გიგი თევზაძე – Gigi Tevzadze

გიგი თევზაძე – „რა არის განმანათლებლობა?“

ეს კითხვა „ბერლინის თვის გამოცემაში“ პირველად 1783 წელს დასვა იოჰან ფრიდრიხ ციოლერმა, რომელის ერთსა და იმავე დროს სასულიერო პირი და პრუსიის მთავრობის წევრი იყო. ციოლერმა სტატია ჟურნალის გამომცემლის, იოან ერხ ბისტერის 1783 წლის აპრილის ნომერში გამოქვეყნებულ წერილის „წინადადება ქორწინების აქტის წარმართვიდან სამღვდელოების გამორიცხვის შესახებ” პასუხად დაწერა.

წლის ბოლოს იმანუელ კანტმაც გადაწყვიტა პასუხი გაეცა ამ კითხვისათვის. თანამედროვე მკითხველის, განსაკუთრებით ქართველი მკითხველის თვალთახედვით, კანტის წერილი „იდეალისტური კონფორმიზმის“ ნიმუშია: წერილის მიზანი, საბოლოო ჯამში, არის ფრიდრიხ დიდის იძულება ქებით, რომ მან, მსჯელობის სფეროში სრული თავისუფლების დაშვების შემდეგ, საკუთარი საგანმანათლებლო პროექტში კიდევ ერთი განსაკუთრებული ნაბიჯი გადადგას: იმპერიის მაცხოვრებლებს თავისუფლება მიანიჭოს რელიგიის საკითხების გადაწყვეტისას, იქ, სადაც, როგორც კანტი ამბობს, ხელისუფლებას აქვს „ინტერესი მეურვის როლი შეასრულოს“. ამ მიმართვით კანტმა მსჯელობის დონეზე დაუკავშირა განმანათლებლობა ძალაუფლებას. იმის შესახებ, თუ რატომაა კანტს მიერ მონიშნული ეს დამოკიდებულება მნიშვნელოვანი, ამ ტექსტის ბოლოში ვიმსჯელებთ.

კანტის მსჯელობა შემდეგი მიმდევრობისაა – განამნათლებლობა არის ადამიანის გამოსვლა უმწიფრობიდან. კონკრეტულად კი, ეს გამოსვლა მდგომარეობს გაბედვაში იმსჯელო დამოუკიდებლად, ავტორიტეტებზე და უმსჯელობებზე დაყრდნობის გარეშე. „უმწიფრობაში ყოფნა ძალიან კომფორტულია. თუ მაქვს წიგნი, რომელიც განსჯას შემიცვლის, მოძღვარი, რომლიც სინდისის მაგივრობას გამიწევს, ექიმი, რომელიც დიეტას ჩემს მაგივრად განსაზღვრავს და ა.შ. – და ა.შ. მაშინ საკუთარი ძალისხმევა აღარ დამჭირდება..“ კანტი ასკვნის, რომ ძალიან ძნელია ინდივიდუალურად გამოსვლა უმწიფრობიდან და რომ ეს მხოლოდ ერთეულებს შეუძლიათ. ამიტომ კანტი უფრო „ადვილი საქმის“ – საზოგადოების უმწიფრობიდან გამოყვანის შესახებ მსჯელობას იწყებს: კანტი მსჯელობს გონების ორგვარ გამოყენებაზე: გონების კერძო და საჯარო მოხმარების შესახებ. როგორც ტექსტიდან ჩანს, კანტი თავის მსჯელობაში „გონების საჯარო მოხმარებაში“ იგივე მნიშვნელობას დებს, რაც ჩვენ დღეს გამოხატვის და მედიის თავისუფლების ცნებებს ვანიჭებთ. გონების საჯაროდ მოხმარება კანტისთვის არის მსჯელობა, რომელსაც არ ჰყავს კონკრეტული ადრესატი და რომლის მიღება პრინციპულად ყველას შეუძლია. გონების კერძო მოხმარება (გამოყენება) კი არის ყოველდღიური საქმიანობა, სამსახური, სამუშაო, ის, რაც ეხება კონკრეტულ ვითარებას, რომელშიც ჩვენ კონკრეტული პოზიცია გვიკავია და კონკრეტული სამუშაოს შესრულება გვევალება. გონების საჯარო მოხმარებისას ადამიანი მეცნიერი ხდება, გონების კერძო მოხმარებისას კი ის არის ის, რა სამუშაოსაც ასრულებს – მუშა, ჯარისკაცი, მღვდელი, ექიმი, მასწავლებელი. საზოგადოების გამოყვანა უმწიფრობის მდგომარეობიდან პიროვნების „განუმწიფორბასთან“ შედარებით უფრო ადვილი იმიტომაა, რომ ამ შემთხვევაში გონების საჯარო გამოყენება უნდა შეეხოს, შეიძლება ბევრ, მაგრამ მაინც, სასრული რაოდენობის საკითხებს. წერილის წერის დროს კანტს ასეთად მხოლოდ რელიგიის და აღმსარებლობის საკითხები მიაჩნდა.

Immanuel Kant

ბევრი შეუსაბამობა შეიძლება ვნახოთ კანტის თვალსაზრისსა და იმავე საკითხებზე თანამედროვე წარმოდგენებს შორის. ამავე ტექსტში კანტი ორ, თანამედროვე საჯარო თვალსაზრისისათვის დაუშვებელ განაცხადს აკეთებს – ერთი, რომ მშვენიერი სქესი (როგორ არათანამედროვედ ჟღერს!) მოწოდებულია ავტორიტეტებზე დაუყრდნობელი აზროვნება საშიშად ჩათვალოს, და მეორე – რომ დემოკრატიული წყობა (რესპუბლიკა) სულის თავისუფლებისათვის საზიანოა, რადგანაც არ ზღუდავს დემოსის თავისუფლებას და ამით ხელს უშლის ძალისხმევის სათანადო მიმართვას განმანთავისუფლებელ აზროვნებაზე. საბოლოო ჯამში კანტის გზავნილი ფრიდრიხ მეორესადმი ასეთია: მხოლოდ განათლებულ ავტორიტარიზმს შეუძლია საზოგადოების ზრდასრულობის გზაზე დაყენება, რადგანაც ის არ უფრთხის ხალხში არაპოპულარულ ნაბიჯებს.

კიდევ ერთი ტექსტი, რომელიც განმანათლებლობას ეხება და რომელიც ძალიან პოპულარული იყო მე-20 საუკუნის პირველ ნახევარში, არის თეოდორ ადორნოს და მაქს ჰორკჰაიმერის „განმანათლებლობის დიალექტიკა“ (1947). ეს წიგნი მარქსიზმის რევიზიის თვალსაჩინო მაგალითია. წიგნის ავტორები განიხილავენ კაპიტალიზმის განვითარებას, და მარქსის საპირისპიროდ, გამოჰყავთ დასკვნა, რომ ამ განვითარებას მივყავართ არა სოციალური რევოლუციისაკენ, არამედ, ტოტალიტარიზმისაკენ და ფაშიზმისაკენ; განმანათლებლობა საწარმოო ძალებსა (მუშებს) და საწარმოო ურთიერთობებს (ურთიერთობა, რომელიც არის მუშებსა და მეპარტონეებს შორის) შორის წინაამღდეგობას გარდაქმნის სიმბიოზად, რის შედეგადაც წარმოიშობა ფაშიზმი და ტოტალიტარიზმი. შედეგად, ადორნომ და ჰოქკჰაიმერმა დაასკვნეს, რომ განმანათლებლობის, როგორც პროექტის შედეგი ფაშიზმი და ტოტალიტარიზმია. ამაშივე მდგომარეობს განმანათლებლობის დიალექტიკაც: განმანათლებლობა, რომლიც გვგონია პროგრესის და განათლებული საზოგადოების საფუძველი, სინამდვილეში აგდებს საზოგადოებას ისეთი ტიპის ტოტალიტარიზმში და ნაციონალიზმში, საიდანაც გამოსავალი არ არის.

კიდევ ერთი ტექსტი, რომელმაც ასევე მნიშვნელოვანი საფეხური შექმნა განმანათლებლობის, როგორც კულტურული და სოციალური ფენომენის განხილვაში, არის იურგენ ჰაბერმასის „საჯარო სფეროს სტრუქტურული ტრანსფორმაცია” (1962); ჰაბერმასის თეორიის მიხედვით საჯარო სფერომ სახე იცვალა ახალ დროში – განმანათლებლობის პერიოდში – და დაკავშირებულია სალონების და ყავის/ჩაის სახლების გაჩენასთან. ანუ, იმ ადგილების წარმოშობასთან, სადაც ხდებოდა თავისუფალი განსჯა, კომუნიკაცია და თვით-პრეზენტაცია. ამის შედეგად, წერს ჰაბერმასი, ევროპული მაღალი კულტურა წარმომადგენლობითიდან იქცა ღიად: ახალ დრომდე თვით-პრეზენტაცია მხოლოდ ერთეულებს შეეძლოთ და ასევე, მხოლოდ ერთეულებს ქონდათ ამის უფლება. სალონებმა და ყავის სახლებმა ხელი შეუწყვეს იმას, რომ თვით-პრეზენტაცია პრინციპულად შესაძლებელი გახდა ყველასათვის. თანამედროვე კულტურის და საჯარო სივრცის ღერძი არის კომუნიკაციური რაციონალობა და კომუნიკაციური ქმედება – სწორედ კომინიკაციური რაციონალურობის გამო ხდება კულტურა ღია და ითვისებს მაქსიმალურად ბევრ ადამიანს. შედეგად, განმანათლებლობამ, ჩვენი საზოგადოების იმ სახით ჩამოყალიბებაში, რა სახითაც ის დღეს არსებობს გადამწყვეტი როლი შეასრულა: შექმნა პრინციპულად ახალი საჯარო კულტურა და საჯარო მოქმედების წესი, რომელიც დამყარებულია კომუნიკაციაზე და რომლიდანაც გამომდინარეობს კომუნიკაციის აუცილებლობა.

Michel Foucault

1984 წელს მიშელ ფუკომ გამოაქვეყნა „რა არის განმანათლებლობა?“-ის საკუთარი ვერსია. არ ვიცი, სპეციალურად დაამთხვია თუ არა ფუკომ თავისი ტექსტის გამოცემა ამ კითხვის კანტისეული პასუხის გამოცემის 200 წელს, მაგრამ, როგორც ეს ტექსტიდან ჩანს, ფუკო ცდილობს კანტისეული ტექსტის „ორეული“ შექმნას: ცდილობს წეროს იმავე თემებზე, რაზეც კანტი წერდა, ოღონდ ფუკოსეული თეორიის – არქეოლოგია-გენეალოგიის – პერსპექტივიდან. ამ ტექსტის ძირითადი ხაზი კანტის ტექსტის ფუკოს ფილოსოფიის /კრიტიკული თეორიის წინამორბედად ქცევაა. ფუკო იწყებს თავის ტექსტს დებულებით, რომ კანტი პირველია, ვინც განსაზღვრა თავისი დრო არა როგორც ეპოქა, ან პერიოდი, არამედ, როგორც გასასვლელი რაღაცისაკენ. ამ შემთხვევაში ფუკო, როგორც კრიტიკული თეორიის მემკვიდრე, კანტის მიერ პასუხგაცემული კითხვის რე-ფორმულირებას განსხვავებაზე (differance) ხაზგასმით ახდენს; კანტისეული ანალიზი ფუკოს ინტერპრეტაციაში ასე ჟღერს: რა განსხვავებულობას აკეთებს დღევანდლობა გუშინდელთან შედარებით? ეს განსხვავება, ფუკოს აზრით, არის განმანათლებლობის როგორც ჩვენი შესაძლებლობების საზღვრების გასინჯვა/ძიების/დადგენის განსაზღვრება. საზღვრების და მათი გადალახვის შესაძლებლობების დადგენა ხდება კრიტიკის საშუალებით. კრიტიკა არის ის, რაც წარმოადგენს განმანათლებლობის სახელმძღვანელოს და ასევე, განმანათლებლობა არის კრიტიკის ეპოქა. განმანათლებლობა, ფუკოს განსაზღვრებით, არის ნებას, ხელისუფლებას და გონების გამოყენებას შორის მანამდე არსებული ურთიერთობის სახეცვლილება. ეს სახეცვლილება უპირველეს ყოვლისა გამოიხატება ამ სამის ერთმანეთის გარეშე, ერთმანეთისაგან დამოუკიდებლად არსებობის შესაძლებლობის კვლევაში.

მეორე ავტორი, რომლესაც ფუკო მიმართავს იმისათვის, რომ განმანათლებლობის განმარტების საკუთარი ვერსია ააგოს, არის ბოდლერი. ბოდლერის კრიტიკულ წერილებში და ესეებში ფუკო ნახულობს საფუძველს თქვას, რომ რაკი ბოდლერის აზრითაც თანამედროვეობის არსი მდგომარეობს საკუთარი თავის კონსტრუირების ირონიულ ჰეროიკულობაში, შესაბამისად, ბოდლერიც კანტის მსგავსად თანამერდოვეობის ძირითად ნიშნად და თანამედროვეობაში წარმოშობილ შესაძლებლობად ჩვენი [გონების (REASONIEREN) და მოქმედების] საზღვრების გადალახვის შესაძლებლობის კვლევას მიიჩნევს. ოღონდ, ისევე, როგორც კანტი, რომელიც განმანათლებლობის სფეროდ გონების საჯარო, ანუ, ყოველდღიურობისაგან – პოლიტიკური თუ საზოგადოებრივი ცხოვრებისაგან -განყენებული გამოყენებას მიიჩნევდა, ბოდლერიც, ამ საზღვრების დადგენა/გადალახვის მცდელობას, რომელიც გამოიხატება – (ა) სინამდვილის ირონიულ ჰეროიზაციაში, (ბ) თავისუფლების მიერ რეალობის ტრანსფიგურაციის თამაშობაში, (გ) საკუთარი თავის ასკეტურ შექმნა/გამომუშავებაში, სოციალური თუ პოლიტიკური ცხოვრებიდან შორს მდგომად აღწერდა და ხელოვნებაში ათავსებდა.

ამავე ტექსტში ფუკო ბევრს ლაპარაკობს თუ როგორ შემთხვევით კავშირშია ერთმანეთთან ჰუმანიზმი და განმანათლებლობა: რომ ეს კავშირი არამც თუ არ არის ურთიერთგამომდინარე, არამედ, ბევრ შემთხვევებში ჰუმანიზმი უპირისპირდება კიდეც განმანათლებლობობას: თუნდაც იმიტომ, რომ ჰუმანიზმი კონკრეტულ ღირებულებებზე დამყარებული მსჯელობაა, განმანათლებლობა კი თანამედროვეობის საფუძვლების და წარმომავლობების კრიტიკული ძიება (ფორმით გენეალოგიური, მეთოდით არქეოლოგიური – sic! ვისაც მარქსზმი უსწავლია, ნამდვილად გაახსენდება რაღაც). ეს ძიება, ამბობს ფუკო, უკვე აღარ არის გონების უნივერსალური სტრუქტურების კანტიანური გამოკვლევა, მაგრამ მაინც რჩება საფუძვლების და მიზეზების ცოდნისკენ, და შესაბამისად, საკუთარი საზღვრების დადგენა/გადალახვისაკენ სწრაფვად.

ოთხივე ეს ტექსტი ფილოსოფიის და კულტურაზე აზროვნების ტრადიციის ფარგლებშია დაწერილი და ამ პერსპექტივით გვთავაზობს პასუხს კითხვაზე განმანათლებლობის შესახებ. სტრუქტურულად ოთხივე ეს პასუხი მოიცავს იმ პერიოდის აღწერას კაცობრიობის ისტორიაში რომელიც დაიწყო მე-16-17 საუკუნეებში როგორც ევროპული ისტორიის ნაწილი და შემდეგ მთელ დანარჩენ მსოფლიოზე მნიშვნელოვანი და შეუქცევადი გავლენა მოახდინა და დღემდე ახდენს.

ეს პასუხები ამომწურავია, მაგრამ რამდენად შესაძლებელია კვლავ გავხსნათ ეს პერსპექტივა და კიდევ ერთხელ ვცადოთ ამ კითხვაზე პასუხი. ამ პერსპექტივის კვლავ გახსნას ჩვენთვის, სამყაროს ამ ნაწილში მცხოვრებთათვის, გარდა ინტელექტუალური ცნობისმოყვარეობის დაკმაყოფილებისა, პრაქტიკული მნიშვნელობაც აქვს: ჩვენი განმანათლებლობა მე-20 საუკუნის 20-იან წლებში შეწყდა და თუკი გვინდა გავაგრძელოთ ის გზა, რომელიც „მაშინ“ დავიწყეთ, უნდა ვეცადოთ გავიგოთ რა არის განმანათლებლობა დღეს, აქ და ამ პირობებში და რა ხიფათებს და მომავალს შეიცავს.

ახალი პერსპექტივის გახსნა ხედვის ახალ კუთხეს მოაქვს. ეს არც თუ ისე მოხდენილი ოპტიკური ანალოგია თეორეტიზირების, ანდა, როგორც ფუკო ამბობს, პრობლემატიზირების სფეროში რომ გადავიტანოთ, უნდა ვიპოვოთ თეორია ან თეორიები, რომელიც იმავე თემებზე მსჯელობს, ოღონდ განსხვავებული ინსტრუმენტების საშუალებით და განსხვავებულ ტრადიციაზე დაყრდნობით.

მე-20 საუკუნეში მართლაც არსებობს თეორეტიზების კიდევ ერთი კულტურა, რომელიც ბრიტანული ფილოსოფიის ანალიტიკურ ტრადიაციას ეყრდნობა და იმავე პერიოდის შესახებ მსჯელობს, რაზეც „პასუხი კითხვაზე: რა არის განმანათლებლობა?“. ამ პრობლემატიზირებას, რომელსაც მე-20 საუკუნის 60-იან წლებში ჩაეყარა საფუძველი, ნაციონალიზმის თეორია და ნაციონალიზმის შესახებ თეორიული დისკურსი შეიძლება ეწოდოს.

ამ დისკურსის რეპრეზენტატორი სამი მოაზროვნეა: ენტონი სმიტი, ერნსტ გელნერი, ბენედიქტ ანდერსონი. მიუხედავად დეკლარირებული დაპირისპირებებისა, მათი თეორიები ავსებენ ერთმანეთს და მეტ-ნაკლებად სრულ სურათს იძლევიან ერის ცნების, იდეოლოგიის და იდენტობის წარმოშობის შესახებ. მათი „გაერთიანებული“ თეორია ასე გამოიყურება: ერის ცნება და მის შესახებ იდეოლოგიის გაჩენა შემთხვევითია. ის სხვადასხვა დროს და სხვადასხვა პირობებში წარმოიშობა მაშინ, როდესაც ძალაუფლების მფლობელი ერთი ჯგუფი ცდილობს საკუთარი ძალაუფლების ლეგიტიმაციას: ცდილობს დაამტკიცოს გარკვეულ ტერიტორიის და ამ ტერიტორიაზე მცხოვრები ხალხის მიმართ საკუთარი გვარის/წარმოშობის „ბუნებრივი“ უფლება ამ უფლების წარმომავლობის შესახებ მითის შექმნით. ეს მითები არსებობენ როგორც იდეოლოგია, მანამ, სანამ არ წარმოიშობა ამ იდეოლოგიის მაქსიმალურად ფართოდ გავრცელების ტექნოლოგიები, კონკრეტულად, განათლების და მას მედიის სისტემები. ამ სისტემების წარმოშობის შემდეგ ერის შესახებ იდეოლოგია ხდება ქვეყნის მოქალაქეთა სოციალიზაციის ერთადერთი საფუძველი, რის შედეგადაც, ერის შესახებ იდეოლოგია, სკოლების და გაზეთების საშუალებებით გავრცელებული, გადაიქცევა საერთო „დიდ“ იდენტობად.

ამ თეორიის, როგორც გაერთიანებული, ასევე ცალკეული რეპრეზენტატორების მიხედვით, ეროვნული იდეოლოგიის დიდ იდენტობად ქცევა იწყება განმანათლებლობის ეპოქის შემდეგ – მე-19 საუკუნეში. მიუხედავად იმისა, რომ როგორც ქვემოთ ვნახავთ, განმანათლებლობის თეორიული და მორალურ-პრაქტიკული წვლილი ნაციონალური დიდი იდენტობის შემოღებაში დიდია, განმანათლებლობის შედეგად მიღებული პირველი დიდი იდენტობა სულაც არ იყო ნაციონალური – არამედ, უფრო სამოქალაქო თავისუფლებებზე და დემოკრატიაზე იყო დამყარებული. პირველ დიდ იდენტობას, რომელიც განმანათლებლობის შედეგად შეიქმნა ევროპაში საფრანგეთის რესპუბლიკა ერქვა. განმანათლებელების მიერ შექმნილმა კრიტიკულმა დისკურსმა, რომელიც, უპირველეს ყოვლისა, მიმართული იყო არსებული ხელისუფლების და ხელისუფლების რელიგიური იდეოლოგიის წინაამღდეგ, მოახერხა წარმოსახვით საზოგადოებად, ანუ, დიდ იდენტობად ქცეულიყო. მით უმეტეს, რომ ფრანგი განმანათლებლები არაფერს არ იშურებდნენ იმისათვის, ყოველ ადამიანს მათ გარშემო, განურჩევლად წარმომავლობისა და მდგომარეობისა, მიეღო ისეთი განათლება, რომელიც მას აზროვნების კრიტიკული უნარის გამოყენების საშუალებას მისცემდა. ამისათვის ისინი ცდილობდნენ მაქსიმალურად გამოეყენებინათ როგორც არსებული განათლების სისტემა, ასევე, მედიის საშუალებები. შედეგმაც არ დააყოვნა: კრიტიკული დისკურსის დიდი იდენტობა ადვილად ითარგმნა/გაგებულ იქნა სოციალური ცვლილების მოთხოვნად და ათწლიან რევოლუციურ პერიოდად. ასე გახდა განმანათლებლობა არა მარტო ინტელექტუალური, არამედ, ახალი ტიპის ძალაუფლების მოპოვების პროექტიც.

რევოლუციის შემდეგ განმანათლებლობის პროექტის დახურვა შეუძლებელი აღმოჩნდა, იმდენად ძლიერი იყო განმანათლებლური წარმოსახვითი საზოგადოება. ეს მოთხოვნა/სურვილი ევროპის სხვა ქვეყნებშიც გავრცელდა და მალე ევროპის ყველა ქვეყნის ხელისუფლებამ დაინახა, რომ განმანათლებლობის პროექტის ჩახშობა შეუძლებელია, არა მარტო იმიტომ, რომ ინფორმაციის ბეჭდური გავრცელება შეიძლებოდა და წერა-კითხვის მცოდნე ადამიანების რიცხვი ყოვლწლიურად გეომეტრიული პროგრესიით იზრდებოდა (ისევე, როგორც დღეს ინტერნეტის მომხმარებელთა), არამედ იმიტომაც, რომ განმანათლებლობის დისკურსი ამავე დროს ადამიანების თანასწორობის, უფლებების და ძალაუფლების დისკურსი იყო. თუმცა, ამავე დროს ხელისუფლებებმა აღმოაჩინეს, რომ განმანათლებლობის პროექტის მართვა შესაძლებელია – განათლების და მას მედიის სისტემებში მათთვის სასურველი შინაარსის და იდეოლოგიის ტრანსლირების საშუალებით.

შესაბამისად, სახელმწიფო იდეოლოგიის განათლების და მედიის სისტემების საშუალებით ტრანსლირების საფუძველი იყო არა „უბრალოდ“ ამ ტრანსლირების ტექნოლოგიების გაჩენა, არამედ, განმანათლებლობის „პირველ“ პროექტთან, როგორც ძალაუფლების წყაროსთან, დაპირისპირების და ამ პროექტის შედეგების „შეკავების“ აუცილებლობა. ანუ, ზემოთ შემოტანილი ცნებები რომ გამოვიყენოთ, დიდი იდენტობის ერთი კონრეტული პროექტისადმი დაპირისპირება დიდი იდენტობის სხვა პროექტის საშუალებით. სწორედ ამ დროს იწყება ელიტების მიერ შუა საუკუნეებში „გამოგონილი“ იდეოლოგიის გავრცელება და მისი ქცევა დიდ იდენტობად, ანუ, განმანათლებლობისადმი დაპირისპირებულ წარმოსახვით საზოგადოებად – ყოველი მოქალაქის სოციალიზაციის საფუძვლად და ყოველი ინდივიდის შინაგანი სამყაროს ღერძად.

მაშასადამე, განმანათლებლობამ, საკუთარი მცდელობით კრიტიკული დისკურსი და აზროვნება გარემომცველ სამყაროზე საყოველთაო გაეხადა, წარმოშვა ერთიანი, დიდი იდენტობის შექმნის შესაძლებლობა და ძალაუფლების ახალი წყარო. ამ მცდელობამ არსებულ პოლიტიკურ წესრიგს საგულისხმო საფრთხე შეუქმნა. შედეგად გაჩნდა საპირისპირო პროექტი, რომელიც გონების კერძო გამოყენებით ცდილობდა „პირველი“ პროექტის შედეგები ჩაენაცვლებინა დიდი იდენტობის დისკურსის საკუთარი ვერსიით.

შედეგად, მივედით განმანათლებლობის განსაზღვრებამდე – განმანათლებლობა არის გონების საჯარო გამოყენების საშუალებით დიდი იდენტობის შექმნაზე მიმართული პროექტი.

დიდი იდენტობის შექმნის ყოველი მცდელობა არ არის განმანათლებლური პროექტი. „მეორე“ დიდი იდენტობა – ნაციონალიზმი წარმოიშვა როგორც ხელისუფლებების (არსებული ძალაუფლების) რეაქცია განმანათლებლობის დიდი იდენტობის ხალხოსნურ/ლიბერალურ პროექტზე. ეს ‘ახალი“ პროექტი ცდილობდა ჩაენაცვლებინა განმანათლებლობა განათლების პოლიტიკის შემოღებით. განათლების პოლიტიკის შედეგად კი მივიღეთ სოციალიზაციის პირველი მყარი სისიტემა, რომელიც საბოლოოდ ჩამოყალიბდა, როგორც ნაციონალიზმი.

როგორც ჩანს, ჩვენს სამყაროში დიდი იდენტობის შექმნის ორი პროექტი უპირისპირდება ერთმანეთს: კანტის მიერ შემოღებული დიხოტომია რომ გამოვიყენოთ: დიდი იდენტობა, რომელიც იქმნება გონების საჯარო (განმანათლებლობა) და კერძო (განათლების პოლიტიკა) გამოყენების საშუალებით. საბოლოო ჯამში, ეს ძალაუფლების ორი პროექტია, რომლებიც ერთმანეთს უპირისპირდებიან და თანამედროვე (ახალი დროის) ძალაუფლების საერთო ველს ქმნიან.

ნაციონალიზმის წარმოშობის ბევრი ვერსია არსებობს, მაგრამ ვფიქრობ, დიდი იდენტობის წარმოშობის ამ დიხოტომიაში ყველა ვერსია თავსდება: იმპერიულ ქვეყნებში გონების საჯარო გამოყენება ქმნის ლოკალურ ნაციონალურ დიდი იდენტობებს, მეტ-ნაკლებად ერთ-ეროვან სახელმწიფოებში – ნაციონალური დიდი იდენტობა გონების კერძო გამოყენების შედეგია რომელიც განმანათლებლური დიდი იდენტობის შემაკავებლად იქმნება.

ამ აზრით ადორნოს და ჰორკჰაომერის დასკვა სწორია, ოღონდ, მათ მიერ დასკვნაში ჩადებული ისტერიული ტრაგიზმის გარეშე: განმანათლებლობა მართლაც არის ნაციონალიზმის და „ერის-თანხმობის-მიზეზი“ („განმანათლებლობის დიალექტიკის“ ტერმინოლოგიით: საწარმოო ძალების და საწარმოო ურთიერთობების კონფლიქტის გაქრობა). ასევე, მართებულია ფუკოს იდეა განმანათლებლობის მიერ საზღვრების დადგენა/გადასინჯვის შესახებ: ფრანგული განმანათლებლობა მართლაც იყო მიმართული გონების საჯარო გამოყენების არსებული საზღვრების გადალახვაზე და ძალაუფლების ახალი შესაძლებლობების შექმნაზე – თუნდაც ფრანგული პირველი რესპუბლიკის სახით.

გონების საჯარო გამოყენება მას მერე გახდა შესაძლებელი, რაც გაჩნდა ამ გამოყენების საშუალებები: კონკრეტულად – კანტის დროს ეს იყო მედია, სალონები, ყავის და ჩაის სახლები. გონების საჯარო გამოყენება მას შემდეგ ხდება შესაძლებელი, რაც ხდება შესაძლებელი ეს გამოყენება მიემართოს მას, რომელსაც შენ პრინციპულად არ იცნობ/ვერ გაიცნობ და ასევე, როდესაც არსებობს საშუალება მიიღო სხვისი გონების საჯარო გამოყენების პროდუქტი.

გონების საჯარო გამოყენებაც ისეთივე თანამედროვე სოციალური კონსტრუქტია, როგორც საყოველთაო განათლება და მას მედია. მანამდე, კანტიანური ტერმინებით რომ ვიმსჯელოთ, როგორც ჩანს, არსებობდა გონების მხოლოდ კერძო გამოყენება, იმდენად, რამდენადაც არ არსებობდა საშუალება, აზრი დაუმახინჯებლად გადაცემულიყო დიდ აუდიტორიას. ასევე, ყოველი გამოთქმულ/დაწერილი იდეა პერსონიფიცირებული იყო: ან თვითონ ავტორის მიერ იყო ცოცხლად (live-ში) გამოთქმული, ან არსებობდა ძალიან შეზღუდული რაოდენობის ხელნაწერის სახით.

კანტიანურ პერსპექტივაში გონების საჯარო გამოყენება მჭიდროდ არის დაკავშირებული ბეჭდვის და გავრცელების საშუალებებთან, ანუ, წიგნების და გაზეთების ტირაჟებთან: გონების საჯარო გამოყენების აუცილებელი ნაწილია გამოთქმული აზრების და მსჯელობების განხილვის შესაძლებლობა მსჯელობის ავტორის გარეშე. ანუ, მხოლოდ ავტორისათვის კი არ არის პოტენციური მკითხველი ანონიმური, არამედ, მკითხველისთვისაც ანონიმურია ავტორი.

როგორც ჩანს კანტისთვის გონების საჯარო გამოყენება მხოლოდ დაწერილად აზრის გადმოცემასთან იყო დაკავშირებული. ეს ალბათ მისი ცხოვრების წესიდან, მისი პოლიტიკური პროექტიდან და პოლიტიკური ვითარებიდან უფრო გამომდინარეობდა, ვიდრე თვითონ გონების საჯარო გამოყენების ცნებიდან. ცხოვრების წესიდან იმიტომ, რომ ყველაზე კომფორტულად კანტი თავს საწერ მაგიდასთან გრძნობდა; პოლიტიკური პროექტიდან და პოლიტიკური ვითარებიდან კი იმიტომ, რომ მე-18 საუკუნის ბოლოს, ჯერ კიდევ საფრანგეთის რევოლუციის პირობებში, კანტისთვის გამორიცხული უნდა ყოფილიყო ფრიდრიხ მეორესათვის შეთავაზებულ აღსარებლობის თავისუფლების პროექტს საფუძვლად დასდებოდა, თუნდაც ძალიან ფრთხილი, მაგრამ მაინც, დასაბუთება, რომ საჯარო გამოსვლის გარკვეული ტიპები შეიძლება ჩაითვალოს გონების საჯარო, დაუინტერესებელ და სახელმწიფოსთვის უხიფათო გამოყენებად.

მაგრამ ჩვენ არაფერი არ გვიშლის ხელს გონების საჯარო გამოყენება დავინახოთ იქ, სადაც ხდება მეტწილად ანონიმური აუდიტორიისათვის პრობლემების შესახებ მსჯელობის პრეზენტაცია. არა მარტო ტექსტით, არამედ, სალექციო თუ საპრეზენტაციო გამოსვლითაც – ყველა თვით-პრეზენტაციით, რომელიც არ არის კერძო გამოყენება – საკუთარი მიზნების (მათ შორის პოლიტიკური) აღსრულებაზე მიმართული: პოლიტიკური მოწოდებების გარდა, პოლიტიკოსების მიერ წარმართული მსჯელობაც საგადასახადო სისტემაზე, პოლიტიკურ მოწყობაზე, ღირებულებებზე და იდეალებზე, გონების საჯარო გამოყენებაა.

ახლა გადავდგათ კიდევ ერთი ნაბიჯი განმანათლებლობის განხილვის ამ ახალი პერსპექტივისაკენ, და ვნახოთ, რას ნიშნავს ჩვენს გარემოში გონების საჯარო გამოყენება: გონების საჯარო გამოყენებას დღეს გაცილებით უფრო დიდი ადგილი უკავია ჩვენს ყოველდღიურობაში, ვიდრე მე-18 ან მე-19 საუკუნეში ეკავა. ამის მიზეზი კი ორია: 1. განათლებული ადამიანი, ვისაც შეუძლია მსჯელობის ფორმალური კრიტერიუმების დაკმაყოფილებით საკუთარი აზრი გამოხატოს არსებული პრობლემების შესახებ – განუზომლად ბევრია; 2. გონების საჯარო გამოყენების სივრცე განუზომლად დიდია: „ტრადიციულის“ – წიგნები, ტელევიზია, გაზეთები – გარდა, სოციალური მედია და ინტერნეტი გონების საჯარო გამოყენების თანამედროვე სივრცეა.

გონების საჯარო გამოყენების სივრცეების ეს სიმრავლე გვიხსნის ერთ, უკვე ზედაპირზე მყოფ სინამდვილეს: იმდენად, რამდენადაც გონების საჯარო გამოყენების თანამედროვე სივრცეეები პრინციპულად ღიაა, ასევე პრინციპულად ღიაა ამ საჯარო გამოყენების მიღების და პასუხის საშუალებებიც. შედეგად, ჩვენს გარემოში გონების საჯარო გამოყენების, საჯარო პრობლემიზირების პრინციპული მახასიათებელია შექმნას წარმოსახვითი საზოგადოებები, ანუ, მიმდევრების, თანამოაზრეების და მოწინაამღდეგეების ჯგუფები. თანაც, ასეთივე პრინციპული მახასიათებელია ის, რომ ეს მიმდევრები/თანამოაზრეები/მოწინაამღდეეგეები უმეტესად არ იცნობენ ერთმანეთს და არიან საერთო მიდგომის/სამყაროს ხედვის მატარებლები. ეს კი სხვა არაფერია, თუ არა დიდი იდენტობის ნაწილად ყოფნა, იმისდა მიუხედავად, რამდენ ადამიანს მოიცავს ეს დიდი იდენტობა. დიდი იდენტობის ძირითადი მახასიათებელი არის არა მასში ჩართულთა/მის მიმღებთა რაოდენობა, არამედ, წარმოსახვითი საზოგადოება: ამ იდენტობის მატარებელთა შორის ფიზიკური საერთო სივრცის შემთხვევითობა, არააუცილებლობა.

შედეგად, მივედით დასკვნამდე, რომ თანამედროვე სამყაროში გონების ყოველი საჯარო გამოყენება განმანათლებლობის პროექტში მონაწილეობაა, ვიცით და ვაცნობიერებთ ამას თუ არა. ასევე, ამ მსჯელობის შედეგია, რომ დღევანდელ სამყაროში გონების საჯარო გამოყენების მხოლოდ ერთი დიდი პროექტი არსებობს, და ამ დიდი პროექტის სახელი განმანათლებლობაა.

ამ დასკვნებიდან ასევე გამომდინარეობს დებულება, რომ თუ გონების ნებისმიერი საჯარო გამოყენება განმანათლებლობის პროექტში მონაწილეობაა, განმანათლებლობის კავშირი ისეთ მოძრაობებთან/იდეებთან, როგორიცაა ჰუმანიზმი, ლიბერალიზმი, შემთხვევითია. ამიტომ, ფუკოს დასკვნა სწორია არა იმ აზრით, რომ განმანათლებლობა კრიტიკული დამოკიდებულებაა, და ამიტომ გამორიცხავს რომელიმე იდეოლოგიისადმი მის მიკუთვნებას, არამედ, სწორედ იმიტომ, რომ ყველა განმანათლებლობას რომელიმე იდეოლოგიისაკენ მივყავართ, გამორიცხულია მისი გარდაუვალი დაკავშირება როგორც ჰუმანიზმთან, ასევე, თუნდაც, რელიგიურ ფუნდამენტალიზმთან; თუმცა, ორივე მათგანი, სხვადასხვა ისტორიულ დროს და პირობებში შეიძლება გონების საჯარო გამოყენების (განმანათლებლობის) შედეგი აღმოჩნდეს.

დასკვნები, რომელიც ყოველივე ზემოდთქმულიდან კეთდება, თეორიულ-კრიტიკულიცაა და პრაქტიკულიც: ამ მსჯელობის შედეგად ვიღებთ, რომ დრო, რომელშიც ვცხოვრობთ, განმანათლებლობისაა და შეიძლება აღიწეროს, ერთის მხრივ, როგორც განმანათლებლობის სხვადასხვა პროექტების ბრძოლა/თანაარსებობა, და ასევე, როგორც ძალაუფლების ორი სახის, ორი სივრცის (განმანათლებლობის და განათლების [პოლიტიკის]) ბრძოლა/თანაარასებობა.

ფუკო ცდილობდა გამოეკვლია, რამდენად არის შესაძლებელი განმანათლებლობა ძალაუფლების გარეშე. ფუკოს ტექსტიდან ჩანს, რომ ძალაუფლების მოშორება განმანათლებლობისათვის განმანათლებლობის მხოლოდ კრიტიკულ განხილვაზე (ანუ, ფილოსოფიაზე) დაყვანით შეიძლება. თუკი განმანთლებლობას სოციალურ სივრცეში „დატოვებ“, მისი „ბუნებრივი“ შედეგი ძალაუფლება ხდება: დიდი იდენტობის შექმნა-წარმოშობა დაკავშირებულია ძალაუფლების შესაძლებლობასთან – ერთი იდეოლოგიის მიხედვით სოციალიზაციასთან და რე-სოციალიზაციასთან. როგორც ეს იყო და არის საფრანგეთის რევოლუციის, თანამედროვე განათლების სისტემების და თანამედროვე დიდი იდენტობებების – მაგ. ანტიგლობალიზმის, მწვანე მოძრაობების – შემთხვევაში. იდენტობა ქმნის წარმოსახვით საზოგადოებას, რომლის წევრებიც, სხვადასხვა დოზით, მონაწილეობენ ძალაუფლების პროექტში, რომელიც განმანათლებლობას თან სდევს.

პრაქტიკული დასკვნა კი გამაფრთხილებელია: გონების ნებისმიერი საჯარო გამოყენება, რაოდენ არ უნდა ემიჯნებოდეს ის ნებისმიერ იდეოლოგიას და ძალაუფლებას, არის განმანათლებლობის დიდ პროექტში მონაწილეობა, შესაბამისად – დიდი იდენტობის შექმნაში და ძალაუფლების მოპოვებაში მონაწილეობის მიღება. იმ შემთხვევაშიც, როდესაც გონების საჯარო გამოყენება პრინციპულად უარყოფს ძალაუფლებას, ის უკვე მონაწილეობს განმანთლებლურ პროექტში, რომელიც წარმოსახვითი საზოგადოების შექმნაზე, და შესაბამისად ძალაუფლების მოპოვებაზეა მიმართული: იმიტომ, რომ: 1. ქმნის დიდ იდენტობას, რომლის მონაწილეებიც უპირობოდ აღიარებენ ძალაუფლებისაგან საკუთარი თავის გამიჯვნას; 2. ხელს უწყობს ძალაუფლების მოპოვებას იმ ინდივიდების მიერ, რომლებმაც იციან, თუ როგორ გამოიყენონ ამ ძალაუფლების უარმყოფელი იდენტობის არსებობა საკუთარი ძალაუფლების მოსაპოვებლად. შესაბამისად, როდესაც ვიყენებთ ჩვენს გონებას საჯაროდ, უნდა ვიცოდეთ ორი რამ: 1. ჩვენ ამით უკვე ვმონაწილეობთ განმანათლებლობის რომელიღაც მცირე პროექტში და ვიღებთ მონაწილეობას რომლიღაც წარმოსახვითი საზოგადოების შექმნაში; 2. შესაბამისად, ჩვენ ვიღებთ მონაწილეობას ძალაუფლების რომელიღაც პროექტში;

ამ დასკვნის შემდეგ ცხადი ხდება ძალიან ძველი ჩინური სენტენცია, რომლის შინაარსის სრული წვდომაც ზემოდმოყვანილი მსჯელობის გაზიარების შემდეგაა შესაძლებელი: ჯობს იცოდე, ვიდრე არ იცოდე.

წყარო: ჟურნალი “სოლიდარობა”

მელიტონ ბალანჩივაძის (სურათის ცენტრში, პალტოში) მომღერალთა გუნდი, მარცხნიდან კოტე მაყაშვილი, ზურაბ აბდუშელიშვილი, იოსებ მაყაშვილი, ოსიკო ბარათაშვილი, 1898 წ.

მელიტონ ბალანჩივაძე – Meliton Balanchivadze (1862-1937)

მარიკა ლაფაური – Marika Lapauri-Burk

მარიკა ლაფაური-ბურკი – “მელიტონ ბალანჩივაძე”
გახსენება

24 დეკემბერს მელიტონ ბალანჩივაძეს 148 წელი შეუსრულდებოდა. ეს არ არის საიუბილეო თარიღი, მაგრამ ჩვენი მიზანიც ესაა,ß-საიუბილეო თარიღამდე დრო ჯერ კიდევ არის და იმედი გვაქვს, საზოგადოება ამ თარიღის აღსანიშნავად მოემზადება ისე, როგორც ქართული კულტურის ერთერთ მნიშვნელოვან მოღვაწეს, მელიტონ ბალანჩივაძეს შეეფრება. სტატიის ფორმატში იმედია შევძლებთ ამ დიდი მოღვაწის შთამბეჭდავ, მისი, როგორც მომხიბვლელი ადამიანის პორტრეტის მცირედი შტირხებით მოხაზვას.

დღეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვნად მიგვაჩნია საქართველოს ისტორიის იმ ფურცლების გულდასმით გადაფურცვლა, რომლებიც საუკუნეების მიჯნაზე მყოფ საქართველოზე მოგვითხრობენ.

ამ მოკლე პერიოდში, ისტორიის კატაკლიზმებს შორის მოქცეულმა საქართველომ თითქოს ბუნების რაღაც ძალების დახმარებით შვა მთელი რიგი დიდებული ადამიანები, მთელი თაობა, რომ მათ შეძლებოდათ უფსკრულის პირას მყოფი ქართული იდეის კიდევ ერთხელ გადარჩენა. თუკი ჩვენს კულტურულ მემკვიდრეობაში დღეისთვის რაიმე ხელმოსაჭიდი ფასეულობა და სულიერება არსებობს, ეს ამ დიდი მოღვაწეების თავდადებული შრომის, ენთუზიაზმის, თავგანწირვისა და იდეისადმი ერთგულების შედეგია. სამწუხაროდ, ამ თაობას არ დასცალდა ახალი, თანამედროვე სამყაროს შესატყვისი ქართული იდენტობის ცნობიერებაში ისეთ შრეებამდე შემოტანა, რომელსაც ქართული საზოგადოება დღეს საყრდენად გამოიყენებდა.

…“ძალზე მოკლედ თუ ვიტყვით, მისი (იგულისხმ. ილია ჭავჭავაძე. ავტორი) (და მისი გარემოცვის) ძალისხმევა წარმოადგენს დრამატულ მცდელობას იმისა, რომ ქართული ისტორიის ნაფლეთებისაგან, პრეტერისტული თუ ეთნოგრაფიული ილუზიებისაგან, ისტორიული ძალების ნაშთებისა თუ ოპტიმიზმის სუსტი და, ხშირად, ილუზორული გამოვლინებებისაგან ქართული საზოგადოებისა და სახელმწიფოებრიობის იდეა აგებულიყო…“(ზ. ფირალიშვილი. „ილია: ისტორიული კონტექსტი და პიროვნება“) ვფიქრობთ, რომ საქრთველი საზოგადოება სწორედ ამ პერიოდის სულიერებას და დინამიურობას ვერ შეიგრძნობს სათანადოდ. ჩაჭიდებულია დემოკრატიისა და ლიბერალიზმის პოსტულატებს, უხეშად მანიპულირებს ამ ცნებებს და საბოლოო ჯამში ფუნდამეტალიზმად აქცევს მას.

საბჭოთა ეპოქოს ჰომო სოვიეტიკუსის ძერწვის პერიოდში, საქართველოს საზოდაგოება ისეთ ისტორიულ ნაპრალებში მოექცა, საიდანაც მხოლოდ მითოლოგიზირებული წარმოდგენებიღა ასაზრდოებდა მის ნებელობას. საბჭოთა პერიოდში თანდათანობით განიდევნა ის ავანგარდული, შემოქმედებითი, ენთუზიასტური სული, რომელიც საუკუნის დასაწყისის საქართველოში, ნებისმიერ დარგში სუფევდა.

“მელიტონ ბალანჩივაძის სახელობის სამუსიკო სკოლაში ვსწავლობდი ბათუმში და კაციშვილს არ გაჩენია აზრი მოსწავლეებისათვის მოეყოლა ვის სახელს ატარებდა სკოლა…“- ვკითხულობთ ვინმე დავითის ჩანაწერს ქართულ ვებგვერდზე. ბათუმის სასწავლებელი ერთერთია მელიტონ ბალანჩივაძის დაარსებულ სკოლებს შორის. ეს სევდისმომგვრელი კომენტარი მიგვანიშნებს სწორედ იმ სიცარიელეზე, რომლის ამოვსებას ვერანაირი გაბედული რეფორმებით ვერ შევძლებთ, სანამ ჩვენ საკუთარ ინტელექტუალურ რესურსებს ინტენსიურად, ინტერდისციპლინირებული კვლევებით არ ავამოქმედებთ.

ვფიქრობთ, რომ სანამ ქართული საზოგადოება დღეს საკუთარი იდენტობის ძიებაში, ნიჰილიზმის და ფსევდოაღმოჩენების ქაოსურ კორიანტელში ბოლომდე არ გახვეულა, უპრიანი იქნებოდა ფუნდამენტურად გადაგვეხედა ქართული ავანგარდის პერიოდისათვის. დარწმუნებულნი ვართ, დღევანდელი, მაგალითად განათლების რეფორმებისათვის ბევრი საინტერესო დასაყრდნობი მასალა აღმოაჩნდება დიმიტრი უზნაძისა თუ მელიტონ ბალანჩივაძისნაირი ადამიანების ნამოღვაწარში.

მელიტონ ბალანჩივაძე ქართული კულტურისათვის ერთერთი გამორჩეული მოღვაწეა. მისი ისტორიული მნიშვნელობა დღეისათვის აღარ არის ფართო საზოგადოების ცნობიერებაში. ქართული კლასიკური მუსიკის საწყისებთან, პროფესიული მუსიკის განვითარებისათვის, ქართული ტრადიციული მუსიკის გადარჩენისათვის მისი წვლილი მხოლოდ მუსიკალურ სამყაროშია ცნობილი.

მელიტონ ბალანჩივაძე ავტორია არა მხოლოდ ქრონოლოგიურად პირველი ეროვნული ოპერისა, არამედ მისი კომპოზიციები სხვადასხვა მუსიკალურ ფორმებად პირველად შეიქმნა საქართველოში. ასეთია, მისი რეჩიტატივი (ოპერიდან „დარეჯან ცბიერი“ 1896/1936), კანტატა, „დიდება ზაჰესს“ (1927) რომელიც პირველი ნიმუშია პლენარული მუსიკისა, საორკესტრო ნაწარმოები „ქართული ეროვნული მარში“ (1921), რომანსები.

მიუხედავად საკომპოზიციო ტექნიკის არასრულყოფილებისა, რასაც სხვადასხვა ობიექტური თუ სუბიექტური მიზეზები უდევს საფუძვლად, უდავოა ბალანჩივაძის მელოდიის, კანტილენის გამომსახველობა. მელიტონ ბალანჩივაძის ისტორიული როლი სრულიადაც არ შემოიფარგლება მხოლოდ მისი კომპოზიციებით. უფრო მეტიც, ვიტყოდი, რომ კომპოზიტორი ბალანჩივაძე „დაიჩაგრა“ საკუთარი ეროვნული მოღვაწეობის ხარჯზე. მელიტონ ბალანჩივაძის შემოქმედების გადახედვისას აუცილებელია ისტორიული კონტექსტის გათვალისწინება და მისი დიდი მოქალაქეობრივი პასუხისმგებლობა, რომელიც იმდენად შთამბეჭდავია, რომ იმსახურებს საზოგადოებისაგან გაცნობიერებას. ზაზა ფირალიშვილის სიტყვებით, რომ ვთქვათ, მ. ბალანჩივაძე იყო „ვისაც სურდა და მზად იყო, ქართულ ეროვნულ იდეას, უფრო სწორად, ამ იდეის აქ და ახლა არსებობას მომსახურებოდა. (…) რათა შედეგად დამკვიდრებულიყო ერთი პლასტი მაინც ქართული სულიერებისა.“ (ზ. ფ. „ილია:ისტორიული კონტექსტი და პიროვნება“)
სამწუხაროა, რომ ჩვენ რომელიმე მემორიალურ დაფასთან მდგომნი, შესაძლოა ვერ ვხვდებოდეთ, თუ რატომ არის ესა თუ ის დაწესებულება მელიტონ ბალანჩივაძის სახელთან დაკავშირებული, ან რატომ არის ის ქართველებისათვის ისეთ სათაყვანებელ ადგილას დასაფლავებული, როგორიცაა ბაგრატის ტაძრის გალავანი.

მელიტონ ბალანჩივაძის ცხოვრება გარკვეულად განისაზღვრა 1880 წელს ფილიმონ ქორიძის საქართველოში დაბრუნებით. ფილიმონ ქორიძე, (ცნობილი მომღერალი, ბანი) მსოფლიოს წამყვან საოპერო თეატრების სცენებზე წარმატებით გამოდიოდა, მელიტონ ბალანჩივაძის ნათესავი იყო დედის მხრდიდან. 1880 წლის 25 ივნისს თბილისში, არწრუნის თეატრში (შემდგომ გრიბოედივის თეატრი) ფილიმონ ქორიძის კონცერტი გაიმართა, რაზედაც „დროება“ წერდა: „..და ახლა, როდესაც მის (ფ. ქორიძის. ავტ.) ნიჭს თვით ევროპის ტეატრებშიაც ღირსეულად აფასებენ, არ გვივიწყებს ჩვენცა და არც თვითონ ავიწყდება, რომ რაც ბუნებას კაცისათვის ნიჭი მიუცია, პირველად თავის მამულს, თავის მოძმე მამულიშვილებს უნდა მოახმაროსო.“

ამ მოკლე საგაზეთო ამონარიდიდანაც კარგად ჩანს ის სულისკვეთება, რაც ამ პერიოდის საქართველოში სუფევდა. ფილიმონ ქორიძემ დათმო თავისი კარიერა, პირადი კეთილდრეობა, დარჩა საქართველოში, პიანისტ მეუღლესთან (პეტერბურგელი პიანისტი ზინაიდა მიხაელოვნა ვორობიცი,) ერთად და მთელი თავისი შემდგომი ცხოვრება ქართული საგალობლების ჩაწერას მოანდომა, რითაც მან თავისი ცხოვრება ფასდაუდებელ და საშვილიშვილო საქმეს მიუძღვნა. მის გვერდით დადგა ახალგაზრდა მელიტონ ბალანჩივაძე.

„და თუ ბოლოს და ბოლოს ქართული მუსიკის უცვლელდად შენახვას შევუდექი, მეტ წილად მელიტონისა და ჩემი მეგობრების – აკაკის, გიორგი წერეთლის, დიმიტრი ყიფიანის რჩევა წაქეზებით, მერე გავბედე… და ამ გამბედაობის დაფასება მომავალი თაობის საქმეა…“ ჰყვება ფილიმონ ქორიძე (პ.ხუჭუას მონოგრაფიის მიხედვით) მელიტონიც, თმობს თბილისის საოპერო თეატრში თავის ახალ დაწყებულ კარიერას და ფილიმონთან ერთად 1883 წელს ქუთაისში გადადის. ფილიმონ ქორიძე და მელიტონ ბალანჩივაძე სათავეში უდგებიან დიდ ეროვნულ საქმეს, – ქართული მუსიკის გადარჩენას.

ქუთაისში წასვლამდე, 13 მარტს მელიტონმა გამართა კონცერტი, თავისი დაარსებული 12 კაციანი გუნდით. ასეთი ღონისძიებები დიდ ეროვნულ საქმედ აღიქმებოდა, რასაც იქ დამსწრე საზოგადოების ჩამონათვალიც, – ილია ჭავჭავაძე, იაკობ გოგებაშვილი, ნიკო ცხვედაძე, ალექანდრე ყაზბეგი და სხვ. – ადასტურებს. ამ დროს მელიტონი მხოლოდ 21 წლის იყო!

სტატიაში ქუთაისის პერიოდზე უფრო დეტალური თხრობის საშუალება არ გვაქვს. ქუთაისის როლი, აქ მოღვაწე ადამიანები, თავისთავად განსაკუთრებული მოვლენაა ქართული კულტურის ისტორიაში, როგორც ქვეყნის იდეური და სულიერი ცხოვრების ცენტრისა და გასაკუთრებით შესწავლას იმსახურებს. (ალბათ, სწორედ ეს თემა უნდა იქცეს ქუთაისის მუზეუმის ცენტრალურ პროფილად. ამაზე სხვა დროს)

1889 წელს, პროფესიული დონის ასამაღლებლად მ. ბალანჩივაძე პეტერბურგში გაემგზავრა, სადაც მისი უფროსი ძმა, ნიჭიერი მხატვარი, ვასილ ბალანჩივაძე დ.სარაჯიშვილის სტიპენიანტი იყო. მ. ბალანჩივაძე პეტერბურგში 28 წელი გაატარა. ამ პერიოდის მანძილზე ის სამშობლოში ყოფნას შვებულებების დროს მაინც ახერხებდა.

ჩვენს სტატიაში მხოლოდ ძალიან მოკლედ ვახსენებთ პეტერბურგის პერიოდში გაწეული ღვაწლს: ანტონ რუბინშტეინი, მელიტონს, როგორც ნიჭიერ სტუდენტს, სტუდენტური გაჭირვების პირველ წლებში ჩუქნის პიანინოს და ეხმარება სტიპენდიით.

მელიტონი დაუახლოვდა პეტერბურგის კულტურულ საზოგადოებას და როგორც ჩანს, დიდი იყო მისდამი კეთილგანწყობა. მელიტონი, ისევე, როგორც საქართველოში, გადადებს რა საკუთარ კარიერას, ძირითადად საზოგადოებრივი ცხოვრებით არის დაკავებული. ამ დროისათვის რუსეთში უკვე დაარსებულია ყოველწლიური ე.წ. „ქართული საღამოები“, (პირველი ჩატარდა 1861 წელს) რომლებიც დიდი ინტერესს იწვევს საზოგადოებაში. მ. ბალანჩივაძე სათავეში უდგება „ქართული საღამოების“ მოწყობას და მას საყოველთაო ღირშესანიშნაობად აქცევს. ეს არის მისი დიდი ისტორიული ღვაწლი, რაზეც ამ სტატიის ფარგლებში სამწუხაროდ ვერ შევრჩერდებით.

აქ კი მხოლოდ ავღნიშნავდით 1897 წლის 20 დეკემბერს შემდგარ რიგით 30-ე „ქართულ საღამოს“, სადაც აჟღერდა ნაწყვეტები პირველი ქართული ოპერიდან „თამარ ცბიერი.“ 1937 წელს მოსკოვში გამართულ ქართული კულტურის დეკადისათვის ამ ოპერას ახალი რედაქცით “დარეჯან ცბიერი“ ეწოდა. ოპერის პირველი გამოცემა 1901 წელს კ. ი. ბაგრატიონ-მუხრანსკიმ დააფინანსა. ოპერის ერთერთ საბალეტო ნომერს სახელგანთქმული მოცეკვავე, მარიუს პეტიპა ასრულებდა. ასეთ საღამოებს დიდი რეცენზიები ეძღვნებოდა და მის სულისჩამდგმელს, მელიტონ ბალანჩივაძეს დიდ პატივს მიაგებდა. აღსანიშნავია, რომ „ქართული საღამოები“ საქველმოქმედო იყო და რუსეთში ქართველი სტუდენტების დახმარებას ემსახურებოდა.

მელიტონ ბალანჩივაძე

მხოლოდ პეტერბურგში ამ 1903 წლის მონაცემებით 3000-მდე ქართველი სტუდენტი სწავლობდა. ამ პერიოდის სათვისტომოები და მათი მოღვაწეობა თავისი ორგანიზირებულობით, შინაარსით ცალკე თემაა და ბევრ საინტერესო ფურცელს შეიცავს, რომელიც ჩვენი აზრით დღევანდელ დიასპორის სამინისტორსაც გზამკვლევად გამოადგებოდა.

1901 წელს მელიტონის ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი მოვლენა მოხდა, – მან 100 მანეთიანი ლატარიით 200.000 მანეთი მოიგო. ისი მატერიალური მდგომარეობა გაუმჯობესდა, მაგრამ შესაბამისად გაიზარდა მისი გულისხმიერების არეალიც. ის ბევრს ეხმარებოდა და მნიშვნელოვანია, რომ მან პირველად გამოსცა მიხაილ გლინკას წერილების სრული კრებული, რაზედაც პროფ. ა.ვ. ოსოვსკი წერდა: „მ. ბალანჩივაძემ მ.ი. გლინკას წერილების სრული კრებულის გამოცემით მან თავის თავს ძეგლი აუგო…“

მ. ბალანჩივაძე აქვეყნებდა წერილებს ქართულ და რუსულ პრესაში, სადაც აქ მოყვანილი ამონარიდით მისი პოზიცია გამოკვეთილია: „ევგენი ონეგინის“ სახელოვან ავტორს (იგულისხმ. პ. ჩაიკოვსკი. ავტ) არ შეეფერებოდა გადაეცმია ქართული თვითმყოფი და პატივსაცემი ჰანგისათვის მსუბუქი, მისთვის შეუფერები სამოსი და სრულებით უცხო და სხვა სახელით გაესტუმრებინა მსოფლიოში“. – წერს მელიტონ ბალანჩივაძე, ჩაიკოვსკის მიერ, ბალეტ „მაკნატუნაში“ გამოყენებულ „იავნანა“ს შესახებ, რომელსაც ჩაიკოვსკიმ „არაბული ცეკვა„ უწოდა. მანამდე ენისელში, თავად ჯორჯაძის მამულში ეს სიმღერა ჩაიწერა ქართული მუსიკის დიდმა მოამაგემ იპოლიტოვ-ივანოვმა, ვისგანაც ჩაიკოვსკიმ ეს ნოტები მიიღო.

1895 წელს პეტერბურგში მყოფი მელიტონი გაბრაზდა რა ვინმე რუს რეცენზენტზე, რომელიც სვანურ სიმღერას ველურს და პრიმიტიულს უწოდებდა, ჩავიდა სვანეთში, პირველად ჩაწერა რამდენიმე სვანური სიმღერა, თან წამოიყვანა სამი სვანი და ქუთაისში კონცერტები გამართა. მელიტონ ბალანჩივაძე პირველია ქართველ მუსიკოსთა შორის, ვინც საზოგადოებას სვანური სიმღერის მშვენება ამცნო. პეტერბურგის პერიოდშივე ჩაწერა მან კახური სიმღერები.

მელიტონ ბალანჩივაძის მეუღლე მარია ნიკოლაევნა ვასილიევა იყო და მათ ოთხი შვილი შეეძინათ. უფროსი, ნინო,- ბავშვობაში გარდაიცვალა, თამარი, – ნიჭიერი მხატვარი 1943 წელს ლენინგრადის ბლოკადას ემსხვერპლა, გიორგი (ჯორჯ ბალანჩინი) ცნობილი ქორეოგრაფი, 1924 გასტროლებიდან ახლად შექმნილ სსრკß-ში აღარ დაბრუნებულა და ანდრია, ცნობილი ქართველი კომპოზიტორი და საზოგადო მოღვაწე, მამის გზის ღირსეული გამგრძელებელი.

1917 წელს მელიტონ ბალანჩივაძე საქართველოში ბრუნდება, სადაც ის 1937 წელს გარდაიცვალა.

სასიხარულოა, რომ ბალანჩივაძეების საგვარეულო ტრადიცია ქართული კულტურის სამსახურისათვის კვლავ გრძელდება. შვილიშვილები ჯარჯი, – პიანისტია, ცისკარა,- ბალერინა და შვილთაშვილი ანტონი, – მხატვარია.

ამ სტატიით ჩვენ ასევე გვსურს ხმა მივაწვდინოთ სათანადო უწყებებს. სწორედ დროული იქნებოდა ახლა დაწყებულიყო მზადება, დაგეგმილიყო რამოდენიმე პროექტი, რომელიც მელიტონ ბალანჩივაძის ნამოღვაწარს მიეძღვნებოდა. აუცილებლად მიგვაჩნია ბალანჩივაძის აუდიო ჩანაწერების გამოცემა. დარწმუნებული ვართ ასეთ პროექტში ჩვენი სასიქადულო ვოკალისტები სიამოვნებით მიიღებდნენ მონაწილეობას. სამწუხაროა, რომ მელიტონ ბალანჩივაძეზე მწირი ცნობების გარდა, ინტერნეტში არაფერი მასალა არ იძებნება. აქვე დავძენთ, რომ ქართული ინტერნეტ- საძიებლები სახელმწიფოს ერთერთი პრიორიტეტი უნდა იყოს და სხვადასხვა პროექტების დაფინანსებით, უნდა ცდილობდნენ ამ დიდი ხარვეზის სწრაფად ამოვსებას.

გამოყენებული ლიტერატურა:

  • პავლე ხუჭუა, მელიტონ ბალანჩივაძე. მონოგრაფია გამომცემლობა „ხელოვნება“ 1950
  • ალექსი ბარნოვი, ძველი თბილისის მუსიკოსები. გამომცემლობა „ხელოვნება“. 1974
  • შალვა კაშმაძე, თბილისი ოპერისა და ბალეტის თეატრი ტ. I, 1950. ტ. II, 1955. გამომცემლობა „ხელოვნება“ 1950
  • ზაზა ფირალიშვილი, ილია: ისტორიული კონტექსტი და პიროვნება.

მარიკა ლაფაური-ბურკი

15.12.2010


ნიკო ნიკოლაძე – Niko Nikoladze (1843-1928)

გულნაზ კაკაბაძე – “ნიკო ნიკოლაძე – განმანათლებელი”

გამორჩეული კაცი იყო ნიკო ნიკოლაძე თავისი მასშტაბური, ორიგინალური აზროვნებით. ჭაბუკობიდან აღსასრულამდე ცხოვრების შუაგულში ტრიალებდა. ყველა საქმეს, რასაც კი ხელი მოჰკიდა, დიდი და წარუშლელი კვალი დაამჩნია. იყო პუბლიცისტი, ჟურნალისტი, პერიოდულ გამოცემათა დამაარსებელი და რედაქტორი, საზოგადო, პოლიტიკური და მრავალმხრივი პრაქტიკოსი მოღვაწე, ქალაქის თავი, პარლამენტის დეპუტატი და დიპლომატი. პატივს სცემდნენ და ანგარიშს უწევდნენ არამარტო საქართველოში, მის ფარგლებს გარეთაც _ რუსეთში, ევროპაში. მოესწრო რუსეთის ოთხ მეფეს და სამ რევოლუციას, იყო კოლონიური საქართველოს, საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკისა და გასაბჭოებული საქართველოს მოქალაქე, პრაქტიკოს-რეფორმატორი… ყველა ამ ღირსებასთან ერთად ნიკო ნიკოლაძე გვევლინება, როგორც განმანათლებელი, დიდი პედაგოგი. დროსგასწრებული მოაზროვნე, იგი დედანში იცნობდა ჟან-ჟაკ რუსოსა და პესტალოცის პედაგოგიურ მოძღვრებებს და შვილების აღზრდაში ამ დიდი პედაგოგების იდეებით ხელმძღვანელობდა.

ბატონყმობის გაუქმების შემდეგ ახალი მორალური კატეგორიების დამკვიდრებამ, საზოგადოების მოუმზადებლობამ ახლის გასაცნობიერებლად, წიგნებისადმი მოკრძალებულმა ლტოლვამ გამოიწვია თავად-აზნაურთა ზედგომის დასასრული და დაიწყო მათი მატერიალური და ზნეობრივი დეგრადაცია.

ნიკო ნიკოლაძე სვამს კითხვას _ რა ეშველება თავად-აზნაურთა ამ თაობას? ხსნას ნიკოლაძე ხედავს ქვეყანაში სამხედრო გიმნაზიების რიცხვის გაზრდაში და ახალგაზრდობისათვის არმიაში შესვლის შესაძლებლობის გაადვილებაში. “ამასთან საჭიროა”, _ წერს ნიკო, _ “გაიხსნას ტექნიკური კომერციული სასწავლებლები, რათა შესაძლებლობა მივცეთ მოიპოვონ არსებობის საშუალება ღირსეული შრომით”.

საზოგადოების განათლება არის იმედის დიდი ნაპერწკალი პუბლიცისტისათვის. ის უკიჟინებს თავის მკითხველს, რომ პატიოსნება, გულწრფელობა, გატაცება, ერთგულება არა ოქროსადმი, არამედ კაცობრიობის მაღალი იდეალებისადმი, სასარგებლო საქმეა ხალხის განვითარებისათვის. “დამიჯერეთ! ის, ვინც ყველაზე მაღლა აყენებს საკუთარი ჯიბის ინტერესებს, ისინი არა მარტო მავნებლები არიან, არამედ სახელმწიფოსათვის უსარგებლონი.”

აღზრდა პიროვნების მორალურ ჩამოყალიბებას უნდა უწყობდეს ხელს. განათლებული და საქმის კარგი მცოდნე უნდა გამოირჩეოდეს უცოდინარისაგან. ადამიანისათვის საკმარისი არ არის მხოლოდ ცოდნა, რა სწორად და მეთოდურადაც არ უნდა აწოდებდნენ მას. ამის გარდა ადამიანის ბუნება თხოულობს ცხოვრებისადმი, მოღვაწეობისადმი ინტერესის გაღვიძებას, ცხოვრების იდეალების გამომუშავებას. ერთი სიტყვით, ადამიანში ზნეობრივი პიროვნების ჩამოყალიბებას. ის პედაგოგს მოუწოდებდა: _ “დაანახეთ მოსწავლეებს აღზრდის პირველსავე წლებში მაღალი მოწოდება, რომელიც მას ცხოვრებაში ელის, გადაუშალეთ წმინდათაწმინდა ამოცანები მისი მომავალი მოღვაწეობისა, გამოიწვიეთ მასში უანგარო შრომის სურვილი, აჩვენეთ იმ ბრძოლის მთელი სიძნელე, რაც ცხოვრებაში ელის და დაუმტკიცეთ, რომ ბრძოლაში მხოლოდ მას შეუძლია გამარჯვება. თქვენ აღზრდით მტკიცე ნებისყოფის ადამიანებს, რომლებსაც ეცოდინებათ, რომ კეთისინდისიერი ადამიანის ცხოვრებაში არის რაღაც ისეთი, რაც გაცილებით უფრო წმინდაა, ვიდრე პირადი სიამოვნება და ნეტარება, რასაც ადამიანს ანიჭებს საზოგადოების, სამშობლოსა და სახელმწიფოსათვის თავდაუზოგავი შრომა.”

უდავოა, რომ მთავარი ელემენტი პიროვნების აღზრდაში ოჯახი (მშობლები) და მასწავლებლები არიან. რა ჭკვიანური წესდებებიც არ უნდა იქნეს შედგენილი და გამოცემული, თუ მასწავლებელი კარგად არაა მომზადებული და არაკეთილსინდისიერად ეპყრობა თავის საქმეს, მთელი თვეობით არ დადის სკოლაში, არ ამეცადინებს ბავშვებს, იქ სასწავლო პროცესი მთლიანად ჩაშლილია. ნიკო ნიკოლაძეს მოჰყავს მაგალითი ერთ-ერთი ქალთა გიმნაზიიდან, სადაც ლაპარაკია სერიოზულ აღვირახსნილობაზე, რომლის თაობაზე სასწავლებლის ინპექტორი გადააყენეს თანამდებობიდან. დიდი პედაგოგი ამ აღვირახსნილობის მიზეზს თვით ადამიანის ბუნებაში ხედავდა. “მოსწავლეები როცა გარკვეულ ასაკს აღწევენ, ბუნებრივად იძენენ ინსტიქტებს, რომლებიც ცუდ გავლენას ახდენენ მათ გონებრივ და ზნეობრივ განვითარებაზე. თუ მას არ ლაგმავენ აღზრდის სწორი და მიზანდასახული სისტემით, რომ ამ ინსტიქტებმა დრომდე უმწიკვლო ძილით იძინონ, აღზრდის ერთ-ერთი უმთავრესი ამოცანაა, როგორც სახლში, ასევე სკოლაში.”

როგორც მწერალი და პუბლიცისტი, ნიკოლაძე მწერალს საზოგადოების აღმზრდელად მიიჩნევდა, ჭეშმარიტ მწერლებს – “ადამიანის გულის მცნობ მეცნიერებად”. ამ მიზნის განხორციელებას იგი მსოფლიოში აღიარებული ავტორიტეტების – რუსთაველის, შექსპირის, გოეთეს, სერვანტესის, პუშკინის, გოგოლის, ტოლსტოის გარდა თავის თანამედროვე მხატვრული სიტყვის ოსტატებსაც მოუწოდებდა. იგი წერდა: – “მწერალი აღმზრდელია, ხელმძღვანელია თავისი საზოგადოებისა, მისი მისწრაფებების, იდეალებისა…” მწერლის ნათქვამ სიტყვას თავად მწერლის პიროვნება, მისივე საქმეები განამტკიცებენ იმით, რომ “მწერლის თითოეულ სიტყვას უნდა მოსდევდეს საქმე _ სიტყვა უნდა იყოს საქმიანი”. მწერალს უფლება არა აქვს არათუ ჩამორჩეს დროს და მის ფეხდაფეხ მიჩანჩალებდეს, არამედ წინ უნდა იხედებოდეს თავისი განათლების ჰორიზონტის წყალობით და სწორ გეზს, სწორ ორიენტაციას უჩვენებდეს მკითხველს, გლობალური აზროვნება და ანალიტიკური მსჯელობა საზოგადოებრივ საკითხებზე საზოგადოების განათლებას, მის წინვლას უნდა ემსახურებოდეს. იგი არც თავის მეგობრებს ინდობდა უბრალო “რეზონერობისთვის”. “ამგვარ რეზონერობას მწერლობას ვერ დავარქმევთო, – წერდა იგი, და ასეთი მწერალი ვერც თავის მისიას _ საზოგადოების გზის გაკვალვა-გაუმჯობესებას ვეღარ შეძლებს, ილიას “გლახის ნაამბობიც” მხატვრული მხარის მიუხედავად ხომ ამიტომ დაიწუნა _ დროს ჩამორჩაო, რადგან ტურგენევისეული გლეხის სენტიმენტალური სახე უკვე წარსულს ჩაბარდა და დღევანდელი ქართული რეალობა ცხოვრების ახლებურად წარმოჩენას, ახალ გმირს მოითხოვსო.

ზნეობრივი ღირებულებების ღალატს, გადახრასაც კი ამ ღირებულებებიდან იგი არავის, თვით საყოველთაოდ აღიარებულ გენიოსებსა და ავტორიტეტებსაც არ პატიობდა. ამის თავასაჩინო დასტურია ნიკო ნიკოლაძის პოლემიკა ივანე ჯაბადართან “ვეფხისტყაოსნის” ორიგინალობის საკითხებზე XIX საუკუნის 80-იან წლებში, ტოლსტოის მოურიდებელი კრიტიკა “კრეიცერის სონატაში” ასახული ზნეობრივი პოზიციის გამო, საყოველთაოდ არის ცნობილი მისი დამოკიდებულება ტურგენევის მიმართ და ა. შ.

თავად თავისი პიროვნებითა და მთელი თავისი დიდი და დიდებული ოჯახით იყო ეროვნული, ქართული მენტალიტეტის, ცნობიერებისა და ევროპული ღირებულებების სინთეზის – სიმბიოზის – თანაარსებობის საუცხოო ნიმუში (რა თქმა უნდა, ქართულის პრიორიტეტით).

უკვე მეცხრამეტე საუკუნის 70_იანი წლების დასაწყისში გაზეთ “დროების” გარშემო თავმოყრილმა მოწინავე ქართველობამ ხელი შეუწყო უმაღლესი განათლების მისაღებად ქართველი ქალების ევროპაში გაგზავნის საქმეს. ნიკო ნიკოლაძემ ყველაფერი იღონა თბილისისა და ქუთაისის ქალთა სასწავლებლების საუკეთესო მოსწავლეთა შვეიცარიაში გასაგზავნად. პირველი ქართველი ქალები, რომლებმაც უმაღლესი განათლება მიიღეს ევროპის უნივერსიტეტებში, იყვნენ ნიკოს დები ოლიმპიადა და ეკატერინე ნიკოლაძეები, მათი დეიდაშვილები – ხელთუფლიშვილის ქალები, ნიკოს საცოლე ოლგა ალექსანდრეს ასული გურამიშვილი (ეს უკანასკნელი მამის წინააღმდეგობის მიუხედავად ნიკოს დის ეფროსინე ნიკოლაძის პასპორტით გაიპარა საზღვარგარეთ), ქართველ ქალთაგან პირველი – ფეფო ელიოზიშვილი (ნიკოლაძეები მამის და ძმის სიკვდილმა შეაყოვნა), პელაგია ნაცვლიშვილი, კეკე მელიქიშვილი, მარიამ წერეთელი.

ქართველი ქალიშვილები შვეიცარიაში მოხვდნენ იმ დროს, როცა ჯერ კიდევ ცოცხალი იყო პარიზის კომუნის გამოძახილი, როცა ყველგან დაუფარავად ქადაგებდნენ ახალ სოციალისტურ იდეებს.

ქართველმა სტუდენტებმა ნიკო ნიკოლაძის, გიორგი წერეთლისა და სერგეი მესხის ხელმძღვანელობით დააარსეს საზოგადოება “უღელი”. ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია ასე განმარტავს ამ საზოგადოების მიზანს: – “საზღვარგარეთ მყოფი ქართველი მოსწავლე ახალგაზრდობის გაერთიანება, ევროპის სოციალისტური მოძრაობის, საზოგადოებრივი აზრისა და ლიტერატურის შესწავლა და პოპულარიზაცია საქართველოში, საერთოდ კავკასიაში”. “უღელის” ყველა წევრის მიზანი იყო სამშობლოს გათავისუფლება, რის გამოც ცდილობდნენ კონტაქტის დამყარებას სხვა ქვეყნების ეროვნულ-გამათავისუფლებელ მოძრაობებთან. ისინი აიდიალებდნენ სახელმწიფოებრიობის რესპუბლიკურ ფორმას.

თავიანთ პედაგოგიურ საქმიანობაში ნიკოლაძეები ხელმძღვანელობდნენ ორმაგი სტანდარტით _ შინაარსი განათლებისა უნდა ყოფილიყო ეროვნული, სკოლას მამულიშვილებად უნდა აღეზარდა ახალგაზრდები, ხოლო ფორმა განათლებისა უნდა ყოფილიყო ევროპული, რასაც ნიკოლაძე “ტექნიკურ განათლებას” უწოდებდა. განათლების ამ ორმაგი სტანდარტის ერთიანობა ქმნიდა საფუძველს ახალგაზრდობაში მამულის ქმედითი, საქმით და საქმეში გამოხატული სიყვარულისა და მსახურების იდეალებისა და მოთხოვნილებების აღზრდისა.

ნიკო ნიკოლაძის ქალიშვილი პროფესორი რუსუდან ნიკოლაძე თავიანთ მოგონებებში წერს, თუ როგორი გეგმა ჰქონდათ მათ მშობლებს შვილების აღსაზრდელად. “როგორც კი გავჩენილვარ,” – იგონებს ქალბატონი რუსუდან ნიკოლაძე, – “დედაჩემს მაშინვე შეუდგენია აღზრდის გეგმა _ პესტალოცის აღზრდის სისტემა. მამაჩემი კი ჟან-ჟაკ რუსოს აღზრდის სისტემის მომხრე ყოფილა,” მაგრამ ამ ორ დიდ პედაგოგს ერთი საერთო ჰქონდათ – ბავშვი სოფელში, ბუნების წიაღში უნდა აღიზარდოს. მამას იმწამსვე თავისი დედულეთი _ დიდი ჯიხაიში აურჩევია, დედას კი – ავჭალის გურამიანთ კარი. იქ უფრო მეტად შეითვისებენ შვილები დედა-ენასო, ვიდრე იმერეთის “კინტრი-კვახის” კუთხეშიო. – “კინტრი-კვახიო?” – ანთებულა მამაჩემი. – “ამას ავჭალელები მაყვედრით თქვენი “ტაქნითა” და “სტოლი-სტულით” ქართული ჭიქისა და მაგიდის ნაცვლად? და გაჩაღებულა ორთაბრძოლა ქართლისა და ქვემო იმერეთის ირგვლივ.”

ნიკო ნიკოლაძემ შვილების აღსაზრდელად ყველაფერი გაყიდა პეტერბუგში, რაც კი ებადა და სოფელ დიდ ჯიხაიშში ააგო სახლი, სადაც იზრდებოდნენ მისი შვილები, რომლებმაც საუცხოო და საინტერესო სკოლა გაიარეს ჯერ თავის სახლში დედასთან – ოლგა გურამიშვილთან, მერე კი რუსეთისა და ევროპის უმაღლეს სასწავლებლებში.

ნიკო ნიკოლაძე განსაკუთებულ ყურადღებას უთმობდა მშობლიური ენის სწავლებას. თუ ყმაწვილს გონება თავის ენაზე გახსნილი არა აქვს, უცხო ენის სწავლაში მეტად ბევრს ეწვალება. მშობელი შვილებზე სკოლაში შესვლამდე უნდა ზრუნავდეს, რომ ყმავილს თავისი ენა კარგად ასწავლოს, გონება გაუხსნას და სკოლაში მომზადებული მისცეს. საკვირველია, რომ ეს უბრალო ჭეშმარიტება ჩვენს საზოგადოებას აქამდე ვერ შეუგნია. ერთი სიტყვით, ვისაც კი სურს, რომ ყმაწვილი გონების გახსნასა და სწავლაში სწორ გზაზე დააყენოს და განათლების მიღება გაუადვილოს, ის უთუოდ უნდა ეცადოს სწავლა იმ საგნებიდან დააწყებინოს, რომლებიც ყმაწვილთან უფრო ახლოს არიან, მის გრძნობას იზიდავენ და ადვილად შეითვისებიან. თვალყურმგდებელ მასწავლებელს შეუნიშნავს, რომ ყმაწვილები, რომლებიც გონიერ მშობლებს შინ კარგად მოუმზადებიათ ქართულ ენაში, რომელიმე უცხო ენასა და საზოგადოდ, საგნებს ადვილად სწავლობენ და უკეთეს მოსწავლეებად ითვლებიან. ჩვენმა საზოგადოებამ ამ მაგალითებს უნდა მიბაძოს, თუ არ სურს, რომ ახალმა თაობამ ბოლოს ცუდად მოიხსენიოს.

დიდი საზოგადო მოღვაწის მეთვალყურეობის ქვეშ იწერებოდა მისი ქალიშვილის – რუსუდან ნიკოლაძის სახელმძღვანელო “წერა-კითხვა საბავშვო ბაღში და შრომის სკოლაში”. მეტად საყურადღებო წიგნია დღესაც, თუნდაც იმიტომ, რომ ამ წიგნს რედაქტორობდა დიდი სამოციანელი ნიკო ნიკოლაძე და არა მარტო რედაქტორობდა, წიგნისთვის მას დაუწერია წერილი “ქართული შრიფტი”. ხანდაზმული მოღვაწე დროს პოულობდა, რომ ბავშვებისათვის გაეცნო ქართული შრიფტი, ბეჭდვისა და სტამბის ისტორია. ის ფაქტი, რომ ნიკოლაძემ ძირითადი მეცნიერული და სტილისტური რედაქცია გაუწია რუსუდანის სახელმძღვანელოს, იმის მაჩვენებელია, თუ როგორ თანაუგრძნობდა და ხელს უწყობდა დიდი მოაზროვნე სკოლების ახალ პროგრამაზე გადასვლას.

ნ. ნიკოლაძე მუდამ წინ აყენებდა სახალხო სკოლების არსებით საჭიროებას. მან მასწავლებლის შრომას “უჩინარი” უწოდა. მას აღელვებდა იმ მასწავლებელთა ბედი, რომლებიც მთიან სოფლებში მუშაობდნენ. როგორ მიდის სკოლის საქმე, ვთქვათ, მთიანი ოსეთის რომელიმე მიყრუებულ ადგილას ან სადღაც აფხაზეთში? ვინ არის დაინტერესებული იმ მასწავლებლის შრომით, რომელიც ანბანს ასწვლის სკოლაში? შეძლებს კი იგი გამოძებნოს ესა თუ ის მეთოდი, სხვებზე უფრო მიზანშეწონილი? ვინ წაეშველება მასწავლებელს, რომ მან გამოთქვას სკუთარი მოსაზრებანი და მოისმინოს სხვისი შეხედულებები. ამგვარი ვითარება მასწავლებელს სავსებით დაამშვიდებს, რადგან მისი მოღვაწეობა, როგორც სასკოლო-პრაქტიკული, ისე თეორიულიც, უკვალოდ და უაზროდ არ იკარგება, რომელიმე სამმართველოს არქივში კი არ იმარხება, არამედ ხმარდება ყველაზე ძნელი – სახალხო განათლების საქმის სრულყოფას. მასწავლებლის შრომა, როგორც ცნობილია, მაშინ უფრო სასიამოვნო და საინტერესო პროცესია, როცა იცი, რომ შენს ღვაწლს აფასებენ, როცა ხედვ, რომ შენი ნებსითი თუ უნებლიე შეცდომების გამოსწორებაში გეხმარებიან. ამასთან თავის პუბლიცისტურ წერილებში ნიკოლაძე მგზნებარედ იბრძოდა სახალხო მაწვლებლის მატერიალური მდგომარეობის გაუმჯობესებისათვის, რადგან “ამის გარეშე”, – ამბობდა იგი, – “სახალხო სკოლას მეტისმეტად მცირე ეყოლება საქმიანი მაწვლებლები”.

დიდი განმანათლებელი განათლების მთავარ კერად თვლიდა სახალხო სკოლას, რომელიც, მისივე გამოთქმით, “ხალხის მოთხოვნილებას უნდა ემსახურებოდეს _ ქვეყნის უმრავლესობის ინტერესებს უნდა აკმაყოფილებდეს”. მისი მიზანი იყო საყოველთაო-სავალდებულო, უფასო განათლების შემოღება. ნ. ნიკოლაძე წერდა: _ “ხალხისა და სახელმწიფოს უმნიშვნელოვანესი , უმაღლესი მოვალეობაა საზოგადოების გამოუკლებლივ ყველა წევრს მიეცეს დაწყებითი განათლების მინიმუმი მაინც და უფასო სწავლების უფლება_შესაძლებლობა.” ნიკოლაძე ისეთი საზოგადოებრივი ურთიერთობის დამყარებაზე ოცნებობდა, რომლის დროსაც შრომა ნამდვილად შეუწყობდა ხელს ადამიანის პიროვნების ყოველმხრივ ჰარმონიულ განვითარებას. მისი აზრით, აღზრდა-განათლების შინაარსსა და მიმართულებას განსაზღვრავს, მისი მიზანი იმაში მდგომარეობს, რომ “აღზრდილ ყმაწვილს ხეირიანად ესმოდეს რა ბუნება არტყია იმას გარშემო, რა საზოგადოება, რა და როგორ შეიძლება ამ ბუნებით სარგებლობა, ამ საზოგადოების გაუკეთესება. ამას გარდა აღზრდა იმას შრომისათვის საჭირო ღონისძიებებს, მოხერხებას, ცოდნას უნდა აძლევდეს.” მწერლის აზრით, საჭიროა მოზარდთა შეიარაღება ბუნებისა და საზოგადოებრივი ცხოვრების განვითარების ობიექტური კანონების ცოდნით, რომელიც შესანიშნავად აქვს ჩამოყალიბებული თავის წიგნში “მამულის სიყვარული და მსახურება”.
ჩვენი განმანათლებელი მოითხოვდა, რომ სწავლა-აღზრდის საქმე თეორიისა და პრაქტიკის ერთიანობის საფუძველზე ყოფილიყო აგებული. საჭიროდ თვლიდა, რომ ახალგაზრდობას სპეციალური განათლებაზე ადრე ზოგადი განათლება უნდა მიეღო, რათა “უბრალო ბრმა აღმასრულებლად” არ გამხდარიყო. ამ პრინციპით აღზრდას მოითხოვდა ნიკო არა მარტო ვაჟების, არამედ ქალებისაც. იგი ქალთა ემანსიპაციის თავგამოდებული მომხრე იყო როგორც თეორიულად, ასევე პრაქტიკულ-საზოგადოებრივი მოღვაწეობითაც.

ნიკო ნიკოლაძემ ახალი სიტყვა თქვა კავკასიის უნივერსიტეტის გახსნის აუცილებლობის შესახებ: _ “გავხსნათ თბილისში უნივერსიტეტი და თქვენ დაინახავთ, რომ მარტო ეს გარემოება მისცემს სათანადო ბიძგს როგორც მშობლებს, ისე მოსწავლეებს და მაშინ რაოდენობა გიმნაზიელებისა, რომლებიც თავს არიდებენ გიმნაზიის კურსის დამთავრებას, მინიმუმამდე შემცირდება. ადგილობრივი საზოგადოება კი ეცდება გაზარდოს არსებულ გიმნაზიათა რიცხვი იმ საფუძვლიანი იმედით, რომ სტუდენტებისათვის თბილისში ცხოვრება შეუდარებლად უფრო იაფი იქნება, ვიდრე რუსულ საუნივერსიტეტო ქალაქებში. მათი გაგზავნა ქუთაისის, ერევნის, ბაქოს გუბერნიების თითქმის ყოველ მცხოვრებს, რომ არაფერი ვთქვათ თბილისის გუბერნიის მოსახლეობაზე, მოეძებნება თბილისში ნათესავი, ან ნაცნობი, რომელთანაც უნივერსიტეტის სტუდენტი გამოძებნის ბინას უფასოდ ან ძალიან მცირე თანხის საფასურად.

“ერთიანი კავკასიური სახლის” იდეას (ეს იდეა საზოგადოება “უღელის” წევრებსაც ჰქონდათ თავის პროგრამაში) ნ. ნიკოლაძე არა მარტო იზიარებდა, მისი პოლიტიკური და ეროვნული მრწამსის საფუძველს წარმოადგენდა. ნიკოლაძე დიდ ყურადღებას იჩენდა “კავკასიაში მართლმადიდებლობის აღმდგენი საზოგადოების სკოლების” მიმართ. ვერ ეგუებოდა ამ სკოლების არადამაკმაყოფილებელ მდგომარეობას. “ეს სამწუხარო მოვლენაა” _ აღნიშნავდა ის და ამ სამწუხარო რეალობის მიზეზად თვლიდა მასწავლებელთა არადამაკმაყოფილებელ მომზადებასა და არაკეთილსინდისიერ დამოკიდებულებას თავიანთი მოვალეობისადმი. ამიტომაც საკითხისადმი ძალზე სერიოზულ ყურადღებას და დამოკიდებულებას მოითხოვდა.

1921 წლიდან ნ. ნიკოლაძის ქალიშვილი რუსუდან ნიკოლაძე განათლების კომისარიატში იწყებს მუშაობას და პირადად ხელმძღვანელობს დაწყებითი შრომის სკოლებისა და საბავშვო ბაღების მუშაობას, უშუალოდ მონაწილეობს განახლებული სკოლების გარდაქმნასა და ცხოვრების ახალი სტილის დამკვიდრებაში, ენერგიულად მუშაობს საბავშვო ბაღებისა და შრომის სკოლების შესაფერისი სახელმძღვანელოების შედგენისათვის.

რასაკვირველია, რუსუდან ნიკოლაძე სახელმძღვანელოს შედგენისა და წერის პროცესში მამისაგან ღებულობდა სათანადო მითითებებსა და კონსულტაციებს. ამიტომ სახელმძღვანელო თემატურად მრავალფეროვანი, საინტერესო და მართლაც კარგი გამოვიდა. ამაზე მიგვანიშნებს ის უხვი მასალა, რომელიც სახელმძღვანელოშია მოთავსებული: “ენის ბუნება”, “ენა და მეთოდი”, “კუთხური კილოს საკითხი”, მოძრავი ანბანი”, ქართული შრიფტი”, “ხალხური შემოქმედება”, “გამოცანა”, “ანდაზა” და სხვა.

ავტორი გარკვევვით ამბობს, რომ ქართულ სალიტერატურო ენას და ლექსიკას ამდიდრებს არა ერთი რომელიმე კუთხე, არამედ მთელი საქართველო – ქართლი, კახეთი, იმერეთი, გურია, სამეგრელო, რაჭა-ლეჩხუმი…

თავისი მამისა და ძმის მსგავსად რუსუდანიც თავისი მოღვაწეობითა და შემოქმედებით ვერ ეტეოდა ერთი რომელიმე მეცნიერების ვიწრო ჩარჩოში და გიორგისთან ერთად დიდი მინდომებითა და ენერგიით მუშაობდა ქართული სამეცნიერო-ტექნიკური და სპორტული ტერმინოლოგიის შექმნაზე. აქ, დიდ ჯიხაიშში, “დიდი ნიკოს” ოჯახში ჩაეყარა საფუძველი და აქედან აიდგა ფეხი ქართულმა მათემატიკურმა, ტექნიკურმა და სპორტულმა სამეცნიერო-ტერმინოლოგიურმა მუშაობამ. ათასზე მეტი ტერმინი შექმნეს მათ მანამ, ვიდრე 1920 წელს დიდი ივანე ჯავახიშვილი თბილისში ოფიციალურად ჩამოაყალიბებდა სახელმწიფო ტერმინოლოგიურ კომისიას, რასაც მოჰყვა 1919 წელს რუსულ-ქართულისამეცნიერო-ტექნიკური ლექსიკონის, 1924 წელს – მათემატიკურ, ხოლო 1928 წელს სპორტულ ანუ “საშევარდენო” ტერმინთა ლექსიკონების გამოცემა.

ნ. ნიკოლაძე განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობდა ტექნიკური ცოდნის დაუფლებას. მას სურდა, რომ საქართველოს რაც შეიძლება, ბევრი ინჟინერი ჰყოლოდა სხვადასხვა დარგში, რათა საქართველოს ბუნებრივ სიმდიდრეთა ბატონ-პატრონი და ამთვისებელი თავად ქართველობა ყოფილიყო. ამიტომაც იყო, როცა საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლებამ გაიმარჯვა, ნიკომ თავისი სახლ-კარი, ევროპულ ყაიდაზე მოწყობილი თავისი მეურნეობა, ენდემური და ეგზოტიკური ხის ჯიშებით დაბურული ეზო-პარკი თავისი სურვილით გადასცა საზოგადოებრივ სარგებლობაში, მისივე ძალისხმევით ნიკოლაძის ამ სახლში 1923-1925 წლებში სოფლის ახალგაზრდებისთვის გაიხსნა დაბალი ტიპის სამწლიანი სასოფლო-სამეურნეო სასწავლებელი, რომელიც 1930 წელს საბაზო საყრდენ-საჩვენებელ ტექნიკუმად გადაკეთდა. მხოლოდ 1970-იან წლებში ამ სასწავლებელს მიენიჭა ნიკო ნიკოლაძის სახელი.

მას შემდეგ, რაც ნიკომ დიდ ჯიხაიშში მოაწყო საცდელი მეურნეობა, გაიყვანა გზები, სარწყავი არხები, დააარსა ფოსტა-ტელეგრაფა, საავადმყოფო-ქსენონი და საფუძველი ჩაუყარა არა ერთ კულტურულ-საყოფაცხოვრებო დანიშნულების საქმეს, დიდი ჯიხაიში გახდა დასავლეთ საქართველოს კულტურის ცენტრი, სადაც ჩამოდიოდნენ არა მარტო ცნობილი ქართველი მწერლები და საზოგადო მოღვაწეები, არამედ სტუმრები რუსეთიდან და ევროპის სხვადასხვა ქვეყნებიდან.

ბედნიერი ოჯახი ჰქონდა ნიკო ნიკოლაძეს. ამ ოჯახმა ქართველ ერს მრავალი ნიჭიერი საზოგადო მოღვაწე აღუზარდა და თავისი სამშობლოს სამსახურში ჩააყენა. 1894 წელს ნიკოს მეუღლემ ოლგა გურამიშვილმა დიდ ჯიხაიშში გახსნა ქალთა გიმნაზია (საქალებო სასწავლებელი) და შემოიღო პოლიტექნიკური სწავლება. როგორც ბუნებისმეტყველების სპეციალისტი, იგი უპირველეს ყოვლისა დაინტერესებული იყო ახალგაზრდებს საფუძვლიანად – პრაქტიკულად შეესწავლათ სასოფლო_სამეურნეო შრომა, გაცნობოდნენ მშობლიურ ბუნებას და შეესწავლათ სოფლის მეურნეობის საფუძვლები (დიდი ჯიხაიში იყო ერთადერთი სოფელი მთელი რუსეთის იმპერიაში, სადაც ქალთა გიმნაზია არსებობდა). ამ გიმნაზიაში მან მოიყვანა საუკეთესო მასწავლებლები. სასწავლებელთან არსებობდა აბრეშუმის საქსოვი განყოფილება. მისთვის ნიკოლაძეს საფრანგეთიდან (ლიონიდან) სპეციალურად გამოუწერია თეთრი აბრეშუმის გაუმჯობესებული თესლი. აქვე ასწავლიდნენ ხალიჩებისა და ფარდაგების ხელით ქსოვას ხოლო ქსოვის ხელობის სკოლაში სწავლებით – ასევე უძველესი და განსაკუთრებით ბოლო დრომდე, სამწუხაროდ, მხოლოდ აღმოსავლეთ საქართველოს მთაში შემორჩენილ გამოყენებითი ხელოვნების ამ იშვიათი დარგის განვითარებას (სამწუხაროდ, დაიკარგა ნიკოს მიერ ჩვენი სოფლის სკოლის ახალგაზრდებისათვის საზღვარგარეთიდან ჩამოტანილი საუცხოო ხელით საქსოვი დაზგებიც და ამ დარგის განვითარებასაც მათ შემდეგ არავინ შეუწყო ხელი, როგორც, ალბათ, არარენტაბელურს, არამომგებიანს.).

ნიკო ნიკოლაძის ოჯახის დამსახურებაა დიდ ჯიხაიშში 1873 წელს სკოლის გახსნა საბაღოსნო განყოფილებით, სადაც 300-მდე მოსწავლე სწავლობდა. ოლგამ სკოლაში პოლიტექნიკური სწავლება შემოიღო – ვაჟებს თეორიულ დისციპლინებთან ერთად ასწავლიდნენ გოდრებისა და კალათების დაწვნას, ბამბუკებისაგან ავეჯის დამზადებას, ფეხსაცმელების კერვას, სახლის მშენებლობის საფუძვლებს და სხვა. ქალებს კი – აბრეშუმის მოვლას, ძაფის ამოღებას, რთვას, ნოხ-ფარდაგის და წინდების ქსოვას. მუზეუმში დაცულია სურათი, სადაც აღბეჭდილია ოლგა გურამიშვილი სკოლის მოსწავლეებთან და მასწავლებლებთან ალექსანდრე ჩხეიძესთან, ქაიხოსრო ლორთქიფანიძესთან და სხვებთან ერთად.

1915 წელს ნიკოლაძის რჩევითა და დახმარებით სოფელში გაიხსნა უმაღლესი დაწყებითი ტიპის სკოლა. სკოლას მზრუნველობდნენ ნიკოს მეუღლე ოლგა გურამიშვილი და მისი ქალიშვილი რუსუდან ნიკოლაძე. რუსუდანმა მენდელეევის ლაბორატორიის ნაწილიც კი ჩამოიტანა დიდ ჯიხაიშში და სკოლაში განათავსა.

ნიკო ნიკოლაძემ და მისმა ოჯახმა დიდი როლი შეასრულა არა მარტო დიდი ჯიხაიშის, არამედ მთელი საქართველოს განათლებისა და კულტურის წინსვლისა და განვითარების საქმეში. ამ საქმეს ემსახურებოდნენ ნიკოს სახელოვანი შვილები რუსუდანი, გიორგი და თამარი, სიძეები პროფესორი მიხეილ პოლიექტოვი და აკადემიკოსი ნიკოლოზ მუსხელიშვილი.

ნიკო ნიკოლაძე დღესაც ჩვენთან არის, იგი ჩვენთან იქნება მუდამ, სანამ ქართველი ერი იარსებებს. მას მუდამ განადიდებენ მისი საქმეები.

გულნაზი კაკაბაძე
მუზეუმის ფონდების გამგე

გიორგი ნიკოლაძე

გიორგი ნიკოლაძე – Giorgi Nikoladze (1888-1931)

ლია ბიბილეიშვილი – “კაცი მწვერვალზე – სურათები გამოფენიდან”

(პირველი ქართული ექსპედიციის 85 წლისთავი)

დიდი ჯიხაიშის სახლის გიორგის ოთახიდან ჩრდილოეთით ჩანს კავკასიონის ქედის მშვენიერი პანორამა. მამა ამბობდა: _ “ალბათ, სწორედ ამ გრანდიოზულმა და მშვენიერმა სანახაობამ იმდენად მოხიბლა პატარა გიორგი, რომ იმთავითვე განაწყო ამ მწვერვალების დასაპყრობად, სურვილი აღუძრა უფრო ახლოს ეხილა ეს სილამაზე, ხელით შეხებოდა და ეგრძნო მათი ძალა!”

ამ სილამაზის მხილველი უმალ დარწმუნდება ამ სიტყვების ჭეშმარიტებაში. მე ვერაფრით დავეთანხმები ბ-ნ ი. ასლანიკაშვილის და გიორგის სხვა მეგობრებისა თუ ბიოგრაფების მოსაზრებას იმის თაობაზე, თითქოს გიორგის მთების სიყვარული და მათი დაპყრობისადმი ლტოლვა, მისი ალპინისტური მიდრეკილება უეჭველად შვეიცარიაში ჩაისახა. ამას თავად გიორგის სიტყვებიც ადასტურებს: _ “კავკასიონის მთების მწვერვალებმა დიდი ხანია მიიპყრეს ჩვენი ყურადღება. მათი ძნელად გასავლელი და სახიფათო კლდოვან-ყინულოვანი ბილიკები გვიზიდავდნენ. ამ მიუვალ მწვერვალთა შორის მყინვარწვერი (მყინვარი, აგრეთვე ყაზბეგი) რაღაც მიუწვდომელ, შორეულ, მაგრამ მშვენიერ ოცნებად გვეჩვენებოდა.”

1918 წელი. შევარდნის ხელმძღვანელობა.სხედან (მარცხნიდან) გაიოზ ბერელაშვილი, თამარ ნიკოლაძე, გიორგი ეგნატაშვილი; დგანან არჩილ ბაქრაძე, გიორგი ნიკოლაძე, ირაკლი ლორთქიფანიძე

მოუმზადებლად კი, სანამ არ დაოსტატდებოდა სპორტის ამ რისკიან და ვაჟკაცურ სახეობაში, მაინც ვერ შეკადრა კავკასიონს. როგორც სხვა ყველაფერში, მთამსვლელობაშიც ბავშვობიდანვე შეემზადა _ 13 წლისა, 1901 წელს, შვეიცარიაში ყოფნისას დებთან ერთად შვეიცარიის ალპებში ტეტ დე ჟეანის მცირე ზომის მწვერვალზე (2235 მ ზღვის დონიდან) ავიდა და თავისი გამარჯვება მამას ახარა მყის: _ “გუშინ მე, რუსო და თამრო ავედით ისეთ მაღალ მთაზე, რომ მისი ნახევარზე მეტი ნაწილი ალპიურ სიმაღლეზე იმყოფებოდა. იგი ისეთი შვეული მთაა, რომ როდესაც ჩვენ ვწვებოდით, შეუძლებელი იყო გამორკვევა ვიწექი თუ ვიდექი. როდესაც ჩვენ ავედით, მივხოხავდით მუხლებზე და ვეჭიდებოდით გრძელ ბალახს. ჩამოსვლა კი ვერ შევძელით. ჩვენ დაღუპვა მოგველოდა. ჩვენ დავჯექით და ის გრძელი ბალახი რომ არ ყოფილიყო, რომელსაც ხელით ვეჭიდებოდით, უეჭველად ჩავცვივდებოდით მთის ძირას და დავინტრეოდით. როდესაც კი ბალახს ხელს წავავლებდით, ქვემოთკენ საშინელი სიჩქარით მივქროდით.”

სირთულეთა დაძლევისაკენ ლტოლვა და გამარჯვების სიხარული იკითხება ამ სიტყვებში. ეს იყო მისი ცხოვრების აზრი და სილამაზე. მხოლოდ 22 წლის შემდეგ შებედა კავკასიონს! ეს პიროვნულის გარდა სხვა, უფრო ზოგადი და მამულიშვილური ამბიციითაც იყო პირობადებული _ “როგორ არის, რომ ინგლისელები, გერმანელები, რუსები ახერხებენ მაღალ მწვერვალებზე ასვლას და ჩვენ, ქართველები, რომელთაც ჯომარდობის (სპორტის) სხვადასხვა დარგში დიდი უნარი გაგვაჩნია, მთასვლაში კი აქამდის სრულიად არაფერი გაგვიკეთებია. “თუ სხვებს შეუძლიათ, ჩვენ მით უფრო შევძლებთ, რადგან ჯომარდობაში დახელოვნებულნი ვართ.” _ წერს ერთგან გიორგი, _ “ამიტომაც განვიზრახეთო თვით მყინვარწვერზე ასვლა.”

1918 წელი. შევარდნის საბჭო. მარცხნიდან ირაკლი ლორთქიფანიძე, თამარ ნიკოლაძე, გიორგი ნიკოლაძე, გიორგი ეგნატაშვილი, გაიოზ ბერელაშვილი, არჩილ ბაქრაძე

დიდი ხნის მივიწყებული კავკასიონის უმაღლესი მწვერვალი _ მყინვარწვერი საკუთარი თავის გამოსაცდელად აირჩია. გამოცდა კი მართლაც რისკიანი და ურთულესი იყო _ უმძიმეს კლიმატურ პირობებში _ ქარიშხალსა და 200-იან ყინვაში მრავალი წინააღმდეგობის დაძლევის ფასად მან გაიმარჯვა!… გაიმარჯვა, რადგან მყინვარწვერიც ელოდა მას!

საოცრად ლამაზი, ამაღლებული და სიმბოლური იყო მათი შეხვედრა. გაბრწყინებული, თითქოსდა ამდენი ხნის ლოდინის შემდეგ სასურველის ნახვით სიხარულისგან გასხივოსნებული დახვდა იგი მას. თავად გიორგი ასე აღწერს ამ შეხვედრას: _ “…ნისლს მთები სრულიად დაეფარა, მაგრამ ეს ნისლი თანდათან იფანტებოდა… უცბად და სრულიად მოულოდნელად ამ თხელი ნისლის უკან წითლად შეღებილი მყინვარწვერის სახე გამოიხატა. გამჭვირვალე ნისლის ფარდის უკან მყინვარწვერის მოულოდნელი გამოჩენა ჩვენთვის ჯერ აუხსნელი რამე იყო და რაღაც სასწაულს მიაგავდა ეს აუწერელი სილამაზის მოვლენა… ჩვენ მყინვარწვერს ქვემოდან შევყურებდით, ჩვენსა და მყინვარწვერს შორის თხელი ღრუბელი მოთავსებულიყო, თვით მყინვარწვერი კი იმ ღრუბელზე ბევრად მაღლა ყოფილიყო. როდესაც ამომავალი მზის სხივებმა თავდაპირველად მყინვარწვერი წითლად გაანათეს, მისი ბრწყინვალება თხელ ღრუბელმა ვეღარ დაჰფარა და ის მთელი თავისი სიდიადით, სასწაულებრივ ჩვენს თვალწინ წარმოსდგა.”

არსებობს დოკუმენტური კადრები მყინვარწვერის ექსპედიციისა _ ქართველ მთამსვლელთა 18 კაციანი ჯგუფი, რომელთა შორის 5 მშვენიერი ყოჩაღი გოგონაც ჩანს, გაბედულად, მხიარულად, მხნედ მიაბიჯებს მყინვარწვერის კალთებზე მწვერვალისაკენ, გზადაგზა ჩერდებიან, ისვენებენ, მხიარულად საუბრობენ, იცინიან… ფილმის უკანასკნელ კადრში გიორგი თანამგზავრებს გაუშვებს წინ და თვითონ წყაროსთან წუთით ჩამუხლული პეშვით იღებს წყაროს წყალს და გულიანად იცინის… საოცრად სიმბოლური და მრავლის მთქმელი კადრია! გიორგი პირველი ავიდა მყინვარწვერზე!

მოვუსმინოთ თავად გიორგის (გიორგი ნიკოლაძე, “პირველი ქართული ასვლა მყინვარწვერზე;” “საქართველოს გეოგრაფიული საზოგადოების მოამბე”, #1, 1924 წ. თბ., II ნაწილი, გვ. 11, 13, 42, 43, 44, 56).

“მიუხედავად ყოველგვარი დახმარებისა, აუარებელი სარბენი და საზრუნველი მაინც გვაწვებოდა თავზე. ზაფხულის მიწურული იყო და დაჩქარება გვმართებდა. თავგადაგლეჯილები დავრბოდით სხვადასხვა დაწესებულებებში, ქარხნებში, მაღაზიებში. ერთ დღეს განგებ ბიჯზომი გავიკეთე ქამარზე; იმან მიჩვენა, რომ ამგვარ რბენაში, დილის 9 საათიდან 3 საათამდე, 27 კმ გამევლო”.

შემდეგ:
“ეს მწვერვალია. მაშ მიზანი მიღწეულია. აღსრულდა მრავალი წლის ოცნება! მრავალი დღის შრომა და მზადება ასე ბრწყინვალედ დაგვირგვინდა! ჩვენს სიხარულს საზღვარი არ ჰქონდა. მე იაგორას მივვარდი და გადავკოცნე. როგორ აღვწერო ადამიანის სულიერი მდგომარეობა მწვერვალის მიღწევის დროს. ეს ხომ სრულიად შეუძლებელია. ამას მხოლოდ ის გაიგებს, ვინც თვითონ ყოფილა ამ წუთებში. უძლეველი სიძლიერისა და სიამაყის გრძნობა მთელ არსებას იტაცებს. ჩვენ ბევრი რამ გვაქვს საამაყო: მწვერვალზე 18-ნი ვართ. ასეთ ცუდ დარში, რომელშიაც ჩვენ ავედით 18 კაცი კი არა, ჯერ ერთიც არ ასულა… ჩვენს ასვლის დროს 200-მდე ყინვა იყო და ამასთან საშინელი ქარიც, მაგრამ უმთავრეს სიამაყეს ჩვენი ქალები წარმოადგენდნენ. ამდენი ქალი ჯერ იქ არასდროს არ ასულა. ჩვენები ხუთნი არიან: ბეჟანიშვილი მარო, ლორთქიფანიძე ელიკო, ნიკოლაიშვილი ასმათი, ტყავაძე მარო, ჩხეიძე ლიდა. აქ ნათლად დამტკიცდა, თუ ტანვარჯიშულ განვითარებას რა მნიშვნელობა ჰქონია. ფილტვები და გული ყველას მშვენივრად ჰქონდა; სიარულში ჩვენ, მაღალ მთაში პირველად ამსვლელები, საუკეთესო გამყოლებს ვეჯიბრებოდით. ჩვენი სურვილი ის იყო, რომ ჩვენს ექსპედიციას ჩვენში მთასვლის შემოღებისა და მგზავროსნობის ანუ ტურიზმის ფართო გავრცელების საფუძველი ჩაეყარა. მართალია, მთასვლა ერთგვარ ნებისყოფასა და ამასთანავე ხარჯებსაც მოითხოვს, მაგრამ სამაგიეროდ ადამიანის ცოდნას, გამძლეობას და ჯანმრთელობას ძლიერ წინ სწევს და, რაც მთავარია, აღმაფრენის და სიმშვიდის მრავალს ახალს და მაღალ გრძნობებს უნერგავს. მე მსურს, რომ ამ ჩვენი ასვლის ამბავმა რამოდენიმეს მაინც აგრძნობინოს სურვილის ის დაუშრეტელი ცეცხლი, რომელიც მრავალ დაბრკოლებათა გადალახვის შემდეგ, მას მყინვარწვერის ან სხვა რომელიმე მაღალ მთის მწვერვალზე აიყვანდეს. ასეთებს მივმართავ და ვუსურვებ მათ ჩვენი გამბედაობა გამოიჩინონ, მაგრამ ამასთან ერთად ჩვენი სიფრთხილე და წინდახედულობაც.
მწვერვალზე ყველა მშვენივრად გრძნობდა თავს. დაღალვის ნასახიც არავის ეტყობოდა და ყველა მხიარულად იყო.”

გიორგი ნიკოლაძე

მყინვარწვერიდან დაბრუნებულ გიორგი ნიკოლაძის 18 კაციან ჯგუფს მყინვარწვერის კალთებთან შეხვდა მთამსვლელთა მეორე 22 კაციანი ჯგუფი პროფ. ალ. დიდებულიძის მეთაურობით, რომელშიც ერთადერთი ქალი იყო _ ძმასთან ერთად წამოსული, შემდეგში ცნობილი მთამსვლელი ალექსანდრა ჯაფარიძე, და თუმცა გიორგის ჯგუფისაგან განსხვავებით მათ ბრწყინვალე ამინდი დაესწროთ, მწვერვალს მხოლოდ 7-მა მიაღწია.

გიორგი ნიკოლაძის ცხოვრებისა და მოღვაწეობის ამსახველ საგამოფენო დარბაზში, სწორედ იმ ოთახში, სადაც 120 წლის წინათ მოევლინა იგი ქვეყნიერებას და თავის სალოცავ მამულს, შესვლისთანავე თვალს იტაცებს მყინვარწვერზე ამაყად მდგარი, ქართული ღირსებით სავსე უმშვენიერესი ვაჟკაცის _ გიორგი ნიკოლაძის სახე, გამარჯვების სიხარულით გასხივოსნებული და ისევ მომავლისკენ შორეთში მზერი. სურათი საოცრად ამამაღლებელ შთაბეჭდილებას ახდენს მნახველზე და იმთავითვე მომნუსხველად მოქმედებს მასზე _ ინტერესითა და საოცარი პატივისცემით, მოკრძალებით განაწყობს მის მიმართ.

საბჭოთა პერიოდში შექმნილ ამ სურათზე გიორგის წითელი დროშა უჭირავს. არადა ექსპედიცია მოეწყო ქაქუცა ჩოლოყაშვილის აჯანყების წინა წელს, აჯანყების თვეში (როგორღაც ყურადღებას იქცევს ის ფაქტი, რომ გიორგისა და ქაქუცას დაბადების თარიღებს შორის მხოლოდ ორი დღეა სხვაობა. ალბათ, ამის “ბრალია” ამ ორი დიდი მამულიშვილის ასე მსგავსი თავგანწირული სიყვარული თავისი ერისა და მამულისა). ამ აჯანყების დამარცხება გიორგიმაც ისევე მწვაედ განიცადა, როგორც ქართული ინტელიგენციის გარკვეულმა ნაწილმა. გიორგი იყო ცნობილი “შავჩოხიანთა ორდენის” წევრი. 1927 წლამდე, რეპრესიების მიუხედავად, ყოველი წლის 26 მაისს თავის “შევარდენთან” ერთად თბილისის მთავარ მოედნებზე აწყობდა იგი ამ თარიღის აღსანიშნავ სპორტულ ღონისძიებებს, რითაც არ ავიწყებდა ქართველ საზოგადოებას ამ თარიღის წარუვალ ისტორიულ მნიშვნელობას. სხვაგვარად წარმოუდგენელი იყო იმ მამულიშვილისაგან, რომელმაც ჯერ კიდევ 1918 წელს მის მიერვე სულჩადგმულ პირველ ქართულ სპორტულ-სატანვარჯიშო საზოგადოება “შევარდენს” დევიზად გაუხადა ბავშვობიდანვე დედამისისაგან შეთვისებული მისალმების სიტყვები: “გუშაგობ ერს!” “მარად!”‘

1921 წელი. თბილისის შევარდენი. შუაში ზის – გიორგი ნიკოლაძე

მალე ეს საზოგადოებაც აკრძალეს, როგორც ანტისაბჭოთა ფაშისტური, ვარჯიშთავებსაც ანტისაბჭოთა საქმიანობაში დასდეს ბრალი და როდესაც გიორგი სასიკვდილო სარეცელზე სიკვდილს ებრძოდა, მისი დაპატიმრების ორდერი უკვე ჩეკაში იდო და ჩეკისტები სადაცაა კარსაც შემოუღებდნენ ნიკოლაძეებს იმ სიმწრით დაბრუნებულ თბილისის ბინაში.
გიორგი არ გატყდა. ისევ მთას მიაშურა.

ჩვენ ცოტა გავუსწარით მოვლენებს. არადა გიორგის ეს ასვლა მყინვარწვერზე იყო არამარტო პირველი ქართული და საბჭოთა ალპინისტური ექსპედიცია, როგორც ამას ხაზგასმით აღნიშნავენ მკვლევარები და გიორგის ბიოგრაფები, სპორტის ისტორიკოსები, არამედ ეს იყო პირველი სამეცნიერო-კვლევითი ექსპედიცია, რომელმაც სათავე დაუდო მთამსვლელობას, როგორც პროფესიულ სპორტს (არამც და არამც მხოლოდ სამოყვარულო თვალსაზრისით) და მთამსვლელობას, როგორც ძალზე სერიოზულ და სამეცნიერო-კვლევით სამუშაოს. გიორგის ექსპედიციის წევრები მთის მინერალებს, წიაღისეულს, ჰავას ეძებდნენ, იკვლევდნენ, იწერდნენ მთაში გავრცელებულ ხალხური ზეპირსიტყვიერების ნიმუშებს _ ლექსებს, სიმღერებს, თქმულებებს. მთაში სიარულის გამოუცდელობის მიუხედავად, ისინი მაინც ახერხებდნენ ამ მხრივ რაიმე მაინც მოეპოვებინათ.

გიორგის ამ ექსპედიციის გამარჯვებას ქართული მეცნიერების შემდგომი განვითარება მოჰყვა _ შეიქმნა საქართველოს გეოგრაფიული საზოგადოება. ამ დიდ ეროვნულ მოვლენას ასე იგონებს ი. ასლანიშვილი: _ ამ “ორი ექსპედიციის გამარჯვებას დიდი ახმაურება მოჰყვა საქართველოს როგორც სამეცნიერო, ისე საერთო საზოგადოებრივ წრეებში. მრავალი წერილები ეძღვნა პრესაში, მრავალი შრომები დაიწერა ექსპედიციების წევრების მიერ. დაისვა საკითხი საქართველოს გეოგრაფიული საზოგადოების დაარსების შესახებ, რომლის წესდებაც დამტკიცებული იყო მთავრობის მიერ 1924 წლის 18 იანვარს, ხოლო ოთხი დღის შემდეგ _ 22 იანვარს შედგა საქართველოს გეოგრაფიული საზოგადოების დამფუძნებელი კრება და იწყო მოქმედება ამ საზოგადოებამ. გიორგი ნიკოლაძე, რომელიც აქტიურ მონაწილეეობას იღებდა საქართველოს გეოგრაფიული საზოგადოების დაარსებაში, არჩეული იყო საზოგადოების მდივნად და ამ საზოგადოებასთან 1924 წლის 29 თებერვალს დაარსებულ მთასვლა-მგზავროსნობის განყოფილების თავმჯდომარედ. აღსანიშნავია ის გარემოებაც, რომ საქართველოს გეოგრაფიული საზოგადოების პირველ სხდომაზე _ 1924 წლის 4 მარტს პირველი მოხსენება, რომელიც შეეხებოდა პირველ ქართულ ასვლას მყინვარწვერზე, წაიკითხა და მრავალი დიაპოზიტივით დაასურათა გიორგი ნიკოლაძემ. აღსანიშნავია აგრეთვე, რომ “საქართველოს გეოგრაფიული საზოგადოების მოამბეში”, რომლის პირველი ნომერი იმავე 1924 წელსვე გამოვიდა და შეიცავს 139 გვერდს, მასში 73 გვერდი უკავია ზემოაღნიშნული ექსპედიციის მონაწილეებს და იქვეა მოთავსებული გიორგი ნიკოლაძის მოხსენებაც.

გიორგი ნიკოლაძე

კითხულობ ამ მოხსენებას და გიკვირს _ მთამსვლელობაში სრულიად გამოუცდელმა ბავშვებმა (ყველაზე უმცროსი _ ვერა ბეჟანიშვილი 15 წლის გოგონა მეექვსე კლასის მოსწავლე იყო) იმ საშინელ პირობებში, ყველასგან “გამხნევების” პასუხად _ ამ საშინელ ამინდში ვერაფრით ახვალთო _ მათი ენთუზიაზმი სიცილად რომ არ ყოფნიდათ, შეუძლებელი შეძლეს!

გიორგი წერს: _ “ყველაფერი, რასაც ლიტერატურა გვაწვდიდა, წარსულს შეეხებოდა. ამ უკანასკნელ დროს კი, უკვე რამოდენიმე წლის განმავლობაში აღარავინ ასულა. უცნობი იყო თოვლისა და ყინულის მდგომარეობა, მოშლილი იყო ყველა ბილიკები და გზის მაჩვენებელი ნიშნები. ამიტომაც ჩვენი გადაწტვეტილება: “მყინვარწვერზე ასვლა ერთგვარ გაბედულებას წარმოადგენდა და თუმცა თავი ამაყად გვეჭირა, მაგრამ ათასნაირი ეჭვი გვეპარებოდა: “ვაი, თუ ვერ ავიდეთ!”

ავიდნენ! მაინც ავიდნენ და როდესაც დაშვებისას მათ გზაში შეხვდათ მარია პავლოვნა პრეობრაჟენსკაია _ ერთადერთი რუსი მთამსვლელი ქალი, რომელიც რამდენიმე წლის წინ მარტო ავიდა მყინვარწვერზე და რომელიც მყინვარწვერისაკენ მიმავალთ სტეფანწმინდასთან შეხვდა და სიცილით დასცინოდა: _ “ტყუილად ნუ ეცდებით: ამოდენა ხალხის ერთად ასვლა ვის გაუგია, მერე ყოველ ქალს ორი ან ერთი გამყოლი მაინც უნდა ახლდეს, რომ ძნელ ადგილებზე ეხმარებოდნენ. თქვენისთანა ბავშვები იქ სულ ვერ ავლენო!” ამჟამად “სულ სხვანაირად გვიყურებდა. ის ბევრჯერ ვნახეთ და დავუმეგობრდით კიდეცო.” _ წერს გიორგი.

დაშვებისას მოხდა კიდევ ერთი ამის მსგავსი საყურადღებო გარემოება, რომელზედაც გიორგი საგანგებოდ ამახვილებს ყურადღებას: ლარსიდან ჩვენს მთამსვლელებს დაემგზავრათ ვიღაც უცხოელი ქალი და კაცი, რომლებიც რუსულად გვესაუბრებოდნენო. როდესაც მათ ვუთხარით, რომ “მყინვარწვერიდან მოვდივართ, იმათ სიცილი დაიწყეს და ჩვენს განმეორებით რწმუნებაზე გვიპასუხეს: “იქ ხომ ორი კაცის გარდა (პასტუხოვის და პრეობრაჟენსკისა) არავინ ასულაო. რას გვატყუებთო და, გარდა ამისა, მთაში ნასიარულობა თქვენ სულ არ გეტყობათო. ყოველნაირად ვცდილობდითო,” _ წერს გიორგი, _ “რომ ჩვენი სიმართლე დაგვემტკიცებინა. ისინი კი სულ თავისას იძახდნენ. საქმე იქამდის მივიდა, რომ წერაყინები და წრიაპები ვუჩვენეთ. “ეს წრიაპები სრულიად დაჟანგულიაო, სჩანს, არც გიხმარიათო”. უკანასკნელი არგუმენტი მე ვიყავი, როგორც გაფრენ_თავი (ანუ მთამსვლელთა მეთაური) და როგორც უნივერსიტეტის დოცენტი, მაგრამ ჩემ მოკლე შარვალს და ტიტველა ფეხებს ისე შემოხედეს, რომ ცხადად ვიგრძენი, თვით მყინვარზე ასვლის ამბავს უფრო ადვილად დაიჯერებდნენ, ვიდრე ჩემ დოცენტობას. თურმე ჩვენდამი უნდობლობას ის იწვევდაო,” _ წერს გიორგი გულისტკივილით,_ “რომ ჩვენ ქართველები ვიყავით, რადგან, როგორც კი შვედელი ძმა კურტი მათ გერმანულად დაელაპარაკა, მაშინათვე დაიჯერეს. მაშინ მათ აღტაცებამ და გაკვირვებამ საზღვარს გადააჭარბა: _ “თქვენ ეხლა ხომ ისტორიაში მოჰყვებითო.”

თბილისის შევარდნის ხელმძღვანელები. წინა პლანზე მარჯვნიდან პირველი – გიორგი ნიკოლაძე, მეორე – გიორგი ეგნატაშვილი

ისტორიას კი მართლაც დარჩა გიორგის არამარტო ეს პირველი ვაჟკაცური “გაფრენა” (როგორც “შევარდენის” წევრები უწოდებდნენ თავიანთ მთამსვლელურ-მგზავროსნულ ლაშქრობებს კავკასიონზე, თუ საქართველოს სხვა მთიანეთში) მყინვარწვერზე, არამედ მისი ულამაზესი ასვლა იალბუზზე 1925 წლის 12 აგვისტოს _ მისი დაბადების დღეს, პირველზე მეტი შემართებითა და მთელი ევროპის ამ მეფე-გოლიათთან ულმობელი შებრძოლების ცეცხლით ანთებული, რაჭა-სვანეთის მთიულეთის არაერთგზის დალაშქვრის შემდეგ (რაც მათთვის ამ უმაღლეს მწვერვალებზე ასვლისათვის მოსამზადებელ გავარჯიშებას ნიშნავდა). მით უმეტეს, რომ იალბუზზე ერთბაშად ხუთი ქალის ასვლა მართლაც რომ მოვლენა იყო.

…იმ დღეს გიორგის 37 წელი შეუსრულდა!..

იალბუზიდან დაბრუნებული გიორგი ზემო სვანეთში “შემოიჭრა”, სადაც მრავალი სამეცნიერო ექსპედიცია მუშაობდა იმ წლებში. გიორგის იმ ჯერზე სვანეთში დახვდნენ აკაკი შანიძე, ნიკო კეცხოველი (რომელიც შემდეგ გიორგიზე იტყვის: _ “მე რომ მკითხონ _ როგორი გინდა ქართველი კაცი იყოსო, დაუფიქრებლად მივუგებდი: _ ისეთი, როგორიც გიორგი ნიკოლაძე იყო-მეთქი!”), ვარლამ თოფურია და სხვები. იალბუზიდან დაბრუნებულმა გიორგიმ ზემო სვანეთში დიდი მუშაობა ჩაატარა მატერიალური კულტურის ძეგლებისა და ძველი ნივთებისა და ხატების ფოტოსურათები.

მალე გიორგიმ ახალი მწვერვალი დაიპყრო _ ამჯერად… მეცნიერებაში _ 1928 წლის ივნისში.

სორბონას უნივერსიტეტში ბრწყინვალედ დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია გეომეტრიაში და უმაღლესი შეფასებით დაიმსახურა მათემეტიკურ მეცნიერებათა დოქტორის წოდება. ამის შემდეგ იგი ღირსეულად წარსდგა ინგლისის სამეფო აკადემიაში გეოგრაფთა საერთაშორისო სიმპოზიუმზე თავისი ალპინისტური ექსპედიციების, საქართველოს გეოგრაფიული საზოგადოების დაარსების, მუშაობის შესახებ საანგარიშო მოხსენებებით და მდიდარი საილუსტრაციო ფოტომასალით, რამაც მსოფლიოში ცნობილი მეცნიერების დიდი მოწონება და ინტერესი გამოიწვია.

ა. ხარაძე, ანდრია რაზმაძე, გიორგი ნიკოლაძე, ნიკო მუსხელიშვილი

ევროპიდან დაბრუნებული გიორგი ზესტაფონის ფეროშენადნობთა ქარხნის ტექნიკური პარამეტრების დაზუსტების პარალელურად არ ივიწყებს თავის ადრე დასახულ მიზნებსა და ოცნებებს.

საქართველოში რეპრესიები მძვინვარებს და გიორგიც გრძნობს _ მასაც არ ასცდება “წითელი ეშმას” მსახვრალი ხელი. აკი დაიწყო კიდეც… მაგრამ ნიკოლაძეებისთვის მთავარია არა ესა თუ ის ხელისუფლება და მისი კაპრიზები, არამედ უპირველეს ყოვლისა მამული! _ “მამულის სიყვარული და მსახურება”, თავდაუზოგავი მსახურება თავისი ერისა და ეროვნული სულის კიდევ უფრო მეტად გაბრწყინება, გამოშუქება რადაც უნდა დაუჯდეთ! ჩქარობს!.. უნდა მოასწროს მოსასწრები, სანამ დროა!

… და გიორგი ისევ მწვერვალებისკენ ისწრაფვის!

თეთნულდის მარადთოვლიანი მწვერვალები ჯერ კიდევ მყინვარწვერამდე ელოდნენ მას. 1929 წელს თავისი დიდი ხნის ოცნებისაკენ _ თეთნულდისაკენ გაემართა მეგობრებთან პიმენ დვალთან და სიმონ ჯაფარიძესთან ერთად!..

ახლა მხოლოდ სამნი ადიან. მაგრამ მწვერვალამდე ვეღარ აღწევენ _ სიმონი და პიმენი თეთნულდის ჭიუხებში იღუპებიან!

გიორგიმ უმწვავესად განიცადა მეგობრების დაღუპვა. თვით გიორგი ასე აღწერს ამ საშინელ წამებს: “პიმენი, სიმონი, ორი წერაყინი და დროშა _ ყველაფერი ყინვარის ძაბრში ჩავიდა, მარცხნივ გადაუხვიეს და ჩემს მხედველობიდან მიიმალნენ. უცებ ყოველგვარი ხმაურობა შეწყდა და დავრჩი მარტო იმ ყინულის და სიკვდილის სამეფოში. რაც ამას მოყვა _ თუ როგორ დავბრუნდი ღამის გათევის ადგილამდე _ ის მახსოვს მხოლოდ ოდნავ, ნაწყვეტებით, თითქოს სიზმარში მოხდაო. ჩემს სასოწარკვეთილებას საზღვარი არ ჰქონდა…”

შემდეგ ყველაფერი წარიმართა მურმან ლებანიძის ცნობილი ლექსის სიუჟეტით.

უსაყვარლესი ადამიანების დაღუპვა იყო გიორგისთვის პირველი და ყველაზე დიდი, განსაკუთრებით მწარე ელდა. ამ ამბავმა ძალზე შესცვალა იგი. ამ უბედურებამ თავის საყვარელ საქმიანობაზე გიორგის ხელი ვერ ააღებინა _ სამთო_სათხილამურო სპორტის განვითარების მიზნით იგი იმავე წლის ზამთარში ბაკურიანში აწყობს სპეციალურად გასვლას სათხილამურო სადგურის მოსაწყობად.

გიორგის ამ ელდას მისი მოხევე გამყოლი და მეგობარი იაგორ კაზალიკაშვილი გამოეხმაურა ლექსით. იმავე იაგორამ დაიტირა თვით გიორგი ლექსით:

“ცისკრით შავხედე მყინვარწვერს, ტანზე ჩაეცო შავები,
დაუჭმუხნიათ მარსკვლავთა თავის ჭრიალა თვალები.
_”ნეტავ ვის იგლოვ, მყინვარო, სად ნახე ცოდო-ბრალები?
მეგობრობ, სახელგანთქმულო, ვისაც შენ დაედარები.”
ჩამომქვითინა დიდმა მთამ, მეც ამიმღვრია თვალები:
_”ვხედავ მეგობრის ზიანსა, რატომ არ შაგებრალები.
აგერა ძმასა სტირიან ნიკოლაძიანთ ქალები,
კუბოს ეკვრება დედაი, სიკვდილით განაწამები.
ყველაი იგლოვს არწივსა _ დიდი მთები და ბარები;
აგერა საფლავს უთხრიან, ხელში უჭირავთ ბარები,
აგერა მიასვენებენ პროფესორს პროფესორები,
ნათქვამი არის ძველთაგან: _ “გმირს დამარხავენ გმირები!”

80 წელი გავიდა გიორგის პირველი ასვლიდან მყინვარწვერზე, მაგრამ იგი მუდამ რჩება ქართული სულიერების, მამულიშვილობის, ვაჟკაცობის, ინტელექტის, სილამაზისა და სიჩაუქის სიმბოლოდ, გაუხუნარ ხატად თავის სამშობლოსთან განუყრელი.

ლია ბიბილეიშვილი – ნიკო ნიკოლაძის სახლ-მუზეუმის დირექტორი

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები