პაატა შამუგია – Paata Shamugia

პაატა შამუგია – Paata Shamugia

სონია ქართველიშვილი – “პაატა შამუგიას ენა”

გაფრთხილება: ეს არ არის იმპრესიონისტული ანალიზი!

“ინკარნაცია”- ღმერთის განკაცებაა – პაატა შამუგიას პოეზიაში, პროტაგონისტი ხან “განკაცებული ღმერთია”, რომელსაც პოეტი ფამილარული ტონით სთავაზობს როლების გაცვლას, ხანაც თვითონ ავტორი, რომლის ალტერ-ეგო ხშირად მთელი სამყარო ხდება, გამოხატვის ფორმა _ საკუთარი თავის იდენტიფიცირება ცალკეულ საგნებთან, მოვლენებთან, სივრცესა თუ დროსთან; ამიტომაც არის მასთან მატერია “გაუცნაურებული”, ბუნდოვანი, დუალისტური. . . პოეტის რეციპიანტთან კომუნიკაცია რეფლექსური – რაც თავის თავში ატარებს იდეას, მოახდინოს საკუთარი განცდებისა და აზრების ანალიზი, ზოგჯერ კი თავი ღმერთის ამპლუაშიც წარმოიდგინოს, ან უფრო ადრეულ არქეტპად იქცეს _ იმად, რაც ღმერთამდე იყო: “დიდი ხნის მერე ჩემს ადგილას გაჩნდება ღმერთი”- საკუთარი “ეგოს” სამყაროს სუბსტანციად წარმოდგენა, ერთი შეხედვით ეპატაჟურ, სინამდვილეში კი საკმაოდ სიღრმისეულ წარმოდგენად აღიქმება: ჯერ საკუთარი თავის შეცნობა იწყება, რასაც რეალობის გაცნობიერება და ღმერთის (არ)არსებობის შემეცნება მოსდევს: (ის ხომ ყველგან ჯიუტად იმეორებს, რომ არ სწამს, თუმცა, საბოლოოდ იმ დასკვნამდე მიდის, რომ “ღმერთკვლა” არ შეიძლება). “დიდი ხნის მერე, კიდევ უფრო დიდი ხნის მერე ჩემს ადგილას მევე გავჩნდები” _ ამბობს ავტორი, მაგრამ ეს ის “მე” აღარ არის, ეს პოეტია “მე”-ში ჩასახლებული, რომლის ცნობიერება თავის თავში მთელი სამყაროს ტარებითაა დამძიმებული, შესაბამისად, მისი საგნებისადმი დამოკიდებულებაც განსხვავებულია. . .

შამუგიას აზრით, როცა პოეტი ფოკუსირებას ახდენს ამა თუ იმ საგანზე, მოვლენასა თუ პარადიგმაზე – თვითონ გადაიქცევა საგნად, მოვლენად, ემოციად, გრძნობად. . . “ჩემი სხეული ქარია, რომელსაც ხელში ჩიტები უჭირავს და აფრიალებს დროშასავით” – წერს ის. ასეთი წარმოდგენის შედეგი განცდილის ბუკვალური გამოხატვაა, რაც თავისთავად გამორიცხავს აზროვნების ლოგოცენტრულობას, გულისხმობს: სიტყვების საზღვების გაფართოვებას, მათ შორის ეკლექტურ კავშირს, პროტაგონისტის დეპერსონიფიცირებას. . . წერილში: “რატომ დავწერე ანტიტყაოსანი” ავტორი სწორედ სიტყვების მნიშვნელობათა გაფართოვებაზე ამახვილებს ყურადღებას, რომლის თვითმიზანი ტევადობა, საზღვერების გარღვევაა. ლიტერატურის თეორიაში მოვლენას, რომელიც ახდენს საწინააღმდეგო მნიშვნელობების სიტყვების ურთიერთშერწყმას, ოქსიმერონი, ანუ “გონებამახვილური სიჩლუნგე” ეწოდება. მისი ერთ-ერთი მაგალითი “ვეფხისტყაოსანშიც” გვხვდება: “მზიანი ღამე” – რომელიც, თავის თავში სიმბოლურ მნიშვნელობასაც იტევს და და პირობითად, ბნელისა და ნათლის ერთ სიბრტყეში თანაარსებობას გამოხატავს. როგორც მაგალითიდან ჩანს, ამგვარი ხერხი, მნიშვნელოვნად ზრდის ენის ფუნქციებს, ექსპრესიულობას. . . პაატა შამუგიას პოეზიაში ანალოგიური მაგალითების დაძებნა რთული ნამდვილად არ არის, თუნდაც: “სიმარტოვის ხალხმრავალ ადგილს შევეხიზნები” – რომელიც თანამედროვე ადამიანის ტრაგედიის დეტერმინირებაა, სადაც მარტოობა ფიზიკურ მარტოობას სულაც არ ნიშნავს, ის ბევრად გლობალური და მასშტაბული ცნებაა. გაცილებით ამაღელვებლად აღიქმება “ჩუმად, ნუ ყვირი! გაიღვიძებენ მკვდრები” _ “განკაცებული ღმერთი” თამამად დააბიჯებს შამუგიას სამყაროში, ბოლოს, ღრუბლებზე ფეხი უცურდება და უხერხული ღიმილით გეკითხება ძირს ჩამოვარდნილი: “ხვდები? ხვდები? ხვდები?” მკითხველი კი მხოლოდ ლექსის ჩაკითხვის შემდეგ ხვდება, რომ “მკვდრებს არასოდეს ეღვიძებათ”, პოეტი, თითქოს, ყურში გვიჩურჩულებს: “ჩუმად. . . სანამ სათქმელს ა(ვ)წონიდე, წარმოიდგინე, რომ “ლოგინიდან კი არა, საკუთარი სხეულიდან (ვ)დგები”. . . მოასწარი, სანამ: “მამაშენი გისაყვედურებს: არნაშოვნ სამსახურზე, არმოყვანილ ცოლზე, არმიღებულ ნობელზე”. . .

ლექსში “ლინგვისტიკის წრე”, ავტორი საგნებთან და მოვლენებთან კი არა, სიტყვის მნიშვნელობებთან იდენტიფიცირდება: “ვხდები ის სიტყვა, რომელიც მე მომემართება, და ყველა სიტყვა, რომელიც მე მომემართება, და მახსენებს სივრცის სიმყარეს, ცდილობს, მომცეს თავისი სახე, თავისი გარსი და სურვილთა მყიფე ლოგიკა, აი, ვთქვათ, “რამე”, ან ისეთი მარტივი რამე, როგორიცაა “პრეზიდენტი”, ან “ჯეიმს ბონდი”. წარმოთქმას ვერც კი დავასრულებ, ვხდები მე თვითონ და ბრიფინგების პარალელურად, ვიგერიებ საბჭოთა აგენტებს”. თუმცა, ეს ახალი პლასტი არ არის მის შემოქმედებაში, ეს მხოლოდ ერთგვარი ვარიაციაა კონცეპტუალური იდეისა, რომელიც ენის საზღვრების ისეთივე გაფართოვებას ისახავს მიზნად, როგორც ტექსტი ფართოვდება “წორდ”-ში ახალ-ახალი აბზაცების ჩამატების შედეგად და შამუგია _ “პოეტი, მეძავი, პატრიარქი, ტერორისტი, ლიბერალი, ავტომბრბოლელი, ცირკის მუშა, გენიოსი და ღვთიმშობელი” _ ზის და “უფრთხის მნიშვნელობებს, რომლებიც უკვე იქცნენ სხეულის დამატებით ორგანოებად”. თითოეული სიტყვა ავტორის ცნობიერებაში ტრანსფორმირდება და მისი შემოქმედების მთავარი პერსონაჟი ხდება, პერსონაჟი, რომელიც მას ერთდროულად აქცევს “ბრენდად და ფეისად”, კრიტიკოსების (პროფესიონალებისა და დილეტანტების) კვლევის თუ თავდასხმის ობიექტად, ბოლოს და ბოლოს, პოეტად, სიტყვების ლაბირინთში რომ კარგავს დაბნეულ მკითხველს, რომელიც მექანიკურად იმეორებს: “როცა კორპუსები ფანჯრებს მოხუჭავენ, როცა მთვარეები აყვავდებიან გუბეებში და მდინარეები ტალღებს დაიკაპიწებენ. . . და როცა სანთლები ჩაენთებიან და სიბნელეები აენთებიან და ხეები ჩიტებს მოისხამენ და კალთებს მწიფე ბეღურებით გავავსებთ და ვიტყვით, გვშია!. . “

ზემოთთქმულიდან გამომდინარე, შეიძლება, ვიღაცამ დაასკვნას, რომ შამუგიას ლექსებში მხოლოდ აპერცეფცული, “ზე იდეები” რეპრეზენტირდება, რეალობა კი უგულებელყოფილია, სინამდვილეში, ყველაფერი სხვაგვარადაა. აქ ტროპის სახეების მხარდამხარ, უხეში რეალობაც ერთ-ერთ ფიგურალურ ელემენტად გევლინება და ფრაზა: “აი, ის რედაქტორი, სამსახურიდან რომ გამომაგდო და მშიერი დამტოვა” ან “კაცი, რომელიც ახალ წელს ტელევიზორიდან გვილოცავს და ქვეყნის გამთლიანებას გვპირდება”, თუნდაც, “გუბაზ სანიკიძე და ინგა გრიგოლია”, “ერი, რომელიც წითელზე გადადის” და “მეორადი მოხმარების ტანსაცმელი” – ტროპული აზროვნების ისეთივე სრულუფლებიანი სახეა, როგორც “არალეგალური სიზმრები”, “ასიმეტრიული ღმერთები და სიმეტრიული მეგობრები”, “მკვდარი ჩიტების წვიმა და ჩიტებში ამოლუმპული (პოეტი)”, “ფოთლებაკაპიწებული შემოდგომა”, “ქუთუთოებზე გაკიდული მოლოდინები”. . . ავტორი თითქმის იგივე აზრს ავითარებს ერთ-ერთ წერილში, რომლის პერიფრაზირება რომ მოვახდინოთ, აზრი შემდეგნაირად ფორმულირდება: არ უნდა არსებობოდეს ელიტარული და ნაკლებადელიტარული სიტყვები პოეტისთვის: ყველა სიტყვა, ფაქტი, მოვლენა იმსახურებს, მოხვდეს პოეზიის ინტერესების ობიექტივში . . .

რაც შეეხება გახმაურებულ “ანტიტყაოსანს” _ რომლის არსებობა, რატომღაც, ერთგვარ დისკომფორტსაც უქმნის ავტორს _ პოსტ-მოდერნისტულ ტექსტად აღიქმება: ახასიათებს ალუზორულობა, ინტერტექსტუალურობა, ეკლექტურობა. . . (ზოგადად, პოსტ-მოდერნისტული ქაოსი პაატა შამუგიას შემოქმედების ერთ-ერთი მთავარი მოტივია: სადაც ერთად თანაარსებობს: ქართული პოლიფონია და ჩარლზ ბუკოვსკი, ლაო- ძი და ავტორის მეზობელი ნატა, ენდორფინი და მეგრული გებჟალია, ფროიდი და ფოტოშოპი, სადაც “მამაშენი” შეგიძლია “ბებიაშენად” გადააკეთო. . .) თუმცა, არ შემიძლია, არ აღვნიშნო, რომ ლექსების ტროპული მეტყველება, ბევრად შთამბეჭდავია, ვიდრე პოემისა, სამაგიეროდ, “ანტიტყაოსანი” სიმკვეთრითა და ბრიკოლაჟურობით (ინტელექტუალური აზრის ირიბი ახსნა) გამოირჩევა. არის მცდელობა, საკუთარი აფორისტული გამონათქვამების შექმნისა, მაგალითად: “ბოლოს და ბოლოს, ღმერთიც ბერდება და ვიღას უნდა ბებერი ღმერთი”, რაც ერთგვარ ალუზიად აღიქმება ნიცშეს ცნობილ გამონათქვამთან “ღმერთი მოკვდა”. ამ ტაეპში სტუდენტობის პერიოდში ახალნიცშეწაკითხული პოეტის ერთგვარი ეიფორიული განწყობაა გამოხატული, სწორედ ამიტომაა ის ბუნებრივი და ორგანული. სექსის სიტყვებში განსხეულებაც საკამოდ შთამბეჭდავია: “და შენ, სწორედ ისეთო, როგორიც შენ ხარ, სწორედ ისეთო, თეთრო, თეთრო და მშვიდო, როგორი თეთრი, თეთრი და მშვიდიც შენ ხარ, გახსენი შენი უსასრულო სივრცეები, რათა შემოვაჭენო ჩემი ვნების, ჩემი აღვირახსნილობისა და სიგიჟის ქარბორბალა შენს სივრცეებში” (ალმოდოვარის “ესაუბრე მას”) . . . ვერაფერს იტყვი, საკმაოდ ეთიკური და ოსტატური მიგნებაა _ კონსტანტინე გამსხარდიას, მიხეილ ჯავახიშვილის რომანებში, თუნდაც, “ვეფხისტყაოსანში”, ბევრად უფრო თამამი სექსუალური სცენების აღწერის მომსწრე ვხდებით. . . ეროტიკული მუხტი ბევრად ძლიერდება შემდეგ ტაეპში: “ამავსე შენი აქ არყოფნით, შენი აქ არ წოლით, აქ ამ ჩემს მკლავებზე, შენი თეძოები ვერ ჩამოისვენებენ ჩემს მრავალნაცად და მრავალნატანჯ მუხლებზე. შენი მკერდი (ოხ, შენი მკერდი!) ვერ გაებმება ჩემი პეშვების უხეშ მახეში, შენი კერტები ვერ ამოავსებენ ჩემი პირის ჭრილის სივრცეებს”. . . თუმცა, ჩემი აზრით, ეროტიული მუხტი ყველაზე ოსტატურად “პაქტში” განვითარდა. “დღეიდან ჩვენ გვაქვს უფლება, შევატოკოთ მძინარე ქალაქი გამჭოლი კივილით

და წარმოსახვის ურბანული საშო გავაპოთ ურცხვად, დაუდევრად, დაუნანებლად,

რომ ათასობით კივილი ათასობით ყურში დარიგდეს და სხეულის ყველაზე პროვინციული მიდამოებისათვის ჟრუანტელმა და ცნობიერების ყველაზე მიუდგომელ ადგილებში შეატანოს ახალმა ცოდნამ უძველესი სირცხვილის შესახებ და მდაბალი იყოს ჩვენი აზრები, რადგან ისედაც მდაბალია ჩვენი აზრები” – სადაც აბსტრაქტული ცნებებით საკმაოდ კონკრეტული სურვილები რეპრეზენ-ტირდა.

კვლავ “ანტიტყაოსანს” მივუბრუნდეთ: ტექსტში ერთი საკმაოდ საინტერესო ეროტიკული აფორიზმი გვხვდება: “ცხოვრება უფრო მწარე არის, ვიდრე ჰგონიათ, პოემები კი ორგაზმივით ტკბილად მთავრდება” _ რასაც ანმტკიცებს მეორე აფორისტული გამონათქვამი: “სექსის ღმერთი ყველაზე ძლიერი ღმერთი ყოფილა”, რომელიც, ერთგვარ “რედი მეიდად” აღიქნება _ თითქოს, ავტორის მიგნება კი არ არის, საყოველთაოდ მიღებული და აღიარებული კონცეფციაა.

პოემის ერთ-ერთი მთავარი მახასიათებელი ანაქრონიზმია, აქ ერთად არსებობენ ფროიდი და რუსთაველი, გალაკტიონი, ტარანტინო და სპილბერგი. . . ერთადერთი, რაც მათ ლოგიკურად აკავშირებს, მარტოობაა: “მარტოა ზეცა, ქვე-ცა და ქვაცა, მარტოა მთვარეც, სულს რომ გვიალებს, მეც ხომ მარტო ვარ, თუკი არ ჩავთვლით, ჩემს გარშემო მყოფ ადამიანებს”- წერს ახალგაზრდა ავტორი.

“ანტიტყაოსნის” დაწერიდან რამდენიმე წლის შემდეგ, პოეტი წერს პოემას “უპირატესობა”, რომელსაც, კრიტიკოსები, პირველი პოემისგან განსხვავებით, საკმაოდ მაღალ შეფასებას აძლევენ. ავტორი მას “ძველი ამბის შესახებ დაწერილ ახალ ამბავს” უწოდებს, მკითხველს კი ისეთი შთაბეჭდილება რჩება, თითქოს, აქ ყველა წარმოდგენა, ფიქრი, განცდა და ემოციაა გაცოცხლებული, რაც კი მას 27 წლის განმავლობაში განუცდია. სტილი კვლავ ეკლექტურია, ექსპერიმენტულიც კი, ფორმა – ბევრად დახვეწილი და მრავალპლასტური, რემინესცენციები თვითმყოფადი და ოსტატური, თუმცა, ძნელია, თქვა, კონკრეტულად, რაზეა ლექსი: სავარაუდოდ, მთავარი პერსონაჟი შიშია, რომელიც ყველა ეპოქის თანმდევი მოვლენაა (“და, როცა ჩემი შიში ჩემზე დიდი ხდება და სანქცირებულ სიზმრებს ვხედავ”, “უნდა გვესმოდეს, რომ პირველად იყო შიში” “და შორეულ სიცივეში გაგასახლებით გვემუქრებოდა და იყო შიში”). შიში კი დუმილს შობს: “ის, ვინც დუმილი გაიხადა უპირატესობად, ის, ვინც დუმილი გაიხადა საუბრის თემად. . . ის, ვინც დუმილი გაიხადა იარაღად და გადაცხრილა მოსაუბრეები. . .” –ისტერიულად იმეორებს ახალგაზრდა პოეტი, რაც ეპოქის განწობას და პოლიტიკურ სურათს ერთდროულად აცოცხლებს. მოქმედება კიდევ უფრო დინამიკური და ტრაგიკული ხდება, როცა “დუმილის გახდაზე” და სიკვდილზეა საუბარი, დუმილის “გახდა” სიკვდილის სინონიმად იქცევა, დუმილი _ უპირატესობად, მაგრამ როდის, რომელ ეპოქაში? აქ ხომ დრო და სივრცე განზოგადებული, მისტიფიცირებულია, დარღვეულია ტემპორალობა (წარსულის, აწმყოსა და მომავლის თანმიმ-დევრულობა) _ მოქმედება “ზე დროში” ხდება.

ერთ-ერთ თავში, ცოცხლდება კაბალისტიკა, რაც პოემას ეზოთერულ სახეს სძენს. “ერთი მეთევზე, ორი მეთევზე, სამი მეთევზე, ბევრი მეთევზე… ისინი უკვე ყოველღამე ჩნდებიან სიზმრად, ოღონდ, რატომღაც, რიცხვებად ქცეულან და თითოეულს ჰქვია თავისი უნიკალური რიცხვითი სახელი” – რაც ჩემი აზრით, მინიშნებაა “უძრაობის ხანასთან”, როცა ადამიანები საკუთარი სურვილების, მიზნებისა და ბედნიერების “ჩაკვეხებას” ციფრებში ცდილობდენ, თუმცა, ამგვარი სწორხაზოვანი განმარტება, დააკნინებდა ტექსტს.

ყველაზე სისხლიან ეპიზოდში კი, სადაც, თითქოს, შედარებით ადვილია ისტორიული ქრონოლო-გიურობის აღდგენა _ დროის იმ მონაკვეთის რეკონსტრუქცია, რომელიც კონკრეტულ შინაარსს უკავშრდება, ჩნდება პირველყოფილი ადამიანის ცნობი-ერებაში გავრცელებული წარმოდგენა – ტოტემიზმი, პოემის მთავარი პერსონაჟი მგელი ხდება. . .

“და ციდან თოვდნენ წითელი მგლები, წითელენაგამოგდებული და თოვდნენ და თოვდნენ და თოვდნენ მგლები და მშიერი იყო მათი თვალები და მშიერი იყო მათი მუცელი და მშიერი იყო მათი კანის ყველა უჯრედი და დიდი იყო ჩვენი შიში უფრო დიდი, ვიდრე ჩვენ ვიყავით”.

მეორე ამბავი გუნტერ გრასის “თუნუქის დოლის” (ვოლკერ შლიონდორფის ამავე სახელწოდების ფილმის) რემინესცენციაა: სანამ ომია, გმირი გაზრდაზე უარს ამბობს: “ოდესღაც, 6 წლისა ვიყავი, თანაც რამდენიმე წლის განმავლობაში ვიყავი ექვსის”- წერს ავტორი.

მე-5 თავში “გრამატიკის გაკვეთილი პროტაგონისტისთვის” – ერთი და იგივე ფრაზა “ამხანაგ მამას ასახლებენ მიუდგომელ სიცივეში” _ სამივე სერიის თერთმეტივე მწკრივის ფორმაშია ნაუღლები, რაც, ჩემი აზრით, ავტორის ერთგარი მინიშნებაა იმაზე, რომ გადასახლებული მშობლების თემას არაერთხელ შეხებიან პოსტ-საბჭოთა სივრცეში და ამით ერთგვარი სპეკულირებაც ხდებოდა – გადასახლებულის შვილობა (შთამომავლობა) უპირატესობად ითვლებოდა. (მახსენ-დება ნიკო გომელაურის ჩანაწერი: “მამაჩემი პოლიტ. პატიმარი არ ყოფილა, ამის ბედი მე ვინ მომცა”). . . პაატა პოემას არშემდგარ გმირებს უძღვნის და სვამს რიტორიკულ შეკითხვას “სად არის გმირი?”, რომლის პასუხია – არსად. მაგრამ, “ჩვენ უნდა გვესმოდეს ყველაფერი”, გვესმოდეს, რატომ არ არიან (არსებობენ) გმირები. . .

ისე, მე რატომღაც, მაინც მჯერა (მინდა მჯეროდეს), რომ პაატას სჯერა, ღმერთმა მოახდინა ადამიანი და არა პირიქით.

წყარო: http://lib.ge

ილია ჭავჭავაძე, ალექსანდრე როინაშვილის ფოტო

გაიოზ მამალაძე – Gaioz Mamaladze

გაიოზ მამალაძე – “ეროვნული იდეოლოგიის ჰორიზონტალური და ვერტიკალური პოსტულატები”

ილია მიერ საქართველოს ეროვნული მოძრაობისათვის ჩამოყალიბებული ფორმულა: “მამული, ენა, სარწმუნოება” დღესაც გამოხატავს ქართული ეროვნული იდეოლოგიის სამ მთავარ პოსტულატს.

ეს პოსტულატები, ერთგვარად, ვერტიკალური მიმართულებისაა, რომელსაც ამაგრებს სხვა სამი, ასე ვთქვათ, ჰორიზონტალური პოსტულატი, რომელთაც ქვემოთ შემოგთავაზებთ.
მამული. ქვეყანა, სამშობლო არის ადამიანთა ერთობისთვის, ერისთვის ის სასიცოცხლო არეალი, გეოგრაფიული გარემო, რომლის გარეშეც არ ყალიბდება სოციალური ერთეული – ერი, რომელიც სინამდვილეში ღვთისმიერი ერთეულია. მიწა, სამშობლო მხარე, ქვეყანა არის ის ერთადერთი ადგილი, სადაც შესაძლებელია საუკუნეთა, ათასწლეულთა მანძილზე, წარღვნიდან წარღვნამდე, მეორედ მოსვლამდე ცხოვრობდეს ერი და ვითარდებოდეს. სადაც იბადებიან, მოღვაწეობენ, იკრძალებიან თაობები და თაობები. სადაც ყოველი მტკაველი, ყოველი საფლავი, ყოველი ნაგებობა და ნანგრევი, ყოველი კულტივირებული მცენარე, ყოველი მდინარე და მთა, რაღაც ძალიან საერთოსი, რაღაც ძალიან ძვირფასის სახსოვარია, ცნობიერად თუ ქვეცნობიერად. ეს არის ის საკუთარი მტვერი (მიწა, თიხა), რომლისგანაც ღმერთმა ადამი შექმნა და რომლადაც იქცა ქართველთა ეთნარქების თუბალის, მოსოხის, თარგალის, კარდუს სათაყვანებელი ძვლები.

ქართული და, საერთოდ, ქრისტიანული წარმოდგენით, ივერია არის ღვთისმშობლის წილხვედრი ქვეყანა და ა. შ.

საქართველოს საზღვრები არის განსაზღვრული თავად ღვთის მიერ და ეს ისტორიულადაც არის დადგენილი. ამიტომ მისი ყოველი გოჯის დათმობა მტრისათვის არის ღვთის მიერ მოცემულის განიავება, ღალატი.

ენა. ენა არის კომუნიკაციის საშუალება, ამ სიტყვის საუკეთესო გაგებით. საერთო ენით ვესაუბრებით ერთმანეთს, გარდაცვლილ და მომავალ თაობებს. ქართულად მივმართავთ ღმერთსაც. ღმერთიც ქართულად გვესიტყვება. შემთხვევითი არ არის, რომ ქართველი კაცის წარმოდგენაში ქართული ენა არის ლაზარე, ღვთის საუკეთესო მეგობარი. ქართველს სჯერა, რომ ღმერთს მისი ენისა ყველაზე უკეთ ესმის, რომ მისი ენა პირველადია, უძველესია, რომ ქართული ენით განისჯება კაცობრიობა და რომ თავად უფალი ამ ენით საუბრობს.

ეს სრულიადაც არ არის დასაძრახი. მესიანისტური იდეოლოგია მრავალ ერს აქვს. მეცნიერები მართლაც ამტკიცებენ ქართული ენის უძველესობას, მის სიახლოვეს სავარაუდო უძველეს საერთო კაცობრიულ მეტყველებასთან. სულთმოფენობის დღეს სულმან წმიდამ ქართულად აამეტყველა თავად ღვთისმშობელი და ივერია არგო განსანათლებლად. ასევე, ანდრია პირველწოდებული, სიმონ კანანელი, მატათა, წმიდა ნინო, ათცამეტი ასურელი მამა, შემდეგ ეფთვიმე მთაწმინდელი ღვთისმშობლის გამოცხადებამ და ა. შ.

ქართული ენა არის თვითგამოხატვის ერთერთი საუკეთესო საშუალება. საკმაოდ მდიდარია ჩვენი ენა, ქართული ენით შესაძლებელია ყველაფრის გადმოცემა, მათ შორის, სახარებისა და “ვეფხისტყაოსნისა”.

სარწმუნოება. ქრისტეს სჯული არის სარწმუნოება, რომელიც ჩვენ ადვილად მივიღეთ. რომელსაც ველოდით, რომლისთვისაც მზად ვიყავით. ვინაიდან იმთავითვე ჩვენი ჩვეულებანი იყო ისეთი, რომ მხოლოდ მართლმადიდებლობის მიღება შეგვეძლო.

სხვათაგან განსხვავებით, ჩვენ გვჯეროდა, რომ ქალიც ადამიანია, რომ მასაც აქვს სული და “ლეკვი ლომისა სწორია”. ჩვენ გვჯეროდა, რომ შეიძლება არსებობდეს უმწიკვლო ქალი, დედა და ამიტომ შევძელით გვეცნო ყოვლადწმიდა ქალწული ღვთისმშობელი. თუკი ღმერთი არსებობს, მაშ, უბიწოდ ჩასახვაც შეიძლება, ვფიქრობდით ჩვენ და ვიცანით სიტყვა. თუკი აქ ვცხოვრობთ, შესაძლოა, მერეც ვიცოცხლოთ, ვიცოდით ჩვენ და მაცხოვარი ვირწმუნეთ.

ჩვენ ალალი ხალხი ვიყავით და ვირწმუნეთ, რომ უფალს მართლაც ეტკინა მათრახების ცემა და ჯვარზე გაკვრა. ეტკინა იმიტომ, რომ თავისი ტკივილით, წამებით, ჯვარზე გაკვრით, სიკვდილითა და აღდგომით გამოესყიდა ჩვენი ცოდვები და მარადიული ცხოვრება მოენიჭებინა ჩვენთვის. მაშ, თუ მას ორი ბუნება არ ექნებოდა, ღვთიური და ადამიანური, როგორღა ეტკინებოდა. და თუ არ ეტკინებოდა, მისი ტანჯვა ხომ არ იქნებოდა ნამდვილი, მისი ტანჯვა ხომ თვალთმაქცობა იქნებოდა, ტყუილი იქნებოდა ამიტომ ვიწამეთ ჩვენ ალალებმა ალალი სარწმუნოება – დიოფიზიტობა.

ყოველი სარწმუნოება კარგია და საშუალებაა ღმერთთან მიახლებისა, მაგრამ მართლმადიდებლობა ყველაზე სრულყოფილია. ისლამი ბიძაშვილის ცოლად მოყვანას არ კრძალავს, პირიქით, იეზიდიზმიც ავალდებულებს, ასევე იუდაიზმი, არ კრძალავს კათოლიციზმიც.

ჩვენ ტრადიციონალისტები ვართ, კონსერვატორები. თითქოს ამიტომ არ ვუღალატეთ მრწამსს და არ მივიღეთ ფილიოკვე. თითქოს ეს მხოლოდ თეოლოგიური საკითხია და მეტი არაფერი. სინამდვილეში მრწამსის შეცვლამ ევროპაში გამოიწვია რეფორმაცია (პრინციპში პირველი რეფორმაცია იყო ფილიოკვე – “და ძისაგანაც” – გამომავლობა სული წმიდისა). რეფორმაციამ გამოიწვია კონტრრეფორმაცია, ისტერია, დევნა, კოცონები, ხოცვა-ჟლეტა. ჩვენი სიჯიუტე გამართლებული ყოფილა.

დიახ, გარდაცვლილი თაობების თავდადება ქრისტიანობისათვის არ ყოფილა მხოლოდ სიჯიუტე ან ვაჟკაცობა. იგი განპირობებული იყო გარდაცვლილი თაობების მიერ დაგროვილი სიბრძნით.

დღეს, მართალია, ქართველების ერთი ნაწილი არის მაჰმადიანი, მათი რიცხვი საკმაოდ დიდია, მაგრამ უნდა ითქვას, ეს არ არის გამოუსწორებელი ტრაგედია. რამოდენიმე საუკუნის მანძილზე მათზე განხორციელებულმა რელიგიურმა დევნამ თავისი გაიტანა: საინგილოში, ტაო-კლარჯეთში, ქალდია-ტრაპიზონში, ფერეიდანში მცხოვრები ქართველები მაჰმადიანდებოდნენ, თუმცა მთავარი საფუძვლები, რომელთა გამოც მართლმადიდებლობა ყველაზე მისაღები აღმოჩნდა ჩვენთვის თავის დროზე, მათ, გამაჰმადიანებულ ქართველებს შენარჩუნებული აქვთ: დედის თაყვანისცემა, ქალის პატივისცემა, ბიძაშვილ-ნათესაობა, ენა (დიდ ნაწილს, კარგად), მამულის მონატრება, სიბრძნე.

არც ერთი ქართველი არ უნდა დაეკარგოს საქართველოს. ისევ ილიას მოვუსმინოთ: “არ გვაშინებს მეთქი ჩვენ ის გარემოება, რომ ჩვენ ძმებს, ოსმალოს საქართველოში მცხოვრებთ, დღეს მაჰმადიანის სარწმუნოება უჭირავთ, ოღონდ მოვიდეს კვლავ ის ბედნიერი დღე, რომ ჩვენ ერთმანეთს კიდევ შევუერთდეთ, ერთმანეთი ვიძმოთ და ქართველი, ჩვენდა სასიქადულოდ კვლავ დაუმტკიცებს ქვეყანასა, რომ იგი არ ერჩის ადამიანის სინიდისს, და დიდი ხნის განშორებულს ძმას ძმურადვე შეითვისებს, თვის პატიოსანს და ლმობიერს გულზედ ძმას ძმურადვე მიიყრდენს თვალში სიხარულის ცრემლ-მორეული ქართველი. და თუ ამისათვის საჭიროა, რომ სიხარულის ცრემლის უწინარეს ჯერ ჩვენი სისხლი დაიღვაროს, ნუთუ ქართველი უკუდრკება და თავს არ შესწირავს მას, რისთვისაც ორი ათასი წელიწადი თავი უწირავთ ჩვენთა დიდებულთა მამა-პაპათა” (“ოსმალოს საქართველო”, თხზულებანი, ტ. IV).
დიდი ილიას ზემოთაღნიშნული ფორმულა “მამული, ენა, სარწმუნოება”, როგორც ვთქვით, დღესაც უკვდავ პოსტულატებად რჩება. ეს ფორმულა გამოხატავს ეროვნული იდეოლოგიის ვერტიკალურ მიმართულებას. ფორმულა, დაწყებულია მიწიდან – მამული, მიემართება ენის მეშვეობით და სარწმუნოების სახით ღვთისკენ.

თითქმის ყველაფერი შეიძლება მოვიაზროთ ვერტიკალურ და ჰორიზონტალურ სქემაში. ილიასეული ფორმულა ქვემოდან ზემოთ მზირალია. ზემოდან თუ წარმოვიდგენთ, ღმერთი, სამყარო სარწმუნოების მეშვეობით, ვერტიკალის მეშვეობით, ზემოდან ქვემოთ წამოსული ცოდნის მეშვეობით, გასაგებ ენაზე, ჩვენს შემთხვევაში, ქართულ ენაზე, გვაძლევს კომუნიკაციის საშუალებას, გზას მასთან მიახლოებისა.

რაც უფრო მართებულია სარწმუნოება, მით უფრო ახლოსაა ოთხმოცდაათ გრადუსთან მიწიდან ატყორცნილი ვერტიკალის ხაზი. მიწა-მამული არის ადგილი, სადაც ხდება ამქვეყნიური ცხოვრება-გამოცდა იმ ხალხისა, რომელსაც ღმერთი ესაუბრება ამა თუ იმ ენით. მამული, როგორც ვთქვით არის სამკვიდრო, სადაც ცხოვრობს ერი. მამული არის ამა თუ იმ სარწმუნოების (სიბრძნის) მატარებელი ხალხის საცხოვრისი.

ხალხი, ერი, თავის მხრივ, იყოფა თემებად, გვარებად, გვარები თავის მხრივ კომლებად, ოჯახებადაა გაშლილი.

თუ ცენტრიდან, მიწიერი ცენტრიდან, მამულიდან წარმოვიდგენთ ჰორიზონტალურ ხაზსაც გაშლილს, მივიღებთ შემდეგ სურათს: მამული და ერი ერთ წერტილშია (ერთ გეოგრაფიულ მოცემულობაში) გადაკვეთილი, მერე ერი იშლება გვარებად, გვარები ოჯახებად, ოჯახები ინდივიდებისაგან შედგება.

მივიღეთ ასეთი სურათი: ინდივიდი რომ სრულყოფილად დაუკავშირდეს ამქვეყნიურ მთავარ წერტილს (ერი-მამული), საიდანაც ყველაზე სრულყოფილად დაუკავშირდება ღმერთს, მას უნდა ჰქონდეს სრულყოფილი კომუნიკაცია დამყარებული ოჯახთან, ოჯახის მეშვეობით გვართან (ეს იგივე თემია, ეს იგივე მრევლია) და გვარის მეშვეობით იგი უკავშირდება ერს (ეს იგივე ეკლესია) და მამულს (ეს იგივე სახელმწიფოა).

ამ ჰორიზონტალური სამებისა და ვერტიკალური სამების მეშვეობით ინდივიდი უკავშირდება ღმერთს. ნებისმიერი წერტილის, რგოლის გამოტოვება, ნებისმიერი წერტილის არარსებობა ან ჯეროვანი დაუფასებლობა ჯებირებს უქმნის ინდივიდის განვითარებას, მის სამსახურს ერისადმი და ღვთისადმი. ყოველი წერტილი, ყოველი რგოლი უსათუო აუცილებლობა, გარდაუვალობაა, ბუნებრივი გადაჯაჭვულობაა.

მაგალითად, თუ კაცს, თავისი ნებით, არ ჰყავს ცოლ-შვილი, ერთგვარად იგი სრულყოფილად ვერ დგას ქვეყნის სამსახურში. რაღაცას (შვილებს) მაინც აკლებს თავის ქვეყანას და საბოლოო ჯამში, ღმერთს. ლაპარაკია ერისკაცებზე და არა ბერ-მონაზვნებზე, რომლებიც თავისი ლოცვებითა და მოღვაწეობით ზრუნავენ ოჯახების სიმტკიცეზე, გვარების სიძლიერეზე, ერის ერთიანობაზე, მამულის დაცვაზე, ენის შეურყვნელობაზე და რწმენის განმტკიცებაზე.

მთავარი საყრდენი წერტილების, ერი-მამულის სიმფონიური მართვა-გამგეობისათვის ღვთის მიერ დადგენილი არის ორი ხელისუფლება, საერო და სასულიერო ხელისუფლება.
მაშასადამე, ინდივიდისათვის, რომელიც ქართულად ითარგმნება, როგორც ცალარსი (ანუ არსი, მაგრამ ცალი, ე.ი. არა სრული არსი). ღვთის საუკეთესო სამსახურია ოჯახის, გვარის, ერის, მამულის, ენის, სარწმუნოების სამსახური.

ადამიანი, რომელიც შემთხვევით გაიცნობს მოგვარეს (ან დედის მოგვარეს, ან ბებიის) და სიხარულით არ აევსება გული, შეგვიძლია ჩავთვალოთ, მთლად კარგი ქართველი არ არის და მთლად კარგი ქრისტიანი. ასევე, ადამიანი, რომელსაც არ ადარდებს მამულის ბედი, ვერასოდეს იქნება კარგი ქმარი ან მამა.

მაშასადამე, მამულის, ენის, სარწმუნოების შესანარჩუნებლად საჭიროა შევინარჩუნოთ ერი, გვარი, ოჯახი. ხოლო ოჯახის, გვარის და ერის შესანარჩუნებლად საჭიროა შევინარჩუნოთ მამული, ენა, სარწმუნოება.

წყარო: http://www.presa.ge

საქართველო 1918-20წწ, ანდრეი ანდერსენის და გიორგი ფარცხალაძის მიხედვით. 2006

ნინო ვაშაყმაძე – Nino Vashakmadze

ნინო ვაშაყმაძე, ირაკლი ბარამიძე – “სამხრეთ ოსეთის ეროვნული საბჭო და ქართული საზოგადოებრივი აზრი საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში”

რუსეთის იმპერიის ნგრევის შედეგად საქართველომ 1918 წლის 26 მაისს აღიდგინა თავისი სახელმწიფოებრივი სუვერენიტეტი. ეროვნული საბჭოს მიერ მიღებული დამოუკიდებლობის აქტით ახლადშექმნილი სახელმწიფო საქართველოს ტერიტორიაზე მცხოვრები ყველა ერის უფლებათა დამცველად და მათ მიმართ ტოლერანტული კურსის გამტარებლად აღიარებდა თავს. “საქართველოს რესპუბლიკა თავის საზღვრებში თანაბრად უზრუნველყოფს ყველა მოქალაქის პოლიტიკურ და სხვა უფლებებს; საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა განვითარების თავისუფალ ასპარეზს გაუხსნის მის ტერიტორიაზე მოსახლე ყველა ერს” – აღნიშნულია საქართველოს დამოუკიდებლობის დეკლარაციაში (5, 3-4).

საქართველოს ეროვნული საბჭო შეივსო ქვეყნის ტერიტორიაზე მცხოვრები რუსების, სომხების, აზერბაიჯანელების, აფხაზების, ოსების, ებრაელების და სხვა ეროვნულ უმცირესობათა წარმომადგენლებით.

ეროვნულ უმცირესობებთან ურთიერთობების დარეგულირება ერთ-ერთი უმ-თავრესი საზრუნავი იყო საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრო-ბისათვის. სამხრეთ კავკასია საუკუნეზე მეტი დროის მანძილზე რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შედიოდა. საიმპერატორო კარის კოლონიური პოლიტიკის შედეგებმა, რეგიონში დამოუკიდებელ ეროვნულ-პოლიტიკურ ერთეულთა არარსებობამ და ეთნიკურმა სიჭრელემ მთელი სიმწვავით იჩინეა თავი და კონფლიქტური კერების წარმოქმნა განაპირობეს (2, 3).

1917 წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ გააქტიურდა თვითგამორკვევისკენ მისწრაფება და სამხრეთ კავკასიაში მცხოვრებმა ერებმა შექმნეს საკუთარი ეროვნული საბჭოები. საქართველოს დამოუკიდებელობის გამოცხადების შემდეგ, ეს საბჭოები ეროვნულ უმცირესობათა დამცველად აცხადებდა თავს. ხშირად მათი ქმედებანი საქართველოს ინტერესთა წინააღმდეგ იყო მიმართული. ამ საკითხის შესახებ თავის პოზიციას გამოხატავდა გაზეთი “ერთობა”: ეროვნული საბჭოები, რომლებიც დღეს ჩვენში არსებობენ და მოქმედებენ ერის კულტურულ-განმანათლებლური ინტერესების სამსახურით როდი კმაყოფილდებიან. მათ გადაუწყვეტიათ როგორც საგარეო ისე საშინაო საქმეებში თავის ეროვნების წარმო¬მადგენლობა იკისრონ. ისინი ნებსით თუ უნებლიედ ივიწყებენ იმ უბრალო ჭეშმარიტებას, რომ ამა თუ იმ სახელმწიფოს ტერიტორიაზე არავის გარდა თვით ადგილობრივი მთავრობისა ნება არ აქვს დამოუკიდებელი ნაბიჯების გადადგმის საგარეო თუ საშინაო პოლიტიკის სფეროში. ისინი ივიწყებენ, რომ სახელმწიფო არის ორგანიზაცია სუვერენული უზენაესობით აღჭურვილი და ამიტომ წარმოუდგენე¬ლია მის გვერდით არსებობდეს რომელიმე სუვერენული ორგანიზაცია. ეს იქნებოდა სახელმწიფო სახელმწიფოში” (11, № 230).

საქართველოში მოქმედი ეროვნული საბჭოების საქმიანობის შესწავლისას ყურადღება შევაჩერეთ “ოსეთის ეროვნულ საბჭოზე”. დღევანდელი პოლი¬ტიკური ვითარების გათვალისწინებით, საკითხი ძალზე აქტუალურია. აღნიშნული პრობლემა ქართველ ისტორიკოსთა მხრიდან სხვადასხვა კუთხითაა შესწავლილი. ჩვენ შევეცადეთ, 1918-1921 წლების პერიოდული პრესის პრიზმით შეგვეხედა ოსეთის ეროვნული საბჭოს საქმიანობისთვის და გაგვეანალიზებინა განვითარებული მოვ-ლენები.

“სამხრეთ ოსეთის” ეროვნულ-ადმინისტრაციული ერთეულის საკითხი დაისვა ოსთა მეორე ყრილობაზე (1918 წლის 15-17 თებერვალი), მაგრამ თავდაპირველად, ამ მოთხოვნაში სამხარეო თვითმმართველი ერთეული მოიაზრებოდა. ბოლშევიკური უმრავლესობით შედგენილმა “სამხრეთ ოსეთის ეროვნულმა საბჭომ”, “ამიერკავკასიის კომისარიატს” წარუდგინა პროექტი, რომელიც ითვალისწინებდა კომპაქტურად დასახლებული რაჭის, გორისა და დუშეთის მაზრების ცალკე ადმინისტრაციულ ერთეულად გამოყოფას. იმავდროულად, “ეროვნული საბჭო” აქტიურ საქმიანობას ეწეოდა ოსური პოლკის შესაქმნელად.

1918 წლის გაზაფხულზე მდ. ლიახვის ზემო ნაწილში დაიწყო აგრარული მოძრაობა, რომელსაც ბოლშევიკებმა პოლიტიკური მიმართულება მისცეს.…ოსმა აჯან-ყებულებმა დაიკავეს ცხინვალი და საბჭოთა ხელისუფლება გამოაცხადეს. კონიაშვილისა და ჯუღელის რაზმებმა ცხარე ბრძოლების შემდეგ აიღეს ცხინვალი (1, 128).

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შექმნის შემდეგ “სამხრეთ ოსეთის ეროვნულმა საბჭომ” გააძლიერა ბრძოლა არა მარტო ავტონომიის მოთხოვნით, არამედ რუსეთთან უშუალო შეერთებისთვისაც.

1918 წლის 28 მაისს სოფ. ჯავაში შედგა ამიერკავკასიის ოსების წარმომადგენელთა მესამე ყრილობა. მის მუშაობაში მონაწილეობდნენ ქართველი ბოლშევიკები: ფ.მახარაძე, გ. ჩხეიძე და სოციალ-დემოკრატი ი.რამიშვილი. ამ უკანასკნელმა მოხსენება გააკეთა მიმდინარე მოვლენების შესახებ და იმედი გამოთქვა, რომ ამიერ-კავკასიის ოსები არ შეუერთდებოდნენ საქართველოს დამოუკიდებლობის წინააღმდეგ მებრძოლ კონტრ-რევოლუციურ ძალებს. ი. რამიშვილის ოპტიმისტური განცხადების მიუხედავად, ყრილობაზე მრავალგზის დაისვა საკითხი ოსეთის დამოუკიდებლობის შესაძლებლობის შესახებ.

31 მაისს აირჩიეს “სამხრეთ ოსეთის ეროვნული საბჭო”, რომლის შემად¬გენლობაში შევიდა სოციალ-დემოკრატები, სოციალისტ-რევოლუციონერები და უპარტიო პირები. ბოლშევიკებმა დატოვეს კრების მუშაობა. ამიერკავკასიის ოსთა მესამე ყრილობის შედეგების შეჯამებისას ოსი სოციალ-დემოკრატი ალ. ფარნიევი გაზ. “ერთობაში” წერდა: “ვინც იცნობს ოსების და ქართველების გეოგრაფიულ პირობებს, ვინც იცის ოსების პოლიტიკური მიმართულება, ყველა დამერწმუნება, რომ ოსები არ არიან დაინტერესებული ქართული დემოკრატიის დასუსტებაში და თუ ზოგიერთი პირები ცდილობენ ამ ორ ერს შორის აამღვრიონ წყალი, ეს ოსებს არ უნდა მიეწეროს” (11, № 114).

საკითხის სიმწვავიდან გამომდინარე, კვლავ გრძელდებოდა დისკუსია ოსეთის დამოუკიდებლობის შესახებ. გაზ “ერთობა” ცდილობდა დაესაბუთებინა ამ მოთხოვნის სრული აბსურდულობა. “მიუვალ სიმაგრეთ მიაჩნიათ ოს ნაციონალისტებს ჯავის ხეობა, ამ ხეობაში ცხოვრობს სულ ოსები დაახლოებით ჯავის საზოგადოებაში 700 კომლი, როკის ხეობაში სულ 500 კომლი და ყემულის ხეობაში 400 კომლი. თითოეულ კომლზე რომ ვიანგარიშოთ საშუალო 10 სული მცხოვრები, სულ იქნებოდა 16 ათასი სული. თფილისისა და ქუთაისის გუბერნიებში კი ცხოვრობენ არა ნაკლებ 100 000 სულისა. მაშ დანარჩენი 84 000 ოსის ინტერესები ვის ვანდოთ, ისინი ვის მიეკედლონ… რა მოუცია ქართულ კულტურას ერთი ბეწო ნაბდის ქუდის გარდა? გულმოსული ლაპარაკობდა ბ.ნ. ჯიოევი ერთ-ერთ კრებაზე.. არც ქართველი დემოკრატიის ბრალია და არც ქართული კულტურის, რომ “ერთი ბეწო ნაბდის ქუდის გარდა არაფერი ჩანს. ეს იმ რეჟიმის ბრალია, რომელიც ხალხს სიბნელეში ამწყვდევდა და ნასწავლებს კაკარდიან ქუდებს ურიგებდა. ვინც ოსების დამოუკიდებელი სახელმწიფოს შექმნაზე ოცნებობს მას არაფერი გაეგება ქვეყნიერების ავ-კარგის” (12, №119).

1918 წლის 15 ივნისს სოფ. წუნარში გაიხსნა “ოსეთის ეროვნული საბჭოს” მეოთხე ყრილობა. სოციალ-დემოკრატიული ფრაქციის სახელით ყრილობის მუშაობაში მონაწილეობა მიიღო ირ. წერეთელმა. იგი ცდილობდა ოსების საქართველოსთან ერთიანობის იდეის დაცვას: “ოსეთის ხალხი დამოუკიდებლად უნდა იყოს თავის შინაურ საქმეებში. მაგრამ იგი არ უნდა გამოეყოს საქართველოს… საქართველოს რესპუბლიკა თქვენ მოგანიჭებთ სრულ დამოუკიდებლობას, მაგრამ კულტურულ საკითხებში” (12, № 120).

ყრილობაზე გამოსულ ქართველ სოციალისტ-რევოლუციონერთა წარმომადგენლებმა მენშევიკები მოღალატეებად გამოაცხადა და რევოლუციურ ოსეთს ჩრდილოეთ ოსეთთან ორიენტაციისაკენ მოუწოდა.

ირ. წერეთელმა წამოაყენა რეზოლუცია კომისიის არჩევის შესახებ, რომელსაც დაევალებოდა თვითმმართველობის პროექტის შემუშავება ოსებით დასახლებული საქართველოს რესპუბლიკის ოლქებისთვის. მაგრამ ეს წინადადება არ გაიზიარეს და სამხრეთ ოსეთის საკითხი კვლავ ღიად დარჩა.

“ოსეთის ეროვნული საბჭოს” მეხუთე ყრილობამ შეძლო გარკვეულ გადაწყვეტილებამდე მისვლა და საქართველოს რესპუბლიკის შემადგენლობაში მოითხოვა ფართო ტერიტორიული თვითმმართველობა კომპაქტურად მცხოვრები ოსებისათვის და კულტურული ავტონომია იმ ოსებისათვის, რომლებიც გაფანტული იყვნენ საქართველოს ტერიტორიაზე. იმავე ყრილობაზე მწვავედ დადგა ოსი მოსახლეობიდან იარაღის ამოღების საკითხი. “ოსეთის ეროვნული საბჭოს” მეხუთე ყრილობამ ამ მიზნით შექმნა სპეციალური კომისია და ამასთან ერთად, იმედი გამოთქვა, რომ “ოსების მასიურ გამოსვლას ადგილი აღარ ექნება და არც მთავრობას ექნება იმედი იარაღის ძალით ჩამორთმევის” (11, № 178).

საქართველოს ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია ბრალს დებდა საქართველოს მთავრობას ოსი სეპარატისტების მიმართ გამოჩენილ ლიბერალიზმში და უფრო მკაცრი ზომების გატარებისკენ მოუწოდებდა: “ჩვენ არ ვიცით სად გადაწყდება ოსების საკითხი – პარლამენტში თუ ბრძოლის ველზე. ყოველ შემთხვევაში, უეჭველია, რომ ეს საქართველოს შინაური საქმეა. ჩვენი სახელმწიფოებრივი სუვერენიტეტი მთელს ჩვენს ისტორიულ ტერიტორიაზე ვრცელდება. ჯავის ხეობის ოსები ისევე შედიან ამ ტერიტორიაში, როგორც სოხუმის ოლქის აფხაზები, ბორჩალოს მაზრის თათრები და ზაქათალის ოლქის ჭარელები. სრულიად საქართველოს დამფუძნებელი კრების საქმეა თუ რა უფლებები მიენიჭება ყველა ამ პატარა თემებს საზოგადო სამოქალაქო უფლებების გარდა. კერძოდ, ჯავის ხეობის ოსებს აქვთ თავისი ენა, მაგრამ არ აქვთ ლიტერატურა, ამიტომ, შეუძლებელია ოსურ კულტურულ და ტერიტორიულ ავტონომიაზე ლაპარაკი” – წერდა გერონტი ქიქოძე (14, №89).

1918 წლის შემოდგომაზე ვითარების შედარებითი სტაბილიზაცია მოხდა, რასაც განაპირობებდა ამ რეგიონში ქართული ეროვნული გვარდიისა და გერმანელთა შეიარაღებული რაზმების ყოფნა, თუმცა, ამ უკანასკნელმა მოგვიანებით გადმოინაცვლა ქ. გორში. შექმნილი ვითარების გათვალისწინებით, “ოსეთის ეროვნული საბჭოს” თავმჯდომარე ა. თიბულოვი საქართველოს ეროვნული საბჭოს წარმომადგენელს ამ მხარეში, მ. კლიმიაშვილს, სრულ ლოიალობას უცხადებდა და მოსახლეობისგან იარაღის ამოღებასთან დაკავშირებით არსებული წარმატებების შესახებ საქმის კურსში აყენებდა. იმავდროულად, ა.თიბულოვი დაჟინებით ითხოვდა კლიმიაშვილისგან საქართველოს მთავრობასთან შუამდგომლობას ოსეთის ცალკე ოლქად გამოყოფასთან დაკავშირებით.

1918 წლის 31 ოქტომბერს ოსმალეთის იმპერიასთან დადებული მუდროსის ზავით სამხრეთ კავკასია ბრიტანეთის მოქმედების ზონად გამოცხადდა და ეს ტერიტორია დაიკავეს კიდეც მისმა ჯარებმა. პირველ ეტაპზე ინგლისი აქტიურად უჭერდა მხარს ანტიბოლშევიკურ ძალებს და რუსეთში წესრიგის აღდგენას დენიკინის, კოლჩაკისა და სხვა თეთრგვარდიელთა მეშვეობით ვარაუდობდა. ჩრდილო კავკასიაში საბჭოთა ხელისუფლების დამარცხებისა და 1919 წლის ზაფხულში იქ მოხალისეთა ჯარების გამოჩენის შემდეგ, ოსმა ნაციონალისტებმა ორიენტაცია სწორედ თეთრგვარდიულ ძალებზე აიღეს. ძალთა თანაფარდობა იმ ეტაპზე, თითქოსდა მათ წისქვილზე ასხამდა წყალს. ქართულ ისტორიოგრაფიაში აღიარებული ფაქტია, რომ 1919-20 წ.წ. ოსთა სეპარატისტულ მოძრაობას ფულითა და შეიარაღებით ეხმარებოდა ამიერკავკასიის რუსთა ეროვნული საბჭო და სომხეთის რესპუბლიკის მთავრობა (6, გვ. 6). დენიკინის თეთრგვარდიულ ძალებთან და რუსეთთან ერთად ისინი ჰკრავდნენ იმ ძალთა რკალს, რომელთაც ანტიბოლშევიკური რუსეთის აღდგენის იმედი ასულდგმულებდათ.

აღნიშნული პერიოდიდან დაიწყო ოსთა ეროვნული საბჭოსა და შეიარღებული ბანდების გააქტიურება. ამ მოვლენებთან დაკავშირებით გაზეთი “საქართველო” წერდა: “ოსებში ამბობენ წელს ჩვენ უსათუოდ უნდა გავიმარჯვოთო… სანდო პირების თქმით, ოსებთან თავს იყრიან რუსი ოფიცრები. ოსების ერთი მეთაური სანაყოევი ამჟამად ჯავაშია, ცხინვალის რაიონიდან ქართული მკვიდრი მოსახლეობა გამორბის. ოსები არ მალავენ და აშკარად ამბობენ… ჩვენ მალე ომი მოგვიხდებაო. მომზადებული ოსები საკმაოდ არიან, მათ აქვთ ტყვიისმფრქვევები” (16, № 114).

ოსთა სეპარატისტულ გამოსვლას საქართველოს მთავრობის მხრიდან ადექვა-ტური რეაქცია მოჰყვა. შიდა ქართლში ვითარების საბოლოოდ გასაკონტროლებლად საქართველოს სამხედრო ძალები დისლოცირებული იქნა ქ. ცხინვალში. რეგიონში შეიცვალა ადმინისტრაცია და ეროვნული საბჭოს შემადგენლობა. ყოველივე ამის გათვალისწინებითა და მოსახლეობის შეიარაღებულ ნაწილებთან სიახლოვით გამოწვეულ გაუგებრობათა თავიდან აცილების მიზნით, ჯავის საზოგადოების მოქალაქეთა კრებამ 6 ივლისს საქართველოს მთავრობას ჯარების გაყვანის თხოვნით მიმართა (17, № 156).

საპასუხო ტელეფონოგრამაში განმარტებული იყო, “რომ ჯარი გაგზავნილია წესიერების აღსადგენად, რომელიც დაარღვია რამოდენიმე ბოროტგანმზრახველმა პირმა მშრომელი ხალხის საზიანოდ. მცხოვრებლებმა ყოველგვარი დახმარება უნდა აღმოგვიჩინონ როგორც თქვენი მთავრობის წარმომადგენლებს, ასევე ჯარის ნაწილებს” (17, № 156).

საქართველოს მთავრობამ იმ ეტაპზე დააკმაყოფილა ოსური მხარის მოთხოვნა ჯარის გაყვანასთან დაკავშირებით. მაგრამ რეგიონში სტაბილურობის მიღწევა შეუძლებელი გახდა. კვლავ გრძელდებოდა ჩრდილოეთ ოსების მხრიდან სანაპირო პოსტებზე ოსი შეიარაღებული ბანდების თავდასხმა. პერიოდული პრესის ფურცლებზე ხშირად გვხვდება გენერალური შტაბიდან მომდინარე მსგავსი შინაარსის ცნობები. რომლებიც საყურადღებო დამატებებს შეიცავენ იმასთან დაკავშირებით, რომ ოსეთის ეროვნული საბჭო მხარს უჭერს საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას.

1919 წლის ივნის-ივლისში ოსეთის ეროვნულმა საბჭომ საქართველოს დამფუძნებელი კრების საკონსტიტუციო კომისიას წარუდგინა “კანტონ სამხრეთ ოსეთის კონსტიტუციის პროექტი”, რომლის პირველსავე მუხლში აღნიშნული იყო, რომ “სამხრეთ ოსეთი წარმოადგენს საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის ავტონომიურ ნაწილს” (12, № 84).

პროექტის უმთავრესი მუხლები გადმოწერილი იყო შვეიცარიის კონსტიტუციიდან, თუმცა ოსები უფრო შორს მიდიოდნენ და ავტონომიის ქვეშ მოიაზრებდნენ საქართველოს ტერიტორიაზე ახალი სახელმწიფოს შექმნას, თავისი კონსტიტუციითა და დედაქალაქით: “კონსტიტუცია კანტონის უზენაესი კანონია, ვერავითარი კანონი საწინააღმდეგო ამ კონსტიტუციისა ვერ იქნება გამოქვეყნებული” (12, № 84).

ოსეთის ეროვნული საბჭოს პროექტის შესახებ გაზეთი “ერთობა” თავის აღშ-ფოთებას ამგვარად გამოხატავდა: “კიდეც რომ დავუშვათ, რომ შესაძლებელია მათთვის ავტონომიის მიცემა, ცხადია, მათ უნდა ექნეს ტერიტორია. ასეთ ტერიტორიად შეიძლება გვევარაუდა ჯავის რაიონის სამი სოფლის საზოგადოება. ოსეთის საბჭო კი… თავის ძალას ავრცელებს ყველა იმ ადგილზე, სადაც ოსები ცხოვრობენ. ასეთი თავხედობა აქ ჯერ არავის გაუბედია” (12, № 205).

საქართველოს მთავრობა სამხრეთ ოსეთის ეროვნულ საბჭოს სთავაზობდა ჯავის მაზრის ცალკე ადმინისტრაციულ ერთეულად გამოყოფას. ამგვარი ტერიტორიულ-თვითმმართველობითი ერთეულის შექმნა სამხრეთ ოსეთის ეროვნული საბჭოსთვის მიუღებელი აღმოჩნდა.

ქართულ ისტორიოგრაფიაში გამოთქმული თვალსაზრისით, ოსების მხრიდან ავტონომიის მოთხოვნა მხოლოდ ტაქტიკური ნაბიჯი იყო და ჩრდილოეთ ოსეთთან, საბოლოოდ რუსეთთან შეერთების იდეაზე მათ ხელი არასოდეს აუღიათ (3, 25). მართლაც, საქართველოს ისტორიული ტერიტორიების ხარჯზე ჩრდილოეთ ოსეთთან ერთ სახელმწიფოდ გაერთიანება, ერის კონსოლიდაცია, თუნდაც დიდი იმპე¬რიის ფარგლებში, ოსი ნაციონალისტებისათვის სასურველ მიზანს წარმოადგენდა. სხვადასხვა შეფერილობის მქონე მესამე ძალას ნაციონალისტური მისწრაფებებით მანიპულირება და ამგვარი კოზირის გათამაშება საჭირო მომენტში შეეძლო.

1920 წლის 28 აპრილს საბჭოთა რუსეთმა დაიპყრო აზერბაიჯანი და სამხრეთ კავკასიაში ამ გზით ფეხი მოიკიდა. იმავდროულად, მოახდინა საქართველო-აზერბაიჯანის ომის ინსცენირება და მეორე ფრონტი გახსნა სამხრეთ ოსეთის პრობლემის გააქტიურებით.

1920 წლის 23 მარტს რსპ (ბ) კავკასიის სამხარეო კომიტეტმა ოს სეპარატისტთაგან შექმნა “სამხრეთ ოსეთის რევოლუციური კომიტეტი” ჯაგლოევის, ჯატიევის და სანაკოევის შემადგენლობით. კომიტეტის მიერ შექმნილი მოხალისეთა რაზმები ჩრდილო კავკასიიდან გადმოვიდნენ შიდა ქართლის ტერიტორიაზე. ერთ-ერთი რაზმი, რომელსაც უშუალოდ ხელმძღვანელობდა სანაკოევი, გადმოვიდა როკის უღელტეხილზე. ამავე რაზმში იყო სამხედრო შტაბიც. მეორე რაზმი გადმოვიდა ზეკარის უღელტეხილით არსენ ძუწოევის, ხოლო მესამე – მამისონის უღელტეხილით – არქიფ ჯიოევის ხელმძღვანელობით (4, 152).

“სამხრეთ ოსეთის რევოლუციურმა კომიტეტმა” 6 მაისს მიიღო დადგენილება სამხრეთ ოსეთის რუსეთის შემადგენლობაში შესვლის შესახებ. აჯანყებულებმა, რომელთაც მეთაურობდნენ ბოლშევიკები: თედეეევი, სანაკოევი, გაგლოევი, ბითიევი და სხვები წინ წაიწიეს ცხინვალისაკენ. 1920 წლის 8 ივნისს ცხინვალში გლეხთა მრავალრიცხოვან კრებზე გამოცხადდა საბჭოთა ხელისუფლება ონიდან დუშეთამდე (9, 12).

ოსეთში დაწყებული აჯანყების ჩასახშობად მთავრობის მიერ გაიგზავნა შეიარაღებული ძალები გენ. გიორგი მაზნიაშვილის და ვალიკო ჯუღელის ხელმძღვანელობით. ეს უკანასკნელი, აღნიშნული მოვლენების შესახებ თავის მოგონებებში წერს: “ოსი ნაციონალისტების არიან ჩვენი ყველაზე უარესი და ყველაზე მოუსვენარი მტრები… ჯერ ისინი ეხმარებოდნენ დენიკინს, ახლა ბოლშევიკებთან ერთად არიან. ეს რამდენიმე ათასი მეამბოხე შეუბრალებლად უნდა დაისაჯოს” (21, 229).

საქართველოს სამხედრო სამინისტროს გენერალური შტაბის დადგენილება საკმაოდ მკაცრი ზომების მიღებას ითვალისწინებდა: კერძოდ, სოფელ როკის მთლიანად განადგურებას, კავკასიონის ყველა გადასასვლელის, გარდა მამისონისა, აფეთქებას, ჯავის რაიონში მცხოვრებ ოსთა მთლიანად გადასახლებას, ამ ტერიტორიაზე ქართული მოსახლეობის დამკვიდრებას და ა.შ (7, ფ. 241).

ბათუმში გამომავალი გაზეთი “სამუსლიმანო საქართველო” თვალყურს ადევნებდა ცხინვალში მიმდინარე მოვლენებს. გენერალური შტაბის ცნობით “ცხინვალის მიმართულებით 12 ივნისს გათენებისას ჩვენი ჯარები შეტევაზე გადავიდენ. მოწინააღმდეგემ ყველა ფრონტებიდან უკან დაიხია. შეღამებამდე ჩვენ წავართვით მტერს ცხინვალის ჩრდილოეთით მდებარე მაღლობები და ავიღეთ სოფელი ვანათი. წამოვიყვანეთ ტყვეები და ხელთ ვიგდეთ ტყვიის მფრქვეველები” (15, №383).

სამხრეთ ოსეთში ქართული არმიის შესვლას საბჭოთა რუსეთის მთავრობის საგარეო საქმეთა მინისტრი ჩიჩერინი საპროტესტო ნოტით გამოეხმაურა. მისი მოთხოვნით, საქართველოს მთავრობას დაუყოვნებლივ უნდა გაეწვია ოსეთიდან ჯარები: “ოსეთში უნდა იყოს ის ხელისუფლება, რომელიც მას სურს. საქართველოს ჩარევა ოსეთის საქმეებში აღიქმება, როგორც უცხოეთის ჩარევა ოსეთის შინაგან საქმეებში (20, 552-553) – აღნიშნული იყო ნოტაში. საპასუხო ნოტამაც საქართველოს მთავრობის მხრიდან არ დააყოვნა. იმავდროულად, აჯანყება დიდი სისასტიკით იქნა ჩახშობილი. ოსური მოსახლეობის ნაწილი, უპირატესად ბოლშევიკური პარტიის წევრები და შეიარაღებული რაზმის მონაწილენი ჩრდილოეთ ოსეთში გაიხიზნენ.

იმ პერიოდის ქართული საზოგადოებრივი აზრი იწონებს მთავრობის მიერ გადადგმულ ნაბიჯებს. გაზეთი “ერთობა” წერდა: როგორ ველოლიავებოდით ჯავის მცხოვრებთ, მაგრამ ვერ მოვინადირეთ მათი გული. მუდამ ბურტყუნობდნენ, შფოთავდნენ, ამბოხს გვიწყობდნენ… ვეღარ გაუძლო საქართველოს ლაშქარმა განიადაგებულ ღალატს და რისხვად დაატყდა, ქარტეხილად გადაიარა მათ საბინადროში (13, №169).

“ეს მეოთხეჯერაა, რაც ოსები მოღალატურათ აუჯანყდენ საქართველოს დემოკრატიულ მთავრობას – წერდა 26 ივნისის გაზ. “სამუსლიმანო საქართველო”. მათი აჯანყება ყოველთვის მაშინ ხდებოდა, როცა საქართველოს უდიდესი გასაჭირი მიადგებოდა კარზე. აი, ასეთ გასაჭირის დროს ოსები საქართველოს დემოკრატიას ყოველთვის ზურგში დანის ჩაცემას დაუპირებდნენ. როცა დენიკინი ფლობდა ჩრდილოეთ კავკასიას, ისინი დენიკინის ურდოებისაგან ლოცვა-კურთხევით შემოესეოდნენ ცხინვალს, როცა ბოლშევიკები ცვლიდენ დენიკინს, მაშინ ბოლშევიკებთან ერთად მიჰყოფდენ ხელს ძარცვა-გლეჯას. ნასტრაჟნიკალ და ნაპრისტავალი ოსები ყოველნაირათ ცდილობენ საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკის დან¬გრევას. მარა საქართველოს არათუ ოსებმა, უფრო ძლიერმა მტერმა ვერაფერი დააკლეს.

აღსანიშნავია, რომ საქართველომ მათ მათი მუხანათური ღალატი სამჯერ აპატივა. როცა ძალას დაინახავდენ, მოიკატუმენდენ თავს: შევცდით, გვაპატიეთო, და საქართველოს დემოკრატიული მთავრობაც სულგრძელურათ აპატივებდა მათ. მარა ბოლო არ მოეღო ოსების მუხანათობას. როცა საქართველოს ჯარები ადერბეიჯანიდან მოზღვავებულ ბოლშევიკების დივიზიებს ებრძოდენ, ოსებმა კვლავინდებურათ ზურგში დანა ჩასცეს საქართველოს დემოკრატიას. საქართველოს ჯარებიც მობრუნდენ ოსეთისაკენ და ისეთი დღე დააყენეს ნასტრაჟნიკალ და ნაპრისტავალ ოსებს მათი მუხანათობისათვის, რომ არასოდეს დაავიწყდებათ შედეგი მათი ვერაგობისა” (15, №391).

ოპოზიციური პარტიებიც საქართველოს ხელისუფლების მიერ გატარებული ზომების მიმართ პოზიტიურად იყვნენ განწყობილნი. “საქართველო დემოკრატიული ქვეყანაა, იგი მცირე ერებს შესაფერისი პატივით მოეპყრობა, მაგრამ ჩრდილოეთის კარებს ვერავის გაუღებს… ეს უნდა შეიგნონ ყველა მათ ვინც ჯავის ხეობის ცალკე სახელმწიფოდ გამოცხადების მომხრედ გამოდიოდა” – წერდა გაზეთი “სახალხო საქმე” (19, №1). ოსეთის აჯანყების ჩახშობას გვარდიის მხრიდან მოჰყვა გადაჭარბებული სისასტიკე. ამ ფაქტს არ უარყოფს შინაგან საქმეთა მინისტრი ნოე რამიშვილი გორისა და ცხინვალის შემოვლის შემდეგ. იგი აღიარებს, რომ “ექსპედიციის დროს ოსების მიმართ მართლა ჰქონდა ადგილი ექსცესებს. მილიციასა და გვარდიას მიეცათ ინსტრუქციები თუ როგორ უნდა ეჭიროთ თავი მომავალში ოსების მიმართ” (18, №173).

მკვლევარ დოდო ჭუმბერიძის მიერ გამოთქმული თვალსაზრისით, ოსთა მიმართ მიღებული გადაწყვეტილებები იყო ძალზე მკაცრი, მაგრამ მდგომარეობით ნაკარნახევი (10, გვ. 327). აღნიშნულ მოვლენებამდე საქართველოს მთავრობა ყოველთვის “იმის ცდაში იყო, რომ ზოგიერთი პრივილეგიების მიცემით ოსი მოსახლეობისთვის მოესპო წარმოქმნილი კონფლიქტების ეთნიკური შეფერილობის საბაბი (8, 221). უცხოურ ისტორიოგრაფიაში მოვლენათა შეფასებისას განსხვავებული ხედვაა წარმოდგენილი. რუსული წარმომავლობის ავტორი ვიაჩესლავ ავიუტსკი ფრანგულ ენაზე გამოცემულ მონოგრაფიაში “კავკასიის გეოპოლიტიკა” წერს: “უსათუოდ იყო შეცდომები წარსულში, კერძოდ 1920 წელს, როცა ოსები შევიწროებულები იქმნენ საქართველოში მენშევიკური მთავრობის მიერ, რაც საქართველოს მენშევიკური მთავრობის იდეოლოგიისა და ეთნიკური პოლიტიკის შედეგს წარმოადგენდა” (4, 154).

მრავალეროვნული სახელმწიფოსთვის სწორი ეროვნული პოლიტიკის შემუშავება, ამ სახელმწიფოს წარმატების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი წინაპირობაა. ეროვნულ უმცირესობათა პრობლემა მესამე ძალის ჩარევის შემთხვევაში სახელმწიფოს სუვერენიტეტისათვის საფრთხის შემქმნელს წარმოადგენდა. საქართველოს ისტორიაში ყოფილა მსგავსი პრეცედენტები და ჩვენს მიერ განხილული საკითხი, ამის ნათელი ილუსტრაციაა.

დღევანდელი პოლიტიკური კონიუქტურაც, ეროვნული საკითხის სიფაქიზეზე მეტყველებს და მისი გადაჭრა გააზრებული, გონივრული, ძალთა თანაფარდობაზე გათვლილი გადაწყვეტილებების მიღებას მოითხოვს.

გამოყენებული წყაროები და ლიტერატურა:

1. ალ. ბენდიანიშვილი, საქართველოს პირველი დემოკრატიული რესპუბლიკა (1918-1921 წწ.), თბ., 2001.

2. ნ. ვაშაყმაძე, სახელმწიფოებრივი საზღვრების საკითხი საქართველო-სომხეთის ურთიერთობაში, ქუთაისი, გამომცემლობა “საქართველო”, 2002.

3. ფ. ლომაშვილი, საქართველოს ისტორია, 1918-1991 წწ., თბ., 2002.

4. ლ. სარალიძე, საქართველოს პირველი რესპუბლიკა (1918-1921 წწ.) და ოსეთის საკითხი, ჟურნ. “ახალი და უახლესი ისტორიის საკითხები”, ივანე ჯავახიშვილის ისტორიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტი, თბ., 2007.

5. საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის აქტების კრებული, 1918-1921, თბ., 1990.

6. საქართველოს ისტორია XX ს., ვ.გურულის რედაქციით, თბ., 2003.

7. საქართველოს ცენტრალური საისტორიო არქივი, ფონდი 1863, ან., 1, ს. 320.

8. ა. სურგულაძე, პ.სურგულაძე, საქართველოს ისტორია, თბ., 1991.

9. მ. ცოტნიაშვილი, საქართველოს დამოუკიდებელი დემოკრატიული რესპუბლიკა და ოსი სეპარატისტების ბრძოლა მის წინააღმდეგ, თბ., 1998.

10. დ. ჭუმბურიძე, ქართველი ხალხის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი ბრძოლა XX ს-ის დასაწყისში, 1918-1921 წლები, თბ., 2003.

11. გაზეთი “ერთობა”, 1918 წ.

12. გაზეთი “ერთობა”, 1919 წ.

13. გაზეთი “ერთობა”, 1920 წ.

14. გაზეთი “საქართველო”, 1918 წ.

15. გაზეთი “სამუსულმანო საქართველო”, 1920 წ.

16. გაზეთი “საქართველო”, 1919 წ.

17. გაზეთი “საქართველოს რესპუბლიკა”, 1919 წ.

18. გაზეთი “საქართველოს რესპუბლიკა”, 1920 წ.

19. გაზეთი “სახალხო საქმე”, 1921.

20. Борьба за победу советской власти в Грузии, документ. матер. (1917-1921 гг.), Тб., 1958.

21. В.Джугели, Тяжелый крест, Тиф., 1920.

წყარო:

ჟურნალი “საისტორიო ვერტიკალები”, №18, 2009 წელი.

ნანაში ნინა – მეგრული დედა ენა

ნანაში ნინა – მეგრული დედა ენა

თუთეფი – თვეები
(მეგრული ენა)

ღურთუთა – იანვარი
ფურთუთა – თებერვალი
მელახ -მარტი
პირელი – აპრილი
მესეფი- მაისი
მანგი – ივნისი
კვირკვე – ივლისი
მარიაშინა – აგვისტო
ეკენია – სექტემბერი
გიმათუთა -ოქტომბერი
გერგობათუთა – ნოემბერი
ქირსეთუთა – დეკემბერი

***

« Newer Posts - Older Posts »

კატეგორიები