებიან, რომ მათი საქმიანობის შედეგები არ შეესაბამება ხელოვნებაში, მეცნიერებაში, ლიტერატურაში, ბოლოს და ბოლოს, მათივე სპეციალობაში გამოჩენილი ადამიანების მიღწევებს და რომ ისინი, არ არიან სპორტული ღონისძიებების ჩემპიონების მსგავსნი. მაგრამ ისინი არ არიან მზად, რომ სხვადასხვა ადამიანურ საქმეებში და ურთიერთობებში თავიანთი არასრულყოფილება აღიარონ. მათი გაგებით, ყველა, ვინც ბაზარზე მათზე წინ წავიდა, ანუ წარმატებული მეწარმეები და საქმოსნები, უპირატესობას მხოლოდ უწესობის შედეგად აღწევენ. თვითონ ისინი კი, მადლობა ღმერთს, ზედმეტად გულწრფელები და შეგნებულები არიან იმისათვის, რომ მართვის ამ უზნეო მეთოდებს მიმართონ, რომლებიც მათი აზრით, ერთმნიშვნელოვნად განაპირობებენ ადამიანის წარმატებებს კაპიტალისტურ გარემოში.

ჯერ კიდევ არსებობს ლიტერატურის ყოველდღიურად მზარდი დარგი, რომელიც აღმაშფოთებლად უმსგავსოდ წარმოაჩენს ადამიანს, როგორც არასრულფასოვან ტიპს; ესაა წიგნები მომხმარებლის ჩვევებზე და რეკლამის საეჭვო მავნებლობაზე. თუმცა რა თქმა უნდა, არც თავად ავტორები და არც საზოგადოება, რომელიც საჯაროდ მიესალმება მათ ნაწერებს, არ ამტკიცებენ რომ, ის რაც ნაწერებშია გადმოცემული, ფაქტების ნამდვილ შინაარსს ასახავს.

როგორც ეს წიგნები მოგვითხრობენ, ტიპიური ამერიკელი შინაგანად უვარგისია სახლის მეპატრონის უმარტივესი ყოველდღიური ამოცანები შეასრულოს. ის არ ყიდულობს იმას, რაც საოჯახო საქმეების გასაძღოლადაა საჭირო. დამახასიათებელი სისულელის გამო, ისინი ადვილად ეგებიან ბიზნესმენების ხრიკებსა და ტყუილებს და უსარგებლო ნივთებს იძენენ.

ბიზნესის მთავარი ინტერესია სარგებელი არა მომხმარებლის მართლაც საჭირო ნივთებით უზრუნველყოფის შედეგად მიიღოს, არამედ ის, რომ მომხმარებელს შეაჩეჩოს ისეთი საქონელი, რომელსაც ისინი არასოდეს შეიძენდნენ, რომ შეძლებოდათ “მედისონ ავენიუ”-ს ფსიქოლოგიურ ხრიკებთან შეწინააღმდეგება. საშუალო ადამიანის დამახასიათებელი ნებისყოფისა და ინტელექტის განუკურნებელი სისუსტე, მის, როგორც მყიდველის საქციელს “ბავშვურს” ხდის.[3] ისინი, – გადამყიდველების გაიძვერობის ადვილი ნადავლი ხდებიან.

ვერც ამ მხურვალე მამხილებელი სიტყვების ავტორები და ვერც მკითხველები აცნობიერებენ, რომ მათი დოქტრინა ნიშნავს, რომ ერის უმეტესობა წარმოადგენს ჭკუანაკლულებს, რომლებსაც საკუთარ საქმეებზე ზრუნვა არ შეუძლიათ და რომლებსაც უკიდურესად სჭირდებათ მამობრივი მზრუნველობა. მათ ისეთი შური და სიძულვილი გააჩნიათ წარმატებული ბიზნესმენებისადმი, რომ ვერ ხედავენ, თუ როგორ ეწინააღმდეგება მათ მიერ აღწერილი მომხმარებლის ქცევა ყველაფერს იმას, რასაც “კლასიკური” სოციალისტური ლიტერატურა ჩვეულებრივ პროლეტარიატის უპირატესობაზე ქადაგებს. სწორედ უფროსი თაობის სოციალისტები მიაწერდნენ ინტელექტისა და ხასიათის სრულყოფილებას “ხალხს”, აგრეთვე “მშრომელ და მოსამსახურე მასებს”, ანუ “ფიზიკურ მშრომელებს”. მათ თვალში ისინი “ბავშვები” კი არა, არამედ მსოფლიოში ყოველივე საუკეთესოს პირველშემქმნელები და კაცობრიობისათვის, უკეთესი მომავლის მშენებელნი არიან.

რა თქმა უნდა მართალია, რომ საშუალო ადამიანი, საშუალო ბიზნესმენთან შედარებით საზოგადოდ, მრავალმხრივ არასრულფასოვანია. მაგრამ ეს არასრულფასოვნება უპირველესყოვლისა მეტყველებს მის შეზღუდულ უნარზე იფიქროს, იმუშაოს და ამასთან დაკავშირებით მონაწილეობა მიიღოს, კაცობრიობის ერთიან, ნაყოფიერ ძალისხმევაში. ადამიანების უმეტესობას, რომლებიც დამაკმაყოფილებლად ასრულებენ მოსაყირჭებელ სამუშაოებს, იმ საქმიანობის მუდმივი მომლოდინეები იქნებიან, რომლებიც მცირედით მეტ ინიციატივასა და აზროვნებას თხოულობენ. თუმცა ისინი ისეთი გონებასუსტები არ არიან, რომ მეტნაკლებად წარმატებით ვერ გაუძღვენ საოჯახო საქმეებს. ქმარი, რომელსაც ცოლი აგზავნის სუპერმარკეტში “პურისათვის და რომელიც ბრუნდება უკან, საყვარელი დასაყოლებლებით დატვირთული,”[4] რა თქმა უნდა ტიპიური არაა. თუმცა, არც ის დიასახლისია ტიპიური, რომელიც ნივთს, შიგთავსის მიუხედავათ, მხოლოდ იმიტომ ყიდულობს, რომ “შეფუთვა მოეწონა”.[5]

საერთოდ მიღებულია, რომ საშუალო ადამიანი გემოვნებით არ გამოირჩევა. შესაბამისად ბიზნესი, რომელიც მთლიანად ასეთი ადამიანების მასებზეა დამოკიდებული, იძულებულია ბაზარზე მდარე ლიტერატურა და ხელოვნება გამოიტანოს. (კაპიტალისტური ცივილიზაციის ერთ-ერთ ყველაზე დიდ პრობლემას ის წარმოადგენს, თუ როგორ გახადოს მაღალხარისხიანი მიღწევები იმ სოციალური გარემოსათვის ხელმისაწვდომი, რომელშიც “ჩვეულებრივი მოკვდავები” დომინირებენ). უფრო მეტიც, ცნობილია, რომ ადამიანის მიერ საკუთარი მავნე ჩვევების დაკმაყოფილებას არასასურველი შედეგები მოაქვს. დიდი ანტიკაპიტალისტური კამპანიების წამომწყებნი მიიჩნევენ, რომ უგემოვნება და ადამიანების მავნე ჩვევების სახიფათო წაქეზება, ისევე როგორც ჩვენი დროის სხვა ნაკლოვანებები, უბრალოდ წარმოქმნილნი არიან საზოგადოებრივი ურთიერთობებით ან საქონელთბრუნვით “კაპიტალის” სხვადასხვა დარგებში: ომები იწყება “სიკვდილით მოვაჭრე” თავდაცვითი წარმოებების მიერ, ხოლო ალკოჰოლიზმი პროვოცირებულია ალკოჰოლის მწარმოებელი კაპიტალისტის, მითიური “ვისკის ტრესტისა” და ლუდის გამომხდელების მიერ.

ეს ფილისოფია დამყარებულია არა მარტო დოქტრინაზე, რომელიც ადამიანებს ისე წარმოსახავს, როგორც მიამიტ ძუძუმწოვარებს, რომლებიც შეიძლება ადვილად იყვნენ ჩათრეულნი ცბიერ გადამყიდველთა მოდგმის ხრიკებში; არამედ დამატებით ხელმძღვანელობს ყოველგვარ აზრს გამოცლილი თეორემით, რომლის მიხედვით, ბიზნესისათვის არახელსაყრელია იმ ნივთების გაყიდვა, რომელიც მომხმარებელს მართლაც სჭირდება და რომელსაც ეს უკანასკნელი არ იყიდდა, გადამყიდველთა ხრიკებით რომ არ იყოს მოჯადოებული; ხოლო მეორეს მხრივ წამგებიანია, მხოლოდ იმ ნივთების გაყიდვა, რომელიც მცირედ ან საერთოდ არ სჭირდება მომხმარებელს, ან აშკარად მავნეა, მაგრამ დიდ მოგებას იძლევა. თუკი ამ მიდგომას არ მივიღებდით, არც იმის დასკვნის მიზეზი იქნებოდა, რომ საბაზრო კონკურენციაში ცუდი ნივთების გამყიდველები, კარგი საქონლის გამყიდველებს სჯობნიან. ასეთივე დახვეწილი ხრიკები, რომლის საშუალებითაც მარჯვე მოვაჭრეები მყიდველებს არწმუნებენ, შეიძლება გამოყენებული იყოს მათ მიერაც, ვინც ბაზარს კარგ და ღირებულ საქონელს სთავაზობს; მაგრამ, როცა კარგი და ცუდი საქონელი ერთმანეთს თანაბარ პირობებში ეჯიბრება, კარგი საქონლისგაყიდვის შანსების პესიმისტურად შეფასების მიზეზი არ არსებობს. ე.ი. სანამ გამყიდველები, ორივესახის საქონელის მიმართ – კარგისაც და ცუდისაც – თანაბრად გამოიყენებენ თავიანთ მითიურ ხრიკებს, უპირატესობა მხოლოდ საუკეთესო საქონელს მიენიჭება.

ჩვენ არ გვჭირდება განვიხილოთ მრავალი ლიტერატურული ნაწარმოების მიერ წამოჭრილი პრობლემა, მყიდველების ვითომდა სისულელის შესახებ და მათ საჭიროებაზე, იყვნენ დაცულები მზრუნველი მთავრობის მიერ. აქ ყველაზე მნიშვნელოვანი ის ფაქტია, რომ ყველა ადამიანის თანასწორუფლებიანობის შესახებ პოპულარული დოგმის საწინააღმდეგოდ, “მემარცხენე” ლიტერატურის უდიდესი ნაწილი, მხარს უჭერს თეზისს, რომ საშუალო ადამიანი ყოველდღიური, ჩვეულებრივი საქმეების მართვისას უვარგისია.

3.

დოქტრინა ადამიანების თანდაყოლილი ფიზიკური და ინტელექტუალური თანასწორობის შესახებ, ლოგიკურად განმარტავს, რომ განსხვავებები მოაზროვნე არსებებს შორის, დაბადების შემდგომი ზეგავლენებითაა გამოწვეული. განსაკუთრებით ყურადღება ექცევა განათლების მნიშვნელობას. როგორც ამბობენ კაპიტალისტურ სამყაროში, უმაღლესი განათლება ეს ის პრივილეგიაა, რომელიც მხოლოდ “ბურჟუების” შვილებს გააჩნიათ. შესაბამისად საჭიროა, რომ თითოეული ბავშვი სკოლაში იქნეს დაშვებული და
ამის შედეგი, საყოველთაო გაანათლება იქნება.

ხელმძღვანელობდა რა ამ პრინციპით, შეერთებულმა შტატებმა კეთილშობილური ექსპერიმენტი წამოიწყო, რომ ყველა ბიჭუნა და გოგონა განათლებულ პიროვნებად გადაექცია. ყველა ახალგაზრდა მამაკაცს და ქალს, 6-დან 18-წლამდე სკოლაში უნდა ევლო და შემდეგ, რაც შეიძლება, ბევრი მათგანს გაეგრძელებინა სწავალა კოლეჯში. შემდეგ, უნდა გამქრალიყო ინტელექტუალური და სოციალური განსხვავება, განათლებულ უმცირესობასა და იმ უმეტესობას შორის, რომლის განათლებაც არასაკმარისი იყო. განათლება აღარ უნდა ყოფილიყო პრივილეგია; ის, ყველა მოქალაქის მონაპოვრად უნდა ქცეულიყო.

სტატისტიკა გვიჩვენებს, რომ ეს პროგრამა მართლაც განხორციელდა. უმაღლესი სკოლების, მასწავლებლების და სტუდენტების რიცხვი გაიზარდა. თუ, ეს ტენდენცია შემდგომშიც გაგრძელდება, რეფორმის მიზანი მიღწეული იქნება, ზოგად საგანმანათელბლო სკოლას ყველა ამერიკელი დაამთავრებს. მაგრამ ამ გეგმის წარმატება საკმაოდ მოჩვენებითია. ამის საშუალებით მიღწეულ იქნა მხოლოდ ის, რომ მაშინ, როცა შენარჩუნებული იქნა დასახელება “ზოგადსაგანმანათელბლო სკოლა,” მთლიანად გაუფასურდა მისი პედაგოგიური და სამეცნიერო ღირებულება. ძველი ზოგადსაგანმანათელბლო სკოლა დიპლომებს მხოლოდ იმ სტუდენტებს აძლევდა, რომლებსაც, იმ ზოგიერთ საგანში, რომელიც ძირითადად ითვლებოდა, ცოდნის აუცილებელი მინიმუმი ჰქონდათ მიღებული. ეს, მათი ჩამოშორების საშუალებას იძლეოდა, ვისაც სათანადო მოთხოვნების შესრულებისთვის, უნარი და საშუალება არ ჰყოფნიდა. მაგრამ უმაღლესი სკოლების ახალ რეჟიმში, იმ საგნების არჩევის საშუალება, რომლის შესწავლაც მათ სურდათ, სულელი და ზარმაცი ხალხის მიერ, არასწორად იქნა გამოყენებული. მოსწავლეების უმრავლესობამ გვერდი აუარა, არა მარტო ისეთ ფუნდამენტალურ საგნებს, როგორიცაა ელემენტარული არითმეტიკა, გეომეტრია, ფიზიკა, ისტორია და უცხო ენები, არამედ ბიჭები და გოგონები, ყოველწლიურად იღებენ რა სასწავლებლების დიპლომებს და ვერ პასუხობენ ინგლისურის მართლწერისა და კითხვის მოთხოვნებს. აღსანიშნავი ფაქტია, რომ ზოგიერთმა უნივერსიტეტმა საჭიროდ ჩათვალა სტუდენტებისათვის, კითხვის ჩვევის სრულყოფის სპეციალური კურსები შემოეღო.

ხშირად, მძაფრი დებატები, ზოგადსაგანმანათელბლო სკოლებში სწავლის კურსის შესახებ, რომელიც წლების განმავლობაში გრძელდება, ნათლად ამტკიცებს, რომ სკოლის დამთავრების შემდეგ. ახალგაზრდების მხოლოდ შეზღუდული რიცხვი გამოდგება ინტელექტუალურად და ფსიქოლოგიურად. დანარჩენი სკოლადამთავრებულთათვის სასწავლო კლასებში გატარებული წლები უქმად არის დაკარგული. თუკი ვინმე დაბლა სწევს აკადემიურ სტანდარტს უმაღლეს სკოლებსა და კოლეჯებში, მხოლოდ იმისათვის, რომ ნაკლებად ნიჭიერი და ნაკლებად მონდომებული ახალგაზრდობისათვის, დიპლომების მიღება ხელმისაწვდომი გახადოს. ეს, მხოლოდ ვნებს იმ უმცირესობას, რომელსაც განათლების სათანადოდ გამოიყენება შეუძლია.

ამერიკული განათლების უკანასკნელი ათწლეულის გამოცდილება, იმ ფაქტს ადასტურებს, რომ არსებობს თანდაყოლილი განსხვავება, ადამიანების ინტელექტუალურ შესაძლებლობებს შორის, რომლის აღმოფხვრაც საყოველთაო განათლებისაკენ მიმართული ძალისხმევით შეუძლებელია.

4.
თავგანწირული, მაგრამ უიმედო ცდები, გადაარჩინონ თეზისები ყველა ადამიანის დაბადებით თანასწორობის შესახებ, მიუხედავად ეჭვგარეშე საწინააღმდეგო მტკიცებულებებისა, განპირობებულია იმ საჭიროებებით, რომელსაც კარნახობს არასრულყოფილი და უვარგისი დოქტრინა, სახალხო ხელისუფლებასა და უმცირესობის მიერ უმრავლესობისადმი მორჩილებაზე. ეს დოქტრინა ცდილობს, რომ სახალხო ხელისუფლების კანონიერება, ყველა ადამიანის სავარაუდო ბუნებრივ თანასწორობაზე დაყრდნობით დაასაბუთოს. რამდენადაც ყველა ადამიანი თანაბარია, ყველა პიროვნება მონაწილეობს იმ გენიალურობის შექმნაში, რომელიც ანათლებს და ასაზრდოვებს კაცობრიობის ინტელექტუალურ, ხელოვნებისა და პოლიტიკური ისტორიის უდიდეს გმირებს. მხოლოდ დაბადების შემდგომი, მავნე ზეგავლენა იცავს პროლეტარებს უდიდესი ადამიანების გენიალურქმედებებთან გათანაბრებისაგან. ამიტომ, როგორც ტროცკი ამბობდა,[6] ერთხელაც, კაპიტალიზმის ეს საზიზღარი სისტემა, სოციალიზმისაკენ დასახულ გზას გაივლის, “საშუალო ადამიანი გაუთანაბრდება არისტოტელეს, გოეთეს ან მარქსს”. ხმა ერისა _ ხმა ღვთისაო, ის ყოველთვის მართალია. თუკი ადამიანებს შორის განსხვავება წარმოიშობა, რომელიმემ, რა საკვირველია, უნდა დაუშვას, რომ მათ შორის ვიღაც ცდებოდა. ძნელია გვერდი აუარო დასკვნას, რომლის მიხედვითაც, უფრო მისაღებია ის აზრი, რომ უმრავლესობასთან შედარებით უმცირესობა ცდება. უმრავლესობა ყოველთვის მართალია, რადგანაც რაოდენობრივად უფრო მეტია და როგორც ასეთი, შობილია “მომავლის ტალღით”.

ამ დოქტრინის მხარდამჭერებმა ნებისმიერი ეჭვები მასების მორალურ და ინტელექტუალურ სიმაღლესთან დაკავშირებით, უნდა განიხილონ, როგორც დესპოტიზმის, წარმომადგენლობითი მთავრობით შეცვლის ცდა. მე-19 საუკუნის ლიბერალების, მათ შორის ყველაზე თანმიმდევრული, მანჩესტერელებისა და ლაისსეზ ფაირე, ანუ ჩაურევლობის მომხრე ფრანგების მიერ გამოთქმულ დასაბუთებებს წარმომადგენლობითი მთავრობის სასარგებლოდ, საერთო არაფერი ჰქონდათ დოქტრინასთან, ადამიანების ბუნებრივად თანდაყოლილი თანასწორობისა და უმრავლესობის ზეადამანური შთაგონების შესახებ. მათი დასაბუთება იმ ჭეშმარიტებას ეყრდნობოდა, რომელიც ყველაზე ნათლად დევიდ იუმმა გვაჩვენა. მისი არსი იმაშია, რომ ისინი, ვინც სახელისუფლო საჭესთანაა, ყოველთვის ქმნიან პატარა უმცირესობას იმ უმრავლესობის საწინააღმდეგოდ, რომლისკენაც მიმართულია მათი მითითებები. ამ თვალსაზრისით, მმართველობის ნებისმიერი სისტემა უმცირესობის მიერ დადგენილ წესრიგს ეყრდნობა. ის შენარჩუნდება მანამ, სანამ მართულ ხალხს სწამს, რომ მათთვის მომქმედ ხელისუფალთა ერთგულება უმჯობესია, ვიდრე მათი შეცვლის მცდელობა იმ ადამიანებით, რომლებიც მზად იქნებიან მმართველობის განსხვავებული მეთოდები გამოიყენონ. თუ ეს აზრი გაქრება, უმრავლესობის უკმაყოფილება აჯანყებაში გადაიზრდება, ძალით შეცვლის საძულველ მართველებსა და მათ სისტემას და ჩაანაც ვლებს მათ სხვა ხალხითა და სისტემით. მაგრამ, თანამედროვე საზოგადოების რთული სამეურნეო აპარატი დაუცველი იქნებოდა ისეთ გარემოში, სადაც უმრავლესობას საკუთარი სურვილის განხორციელების იარაღად, მხოლოდ რევოლუცია დარჩებოდა. წარმომადგენლობითი მთავრობის მიზანია, თავი აარიდოს მშვიდობის ძალადობრივი დარღვევის განმეორებადობას და შეასუსტოს მისი უარყოფითი გავლენა მორალურ, კულტურულ და მატერიალურ კეთილდღეობაზე. სახალხო მმართველობა ე.ი. წარმომადგენლების არჩევითობა, მშვიდობიან ცვლილებებს შესაძლებელს ხდის. ის, სახალხო აზრის შეთანხმებას და იმ პრინციპებს ეყრდნობა, რომლის შესაბამისადაც სახელმწიფო საქმეები იწარმოება. უმცირესობის უმრევლესობისადმი მორჩილების წესი მათთვისაა, ვისაც სჯერა თავისუფლების არა როგორც მეტაფიზიკური პრინციპისა, რომელიც წარმოებულია ბიოლოგიური ფაქტების მიუღებელი დამახინჯებიდან, არამედ თავისუფლების, როგორც კაცობრიობის ცივილური ძალისხმევის დაცვის ხერხისა, უწყვეტი, მშვიდობიანი განვითარებისათვის.

5.

დოქტრინამ, ყველა ადამიანის თანდაყოლილი ბუნებრივი თანასწორობის შესახებ მე-19 საუკუნეში “ხალხის” ფსევდორელიგიური მისტიციზმი გამოაძევა, რამაც საბოლოოდ იგი “საშუალო ადამიანის” უპირატესობის დოგმად გარდაქმნა. ყველა ადამიანი დაბადებულია თანასწორად, მაგრამ საუბედუროდ, ზემდგომი კლასების წევრები, ძალაუფლების საცდუნებლებითა და იმ ფუფუნებისადმი მიდრეკილებით გახრწნილები აღმოჩნდნენ, რომელიც თავის თავს თვითონვე შეუქმნეს. დასანანია, რომ ზარალი, რომელსაც კაცობრიობა განიცდის, მყრალი უმცირესობის დანაშაულებებითაა გამოწვეული. ერთხელაც ეს ავისმთესველები დაკარგავენ ქონებას და ადამიანის საქმეებს, საშუალო ადამიანის თანდაყოლილი დიდსულოვნება გააკონტროლებს. ეს იქნება სიამოვნება, იცოცხლო სამყაროში, სადაც გაბატონებული ხალხის უსაზღვრო დიდსულოვნება და თანდაყოლილი ნიჭი იმეფებს. კაცობრიობის წიაღში ბევრია ისეთი, ვისაც საყოველთაო ბედნიერებაზე არც უოცნებია.

რუსი სოციალ-რევოლუციონერებისათვის, ამ იდუმალებამ რუსული მართლმადიდებლობის ღვთისმოსავი წეს-ჩვეულებები ჩაანაცვლა. კ. მარქსის მიმდევრებმა, რუსმა სოციალ-დემოკრატებმა, უხერხულობა იგრძნეს მათი ყველაზე სახიფათო კონკურენტების ამ ენერგიული გამოხტომებისაგან. მაგრამ მარქსის მიერ აღწერილი ნეტარი ცხოვრების პირობები, “კომუნისტური საზოგადოების უმაღლესი ფაზაში”[7] კიდევ უფრო დამაჯერებელი იყო. სოციალ-რევოლუციონერების ამოძირკვის შემდეგ, ბოლშევიკებმა თვითონ მოიწონეს საშუალო ადამიანის კულტი, როგორც მათი პარტიული ბოსების მცირე ხროვის განუსაზღვრელი დესპოტიზმის მთავარი იდეოლოგოური შენიღბვა.

სახასიათო განსხვავება სოციალიზმის (კომუნიზმის, დაგეგმვის, სახელმწიფო კაპიტალიზმის ანნებისმიერი სხვა სინონიმის, ვისაც როგორ ურჩევნია) საბაზრო ეკონომიკისაგან (კაპიტალიზმისაგან, წარმოების კერძო სისტემისაგან, ეკონომიკური თავისუფლებისაგან) შემდეგს წარმოადგენს: საბაზრო ეკონომიკის დროს პიროვნებები, როგორც მომხმარებლები აღმატებულნი არიან და თავისი შესყიდვებით, ან მათზე უარის თქმით განსაზღვრავენ, რა უნდა იყოს წარმოებული, მაშინ როდესაც სოციალიზმის დროს, ყველაფერი ეს მთავრობის მიერაა განსაზღვრული. კაპიტალიზმის დროს, მომხმარებელი არის ადამიანი, ვის უზრუნველყოფასაც ესწრაფვიან მომწოდებლები და ვისაც, გაყიდვის შემდეგ ეუბნებიან “მადლობას” და “გეთაყვას”, კიდევ მობრძანდით”. სოციალიზმის დროს, “ამხანაგი” იღებს მას, რასაც “უფროსი ძმა” გაიმეტებს მისთვის და ამასთანავე, ის ვალდებულია იყოს მადლობელი ყოველივე ამისათვის. კაპიტალისტურ დასავლეთში ცხოვრების საშუალო დონე შეუდარებლად მაღალია, ვიდრე კომუნისტურ აღმოსავლეთში. მაგრამ ფაქტია ისიც, რომ კაპიტალისტურ ქვეყნებში იმ ხალხთა რიცხვი, მათ შორის ე.წ. მოზროვნთა უდიდესი ნაწილი, რომლებიც მიისწრაფვიან სახელმწიფო ზედამხედველობის მითიური სიკეთეებისაკენ, ყოველდღიურად იზრდება.

უშედეგო იქნება ამ ადამიანებისათვის იმის ახსნა, თუ როგორია სინამდვილეში სოციალისტური სისტემის დროს საშუალო ადამიანის, როგორც მწარმოებლის და ასევე, როგორც მომხმარებლის გონებრივი შესაძლებლობების გამოყენების პირობები. მასების ინტელექტუალური არასრულფასოვნება, ყველაზე მეტად მაშინ იჩენს თავს, როდესაც ისინი მიზანმიმართულად ცდილობენ იმ სისტემის ლიკვიდაციას, რომელშიც თავად არიან აღმატებულები და მათ ყველაზე ნიჭიერი ადამიანების ნაღები ემსახურება და როდესაც ისინი იმ სისტემაში დაბრუნებაზე დარდობენ, რომლის დროსაც ელიტა მათ ფეხქვეშ გათელავს.

მოდით თავს ნუ მივიტყუებთ. სოციალიზმის პროგრესი ჩამორჩენილ ერებს შორის, რომელთაც არასოდეს გადაუბიჯებიათ პრიმიტიული ბარბაროსობის საფეხურისათვის და რომელთა ცივილიზაცია გაჩერდა რამოდენიმე საუკუნის წინ, არ არის ის, რაც წარმოაჩენს ტოტალური მსოფლმხედველობის ტრიუმფალურ უპირატესობას. ჩვენი დასავლური შეზღუდულობის ბრალია, რომ სოციალიზმი ასეთ დიდ ნახტომს აკეთებს. ნებისმიერი პროექტი, რომელიც ზღუდავს ეკონომიკის ე.წ. “კერძო სექტორს,” უაღრესად მომგებიანად განიხილება, როგორც წინსვლა და თუ ხვდება წინააღმდეგობა – მხოლოდ ფრთხილი და მოკრძალებული და მხოლოდ დროის მოკლე მონაკვეთში. ჩვენ მწყობრად მივემართებით “წინ“ სოციალიზმის განხორციელებისაკენ.

6.

კაცობრიობის მომავალზე თავის ოპტიმისტურ შეფასებებში, მე-18 და მე-19 საუკუნეების ლიბერალები ეფუძნებოდნენ დაშვებას, რომ გამოჩენილი და პატიოსანი ადამიანების უმცირესობას, ყოველთვის ექნებოდა მოხერხება, რომ დარწმუნების გზით წაძღოლოდნენ მშვიდობისა და აყვავებისაკენ არასრულყოფილთა უმრავლესობას. ისინი დარწმუნებულები იყვნენ, რომ ასეთი ელიტა ყოველთვის ააცილებდა მასების შეუბუმბლავი ბარტყებისა და დემაგოგების ხელმძღვანელობას და დაეხმარებოდა იმ პოლიტიკის ამოცნობაში, რომელიც უბედურებით უნდა დამთავრებულიყო. ჩვენ შეგვიძლია უპასუხოდ დავტოვოთ ის კითხვა, თუ რაში იყო ოპტიმისტების შეცდომა _ ელიტის თუ მასების გადაჭარბებულ შეფასებაში, ან იქნებ ორივესი ერთად.

ნებისმიერი შეფასების შემთხვევაში ფაქტია, რომ ჩვენი თანამედროვეების უდიდესი ნაწილი ფანატიკურად ემხრობა ისეთ პოლიტიკას, რომლის მიზანიც კაპიტალისტური წესრიგის გაუქმებაა. არადა ეს საზოგადოებრივი წყობა ერთადერთია, რომლის დროსაც მოქალაქეების ყველაზე გონებამახვილი ნაწილი იძულებულია, მასებს ყველაზე უკეთესი გზით მოემსახუროს. მასები ე.წ. მოაზროვნეების ჩათვლით, მხურვალედ იცავენ საპირისპირო სისტემას, რომლის დროსაც ისინი არ იქნებიან ბრძანების გამცემი მომხმარებლები, მაგრამ მფარველად ყოვლის შემძლე ავტორიტეტები ეყოლებათ. ასეთ შემთხვევაში, არსებითი არ არის, რომ ეს ეკონომიკური სისტემა საშუალო ადამიანს შეაპარეს დასახელებით “ყველას მოთხოვნილების მიხედვით”; ხოლო დასახელებით “სახალხო დემოკრატია”, მისი გარდაუვალი პოლიტიკური და კონსტიტუციური შედეგი, შეუზღუდავი ავტოკრატია იმ ხალხისა, რომლებმაც საკუთარი თავი ხელისუფლებად დანიშნეს.

წარსულში, სოციალიზმის და მისი ხელშემწყობების – ყველა სახის ინტერვენციონისტების ფანატურ პროპაგანდას, ჯერ კიდევ უპირისპირდებოდნენ მცირერიცხოვანი ეკონომისტები, სახელმწიფო მოღვაწეები და მეწარმეები. მაგრამ საბაზრო ეკონომიკის ამგვარი, უმეტესწილად უსუსური და შეუსაბამო დაცვაც კი მთლიანად შეწყდა. ამერიკული სნობიზმის და “არისტოკრატიზმის” ციტადელები, მოდური, უხვად უზრუნვეყოფილი უნივერსიტეტები და მდიდარი დაწესებულებები, დღეს, “სოციალური” რადიკალიზმის ნოყიერ ნიადაგს წარმოადგენენ. მილიონერებმა და არა “პროლეტარებმა” წამოიწყეს “ახალი კურსი” და ყველაზე მიზანმიმართულად დაუჭირეს მხარი მის თანმდევ “პროგრესულ” პოლიტიკას.

კარგადაა ცნობილი, რომ რუსი დიქტატორი, თავისი პირველი ვიზიტით შეერთებულ შტატებში, უფრო ბანკირებისა და დიდი კორპორაციების პრეზიდენტების გულთბილობით იქნა მიწვეული, ვიდრე სხვა ამერიკელებისა. ამ “პროგრესული” ბიზნესმენების არგუმენტების აზრი ასეთია _ “მე მაქვს მაღალი მდგომარეობა. მე, საკუთარი საქმიანი თვისებებით და მონდომებით დავიკავე ჩემი ადგილი ბიზნესში. ჩემმა თანდაყოლილმა ნიჭმა, ჩემმა მონდომებამ, რომ შემესწავლა დიდი წარმოების მართვა და ჩემმა გულმოდგინებამ, ამიყვანა ამ სიმაღლეზე. ეს ჩემი პირადი ღირსებები, ნებისმიერ ეკონომიკურ სისტემაში შემიწყობდა ხელს, რომ გავმხდარიყავი წარმოების მნიშვნელოვანი დარგის ხელმძღვანელი. ჩემთვის ასევე მისაღები იქნებოდა, დამეკავებინა ასეთივე პოზიცია სოციალისტურ თანამეგობრობაში. მაგრამ ჩემი ყოველდღიური სამუშაო, სოციალიზმის დროს გაცილებით ნაკლებად დამქანცველი და გამაღიზიანებელი იქნებოდა. მე აღარ ვიცხოვრებდი იმის შიშით, რომ კონკურენტებმა შეიძლება ბაზრიდან გამაძევონ, უკეთესი და იაფი საქონლის შეთავაზებით. მე აღარ ვიქნებოდი იძულებული დამეთმო მომხმარებლის ექსცენტრიული და უმიზეზო სურვილებისათვის. მივცემდი მათ იმას, რასაც მე – “ექსპერტი” გადავწყვეტდი. მე სიამოვნებით გავცვლიდი ბიზნესმენის ნერვების გამანადგურებელ სამუშაოს, წყნარ და ღირსეულ სახელმწიფო სამსახურზე.

ჩემი ცხოვრებისა და მუშაობის სტილი, დაემსგავსებოდა უფრო წარსული დროების დიდებულის ფეოდალურ ქცევას, ვიდრე თანამედროვე კორპორაციის თავსატკივარით გაწამებული ხელმძღვანელის ფორიაქს. მივცეთ ფილოსოფოსებს საშუალება შეწუხდნენ სოციალიზმის ნამდვილ, ან საეჭვო დეფექტებზე. ჩემის აზრით, არ ჩანს მიზეზი, რომლის გამოც სოციალიზმს უნდა შევეწინააღმდეგო. მსოფლიოს ყველა კუთხეში, ნაციონალიზირებული წარმოებების ადმინისტრატორები და სტუმრად მყოფი რუსი ოფიციალური პირები, მთლიანად ეთანხმებიან ჩემს აზრს.”

რა თქმა უნდა, ყველა ამ კაპიტალისტისა და დამქირავებლის მიერ საკუთარი თავის მოტყუებაში არ არის უფრო მეტი აზრი, ვიდრე ეს ყველა კატეგორიის სოციალისტებისა და კომუნისტების ოცნებებშია.

7.

დღევანდელი იდეოლოგოური კურსის მიხედვით, ერთნი ელოდებიან, რომ რამდენიმე ათწლეულის შემდეგ, შეიძლება ავად სახსენებელ 1984 წლამდე, ყველა ქვეყანა მიიღებს სოციალისტურ სისტემას. საშუალო ადამიანი განთავსებულდება საკუთარი ცხოვრების მართვის მოსაწყენი რუტინისაგან. ავტორიტეტები ეტყვიან მას, რა უნდა გააკეთოს და რა არა, დააპურებენ, დააბინავებენ, ჩააცმევენ, გაანათლებენ და უზრუნველყოფენ გართობით. მაგრამ უპირველეს ყოვლისა, ისინი მას გაათავისუფლებენ საკუთარი ტვინის გამოიყენებისაგან. ყველა მიიღებს “მოთხოვნილების მიხედვით”. მაგრამ ის თუ რა უნდათ ყოველ ცალკეულ პიროვნებას, განისაზღვება ავტორიტეტების მიერ.

ისე, როგორც ადრეულ ეპოქები იყო, უმაღლესი ხელისუფალი აღარ მოემსახურება მასებს, არამედ იქნება გაბატონებული და მმართველი. ეს შედეგი ჯერ კიდევ არ არის გარდაუვალი. ეს არის მიზანი, რომლისკენაც ჩვენი თანამედროვე მსოფლიოს წამყვან ტენდენციებს მივყავართ. მაგრამ ტენდენციები შეიძლება შეიცვალოს, რადგან აქამდე ყოველთვის იცვლებოდა. სოციალიზმის თაყვანისცემაც შეიძლება შეიცვალოს სხვა რამით. ამ ცვლილების მოხდენა – მოზარდი თაობის ამოცანაა.

შენიშვნები:

1. ჰ. კალენი, “ბიჰევიორიზმი”, საზოგადოებრივი მეცნიერებების ენციკლოპედია, წიგნი 11, გვ. 498;
2. გოთას მიწის სოციალ-დემოკრატიული პარტიის პროგრამის კრიტიკა (წერილი ბრეკს, 5 მაისი, 1875);
3. ვ. პაკარდი, “ჩვილები მომხმარებელთა ქვეყანაში”, ფარული მარწმუნებლები (კარდინალის გამოცემები, 1957, გვ. 90-97);
4. ვ. პაკარდი, იქვე, გვ. 95;
5. ვ. პაკარდი, იქვე, გვ 93;
6. ლ. ტროცკი, ლიტერატურა და რევოლუცია, რ. სტუნსკი (ლონდონი, 1925, გვ. 256);
7. წერილი ბრეკს, 5 მაისი, 1875. V გამოცემა, 1961 წლის გაზაფხული, 139-147

წყარო: ახალი ეკონომიკური სკოლა – საქართველო. თავისუფლების ბიბლიოთეკა – ტომი I. ლიბერალიზმის საფუძვლები

Friedrich Hayek

ფრიდრიხ ოგიუსტ ფონ ჰაიეკი – Friedrich Hayek (1899-1992)

Alan Ebenstein – Epistemology, Psychology, and Methodology

“Hayek’s Journey. The Mind of Friedrich Hayek” (Part 10)

AFTER HAYEK FINISHED THE ROAD TO SERFDOM AND EXPERIENCED its phenomenal success, he turned his attention to old ideas in psychology that he had explored as a student at the University of Vienna three decades before. Hayek’s work in epistemology, psychology, and methodology is among the most difficult in his corpus for the noneconomist or nonpolitical scientist, and various interpretations are possible. Stemming from the Germanic philosophical heritage, Hayek was likely to place more emphasis on the act of knowing than on objects themselves. Hayek ultimately followed Kant in his ontological conception of reality—he thought that mind impresses order on existence.

He apparently still intended to return to technical economic theory in the years immediately after The Road to Serfdom. Another area he had reentered during the late 1930s was methodology and epistemology, philosophical areas he explored first in Mises’s private seminar. All of this was background to Hayek’s move into political philosophy in The Constitution of Liberty (1960), Law, Legislation and Liberty (1973–79), and “The Fatal Conceit.” The Road to Serfdom moved Hayek from a course primarily in technical economic theory to one in broader areas of philosophical and societal inquiry.

His epistemology began from a phenomenalist base. The philosopher and physicist Ernst Mach was very important in Hayek’s development and to the atmosphere at the University of Vienna when Hayek was a student there. Hayek remarked later: Nearly sixty years ago, when I conceived my psychological ideas, I never had a live teacher in psychology. For a young man returning from World War I to enter the University of Vienna, with his interests having been drawn by those events from the family background of biology to social and philosophical issues, there was at the moment no teaching in psychology available. To teach the subject was then still part of the duties of some of the professors of philosophy— not an altogether bad arrangement; but one of them . . . had recently died, and the other was clearly dying and the few of his lectures I heard, as painful for him to give as for the students to listen to. So I had to get my knowledge of psychology from . . . books. . . . [T]he decisive stimulus for taking up the problem on which I soon started to work came from Ernst Mach and particularly his Analysis of Sensations.

As noted earlier, there was a loud echo of Hume in Mach’s work, as both emphasized the tangibility of all knowledge—ultimately, all knowledge is based in the senses. Mach also emphasized the internal nature of all knowledge, in that it is experienced in the mind. Finally, he emphasized the importance of quantitative and mathematical methods and models to understand sensory experience.

In all of these views, Mach philosophically preceded the Vienna circle of logical positivists. Mach wrote in the 1900 preface to the second edition of The Analysis of Sensations that “one and the same view underlies both my epistemologico-physical writings and my present attempt to deal with the physiology of the senses—the view, namely, that all metaphysical elements are to be eliminated as superfluous and as destructive of the economy of science.” The first chapter of this work is titled “Introductory Remarks: Antimetaphysical.” The Vienna circle took up whole cloth the idea that one of the distinguishing marks of true science is that it is antimetaphysical.

The question of the evolution of the Vienna circle, and of Ludwig Wittgenstein’s influence on it, does not admit of one answer and remains of interest. The issue of the extent of the Vienna circle’s influence and accomplishment remains in dispute.The circle attempted to achieve a scientific understanding of the world. The intellectual (as distinct from personal) relationship between Wittgenstein and Hayek has been of interest.While some have maintained that Wittgenstein had significant direct influence on Hayek, this does not appear to have been the case.Though Hayek incidentally expressed conflicting thoughts about his distant cousin’s intellectual in-fluence on him, he referred very little to him in his major published works.

Nonetheless, interesting tangents that relate to Hayek’s psychology and epistemology can be followed from verbal (as distinct from, necessarily, conceptual) similarities between the two men’s work. Hayek rarely referred philosophically (as distinct from personally) to Wittgenstein. One place he did was the 1962 article “Rules, Perception and Intelligibility,” where he quoted Wittgenstein in a footnote: “Cf. L. Wittgenstein . . . :‘“Knowing” it only means: being able to describe it.’” Regardless of what Hayek or Wittgenstein meant by this remark, it is very suggestive. The idea of knowledge encompasses more than can be expressed in words—this was Hayek’s view. Wittgenstein’s point, at least as could be inferred from his words in this quotation (though Hayek cited him in precisely the opposite context) was that knowledge means being able to describe something in sensible terms.

The question of the relationship between words and physical, sensory reality was taken up by the Vienna circle of logical positivists, whose leading members included Moritz Schlick, a successor of Mach at the University of Vienna and teacher of Hayek; Otto Neurath, the group’s practical organizer; and Rudolf Carnap, another leading Viennese philosopher. Hayek was not a member of the Vienna circle, though he was aware of discussions there as a result of his friendship with Felix Kaufmann, a member of the circle, Hayek’s Geistkreis (spirit circle), and Mises’s “private seminar.”

While it is always difficult to summarize the philosophy of a school that included diverse members over decades, prominent logical positivist themes included the essentiality of verification to knowledge; the exclusive meaningfulness of mathematics, logic, and science in knowledge; and the rejection, as knowledge, of ethics, metaphysics, and religion. Logical positivists were concerned with the philosophy of science and foundations of knowledge. They strove to answer the question: What makes something true? They drew heavily on the work of earlier British empiricists, such as Hume, and more recent philosophers of mathematics, logic, and semantics such as Wittgenstein and Bertrand Russell.They were also inspired by Einstein.

The key ideas of this group of philosophers, scientists, and mathematicians included verificationism and empiricism—that is, knowledge must be capable of being proven to the senses in order to be scientific, in order to be knowledge. Perhaps the central element of the Vienna circle and of logical positivism generally can be found in Schlick’s statement that “[t]he meaning of a proposition is its method of verification.” As Carnap put it, the aim of logical positivism was “conclusive justification for every statement.”Verification was basic in the logical positivist system. Propositions must be made in such a way as to be empirically testable in order to be scientific.
Hayek thought that logical positivism foundered on the shoals of verification. He wrote in The Constitution of Liberty: “I do not wish to underestimate the merit of the persistent and relentless fight of the eighteenth and nineteenth centuries against beliefs which are demonstrably false. But… extension of the concept of superstition to all beliefs which are not demonstrably true lacks the same justification and may often be harmful. That we ought not believe anything which has been shown to be false does not mean that we ought to believe only what has been demonstrated to be true.”

Hayek’s idea here was that it is not possible to corroborate every statement. Doing so would become philosophically absurd. At some point, statements should have meaning. Hayek’s question was at what point this should be. He thought that the logical positivists did not adequately address this question, and thus they were ensnared in hopeless skepticism. On the other hand, the Vienna circle adopted the concept of “protocol statements,” and Frank Knight put forward the idea of the relatively absolute absolute.

In a personal biographical recollection, Hayek remarked of Wittgenstein (grandson of a sister of one of Hayek’s maternal great-grandfathers) and the intellectual milieu in Vienna that, on his first substantial contact with Wittgenstein in 1918, when both were officers in the Austrian army: “What struck me most in this conversation was a radical passion for truthfulness in everything (which I came to know as a characteristic vogue among the young Viennese intellectuals of the generation immediately preceding mine . . .). This truthfulness became almost a fashion in that… group . . . in which I came so much to move. It meant much more than truth in speech. One had to ‘live’ truth and not tolerate any pretence in oneself or others. . . . Every convention was dissected and every conventional form exposed as fraud. Wittgenstein merely carried this further in applying it to himself.”

Truth is the great philosophical object. Philosophy ultimately concerns the search for the truth. Wittgenstein’s great contribution to philosophy was his emphasis on words. In his great work, Tractatus Logico-Philosophicus (1921 German original edition), Wittgenstein put forward the view that “what can be said… can be said clearly, and what we cannot talk about we must pass over in silence.” Wittgenstein’s point here was empirical. He possessed a sensory conception of the world and thought that if something cannot be described through the senses, then nothing, empirically, could be said about it. It must, literally, be passed over in silence.

Schlick, in particular, was vitally influenced by Wittgenstein— whom Schlick considered to have inaugurated a new stage in philosophy. However, while there were a few contacts between members of the Vienna circle and Wittgenstein, the circle developed in largest part along separate lines than may be derived from Wittgenstein’s life and words. This, though, was the philosophical background—so well described in Malachi Haim Hacohen’s exquisite 2000 Karl Popper—The Formative Years 1902–1945—in which Hayek developed his own philosophical, psychological, epistemological, and methodological thought.

Hayek’s epistemology was ultimately based on a phenomenalist perspective of sensory experience, but only as it is experienced in the mind. In this basic Kantian perspective of the nature of reality, Hayek was completely within the Germanic idealist intellectual and philosophical traditions.

Hayek’s early work as a student in psychology (mostly before Wittgenstein’s Tractatus was published) led him to ask himself the questions:“What is mind?” and “What is the place of mind in the realm of nature?” Hayek essentially adopted a Kantian view of the nature of the world. He saw mind as implanting order on the world rather than the world necessarily having any properties of, as it were, itself. In The Sensory Order, Hayek wrote that if the “account of the determination of mental qualities which we have given is correct, it would mean that the apparatus by means of which we learn about the external world is itself the product of a kind of experience.” Hayek did not ultimately ascribe much significance to the brain as an accurate (whatever, in this circumstance, accuracy would be) receptacle of reality. Reality, such as it is, is what brain makes of it.

This Kantian ontological (theory of being) perspective had, in Hayek’s view, significant philosophical consequences or repercussions for epistemology. Since there is no ultimate reality apart from what brain makes of it, knowledge is not of ultimate essences but merely of mental states that themselves are liable to change during the lifetime of an organism or over the evolution of a species. Hayek’s ontology ultimately reduces the role of absolute knowledge absolutely.

Hayek’s view was that all the knowledge that is possible of a circumstance is a theory of the circumstance—that is, there is no such thing as pure sensation.There is, rather, a theory of sensation. As Heinrich Klüver wrote in introducing The Sensory Order: “In brief space, it is impossible to outline even the essentials of Dr. Hayek’s theory, but from a broad point of view his theory may be said to substantiate Goethe’s famous maxim ‘all that is factual is already theory’ for the field of sensory and other psychological phenomena.”

Hayek thought that the social sciences are capable of greater knowledge than the natural. He wrote in “The Facts of the Social Sciences” in 1943—after, significantly, his “Economics and Knowledge” essay, which he considered to have constituted his decisive breakthrough and departure from Mises (though Mises, as already noted, did not think this):“While at the world of nature we look from the outside, we look at the world of society from the inside.” Because we look at the world of society from, in Hayek’s view, the “inside,” we are capable of more knowledge of it than of the external world of nature.

Similarly, Hayek considered the fundamental divide between the social and natural worlds not to be in kind of phenomena (notwithstanding that we experience the former from the inside and the latter from the outside), but in complexity. He wrote in his “Scientism and the Study of Society” essay, which became a part of The Counter-Revolution of Science (again, after “Economics and Knowledge”), that the “place where the human individual stands in the order of things brings it about that in one direction [the natural world] what he perceives are the comparatively complex phenomena which he analyzes, while in the other direction [the social world] what is given to him are elements from which those more complex phenomena are composed that he cannot observe as wholes. While the method of the natural sciences is in this sense, analytic, the method of the social sciences is better described as compositive or synthetic.” From Hayek’s perspective, the natural sciences move from complexity to individual elements; the social sciences move from individual elements to complexity.

In “The Theory of Complex Phenomena” (completed in 1961), Hayek wrote that it “should not be difficult now to recognize the similar limitations applying to the theoretical explanations of the phenomena of mind and society. One of the chief results so far achieved by theoretical work in these fields seems to me to be the demonstration that here individual events regularly depend on so many concrete circumstances that we shall never in fact be in a position to ascertain them all.” The complexity of the social world renders it impossible to plan or control.

In “Scientism and the Study of Society,” first published between 1942 and 1944, Hayek gave examples of what are commonly considered societal events: “the Napoleonic Wars,” “France during the Revolution,” and “the Commonwealth period.”While he believed that too many social scientists looked at these events inaccurately, as “definitely given objects, unique individuals which are given to us in the same manner as the natural units in which biological specimens or planets present themselves,” Hayek did not fundamentally look at the world of society differently than he looked at the world of nature. Rather, he understood the complexity of social phenomena, whereas other social scientists did not.

It is, furthermore, he thought, precisely because social phenomena are so complex that only “pattern prediction” of them is possible. He had this exchange in 1978 with James Buchanan:

Q: . . . I think pattern prediction is a very important concept that most economists still sort of miss.

A: It’s the whole question of the theory of how far can we explain complex phenomena where we do not really have the power of precise prediction.We don’t know of any laws, but our whole knowledge is the knowledge of a pattern, essentially.

Earlier in his career, Hayek referred to pattern prediction as “explanation of the principle.” His idea was that, as a result of the complexity of the social world, only general predictions of it are possible. His emphasis on prediction of the principle or pattern leaves out a great deal. It is not merely that only general predictions can be made—it is that predictions often can be made only of best-guess probabilities, not even of patterns or principles. As Hayek mentioned, patterns can sometimes be expressed numerically as ranges.

Popperian Mark Notturno has written perceptively on the sociology of the Vienna circle, emphasizing its collectivist or communal outlook: “Positivism, from its very start, stressed the communal nature of scientific inquiry.” Notturno quotes from the preface of Carnap’s The Logical Structure of the World to substantiate this point: “‘If we allot to the individual in philosophical work as in the special sciences only a partial task, then we can look with more confidence into the future: in slow careful construction insight after insight will be won. Each collaborator contributes only what he can endorse and justify before the whole body of his co-workers.Thus stone will be carefully added to stone and a safe building will be erected at which each following generation can continue to work.’” Notturno concludes that he himself “regard[s] this idea of science as a collective labor as part of the legacy of logical positivism. It is an idea that has led many contemporary philosophers to characterize the scientific community as collectively underwriting the authority of scientific knowledge—and to define scientific knowledge, if not truth itself, as the consensus of belief within the scientific community.” Joseph Agassi, another Popperian philosopher, notes “the letter from Neurath to Carnap of 25 June 1935, castigating him for his support of Popper though Popper had failed to support the Vienna Circle.” Logical positivism suffered from the tendency of some of its adherents to dogmatism, a common failing of intellectual movements.

The Sensory Order may in some respects be read almost as a tract against logical positivism. Hayek thought that his work in epistemology, psychology, and methodology and that of the logical positivists had a common foundation—the work of Ernst Mach. He said in 1985:

A: …Vienna is the origin of so many schools of its own which were dominant in the 1920s. And one of the most fundamental and influential, in which we all were partially caught, was logical positivism. In fact, Mises’ brother, Richard von Mises, became one of the leading figures. Now he and I all grew up in this Ernst Mach philosophy that ultimately everything must be rationally justified…

Q: …You lived in this unique period of time in this remarkable city [Vienna]….

A: . . . [I]ntellectually, the dominating figure …was Ernst Mach, the physicist. That was the principle of thinking in which we all grew up, and at first all adopted it. But some of us—My psychological thinking begins directly with Ernst Mach. Mach in his famous book The Analysis of Sensations explains or assumes that while all our individual sensations have an original pure quality, they are constantly modified by experience.There is only an original order and then the experiential change. Which led me to the conclusion that if you can show that experience can change the thing, why need there be an original quality? The original quality may have arisen in the same fashion. So it was only a step beyond Mach, which turns against him with the result that my own psychology developed. In this sense I began from the same thing on which the logical positivist [movement]— Schlick, Neurath, Carnap, and so on—developed from Vienna; but split at the base, led us apart very much. But these two apparently absolutely contrary trends come from a common initial viewpoint.

Q: In Mach?

A:Yes.

The difference between Hayek’s view and that of the logical positivists was that he moved in an idealist direction and they emphasized verification. In the preface to The Sensory Order, Hayek said that the eighth and last chapter, “Philosophical Consequences,” was one of four chapters in the work with which he was “tolerably satisfied” and that it contains “consequences” from his earlier speculations “for epistemology and the methodology of the sciences.” The final section of chapter 8 is “The Division of the Sciences and the ‘Freedom of the Will’”; in it Hayek stated that “From the fact that we shall never be able to achieve more than an ‘explanation of the principle’ by which the order of mental events is determined, it also follows that we shall never achieve a complete ‘unification’ of all sciences in the sense that all phenomena of which it treats can be described in physical terms.” He then footnoted to this line: “The term ‘physical’ must here be understood in the strict sense in which it has been defined in the first chapter and not be confused with the sense in which it is used, e.g., by O. Neurath or R. Carnap when they speak of the ‘physical language.’ In our sense their ‘physical language,’ since it refers to the phenomenal or sensory qualities of the objects, is not ‘physical’ at all. Their use of this term rather implies a metaphysical belief in the ultimate ‘reality’ and constancy of the phenomenal world for which there is little justification.” This is an important passage for understanding Hayek’s metaphysical, epistemological, philosophical, and psychological views.

Hayek thought there are two orders through which individuals consider the world: the sensory order and the physical order. The sensory order is what we sense. The physical world is the real world of existence beyond our senses that every sane person who is not a solipsist accepts on faith.

According to Hayek, advances in science have rendered any correspondence between the real, physical world and the sensory world almost nonexistent. Instead, the natural, real world expresses itself in mathematical relationships. Hayek’s views tended philosophically to solipsism. While he believed in the existence of a physical world external to mind, he ascribed almost no (if any) properties to it.

He was not as opposed to positivism as to logical positivism, and it is important to be clear about these terms. Positivism is simply the idea that there should be some correspondence with the material world extrinsic to one’s physical self that one perceives in order for statements about nature to be valid, to be true. Using this broad definition of positivism, Hayek was a positivist. Logical positivism tries to go a step beyond this position. The logical positivists sought to reduce all experience to sensory experience and to reduce every sensory experience to a conclusive or exact statement. This has proven an unattainable goal.

Hayek did not completely explore the ideas of and relationships among words, prediction, control, sensory knowledge, theory, and will. In a number of essays he emphasized that civilization emerges. It is not planned in any one individual’s mind before it develops, just as an economy cannot be.

The core ideas in Hayek’s metaphysical and methodological thought were, in the former, that reality is complex; and in the latter, that there should be some empirical corroboration for statements about events in the realm of nature. With respect to Hayek’s methodological thought, more should be said. Hayek was a weak corroborationist philosophically (“corroboration” is not used here in a Popperian sense, but merely to indicate some use of empirical data to confirm or disconfirm theories). Hayek did not clearly identify what the empirical data were that corroborated or discorroborated his theories. In addition, he had a tendency to introduce two sorts of empirical data—data of the outside (scientific data) and data of the inside (social sciences data). He considered the latter to be more accurate than the former.

Hayek obtained much from the focus on evolution to which his studies in psychology led him. He saw the brain as a strictly physical organ that has evolved over billions of years; it is extremely limited in comprehension and attempts to impose order on (assumed) sensation from the perspective of maximizing survival. He came to see society as the peaceful and productive interaction of minds.

In 1977, twenty-five years after The Sensory Order appeared and three years after Hayek received the Nobel Prize for economics, a conference was held that considered his work in psychology. In response to a question he said that “Basically, I am still a Popperian. Indeed, I should tell you that in a way, I was a Popperian before he published The Logic of Science Discovery. We were both, in the 1920s, constantly arguing with two types of people—Marxists and Freudians—who both claimed that their theories were, in their nature, irrefutable. Now the claim that a scientific theory should be beyond the possibility of refutation is, of course, very irritating. This led Popper to the conclusion that a theory that cannot be refuted is, by definition, not scientific. When Popper stated that in detail, I just embraced his views as a statement of what I was feeling.”

Hayek’s point here was that what he shared in method with Popper was the view that for a theory to be considered scientific, there must be some way to refute it, some evidence that would contradict it. While this is, again, a weak corroborationist perspective without further specification of what these data would be, it is nonetheless partially in the realm of the external world from one’s sensory experience of one’s self.

Hayek always followed Mises that “the pure logic of choice” of the economic calculus is strictly deductive, and thus it is possible to have axiomatic laws of individual action. However, where he did not follow Mises was in Hayek’s further belief that interpersonal activity is empirical from the perspective of the world outside of one’s sensory experience of one’s self and that the same fixity of axiomatic laws of human interaction as of individual human action is not possible. Individuals act on their understandings of the world, Hayek thought, and it is impossible to know what these are in other people with precision and complete accuracy.

In the 1937 published version of his 1936 “Economics and Knowledge,” Hayek made reference to Karl Popper when he corrected a line in the main text by replacing “verification” in the published version with a footnote reference to Popper’s emphasis on falsifiability. Hayek’s move here was not from the sensory world external to one’s self to another metaphysical sphere, but simply to the conceptual point, which he already had reached, that empirical corroboration or discorroboration is always tentative.There is no such thing as absolute verification, Hayek thought.

The utilization of knowledge is vital. Both within an organism and in society, individual units perform actions for the benefit of the whole without knowing all of the larger circumstances. In September 1945, Hayek’s “The Use of Knowledge in Society” appeared in the American Economic Review. Many economists, including Milton Friedman and Thomas Sowell, consider this among Hayek’s greatest works. In “Economics and Knowledge,” Hayek put forward the problem of the division of knowledge. Now he put forward some of the solution—the price system, which communicates information and is essential to effective economic decision-making. In turn, exclusive control over objects and the ability to exchange them are crucial to prices.

The free market system is implied, Hayek felt, by his ontology in order to attain maximum human productivity, the highest standard of living for all—the utilitarian-liberal-socialist-communist-libertarian goal.The division and paucity of individual knowledge renders a market economy necessary for optimal economic productivity.The utilization and communication of information and knowledge are critical.

Hayek is recognized for the comprehensive nature of his thought. Hayek scholar Gerald Steele writes that “Friedrich Hayek is held in the highest academic esteem for his contributions toward a genuine praxeology (a unified theory of human action) that incorporates economics, epistemology, ethics, jurisprudence, politics and psychology.”

Milton Friedman wrote in 1976 that Hayek’s academic influence had “been tremendous. His work is incorporated in the body of technical economic theory; has had a major influence on economic history, political philosophy, and political science; has affected students of the law, of scientific methodology, and even of psychology.” Steele also accurately states that “there is no doubt that Hayek’s work will secure its rightful place at the apex of twentieth century philosophy.”

On May 20, 1946, on one of his annual or so trips to America, Hayek gave the Stafford Little Lecture at Princeton University, entitled “The Meaning of Competition.” When Hayek first sought to come to the United States on a permanent basis after the publication of The Road to Serfdom, he sought appointment at the Institute for Advanced Studies in Princeton, where Albert Einstein’s institutional affiliation was and where he resided. However, the institute would not accept funding for Hayek, on the grounds of not allowing donors to direct appointments. Hayek was also interested in Yale when he first considered moving to the United States permanently after World War II.

Friedrich Hayek

ფრიდრიხ ოგიუსტ ფონ ჰაიეკი – Friedrich Hayek (1899-1992)

Alan Ebenstein – “The Road to Serfdom”

“Hayek’s Journey. The Mind of Friedrich Hayek” (Part 9)

IN HIS AUTOBIOGRAPHICAL NOTES, WHICH HE BEGAN TO WRITE AFTER the success of The Road to Serfdom, Hayek said that the “light burden of teaching (there were very few students) and the short distances at Cambridge gave me more time for my own work than I ever had before.”

His best-known work was his response to World War II and the rise of totalitarian, militarily aggressive dictatorships. The Road to Serfdom was an advance, popular sketch of the intended second part of the larger “The Abuse and Decline of Reason” to be titled “The Nemesis of the Planned Society.” Hayek worked on The Road to Serfdom intensely during 1941 and 1942. In particular, he spent more time writing its early chapters than anything else he ever wrote. He insisted that when The Road to Serfdom was published in 1944, and became an international cause célebre over the next year and a half, he was surprised at the popular response. He may have hoped that the work would have broad impact, but it seems unlikely that he anticipated it would make him world-famous and the leading classical liberal.

The Road to Serfdom was not as important a work in Hayek’s thought as its popular acclaim implies. In the original preface, dated December 1943, he noted that it was a “political book” (as distinct from an “essay in social philosophy”) and that as a “professional student of social affairs,” it was his duty to say so. He was even more explicit in the preface to the 1976 edition. There he wrote, just after receiving the Nobel Prize in Economic Sciences in 1974, that in “spite of the wholly unexpected success of the book—in the case of the initially not contemplated American edition even greater than in that of the British one—I felt for a long time not altogether happy about it.” Indeed, he added that he had previously felt somewhat “apologetic” with respect to the work and had not reread it for twenty years. He had “long resented being more widely known by what I regarded as a pamphlet for the time than by my strictly scientific work.”

Originally, Hayek intended The Road to Serfdom as a polemic against the twin totalitarians of the East—Nazi Germany and the Soviet Union—contrasted to the liberal democracies of the West—the United Kingdom, United States, and France. However, then France fell, and, more significantly, the Soviet Union became an ally of Britain and America.Therefore, Hayek eliminated most negative references to the Soviet Union.

Among Hayek’s possible initial titles for the intended treatise of which The Road to Serfdom was an advance, popular sketch of the second part was “The Abuse and Decline of Reason or Through Socialism to Fascism (From Saint Simon to Hitler).” He greatly opposed the political system of the Soviet Union, considering that country an even worse tyranny than Hitler’s. Only the exigencies of the circumstances led him not to express this view.

Hayek did not intend to leave technical economic theory when he wrote The Road to Serfdom. It “unexpectedly” became for him the start of work in a new area, and he at first “tried hard to get back to economics proper.” For about a decade after he wrote it, he did not concentrate as much on social philosophy as he did after the middle 1950s or so, when political philosophy became his focus for the rest of his career.

From 1944 through the middle 1950s, he was focused on more practical endeavors, such as his divorce, moving to America from England, and starting the Mont Pelerin Society, as well as academic projects such as The Sensory Order and works in the history of ideas, of which his books on John Stuart Mill and his editing of Capitalism and the Historians were the most significant products during this period.

One of the paradoxes of Hayek is that he wrote better than he thought. That is, his writing is often more suggestive and stimulating than the thought that underlaid it.While his writing is, stylistically, difficult, it is also exceptionally profound, and its value lies in its profundity. He was one of the most significant writers on political and economic topics during the twentieth century in conveying new conceptions of optimal societal order and ways of understanding the sensory world. Hayek was, perhaps first of all, a great pure philosopher.

The idea that it is possible to write better than one thinks is truly paradoxical. What is meant by it, in this case, is that Hayek’s thought was not as profound or stimulating as the writing based on it. Hayek’s writings create ideas in the minds of others that were not necessarily in his own.

In the 1956 foreword to a new American paperback edition of The Road to Serfdom, he called “Planning and the Rule of Law,” chapter 6, its “central” chapter. For this reason, it is appropriate to pay special attention to it. “Nothing distinguishes more clearly conditions in a free country,” he began, “from those in a country under arbitrary government than the observance in the former of the great principles known as the Rule of Law. Stripped of all technicalities, this means that government in all its actions is bound by rules fixed and announced beforehand— rules which make it possible to foresee with fair certainty how the authority will use its coercive powers in given circumstances and to plan one’s individual affairs on the basis of this knowledge.”

Hayek’s essential political philosophy was that liberty is the supremacy of law.To some, this may appear a paradoxical conception of liberty, for liberty is too often considered to be the absence of law.This, however, was the exact opposite of Hayek’s view. He thought that liberty is not possible without law. Right law is liberty.

In “Planning and the Rule of Law,” he put forward the fundamental idea that “under the Rule of Law the government is prevented from stultifying individual efforts by ad hoc action.Within the known rules of the game the individual is free to pursue his personal ends and desires.” In addition, the “discretion left to the executive organs wielding coercive power should be reduced as much as possible.” These are crucial desiderata and remain applicable today. Far too often, government in contemporary society intervenes in a discretionary manner, perhaps especially at the local level. The diminution of arbitrary government and its replacement by set and known laws remains a vital component of the libertarian program and agenda.While he was still developing his thought in this area when he wrote The Road to Serfdom, Hayek recognized that without the fixity that law provides—both morally and in society—positive actions are impossible. In political society, state law creates the framework of legally permissible activity. Law creates a rational framework for individuals in society.With respect to his conception of the rule of law, the “important question is whether the individual can foresee the action of the state and make use of this knowledge as a datum in forming his own plans.” The idea of prediction was important for Hayek, who wrote later in “Degrees of Explanation” that “while it is evidently possible to predict precisely without being able to control, we shall clearly not be able to control developments further than we can predict the results of our action.” As Stephen Kresge, then the general editor of The Collected Works of F. A. Hayek, writes of this passage: “Arguments both for and against the efficacy of the central planning that socialism inevitably requires either stand or fall on the epistemological justification of the ability to predict the consequences of actions.”

Hayek was a philosophical utilitarian in his ultimate moral outlook. His criterion for rules, as he wrote in The Road to Serfdom, was whether they are “most likely on the whole to benefit all the people affected by them.” The utilitarian standard is the greatest happiness of the greatest number.

In the 1959 German edition preface of The Counter-Revolution of Science, he said that this “overview of the progressive abuse of reason, or socialism, was to be followed by a discussion of the decay of reason under totalitarianism, be it fascism or communism. The basic thought of this second major part was initially presented in popular form in my book The Road to Serfdom.” Once reason attempts to control its further advance, free thought is dead. It is inevitable, Hayek thought, that government control of the economy leads to suppression of freedom of thought and speech. Economic and political liberty are coincident, just as collectivist economics and totalitarian politics are.

The Road to Serfdom was initially published in England in March 1944 with a print run of 2,000 copies, which sold out within days. Hayek became famous in Britain as a result of the work. It was reviewed in leading papers, magazines, and journals. In September 1944, the American edition of The Road to Serfdom was published by the University of Chicago Press. It, too, became an overnight sensation, as it was given the lead review in the New York Times Book Review, with a rave review by Henry Hazlitt:“Friedrich A. Hayek has written one of the most important books of our generation.”

During April and May 1945, Hayek was scheduled to make an academic lecture tour of the United States. However, in April 1945, the Reader’s Digest—then a major force on the American cultural scene— published a condensed version of The Road to Serfdom as its lead feature. When Hayek got off the boat in New York, he had become a celebrity.

Ludwig von Mises, who was then living in the United States, experienced and foresaw Hayek’s success in this country. On July 27, 1944, he wrote Hayek that The Road to Serfdom was “really excellent,” noting that “even before the publication of the American edition your success in this country is remarkable.” Several references had been published in the New York Times. On December 1, 1944, Mises wrote Hayek that The Road to Serfdom “has had a tremendous success in this country. . . . But don’t be mistaken.The Veblen-Hansen ideology dominates public opinion in this country no less than does the Laski-Keynes ideology in Great Britain.”

Mises wrote Hayek in February 1945 that “news of your impending lecture tour is very gratifying. It is almost a public sensation. You probably do not realize how great the success of your book is and how popular you are in this county. The newspaper-men will watch all your steps and publicize all your dicta.”

Then the Reader’s Digest version of The Road to Serfdom appeared. After Hayek returned to Britain in May, he became a celebrity there, as well. In his first speech of the 1945 general election campaign (which he lost), Winston Churchill seemed to make reference to Hayek’s ideas. The next night, Labour leader Clement Attlee specifically referred to Hayek in his nationwide radio broadcast in response to Churchill’s speech.

During the next several years, The Road to Serfdom was translated into a number of languages, sometimes in authorized editions, sometimes in underground or handwritten versions. As a result of his fame, Hayek traveled to many academic institutions in Europe and the United States during the later 1940s. This made it possible for him to start the Mont Pelerin Society in 1947, which endures to this day as an international libertarian and classical liberal organization in which a number of practical political members, mostly in Europe, have been involved, including Ludwig Erhard in West Germany, Jacques Rueff in France, and Luigi Einaudi in Italy. Erhard was chancellor of his county, Rueff, a leading economic adviser, and Einaudi, president.

The society emerged from an idea Hayek had during World War II to establish a reeducation center in Vienna for German intellectuals. In time, this idea metamorphosed into an international society of intellectuals to bring German thinkers back into the mainstream of Western thought. From this latter concept, Hayek began to write letters to individuals he met on his travels, asking if they would find it beneficial to meet. Thus was born the Mont Pelerin Society in 1947, named after the site of its first meeting. Later in his career, while he was on the Committee on Social Thought at the University of Chicago, Hayek sought to re-create the lost intellectual tradition at the University of Vienna through the establishment of an academic center there, but little came of this effort.

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები