Posted by: burusi | 05/06/2013

ფრიდრიხ ჰაიეკი – “ინსტინქტსა და გონს შორის”

Friedrich Hayek

Friedrich Hayek

ფრიდრიხ ჰაიეკი – ინსტინქტსა და გონს შორის

ნაწყვეტი ფრიდრიხ ჰაიეკის წიგნიდან “სოციალიზმი” – თავი I

ჩვეულება მეორე ბუნებაა

ციცერონი
ზნეობრივი ნორმები, რომელთა შექმნასაც ბუნებას მიაწერენ, სინამდვილეში, ისევ და ისევ ჩვეულებისგანაა წარმოქმნილი

 მ. ე. დე მონტენი
ჩემში ორი სული სახლობს, რომელთაც მუდამ ერთმანეთსაგან გათიშვა და გაყრა სწყურიათ

ი. ვ. გოეთე

ბიოლოგიური და კულტურული ევოლუცია

ძველი დროის მოაზროვნენი თვლიდნენ, რომ ადამიანის ქცების ისეთი წესრიგის არსებობა, რომელსაც მისი მომწესრიგებელი გონი უშუალო აღქმით ვერ მოიცავს, პრაქტიკულად შეუძლებელია, არისტოტელეც კი, რომელიც შედარებით გვიან მოღვაწეობდა, ადამიანებს შრის წესრიგის დამყარებას მხოლოდ მაუწყებლის ხმის მისაწვდომ ფარგლებში თვლიდა შესაძლებლად (ეთკა, IX, X) და აქედან გამომდინარე შეუძლებლად მიაჩნდა ასი ათას მოსახლიანი სახელმწიფოს არსებობა; თუმცა კი, ასეთი სახელმწიფო უკვე არსებობდა მაშინ, როცა ის ამ სიტყვებს წერდა. მიუხედავად არისტოტელეს მეცნიერული მიღწევებისა, მაუწყებლის ხმის მიწვდომის ფარგლებით ადამიანთა შორის წესრიგის შემოსაზღვრისას, ის ინსტიქტებით ხელმძღვანელობდა და არა დაკვირვებით, ან რეფლექსიით.

ბუნებრივია, არისტოტელემდე გაცილებით ადრე ჩამოყალიბებული ადამიანური ინსიქტები არ იყო მორგებული მოსახლეობის ისეთ რაოდენობას და ისეთ გარემოს, რომელშიც ის ცხოვრობდა, ამიტომაც ზემოაღნიშნული შეხედულება სავსებით გასაგებია. ინსტინქტები მცირერიცხოვან ჯგუფებში და ჯოგში საარსებოდაა გამოსადეგი; პირობებში, რომელშიც ადამიანი რამდენიმე მილიონი წლის მანძილზე ჰომო საპიენსის ბილოგიური კონსტიტუციის ჩამოყალიბების პროცესში ვითარდებოდა. ამ დროს ჯგუფის წევრებს შორის თანამშრომლობის პროცესს გენეტიკურად თანდაყოლილი ინსტინქტები არეგულირებდა და თანამშრომლობა ძირითადად თანამეტომეთა ვიწროდ განსაზღვრული ურთიერთობებით შემოიფარგლებოდა, ამასთან, ადამიანები პირადად იცნობდნენ და სჯეროდათ ერთმანეთის. პირველყოფილი ადამიანების მიზნები კონკრეტული იყო და ყველასათვის საერთო. ერთნაირი იყო მათ მიერ საშიშროებისა და საარსებო გარემოს შესაძლებლობების, – ძირითადად საცხოვრისი და საკვების წყაროს აღქმაც. ყოველ მათგანს შეეძლო არა მარტო გაეგონა მაუწყებლის ხმა, ჩვეულებრივ იცნობდა კიდეც მას პირადად.

მაშინაც კი, თ ხანგრძლივი გამოცდილების გამო უხუცეს წევრს ავტორიტეტი და გარკვეული სახის ძალაუფლება ენიჭებოდა, მისი მოქმედება საერთო მიზნებითა და აღქმით კოორდინირდებოდა. კოორდინაციის მექანიზმები ძირითადად სოლიდარობისა და ალტრუიზმის ინსტიქტებს ეფუძნებოდა. ეს უკანასკნელნი კი, მხოლოდ საკუთარი ჯგუფის შიგნით მოქმედებდა და არ ვრცელდებოდა უცხოებზე; ადამიანებს მხოლოდ მცირე რაზმებად შეეძლოთ არსებობა და მარტოდ დარჩენილნი იღუპებოდნენ. თომას ჰობსის პირველყოფილი ინდივიდუალიზმი ნამდვილად მითია, ველური არ ყოფილა მარტოხელა, არამედ კოლექტივისტი, გამომდინარე მისი ინსტინქტებიდან და “ყველას ომი, ყველას წინააღმდეგ” არასდროს ყოფილა.

ცხადია, ჩვენს დროში არსებული წესრიგი საკუთარი თვალით რომ არ გვენახა, ალბათ, არ დავიჯერებდით მისი არსებობის შესაძლებლობას და ყოველგვარ ცნობას მის შესახებ გასაოცარ, არარეალურ ამბად ჩავთვლიდით. მისი წარმოშობა და კაცობრიობის დღესდღეობით არსებული სტრუქტურა და რაოდენობა, ხანგრძლივი დროის მანძილზე, თანდათან შემუშავებულმა ქცევის წესებმა განაპირობა. (განსაკუთრებით აღსანიშნავია ის წესები, რომლებიც კეთილსინდისიერებას, ხელშეკრულებას, კერძო საკუთრებას, ვაჭრობას, გაცვლა-გამოცვლას, კონკურენციას, შემოსავალს და პირად ცხოვრებას ეხება). ეს წესები თაობებს გადაეცემოდა არა ინსტინქტებით, არამედ ტრადიციებით, დასწავლითა და წაბაძვით; მათში უმეტესწილად, ის აკრძალვებია წარმოდგენილი, რომელიც ინდივიდუალური გადაწყვეტილების მიღების დასაშვებ საზღვრებს ადგენს (არ იქურდო). ცივილიზაციის ჩამოყალიბების მანძილზე, ადამიანებმა შექმნეს ქცევის გარკვეული წესები და იცავდნენ მათ ჯერ საკუთარი ტომის, ხოლო შემდეგ უფრო დიდ ტერიტორიაზე. ხშირად, ზემოაღნიშნული წესები ინსტინქტის მიხედვით მოქმედებას კრძალავდა და ეს უკანასკნელი აღარ იყო დამოკიდებული მოვლენების ერთნაირ აღქმაზე; მათ საფუძველზე შეიქმნა ახალი, ძველისგან სრულიად განსხვავებული ზნეობრივი სისტემა, ჩემი აზრით სწორედ მას მიესადაგება სიტყვა “ზნეობრივი”, რადგან ის “ბუნებრივი ზნეობის”, ანუ ინსტინქტების მოქმედებას აფერხებდა. ეს უკანასკნელნი კი, ადამიანთა მცირერიცხოვან ჯგუფებში უზრუნველყოფს თანაარსებობას და თანამშრომლობას, რითაც ფაქტიურად აბრკოლებდა და აძნელებდა მათ გაფართოებას.

მე მირჩევნია სიტყვა “ზნეობა” ისეთი არაინსტინქტური წესების აღსანიშნავად ვიხმარო, რომელმაც კაცობრიობის დედამიწაზე გავრცელება და გაფართოებული წესრიგის შემქნა განაპირობა. “ზნეობის” ცნებას მხოლოდ მაშინ აქვს აზრი, თუ მას ერთის მხრივ ინსტინქტურ, არარეფლექსურ, ხოლო მეორე მხრივ, გარკვეული, მკაცრად განსაზღვრული შედეგის მიღებაზე ორიენტირებულ, რაციონალურ ქმედებას დავუპირისპირებთ. საქმე იმაშია, რომ თანდაყოლილ, რეფლექსურ ქცევას ზნეობრივი განზომილება არ გააჩნია, და როდესაც სოციობიოლოგები ასეთად ნათლავენ, მაგალითად ალტრუიზმს (თანაც თუ ბოლომდე თანამიმდევრულნი იქნებიან, სქესობრივი კავშირი ყველაზე ალტრუისტულ ქცევად უნდა ჩათვალოს) საფუძველშივე ცდებიან. ალტრუიზმი მხოლოდ იმ შემთხვევაში გადაიქცევა მორალურ კატეგორიად, თუკი ალტრუისტული მოტივებით ხელმძღვანელობას ვალდებულებად მივიჩნევთ.

ცხადია, ამ ტერმინის ხმარება სხვაგვარადაც შეიძლება. ბერნარდ მანდევილმა გააოგნა თანამედროვენი გამოაცხადა რა, რომ “უდიდესი პრინციპი, რომელიც ჩვენ სოციალურ არსებებად გვაქცევს, უკლებლივ ყველა პროფესიის და საქმიანობის მძლავრი საფუძველი, ცხოველმყოფელი ძალა და დასაყრდენი” – არის ბოროტება. (1715/1924), ბოროტებაში იგულისხმება სწორედ ის, რომ გაფართოებული წესრიგის პრინციპები წინააღმდეგობაში მოდიან თანდაყოლილ ინსტინქტებთან, რომელიც მცირე ჯგუფებად აკავშირებს ადამიანებს.

ჩვენ ზნეობის ნორმები განვსაზღვრეთ, როგორც დასწავლილი და შეთვისებული ტრადიციები და არა როგორც თანდაყოლილი ინსინქტები. უამრავი საინტერესო საკითხი დაისმის გრძნობებთან და ემოციებთან მათ დამოკიდებულების შესახებ… მაგალითისათვის, მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენ გვინერგავენ ზნეობრივ ნორმებს, ისინი ყოველთვის ექსპლიციტურად ჩამოყალიბებული ინსტინქტების მსგავსად შესაძლოა თავი იჩინონ გარკვეული მოქმედების ბუნდოვანი მიუღებლობის ან ზიზღის სახითაც. ხშირად ისინი გვკარნახობენ არჩევანს, თუ რომელი ინსტინქტური ლტოლვები ჩავახშოთ და რომლის მიხედვით ვიმოქმედოთ.

შეიძლება დაიბადოს კითხვა ინსტინქტური ლტოლვების შეკავების საშუალებით ადამიანების დიდი რაოდენობის მოქმედების კოორდინაციის შესახებ. მაგალითისათვის, თვით მცნება: “გიყვარდეს მოყვასი შენი, ვითარცა თავი შენი” – გაფართოებული წესრიგის გავრცელებას ხელს უნდა უშლიდეს. დღესდღეობით, გაფართოებული წესრიგისთვის დამახასიათებელი წესებით ხელმძღვანელობდნენ, ანუ პატივს სცემენ კერძო საკუთრებას და დადებულ ხელშეკრულებებს პირნათლად ასრულებენ. წესრიგი, რომლის პირობებშიც ადამიანები ისე მოექცეოდნენ ერთმანეთს, როგორც საკუთარ თავს, ცოტას თუ მისცემდა აყვავების და გამრავლების შესაძლებლობას. ჩვენ რომ ყველა იმ საქველმოქმედო განცხადებას გამოვხმაურებოდით, რომელთაც მასობრივი საინფორმაციო საშუალებები გადმოსცემს, ეს საგრძნობლად შეაფერხებდა ჩვენს საქმიანობას იმ სფეროში, რომელშიც ჩვენ კომპეტენტურნი ვართ; საფიქრებელია, რომ ჩვენ გარკვეული, სპეციფიკური ინტერესების მქონე ჯგუფების იარაღად ვიქცეოდით ან ამა თუ იმ მოთხოვნილების შედარებითი მნიშვნელობის შესახებ წინასწარგანწყობების მსხვერპლნი გავხდებოდით. ეს კი, რა თქმა უნდა ვერ უზრუნველყოფდა იმ სოციალური დაავადებების სწორ მკურნალობას, რომელიც გასაგები მიზეზების გამო ჩვენ გვაწუხებს, ასევე აუცილებელია უცხოთა მიმართ ინსტინქტური აგრესიულობის აღკვეთაც, რათა ადამიანებს შორის ურთიერთობები ზოგადსაკაცობრიო აბსტაქტულ წესებს დავუმორჩილოთ და ეს წესები სხვადასხვა გაერთიანებებსა და სახელმწიფოებში გავავრცელოთ.

ამრიგად, თანამშრომლობის სუპერინდივიდუალური ტიპის ან სისტემის ჩამოყალიბებამ, ინდივიდებისაგან მათი “ზნეობრივი” ან “ინსტინქტური” რეაქციების შეცვლა მოითხოვა, რაც ბუნებრივია წინააღმდეგობას იწვევდა. მოსაზრება, რომ “კერძო მანკიერებანი”, თუკი ისინი თანდაყოლილ ალტრუისტულ ინსტინქტებთან მოვლენ კონფლიქტში, შესაძლოა “საზოგადო სიკეთედ” იქცნენ (როგორც ამას ბერნარდ მანდევილი ამტკიცებდა) და რომ ადამიანმა უნდა ჩაახშოს ზოგიერთი “კარგი” ინსტინქტი გაფართოებული წესრიგის სახელით და მისი განვითარებისათვის, აგრეთვე უთანხმოების მიზეზი გახდა. მაგალითად, რუსომ “ბუნებრივის” ანუ ინსტინქტურობის მხარე დაიჭირა, მის თანამედროვე იუმს კი ნათლად ჰქონდა გაცნობიერებული, რომ “კეთილშობილური აფექტი (გულუხვობა), ნაცვლად იმისა, რომ ადამიანებს სოციალურ გარემოსთან შეგუებაში დაეხმაროს, “ხელს უშლის მათ, მსგავსად ყველაზე ვიწრო ეგოიზმისა”. (1739/1886: II, 270).

კიდევ ერთხელ უნდა გაესვას ხაზი იმას, რომ ადამიანებს სძულდათ მცირე ჯგუფების წესჩვეულებების შეზღუდვები, ეს იმიტომ, რომ როგორც შემდგომში ვნახავთ, ინდივიდი, რომელიც ზემოაღნიშნულ წესებს იცავდა, ვერ ხვდებოდა და ვერც აცნობიერებდა თუ როგორ ფუნქციონირებს ისინი, ან როგორ მოქმედებს მათ სასიკეთოდ – ირგვლივ რომ უამრავი სასურველი ნივთი, რომელიც მისთვის მიუწვდომელია.

ადამიანი ვერ ამჩნევს კავშირს სასიკეთო გარემო პირობებსა და იმ დისციპლინას შორის, რომელსაც იძულებულია დაემორჩილოს და რომელიც ყველა ამ მომხიბლავი ნივთის ხელის ხლებას უკრძალავს. ძნელი საფიქრებელია, რომ მიუხედავად ამ წესების სიძულვილისა ისინი მაინც ჩვენ თვითონ ავირჩიეთ, ეს ალბათ, მათ აგვირჩიეს ჩვენ და ამით გადარჩენის შესაძლებლობა მოგვცეს.

შემთხვევითი როდია, რომ ბევრი აბსტრაქტული წესი, რომელიც პირად პასუხისმგებლობას ან ინდივიდუალური საკუთრებას ეხება უშუალოდ ეკონომიკურ მეცნიერებას უკავშირდება. ეკონომიკა იმთავითვე სწავლობდა ადამიანური ურთიერთქმედების გაფართოებული წესრიგის ჩამოყალიბებას სხვადასხვა ვარიანტების გამოცდის, ანუ გაცხრილვისა და შერჩევის პროცესში; პროცესში, რომელიც მიუწვდომელია ჩვენი წარმოსახვისათვის და ჩვენი დაგეგმვის უნარისთვის. ადამ სმიტი პირველი მიხვდა, რომ ეკონომიკური თანამშრომლობის მოწესრიგების მეთოდები ვერ თავსდება ჩვენი ცოდნისა და წარმოდგენის ფარგლებში. მისი “უხილავი ხელისთვის” უპრიანი იქნებოდა უჩინარი, ან უშუალო აღქმისათვის მიუწვდომელი სტრუქტურა (patterns) გვეწოდებინა. ავიღოთ თუნდაც საბაზრო გაცვლა-გამოცვლის ფასწარმოქმნის სისტემა, რომელიც იძლებულს გვხდის ჩვენთვის პრაქტიკულად უცნობი და სრულიად გაუთვალისწინებელი შედეგების გამომწვევი გარემოებების შესაბამისად ვიმოქმედოთ. ეკონომიკური საქმიანობისას, ჩვენთვის უცნობია სხვა ადამიანების მოთხოვნილებებიც. (მოთხოვნილებები, რომლებსაც ჩვენ ვაკმაყოფილებთ) და ჩვენს მიერ მიღებული სიკეთის წყაროც. ყოველი ჩვენგანი დახმარებას უწევს ადამიანებს, რომელთაც არათუ იცნობს, წარმოდგენაც კი არა აქვს მათ არსებობაზე; სამაგიეროდ ჩვენ გამუდმებით ისეთი ადამიანების სამსახურით, რომელთა შესახებაც არაფერი ვიცით. ყოველივე ეს შესაძლებელი ხდება იმის გამოისობით, რომ ჩვენ ქცევის გარკვეულ წესებს ვემორჩილებით და ეკონომიკური, სამართლებრივი და ზნეობრივი ტრადიციების და ინსტიტუტების გიგანტურ სისტემაში ვართ ჩართული. ჩვენ არასდროს შეგვიქმნია ისინი და არასდროს ჩავწდომივართ მათ არსს იმ გაგებით, როგორც ჩვენს მიერ დამზადებული ნივთების დანიშნულება გვესმის..

თანამედროვე ეკონომიკურ მეცნიერებას შეუძლია ახსნას ზემოაღნიშნული გაფართოებული წესრიგის აღმოცენება და ისიც, თუ როგორ ახერხებს ეს უკანასკნელი, წარმოადგენს რა სხვას არაფერს თუ არა ინფორმაციის გადამუშავების პროცესს, – შეკრიბოს და გამოიყენოს ფართოდ გაბნეული ინფორმაცია. ინფორმაცია, რომლის ცოდნა, ათვისება და კონტროლირება მთლიანობაში არცერთ ცენტრალიზებული დაგეგმვის ორგანოს არ შეუძლია, რომ არაფერი ვთქვათ ცალკეულ ინდივიდზე. ჯერ კიდევ ადამ სმითი აღნიშნავდა, რომ ადამიანის ცოდნა დანაწევრებულია, “უადოა, რომ თითოეული ინდივიდი ადგილობრივი პირობებიდან გამომდინარე, გაცილებით უკეთ გადაწყვეტს ეროვნული წარმოების რომელ დარგში ჩადოს თავისი კაპიტალი და წარმოების რომელ პროდუქტს ექნება მეთი ღირებულება, ვიდრე ამას მის ნაცვლად ნებისმიერი სახელმწიფო მოღვაწე გააკეთებს” (1776/1976: II, 487) წერს ის. როგორც ერთმა მეცხრამეტე საუკუნის გონებამახვილმა მოაზროვნე-ეკონომისტმა შენიშნა ეკონომიკური იმეწარმეობა “ათასი წვრილმანის ზედმიწევნით ცოდნას მოითხოვს; წვრილმანებისა, რომელთა გაგებას აღნიშნული ცოდნის სფეროთი დაინტერესებული პირის გარდა ვერავინ შეძლებს – (Bailey, 1840:3). ინფორმაციის შემკრები და გადამცემი ისეთი ინსტიტუტები როგორიცაა მაგალითად ბაზარი, გაფანტული, უხილავი ცოდნის, ზეინდივიდუალური სქემების (patterns) ჩამოსაყალიბებლად გამოყენების საშუალებას იძლევა. მას შემდეგ რაც ზეინდივიდუალურ სქემებზე დაფუძნებული ინსტიტუტები და ტრადიციები განვითარდნენ, გარკვეული საერთო დასახული მიზნისაკენ მისწრაფება (როგორც ეს მცირერიცხოვან ჯგუფებში ხდებოდა) აუცილებელი აღარ იყო და ხალხში ფართოდ გავრცელებული ცოდნის და ჩვევების გამოყენება სრულიად განსხვავებული მიზნების მისაღწევად გახდა შესაძლებელი.

კვლევების ეს მიმართულება კარგად ჩანს ბიოლოგიაშიც და ეკონომიკურ მეცნიერებაშიც. “ევოლუციური ცვლილებაც” საკუთრივ ბიოლოგიურ სამყაროშიც, რესურსების მაქსიმალურად ეკონომიურად გამოყენების მიმართულებით ხდება” და “აქედან გამომდინარე, ევოლუცია “ბრმად” მიდის რესურსების მაქსიმალურად გამოყენების მიმართულებით” (Howard, 1982: 83). უფრო მეტიც, როგორც ერთმა თანამედროვე ბიოლოგმა შენიშნა “ეთიკა რესურსების განთავსების საშუალებების შესახებ” მეცნიერებაა (Hardin, 1980:3). ყოველივე ეს ევოლუციას ბიოლოგიასა და ეთიკას შორის არსებულ მჭიდრო კავშირზე მიუთითებს.

წესრიგის ცნება, ისევე როგორც მისი უახლოესი ექვივალენტების “სისტემის”, “სტრუქტურის” და “მოდელის” ცნებები, ძალზე რთული გასაგებია. ჩვენ უნდა განვასხვავოთ წესრიგის ორი სხვადასხვა, მაგრამ ურთიერთდაკავშირებული გაგება. ზმნა “მოწესრიგება” და არსებითი სახელი “წესრიგი” შეიძლება გამოვიყენოთ მაშინ, როცა საქმე ობიექტების და მოვლენების გრძნობადი გამოცდილების მეცნიერული რეორგანიზაციის გონებრივი მოქმედების შედეგებს ეხება (ამო ობიექტების და მოვლენების სხვადასხვა ასპექტებს ჩვენი გრძნობადი აღქმა აფიქსირებს), ან როცა საუბარია კონკრეტულ მატერიალურ სტრუქტურებზე, რომელიც სავარაუდოდ ახასიათებს ობიექტებს და მოვლენებს, ან იქცევიან ამ უკანასკნელთა მახასიათებლებად გარკვეულ მომენტში. რეგულარულობა, რომელიც წარმოსდგება ლათინური regula-დან “წესი” და “წესრიგი” უბრალოდ აღნიშნავს ელემენტებს შორის მიმართების ერთი და იმავე ტიპის დროით და სივრცით ასპექტებს.

ამ განსხვავებას თუ გავითვალისწინებთ, შეიძლება გვეთქვა შედეგი: ადამიანებმა იმიტომ შეიძინეს მათი გარკვეული მოთხოვნილებების დაკმაყოფილების უზრუნველმყოფი მოწესრიგებული მატერიალური სტრუქტურების შექმნის უნარი, რომ ამა თუ იმ პრინციპის მიხედვით მოეწესრიგებინათ გარე სამყაროდან მოსული გრძნობადი გამღიზიანებლები. აღნიშნული გონებრივი რეორგანიზაცია თავის მხრივ წესრიგის ან ჩვენი გრძნობების და ინსტინქტების მიერ წარმოებული კლასიფიკაციის ზედნაშენია. მოწესრიგება, როგორც ობიექტების ან მოვლენების კლასიფიკაცია, სასურველი შედეგების მიღწევის მიზნით მათი აქტიური რეორგანიზაციაა.

ობიექტების კლასიფიცირებას ძირითადაც ენის საშუალებით ვსწავლობთ. ამ უკანასკნელის საშუალებით, ჩვენ არა მარტო სახელს ვაძლევთ ნაცნობი ობიექტების ტიპს, არამედ განვსაზღვრავთ კიდეც რომელი ობიექტები ან მოვლენები უნდა მიეკუთვნებოდეს ობიექტების იმავე ტიპს და რომელი სხვას. ჩვეულებებიდან, ზნეობრივი წესებიდან და სამართლებრივი ნორმებიდან ჩვენ გარკვეული მოქმედებების მოსალოდნელი შედეგების შესახებაც ვიგებთ. მაგალითად, როგორც აღმოჩნდა, საბაზრო ურთიერთობებისას ჩამოყალიბებული ღირებულებები ან ფასები მოქმედებების ტიპების კიდევ ერთი, დამატებითი, წესრიგისათვის მნიშვნელოვნების მიხედვით კლასიფიკაციის სისტემაა, რომელიც ინდივიდს ერთეულად მიიჩნევს მთელის ელემენტებს შორის, იმ მთელისა, რომლის შექმნაშიც მას წვლილი არ მიუძღვის.

გაფართოებული წესრიგი ერთბაშად არ გაჩენილა. მისი ქმნადობის პროცესი ხანგრძლივი იყო და ფორმების გაცილებით დიდი მრავალფეროვნების ცვალებადობით მიმდინარეობდა ვიდრე ეს მისი საბოლოო სახეცვლილებიდან, ცივილიზაციიდან გამომდინარე შეიძლება წარმოვიდგინოთ (შესაძლობა, ეს პროცესი ასობით ათასი და არა ხუთი ან ექვსი ათასი წლის განმავლობაში მიმდინარეობდა). ასე რომ, საბაზრო წესრიგი შედარებით გვიანდელი წარმონაქმნია. სხვადასხვა სტრუქტურები, ტრადიციული ინსტიტუტები და ამ წესრიგის სხვადასხვა კომპონენტები თანდათან აღმოცენდებოდა, როგორც ამა თუ იმ ჩვეული ქცევის ტიპების ვარიაციები. ახალი წესები იმიტომ კი არ ვრცელდებოდა რომ ადამიანები მათ ეფექტურობას აცნობიერებდნენ. ან წინასწარ განჭვრეტდნენ მათ მიერ მოსახლეობის ზრდისათვის ხელის შეწყობის შესაძლებლობას, უბრალოდ ის ჯგუფები, რომლებიც ამ წესებით ხელმძღვანელობდნენ უკეთესად მრავლდებოდნენ და აუტსაიდერებსაც თავიანთ რიგებში იღებდნენ.

აქედან გამომდინარე, ეს ევოლუცია ბიოლოგიური ევოლუციის ანალოგიურად მიმდინარეობდა და ახალი გამოცდილება შეძენილი ჩვევების საშუალებით ვრცელდებოდა, თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ რამდენიმე მნიშვნელოვანი ნიშნით ის მკვეთრად განსხვავდება ბიოლოგიური ევოლოციისაგან და ჩვენ მოგვიანებით განვიხილავთ ზოგიერთ ანალოგიას და განსხვავებას. აქვე შეიძლება აღინიშნოს, რომ ცივილიზაციის განვითარების ათი თუ ოცი ათასი წლის მანძილზე ბიოლოგიური ევოლუცია ადამიანის თანდაყოლილი რეაქციების შეცვლას ან გაქრობას ვერ შეძლებდა, არაფერს ვამბობ იმაზე, რომ ბიოლოგიური ევოლუცია თავისი შედარებით ნელი ტემპის გამო ვერ მოასწრებდა იმ თანამედროვე მრავალრიცხოვან თაობაზე ასახვას, რომლის წინაპრებიც ცივილიზაციის პროცესს მხოლოდ რამდენიმე ასეული წლის წინ შეუერთდნენ. ასეა თუ ისე, როგორც ჩვენთვის ცნობილია, დღესდღეობით ყველა ცივილიზებულ ჯგუფს, ცივილიზაციისაკენ მისწრაფების თანაბარი შესაძლებლობა გააჩნია, და ამას გარკვეული ჩვეულებების და ტრადიციების გაზიარებით ახერხებს, ასე რომ, კულტურის და ცივილიზაციის გენეტიკურად გაპირობებულობა და გადაცემა ნაკლებ საალბათოა და მათ ყველანი გარკვეული ტრადიციების შეთვისების გზით, ერთნაირად ითვისებენ.

ამის შესახებ ჩემთვის ცნობილი ყველაზე ადრეული გამონათქვამები ა. მ. ქარ. სანდერსს ეკუთვნის; ის წერს, რომ ადამიანების და ჯგუფების ბუნებრივი გადარჩევა მათ მიერვე აღიარებული ჩვევების და მათივე გონებრივი და ფიზიკური მონაცემების მიხედვით ხდება. ჯგუფები, რომლებიც განუწყვეტელი ჯგუფთაშორისი კონფლიქტების დროს უფრო სასარგებლო ჩვევებით ხელმძღვანელობდნენ გარკვეულ უპირატესობას მოიპოვებდნენ იმ მეზობელ ჯგუფებთან შედარებით, რომლებსაც ნაკლებად სასარგებლო ჩვევები ჰქონდათ”. (1922: 223, 302). თუმცა ქარ-სანდერსი ამასთან დაკავშირებით მოსახლეობის ზრდის შეჩერებას და არა მატებას უსვამს ხაზს. უფრო გვიანდელი შრომები ეკუთვნით ალანდს (1967), დარბს (1967:13), სიმპსონს, რომელიც უპირისპირდება რა ლიტერატურის ბიოლოგიურ განვითარებას განსაზღვრავს მას როგორც “შეგუების გაცილებით ძლიერ საშუალებას, (ბ. კეპბელის წიგნში, 1972), პოპერს, რომელიც ამტკიცებდა, რომ “კულტურული ევოლუცია გენეტიკური ევოლუციის გაგრძელებაა, მხოლოდ სხვა საშუალებებით, და დურამს (შენონისა და აირონის წიგნში 1979:19) რომელიც ხაზს უსვამდა სხვადასხვა წესჩვეულებების გავლენას მოსახლეობის ზრდაზე.

მიუხედავად იმისა, რომ თანშობილი რეაქციების შეძენილი წესებით ჩანაცვლებამ ადამიანი თანდათან გამოყო ცხოველთა სამყაროდან, მასიური ინსტინქტური მოქმედებებისაკენ მიდრეკილება ჯერ კიდევვ რჩება ადამიანის მიერ შენარჩუნებულ დაბალი რიგირს ცხოველურ თვისებებს შორის (Trotter, 1916). ადამიანის ცხოველურმა წინაპრებმა უფრო ადრე შეიძინეს გარკვეული “კულტურული” ტრადიციები, ვიდრე ანატომიურად იქცეოდნენ თანამედროვე ადამიანებად. მსგავსი კულტურული ტრადიციები ხელს უწყობდა ცხოველთა გაერთიანებების (მაგალითად, ფრინველების, ან მაიმუნების და შესაძლოა ბევრი სხვა ძუძუმწოვრის) ზოგრიერთი სახეობის ჩამოყალიბებას. (Bonner, 1980), თუმცა, ცხოველის გაადამიანების პროცესში გადამწყვეტი მაინც კულტურის განვითარებით გაპირობებული, თანშობილი რეაქციების ალაგმვა აღმოჩნდა.

შეძენილი წესები, რომელთაც ადამიანი ჩვეულების ძალით, ისევე როგორც თანშობილ ინსტინქტებს, თითქმის არაცნობიერად ემორჩილება, სულ უფრო მეტად სდევნის ამ უკანასკნელთ. მაგრამ, ჩვენ არ შეგვიძლია ქცების ამ ორი დეტერმინანტის ერთმანეთისაგან მკვეთრი გამიჯვნა, რამდენადაც მათი ურთიერთდამოკიდებულება მართლაც ძალიან რთულია და ყრმობაში შეძენილი ნორმები და ჩვევები ჩვენი პიროვნების ისეთივე ნაწილი ხდება, როგორც ის ძალა, რომელიც მათ შეძენამდე გვმართავდა. ამასთან დაკავშირებით ადამიანის სხეულის აგებულებაშიც კი ხდება გარკვეული ორგანული ცვლილებები, რათა მან კულტურის მიღწევების უფრო სრულყოფილი გამოყენება შესძლოს. ჩვენი გამოკვლევის ამოცანებისათვის არაა არსებითი რამდენად გადაეცემა გენეტიკურად და რამდენად შეეთვისება ჩვენი ცენტრალური ნერვული სისტემის ფიზიკურ აგებულებას ისეთი აბსტრაქტული სტრუქტურა, როგორიცაა ცნობიერება (mind) ან ისი, თუ რამდენად წარმოადგენს ის შეთვისებული კულტურული ტრადიციების სათავსოს. გამოცდილების გადაცემის როგორც გენეტიკურ ისე კულტურულ მექანიზმებს შეიძლება ტრადიციები ეწოდოს და ძალზე მნიშვნელოვანია, ის გარემოება რომ ამ მექანიზმებს შორის ხშირია კონფლიქტები, რომელთა შესახებაც ჩვენ ზემოთ ვისაუბრეთ.

ზოგიერთი კულტურული მახასიათებლის საყოველთაოდ გავრცელებულობაც კი არ ამტკიცებს მის გენეტიკურად გაპირობებულობას და არაა გამორიცხული, რომ გაფართოებული წესრიგის ფორმირების პროცესში აღმოცენებულ გარკვეულ მოთხოვნებზე, პასუხის ერთადერთი საშუალება არსებობდეს. ფრთებიც ხომ ერთადერთი საშუალება იყო, რათა ცოცხალ ორგანიზმებს ფრენა ესწავლათ. ამასთან, მწერების, ფრინველების, ღამურების ფრთებს სრულიად განსხვავეული გენეტიკური წარმოშობა აქვთ. იქნებ სწორედ ასევე, ერთადერთი საშუალება არსებობს ზეპირი მეტყველების განვითარებისათვისაც, თუმცა კი, ყველა ენაში გარკვეული საერთო ნიშნების არსებობა მათი თანდაყოლილი უნდარებით გაპირობებულობაზე მიუთითებს.

ზნეობის ორი სისტემაა თანამშრომლობა და კონფლიქტი

მიუხედავად იმისა, როკ კულტურულმა ევოლუციამ და მისმა უშუალო შედეგმა – ცივილიზაციამ – კაცობრიობას დიფერენციაცია, ინდივიდუალიზაცია, სიმდიდრის ზრდა და მოსახლეობის უზარმაზარი მატება მოუტანა, მისი ქმნადობის პროცესი თანაზომიერი სულაც არ ყოფილა. ჩვენ არ გათავისულებულვართ პირველყოფილი ჯოგის მემკვიდრეობისაგან, რომლების წევრებიც ერთმანეთ პირადად იცნობდნენ; ჩვენს მიერ მემკვიდრეობით მიღებული ინსტინქტები მთლიანად ვერ მიესადაგა ჩვენს შედარებით ახლადშექმნილ გაფართოებულ წესრიგს და სულაც არ არის მისთვის უვნებელი.

თუმცა, არც ზოგიერთი ინსტინქტის ან მისი რომელიმე თვისების გრძელვადიანი სარგებლიანობის შეუმჩნევლობა ივარგებს, თუნდაც ისეთის, როგორიცაა მათი ურთიერთშენაცვლებადობა – სულ ცოტა ნაწილობრივი მაინც. მაგალითად, კულტურის ზოგიერთი თანდაყოლილი ქცევის ფორმის განდევნის პროცესში თავის მხრივ მას გენეტიკური ევოლუციაც დაეხმარა სხვა მოუშნაურებულ ცხოველებზე უკეთესად შეგუებოდა მრავალფეროვან გარემო პირობებში ცხოვრებას. საქმის ასეთ ვითარებას ადგილი ჰქონდა თვით იმ დრომდე სანამ შიდა ჯგუფური შრომის განაწილება გარკვეული ტიპის ჯგუფების გადარჩენის უფრო დიდ შანსებს უზრუნველყოფდა. უმნიშვნელოვანესი იმ თანდაყოლილი თვისებებიდან, რომელიც სხვა ბუნებრივი ინსტიტუტების განდევნას უწყობდა ხელს, – თანამეტომეთა გამოცდილების, განსაკუთრებით კი წაბაძვის საშუალებით მისი გადაღება აღმოჩნდა. ბავშვობის და მოზარდობის პერიოდების გახანგრძლივება, რამაც კეთილსასურველად იმოქმედა ამ უნარის განვითარებაზე, შეიძლება ითქვას ბიოლოგიური ევოლუციის მიერ გაპირობებული უკანასკნელი გადამწყვეტი ნაბიჯი იყო.

ამას გარდა, გაფართოებული წესრიგის სტრუქტურა არა მარტო ცალკეული ინდივიდების, არამედ ურთიერთზე დაშენებული მრავალფეროვანი ქვეწესრიგების ურთიერთქმედებითაც იქმნებოდა. ამ ფარგლებში სოლიდარობის და ალტრუიზმის მსგავსი ადრეული ინსტინქტური რეაქციები გარკვეულწილად ინარჩუნებს თავიანთ მნიშვნელობას, რადგან ისინი ხელს უწყობს ნებაყოფლობით თანამშრომლობას, მიუხედავად იმისა, რომ მათ თავისთავად არ შეუძიათ უფრო გაფართოებული წესრიგის საფუძვლის შექმნა. ჩვენი დღევანდელი სიძნელეები ნაწილობრივ იმის გამო იჩენს თავს, რომ ჩვენ იძულებული ვართ ჩვენი ცხოვრება, ჩვენი აზრები და ემოციები სხვადასხვა ტიპის წესრიგის პირობებში და ერთდროულად განსხვავებული წესების შესაბამისად ცხოვრება მივუსადაგოთ. ჩვენ რომ შეურბილებლად და კორექტირების გარეშე შეგვძლებოდა მიკროკოსმოსის წესების, ანუ მცირე ჯგუფის ან, ვთქვათ ჩვენი ოჯახების წესების მაკროკოსმოსზე გადატანა, რისკენაც ხშირად ჩვენი ინსტიტუტები და სენტიმენტალური მისწრაფებები გვიბიძგებს, ჩვენ დავანგრევდით მაკროკოსმოსს. ამასთან, თუ ჩვენს ვიწრო ინტიმურ წრეში ყოველთვის გაფართოებული წესრიგის კანონებით ვიმოქმედებდით ჩვენ უბრალოდ მოვსპობდით ამ წრეს. შესაბამისად, ჩვენ ორ სამყაროში პარალელურად ცხოვრება უნდა ვისწავლოთ. ამასთან, არც კი ღირს ორივე სამყაროს ან თუნდაც ერთს მაინც “საზოგადოება” ვუწოდოთ, რადგან ამან შესაძლოა სერიოზული გაუგებრობა გამოიწვიოს.

და მაინც, მიუხედავად იმ უპირატესობისა, რომელსაც წესების ერთდროულად ორ სისტემაში ცხოვრებიას და მათი ერთმანეთსაგან გამიჯვნის შესაძლებლობის თუნდაც არასრულყოფილი უნარი იძლევა, უნდა აღინიშნოს, რომ ერთიც და მეორეც ძნელი მისაღწევია, ჩვენი ინსტინქტები ხშირად მთელ შენობას ემუქრება გადაყირავებით. ასე რომ, ჩემი წიგნი გარკვეულწილად ფროიდის წიგნის “ცივილიზაციის უძლურების” (Civilization and its Didcintents) (1930) თემას ემსახურება. მხოლოდ მისი და ჩემი დასკვნები მკვეთრად განსხვავდება ერთმანეთისაგან მართლაც, ინსტინქტურად სასურველი და წესებით დაშვებული ადამიანების რაოდენობრივი ზრდის ხელშემწყობ ქცევას შორის კონფლიქტი, ანუ ზნეობის რეპრესიული და ამკრძალავი ტრადიციებით” (კემპბელი გამოთქმა) ნაკარნახევი დისციპლინის გამო აღმოცენებული კონფლიქტი, ცივილიზაციის ისტორიის, შეიძლება ითქვას მთავარი თემაა, როგორც ჩანს კოლუმბი იმთავითვე მიხვდა, რომ “ველურების” ცხოვრება უფრო მეტად უწყობს ხელს თანდაყოლილი ადამიანური ინსტინქტების გამოვლინებას და როგორც ქვემოთ იქნება ნაჩვენები, ჩემის აზრით კეთილშობილი ველურის ცხოვრების ატავისტური მონატრება კოლექტივისტური ტრადიციის ძირითად წყაროს წარმოადგენს.

ბუნებრივი ადამიანი ვერ ესადაგება გაფართოებულ წესრიგს

ნაკლებ მოსალოდნელია, რომ ზოგიერთი ძლიერი ინსტინქტური სურვილის წინააღმდეგ მიმართული გაფართოებული წესრიგი ადამიანებს მოეწონათ და მაშინვე მიხვდნენ, რომ ის მათთვის აგრეთვე სასურველ ხელსაყრელ მატერიალურ პირობებს უზრუნველყოფს. ეს წესრიგი უაღრესად “არაბუნებრივია” ამ სიტყვის პირდაპირი მნიშვნელობით; ის არ ესადაგება ადამიანის ბიოლოგიურ არსს და გამოდის რომ გაფართოებული წესრიგის პირობებში ჩადენილ კეთილ საქმეთა უმრავლესობასაც ადამიანი იმის გამო სულაც არ ასრულებს, რომ ბუნებით კეთილია, თუმცა ამასთან, არც ცივილიზაციის ღირებულების დაუფასებლობა ივარგებს მისი “ხელოვნურობის” გამო. ცივილიზაცია ხელოვნურად მხოლოდ იმ გაგებით, რა გაგებითაც ბევრი ჩვენი ღირებულება, ჩვენი ენა, ხელოვნება და თვით ჩვენი გონია ხელოვნური, ისინი, ხომ გენეტიკურად არ არის ჩადებული ჩვენ ბიოლოგიურ სტრუქტურაში. თუმცაღა, მეორე მხრივ გაფართოებული წესრიგი სავსებით ბუნებრივი რამაა, რამეთუ სხვა ბიოლოგიური ფენომენების მსგავსად ისიც თავისთავად ვითარდებოდა ბუნებრივი გადარჩევის პროცესში.

მიუხედავად ამისა, ისიც მართალია, რომ ძირითადად არც ჩვენი ყოველდღიური ცხოვრება, არც პროფესიული საქმიანობის დიდი ნაწილი არ უწყობს ხელს მოყვასისათვის სარგებლობის მოტანის ღრმა “ალტრუისტული” სურვილის დაკმაყოფილებას. პირიქით, საყოველთაოდ მიღებული პრაქტიკა არცთუ იშვიათად გვაიძულებს თავი შევიკავოთ იმისგან, რისკენაც ინსტინქტები გვიბიძგებს. კონფლიქტში მოდიან არა იმდენად ემოციები და გონი (როგორც ხშირად ფიქრობენ) არამედ თანშობილი ინსტინქტები და დასწავლის პროცესში შეთვისებული ქცევის წესები და მაინც ჩვენ ამას მოგვიანებით ვნახავთ, – შეთვისებული წესებით ხელმძღვანელობას საზოგადოებისათვის მეტი სარგებლობა მოაქვს, ვიდრე ცალკეული ინდივიდის მიერ განხორციელებული უაღრესად “ალტრუისტული” ქცევების უმრავლესობას.

ბაზრისათვის დამახასიათებელი მოწესრიგებულობის პრინციპის არასწორად გაგების თვალსაჩინო საბუთია გავრცელებული მოსაზრება თითქოს “თანამშრომლობა” (კოოპერაცია) ჯობს კონკურენციას “სოლიდარობის მსგავსად, თანამშრომლობა, მიზნებისა და მათი მიღწევის საშუალებებთან დაკავშირებით, შეთანხმებულობის მაღალ ხარისხს გულისხმობს. მას აზრი აქვს მცირე ჯგუფებში, რომლის წევრებსაც მსგავსი ჩვევები, ცოდნა და საკუთარ შესაძლებლობებზე მსგავსი წარმოდგენები გააჩნიათ. უცხო გარემოსთან შეგუებისას კი მას თითქმის არა აქვს აზრი. გაფართოებული წესრიგის ფარგლებში ძალისხმევის კოორდინაციას კი, სწორედ უცხო გარემოსთან შეგუება უდევს საფუძვლად, კონკურენცია ახლის აღმოჩენის, ახლის შეცნობის პროცესია, პროცესი, რომელიც ევოლუციის ყველა ფორმისთვისაა დამახასიათებელი და რომელიც ადამიანს აიძულებს მისი ნების გარეშე ჩაერთოს ახალ სიტუაციებში. სწორედ მზარდი კონკურენციის და არა სოლიდარობის ხარჯზე იზრდება ჩვენი ეფექტურობა.

იმისათვის რომ კონკურენციამ სასურველი შედეგი გამოიღოს, მისმა მონაწილეებმა ნაცვლად იმისა, რომ ფიზიკურ ძალისხმევას მიმართონ ქცევის გარკვეული წესები უნდა დაიცვან. მხოლოდ საერთო წესებს შეუძლიათ გაფართოებული წესრიგისთვის მთლიანობის მინიჭება. საერთო მიზნებს ამ ამოცანის შესრულება მხოლოდ დროებითი, განსაკუთრებული, ყველასათვის საშიშროების შემცველი გარემოებების დროს შეუძლია. სოლიდარობის გამოღვიძებისათვის საჭირო “ომის მორალური ექვივალენტი”, სხვა არაფერია თუ არა კოორდინაციის უფრო სრულყოფილი პრინციპების რეციდივი. სპონტანური წესრიგის პირობებში, არც ყველა მიზნის და არც ყველა გამოყენებული საშუალების ცოდნა, მისი ქცევაში გასათვალისწინებლად, საჭირო არ არის. წესრიგი ხომ თავისთავად ყალიბდება და თუკი წესრიგის შემქმნელი წესები უფრო და უფრო უმჯობესდება, ეს იმიტომ კი არ ხდება, რომ ადამიანებს თანდათან უკეთ ესმით თავიანთი ამოცანა, არამედ იმიტომ, რომ კეთილდღეობას ის ჯგუფები აღწევენ, რომელთაც შეძლეს ისე შეეცვალათ თავიანთი ქცევის წესები, რომ მათი ადაპტაციის შესაძლებლობები გაზრდილიყო. ასეთი ევოლუცია სწორხაზობრივი არ არის, ის განუწყვეტელი ცდებისა და შეცდომების პროცესში იქმნებოდა, იმ სფეროებში უწყვეტი “ექსპერიმენტირების” პროცესში, რომელშიც სხვადასხვა ტიპის წესრიგს შორის “მეტოქეობას” ჰქონდა ადგილი. ცხადია, ექსპერიმენტების საგანგებოდ დაყენების განზრახვას ადგილი არ ჰქონია და მაინც, ისტორიული შემთხვევითობის მიერ ქცევის წესებში შეტანილი გენეტიკური მუტაციების მსგავსად მოქმედი ცვლილებები ექსპერიმენტირების როლს ასრულებდა.

ქცევის წესების ევოლუცია არცთუ შეუფერხებლად მიმდინარეობდა; ძალები, რომლებიც მის დასაცავად იყვნენ მოწოდებული, ჩვეულებრივ ეწინააღმდეგებოდნენ და არ უწყობდნენ ხელს იმ ცვლილებებს, რომელიც სამართლიანობისა და მართებულობის შესახებ უკვე არსებული წარმოდგენების წინააღმდეგ იყო მიმართული. ისეც ხდებოდა, რომ ახლად დამკვიდრებული და ახლადმიღებული წესების იძულებით გავრცელება ევოლუციის შემდეგ საფეხურზე გადასვლას აბრკოლებდა, ან ინდივიდუალური ძალისხმევის შემდგომ კოორდინაციას აფერხებდა. იძულების ორგანოები იშვიათად უწყობდა ხელს ძალისხმევის კოორდინაციის მსგავს გაფართოებას, თუმცა დროდადრო ისინი მმართველ ჯგუფში აღიარებული ზნეობის დანერგვას კისრულობდნენ.

ყოველივე ეს იმას ამტკიცებს, რომ ცივილიზაციის მიერ თავსმოხვეული შეზღუდვების წინააღმდეგ აჯანყებული გრძნობები ანაქრონულია და შორეულ წარსულში მცხოვრები ჯგუფების ზომებსა და ცხოვრების პირობებს ესადაგება. უფრო მეტიც, თუ ცივილიზაცია ზნეობის თანდათანობით წინასწარგანუზრახველი ცვლილებების შედეგად შეიქმნა, მაშინ, – თუმცა ეს ჩვენს სურვილებს ეწინააღმდეგება, ჩვენ აღარ უნდა ვიმედოვნებდეთ რაიმენაირი უნივერსალური მნიშვნელობის მქონე ეთიკური სისტემის შექმნას.

ასევე, არასწორი იქნებოდა ამ ევოლუციური წინამძღვრებიდან გამომდინარე დაგვესკვნა, რომ ნებისმიერი დამკვიდრებული წესი აუცილებლად და ყოველთვის ხელს უწყობს ამ უკანასკნელის შესაბამისად მოქმედი პოპულაციის გადარჩენას და ზრდას. ეკონომიკური ანალიზის საშუალებით, ჩვემ ვნახავთ თუ როგორ უწყობს ხელს სპონტანურად აღმოცენებული წესები ადამიანის გადარჩენას. ჩვენ ვაცნობიერებთ, რომ ამ წესების შერჩევა დამიანის გადარჩენისათვის ფართობითი ღირებულების შესაბამისად კონკურენციის პროცესში წარმოებს, მაგრამ ჩვენ არამც და არამც არ ვიცავთ მათ ზედმიწევნით კრიტიკული განხილვისაგან. ის აუცილებელია თუნდაც იმიტომ, რომ კულტურული ევოლუციის პროცესში ძალიან ხშირად ხდება ძალადობრივი ჩარევა.

და მაინც, კულტურული ევოლუციის სწორი გაგება, არსებითად უზრუნველყოფს თავისებურ “უდანაშაულობის პრეზუმფციას” დამკვიდრებული ქცევის წესებისათვის, – მათი არამიზანშეწონილობის მტკიცება კი, მათივე რეფორმის მომხრეებს უწევთ. კაპიტალიზმის ჩასახვის ისტორიული და ევოლუციური შესწავლა (როგორც, მაგალითად მეორე და მესამე თავებშია წარმოდგენილი) ვერ დაასაბუთებს საბაზრო ინსტიტუტების უპირატესობას და მაინც, ის მართალია არაპოპულარული და ხელთუქმნელი, მაგრამ პროდუქტიული ტრადიციების შექმნასა და გაფართოებული წესრიგის პირობებში მოხვედრილი ხალხისათვის მათი მნიშვნელობის გაგებაში გვეხმარება. ამასთან დაკავშირებით აუცილებელია ამ მონიშნულ გზაზე წარმოქმნილი ერთი დაბრკოლება მოვიცილო თავიდან. საქმე ეხება ფართოდ გავრცელებულ შეცდომას სხვებისგან სასარგებლო წეს-ჩვეულებების გადაღების შესახებ. ადამიანის ცნობიერება წარმმართველი ძალა კი არა, კულტურული ევოლუციის პროდუქტია და უფრო მიბაძვას ეფუძნება ვიდრე ინტუიციას, ან გონებას.

ჩვენ უკვე ვახსენეთ მიბაძვით დასწავლის უნარი, როგორც ჩვენს მიერ ხანგრძლივი ინსტინქტური განვითარების პროცესში მემკვიდრეობით მიღებული ერთ-ერთი უმთავრესი უპირატესობა. მართლაც, ყველაზე მნიშვნელოვანი უნარი, რომელსაც ადამიანი თანდაყოლილი რეფლექსების მსგავსად გენეტიკურად ფლობს სწავლების პროცესში, უპირატესად მიბაძვის გზით, ჩვევების შეძენის უნარია. ამიტომაც საჭიროა თავიდანვე უარვყოთ წარმოდგენა, რომელიც როგორც მე ამას ვუწოდებ – “საბედისწერო თავდაჯერებულობიდან” მომდინარეობს, ანუ უარვყოთ იდეა რომ ჩვევების შეძენის საფუძველი არის გონი. სინამდვილეში კი პირიქითაა: ჩვენი გონი ისეთივე შედეგია ევოლუციური შერჩევის პროცესისა, როგორც ჩვენი ზნეობა, მხოლოდ რამდენადმე სხვა მიმართულებით განვითარებისა, ვიდრე ზნეობა და საფიქრებელია რომ ჩვენი გონი ამ უკანასკნელთან შედარებით უფრო მაღალ კრიტიკულ საფეხურზე დგას და მხოლოდ ის ზნეობრივი წესებია ძალაში, რომლებიც გონის მიერაა სანქცირებული.

მე ამ საკითხებს მომდევნო თავებში განვიხილავ, მაგრამ ალბათ, უპრიანი იქნება ჩემს დასკვნებზე ახლავე შეგიქმნათ გარკვეული წარმოდგენა. წინამდებარე თავის სახელწოდება – “ინსტინქტსა და გონს შორის” – სიტყვასიტყვით უნდა გავიგოთ. მე მსურს ყურადღება გავამახვილო სწორედ იმაზე, რაც მართლაც ინსტინქტსა და გონს შორის ძევს და მხედველობის არედან ხშირად იმ ვარაუდის გამო იკარგება, რომ მათ შორის არაფერი არ არის. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, მე პირველ რიგში კულტურისა და ზნეობის ევოლუცია მაინტერესებს. ევოლუცია გაფართოებული წესრიგისა, რომელიც ერთი მხრივ (როგორც ჩვენ ამ წუთს ვნახეთ) სცილდება ინსტინქტის საზღვრებს და ხშირად ეწინააღმდეგება მას, მეორეს მხრივ (როგორც მოგვიანებით ვნახავთ) გონის მიერ მისი შექმნის და დაპროექტების შესაძლებლობაც წარმოუდგენელია.

მოკლედ, ჩემი შეხედულებები, რომელთაგან ზოგი ადრეც გადმოვეცი (1952/79, 1976, 1979) შეიძლება ძალიან მარტივად შეჯამდეს. ქცევის წესების შეთვისება, ძირითადად ინტუიციის, გონისა და გაგების საფუძველია და არა შედეგი. ადამიანი ბრძენი, რაციონალური და კეთილი არ იბადება – იმისთვის, რომ ასეთი გახდეს მან უნდა დაისწავლოს. ჩვენი ზნეობა სულაც არ არის ჩვენი ინტელექტის პორდუქტი, სწორედ ჩვენი ზნეობრივი ნორმებით, რეგულირებული ადამიანური ურთიერთქმედება ხდის შესაძლებელს მასთან დაკავშირებულ გონისა და უნარების განვითარებას. ადამიანი ტრადიციების, ანუ იმის შეთვისების წყალობით ჩამოყალიბდა მოაზროვნე არსებად, რაც ინსტინქტსა და გონს შორის მდებარეობს. თვითონ ეს ტრადიციები, დაკვირვებადი ფაქტების რაციონალური ინტერპრეტაციის უნარიდან კი არა, რეაგირების ჩვეული ხერხებიდან მომდინარეობს. ისინი ადამიანს პირველყოვლისა იმას კარნახობდნენ, თუ რა უნდა გაეკეთებინა ან რა არ უნდა გაეკეთებინა მოემულ ვითარებაში და არა იმას, თუ რისი მოლოდინი უნდა ქონოდა მას.

უნდა გამოგიტყდეთ, ღიმილს ვერ ვიკავებ, როცა ევოლუციის შესახებ დიდი მეცნიერების წიგბებიც კი იმის აღიარების შემდეგ, რომ აქამდე ყველაფერი სპონტანური მოწესრიგების პროცესში ვითარდებოდა, ხშირად მთავრდება მოწოდებით, რომ ცხოვრების აგრერიგად გართულების გამო აუცილებელია ადამიანის გონმა აიღოს შემდგომი განვითარების მართვის სადავეები. მსგავსი კეთილი სურვილების წამახალისებლად გვევლინება “კონსტრუქტივისტული რაციონალიზმი” (1973), რომელიც სერიოზულ გავლენას ახდენს მეცნიერულ აზროვნებაზე, ეს კარგად ჩანს ცნობილი ანთროპოლოგი-სოციალისტის მეტად პოპულარული წიგნის სათაურში და ეს სათაური “ადამიანი ქმნის თავისთავს” (1936) ერთგვარ პაროლადაც კი იყო მიღებული ბევრი სოციალისტის მიერ. ეს მაღალფარდოვანი განცხადება შეიცავს არამეცნიერულ, ანიმისტურ წარმოდგენას თითქოს რაციონალური ადამიანური აზროვნება, ანუ სული გარკვეულ სტადიაზე შევიდა ადამიანის განვითარებად სხეულში და კულტურის ევოლუციის შემდგომი განვითარების ახალი, აქტიური მეგზური გახდა. სინამდვილეში კი აი, რა მოხდა. ადამიანის სხეულმა თანდათან შეიძინა უაღრესად რთული პრინციპების შეთვისების უნდარი, პრინციპებისა, რომლებმაც მას გარე სამყაროში უფრო წარმატებით გადაადგილების შესაძლებლობა მისცა და იმის დაშვება, თითქოს კულტურული ევოლუცია მთლიანად უფრო გვიანდელ პერიოდს მიეკუთვნებოდეს ვიდრე ბიოლოგიური ან გენეტიკური, ევოლუციური პროცესის ყველაზე მნიშვნელოვანი სტადიის – თვით გონის ჩამოყალიბების სტადიის გაუთვალისწინებლობას ნიშნავს. გონის ისეთი გაგება, რომლის მიხედვითაც ის ჯერ ევოლუციის პროცესში აღმოცენდა, შემდეგ კი უცებ თავისი მომავალი განვითარების მიმართულების დამოუკიდებლად განსაზღვრა ისწავლა, შინაგანად წინააღმდეგობრივია და ადვილად უარსაყოფი არაფერს ვამბობ ბევრ სხვა რამეზე, რისი გაკეთებაც გონს არ შეუძლია. უფრო სწორი იქნებოდა გვესაუბრა არა იმაზე, რომ მოაზროვნე ადამიანი ქმნის და აკონტროლებს საკუთარ კულტურულ ევოლუციას, არამედ განგვეცხადებინა, რომ კულტურამ და ევოლუციამ შექმნა მისი გონი ნებისმიერ შემთხვევაში, იდეა, თითქოს შეგნებული კონსტრუირება გარკვეულ მომენტში ჩაერია და შეავიწროვა ევოლუცია, არსებითად ზებუნებრივი პოსტულატით მეცნიერული ახსნის ჩანაცვლებას ნიშნავს. მეცნიერული ახსნა კი გულისხმობს, რომ “ადამიანის ცნობიერება, როგორც ეს ჩვენთვის არის ცნობილი, სულაც არ ყოფილა ცივილიზაციის წარმმართველი ერთადერთი ძალა, რომელიც მთლიანად განსაზღვრავდა მისი ევოლუციის მიმართულებას, არამედ თვითნ ვითარდებოდა და ევოლუციონირებდა ცივილიზაციასთან ერთად და თანადროულად. ადამიანს დაბადებიდან როდი აქვს ის რასაც ჩვენ ცნობიერებას (mind) ვეძახით, ეს არც ტვინია, რომლითაც ის იბადება და არც ის, რასაც ტვინი გამოიმუშავებს. ადამიანის ცნობიერება არის ის, რასაც ყოველი ინდივიდი არსებული გენეტიკური პოტენციალის საფუძველზე (ანუ გარკვეული სიდიდის და სტრუქტურული ტვინის საფუძველზე) ზრდასთან ერთად გადაიღებს თავისი ოჯახისა და უფროსებისაგან. ისეთი შეითვისებს რა ტრადიციების შეთვისებით, რომელიც გენეტიკურად არ გადაეცემა. ასე გაგებული ადამიანრუი ცნობიერება გარე სამყაროს შესახებ შემოწმებადი ცოდნა, ან ადამიანის მიერ გარემოზე წარმოებული დაკვირვებების ინტერპრეტაციები როდია, ეს უფრო ინსტინქტის ალაგმვის უნარია – უნარია, რომელიც არ გვეძლევა ინდივიდუალური გონის მაგალითზე და მხოლოდ ჯგუფში ვლინდება თავის მხრივ, გარემოს მიერ ფორმირებული და აღზრდილი ინდივიდუალური ცნობიერებაც ისე მოქმედებს, რომ შეინარჩუნოს, განავითაროს, გაამდიდროს და გაამრავალფეროვნოს არსებული ტრადიციები. უპირატესად ოჯახის გარემოში ჩამოყალიბებულ ადამიანურ ცნობიერებაში ერთდროულად სხვადასხვა ტრადიციების უამრავი ნაკადი გაივლის და მოცემული თანამეგობრობის ახალი წევრი ნებისმიერ მათგანში შეიძლება ჩაერთოს. რაც შეეხება საკითხს – საერთოდ გააჩნია თუ არა ცნობიერება ინდივიდს, რომელსაც არ ჰქონია ამგვარ კულტურულ ტრადიციებთან შეერთების შესაძლებლობა სავსებით რეზონულია.

ისევე, როგორც ინსტინქტია უფრო ძველი, ვიდრე ჩვენი წეს-ჩვეულებები და ტრადიციები, ეს უკანასკნელი უფრო ძველია, ვიდრე გონი. წეს-ჩვეულებები და ტრადიციები ინსტინქტსა და გონს შორისაა როგორც ლოგიკური, ფსიქოლოგიური, ასევე დროში თანამიმდევრობის თვალსაზრისითაც; ისინი არაა გაპირობებული, არც იმით, რასაც ხანდახან არაცნობიერს უწოდებენ, არც ინტუიციით და არაც რაციონალური გაგებით. ადამიანის გამოცდილებაზე დაფუეძნებული წეს-ჩვეულებები და ტრადიციები იმ გაგებით, რომ ისინი კულტურის ევოლუციის პროცესში ყალიბდებოდა კონკრეტული ფაქტებიდან რაციონალური დასკვნების გამოტანით, ან გარე სამყაროს გარკვეული ზოგადი კანონზომიერების წვდომის გზის როდი იქმნებოდა. მიუხედეავად იმისა, რომ ჩვენს ქცევას მართავს ის, რაც დასწავლილი გვაქვს, ხშირად ჩვენ არ ვიცით რატომ ვაკეთებთ იმას, რასაც ვაკეთებთ. თანშობილი რეაქციების დასწავლილი მორალური ნორმებითა და წეს-ჩვეულებებით თანმიმდევრული პროგრესული ჩანაცვლება, იმიტომ კი არ მოხდა, რომ ადამიანი გონით აღიარებდა ამ უკანასკნელის უპირატესობას, უბრალოდ, ცალკეული ინდივიდის უშუალო აღქმის შეზღუდულობის დაძლევა და გაფართოებული წესრიგის განვითარება მათ წყალობით ხდებოდა შესაძლებელი, უფრო ეფექტური თანამშრომლლობით კი გაფართოებული წესრიგის თვით ყველაზე ანგარიშმიუცემელი წევრებიც კი უფრო მეტი ხალხის არსებობის უზრუნველყოფასა და სხვა ჯგუფების განდევნას ახერხებდნენ.

კულტურული ევოლუციის მექანიზმი დარვინისტული არ არის

ჩვენი მსჯელობა კულტურის განვითარებისადმი ევოლუციური მიდგომის უფრო ზედმიწევნით განხილვას მოითხოვს. ამ თემასთან დაკავშირებული რიგი ძალზე საინტერესო საკითხების, უმრავლესობა ეკონომიკური თეორიის საშუალებით შეიძება ისე დავინახოთ, როგორც სხვა დისციპლინის დახმარებით ეს იშვიათად თუ მოხერხდება.

აღნიშნულ საკითხთან დაკავშირებით, დიდი არეულ-დარეულობა სუფევს და ნამდვილად ეგების მას აქ რამდენიმე სიტყვით მაინც შევეხოთ, რათა მკითხველს ვაცნობოთ, რომ არ ვაპირებთ მის აქ ხელახლა განმეორებას. კერძოდ, სოციალდარვინიზმის მიხედვით, კულტურის ევოლუციის ყველა მკვლევარმა დარვინის სკოლა უნდა გაიაროს, ეს კი არ არის სწორი! მე აღფრთოვანებული ვარ ჩარლზ დარვინით და ყველა იმ მოღვაწით, ვინც პირველმა მოახერხა რომელიმე სფეროში თანმიმდევრული (თუნდაც არასრული) ევოლუციის თეორიის შექმნა. მიუხედავად უდიდესი ძალისხმევისა ცოცხალი ორგანიზმების მაგალითზე ეჩვენებინა ევოლუციის მოქმედება, დარვინმა საბუნებისმეტყველო სამეცნიერო სამყარო მხოლოდ იმაში დაარწმუნა, რაც ჰუმანიტარულ მეცნიერებაში უკვე კარგა ხნის წინ იყო ცნობილი, ანუ სულ ცოტა 1787 წლიდან, მას შემდეგ რაც სერ უილიამ ჯონსმა ბერძნულისა და ლათინურის სანსკრიტთან მსგავსება აღმოაჩინა და დაასკვნა, რომ ყველა “ინდო-გერმანული” ენა ამ უკანასკნელიდანაა წარმოქმნილი. ეს მაგალითი ნათლად გვიჩვენებს, რომ ევოლუციის დარვინისეული, ანუ ბიოლოგიური თეორია არ ყოფილა არც პირველი, არც ერთადერთი, უბრალოდ, მას განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს და გარკვეულწილად განსხვავდება სხვა მსგავსი კონცეფციებისაგან. ბიოლოგიური ევოლუციის იდეა კულტურის განვითარების პროცესების შესწავლის შედეგად აღმოცენდა: პროცესებისა, რომლებიც უფრო ადრეც იყო ცნობილი და რომელთაც ისეთი ინსტიტუტების შექმნისაკენ მივყავართ, როგორიცაა (ენა კონსის შრომები) სამართალი, ზნეობა, ბაზარი და ფული.

ასე, რომ თანამედროვე “სოციობიოლოგიის” ძირითადი შეცდომა შესაძლოა იმ ვარაუდში მდგომარეობს, რომ თითქოს ენა, ზნეობა, სამართალი და ა.შ, “გენეტიკური” პროცესებით გადაეცემა, ამ პროცესების ახსნა თანამედროვე მოლეკულურ ბიოლოგიას შეუძლია და ისინი არ წარმოადგენს მიბაძვის საშუალებით შეთვისებულ და დასწავლილ, ეკოლოგიური შერჩევის პროდუქტს, ეს იდეაც ისევე მცდარია, როგორც მისი უკიდურესად საწინააღმდეგო თვალსაზრისი თითქოს ადამიანი ცნობიერად იგონებდა და ქმნიდა ისეთ ინსტიტუტებს, როგორიცაა ზენობა, სამართალი, ენა ან ფული, და, აქედან გამომდინარე, შეუძლია თავისი სურვილისამებრ შეცვალოს ისინი. ეს წარმოდგენა იმ ცრურწმენიდან მომდინარეობს, რომელთანაც ბიოლოგიის ევოლუციურ თეორიას მოუწია ბრძოლა და რომლის არსიც იმაში მდგომარეობს, რომ ყოველ წესრიგს თავისი შემოქმედი უნდა ჰყავდეს ამ შემთხვევაშიც აღმოჩნდება, რომ სწორი ახსნა ისევ და ისევ ინსტინქტსა და გონს შორის მდებარეობს.

საქმე მხოლოდ იმაში როდია, რომ ჰუმანიტარულ და სოციალურ მეცნიერებებში ევოლუციის იდეა უფრო ადრე წარმოიშვა ვიდრე საბუნებისმეტყველოში. მე მზად ვარ დავასაბუთო, რომ დარვინი ევოლუციის შესახებ ძირითად იდეებს ეკონომიკის თეორიას დაესესხა, როგორც დარვინის ჩანაწერებიდან ჩანს სწორედ მაშინ, როცა 1838-ში საკუთარ თეორიას აყალიბებდა ის ადამ სმიტს კითხულობდა (იხ დანართი ა)’. ნებისმიერ შემთხვევაში, დარვინის შრომებში წარმოდგენილი ევოლუციის პროცესში რთული ორგანიზაციის მქონე სპონტანური წესრიგის აღმოცენებისადმი მიძღვნილი, დღესდღეობით სპეციალურ ბიოლოგიურ ტერმინებად ქცეული სიტყვებიც კი, როგორიცაა “გენეტიკური” და “გენეტიკა” სულაც არ არის ბიოლოგების გამოგონილი. რამდენადაც ჩემთვის ცნობილია, პირველი ვინც გენეტიკურ განვითარებაზე დაიწყო ლაპარაკი, გერმანელი ფილოსოფოსი და კულტურის ისტორიკოსი ჰერდერი იყო. ამ იდეას ვხვდებით ვილანდთან და შემდეგ ჰუმბოლდტთანაც. ასე რომ, თანამედროვე ბიოლოგია ევოლუციის ცნებას გაცილებით ძველი წარმომავლობის მქონე კულტურის კვლევებს დაესესხა. და თუმცა, ეს ფაქტები კარგად არის ცნობილი ისინი ხშირად ავიწყდებათ.

Howard E. Gnuber, Darvin on Man; პოლ ჰ. ბარეტის შეგროვილი და მისივე ანოტაციის გამოცემული მეცნიერული შემოქმედების ფსიქოლოგიური ანალიზი და დარვინის ადრეული გამოუქვეყნებელი ჩანაწერები (New York: E.P. Dutton & Co. Inc., 1974). 1838 წელს დარვინი კითხულობდა ადამ სმიტის წიგნს “ესსე ფილოსოფიური პრობლემების ირგვლივ” დუვალდ სტიუარტის წინასიტყვაობით “ავტორის ცხოვრებისა და შრომების შესახებ”. სტიუარტის ნაშრომის შესახებ დარვინმა აღნიშნა, რომ მან წაიკითხა ის და რომ “ის წაკითხვად ღიდა, რადგან, რადგან მოკლედ გადმოგვცემს სმიტის შეხედულებებს”. 1839 წელს დარვინი გაეცნო სმიტის წიგნს “ზნეობრივი გრძნობების თეორია, ანუ ჩვენს მიერ ჯერ სხვების, შემდეგ კი საკუთარი ქცევების შესახებ ბუნებრივად შედგენილი მსჯელობების წარმმართველი კანონების შესახებ კვლევების გამოცდილება, ენის წარმოშობის შესახებ მოსაზრებებთან ერთად”. თუმცა, იმიის დამადასტურებელი საბუთი, რომ დარვინმა წაიკითხა “კვლევები ხალხთა სიმდიდრის წარმოშობის შესახებ” აღმოჩენილი არ არის. – რედაქტორის შენიშვნა.

კულტურული ევოლუციის თეორია (მას ფსიქოსოციალურ, ზეორგანულ ან ეკოსომატურ ევოლუციასაც უწოდებენ) და ბიოლოგიური ევოლუციის თეორია ზოგიერთი მნიშვნელოვანი ასპექტის მიხედვით მართლაც ანალოგიურია, მაგრამ სულაც არ არის ერთი და იგივე. ჯ. ჰაქსლი სამართლიანადაც აღნიშნავდა, რომ კულტურული ევოლუცია, – “ეს ბიოლოგიური ევოლუციისაგან ძირეულად განსხვავებული პროცესია, საკუთარი კანონებით, მექანიზმებით და გამოვლენის ფორმებით და ვერ აიხსნება წმინდა ბიოლოგიური პოზიციებიდან” (Huxley, 1947). ჩამოვთვლი მხოლოდ რამდენიმე მნიშვნელოვან განსხვავებას. როგორც ვიცით, თანამედროვე ბიოლოგია შეძენილი ნიშნების მემკვიდრეობით გადაცემას უარყოფს, კულტურის განვითარება კი მთლიანად ასეთი შეძენილი ნიშნების სახით არის წარმოდგენილი ინდივიდების ურთიერთქმედების მარეგულირებელი წესების მემკვიდრეობით გადაცემის შესაძლებლობას ეფუძნება. ბიოლოგებს შორის ამჟამად მიღებული ტერმინოლოგიის მიხედვით, კულტურული ევოლუცია ლამარკიზმის სიმულირებას ახდენს (Popper, 1972). ამას გარდა, კულტურული ევოლუცია ინდივიდის მიერ ჩვევების და ინფორმაციის არა მხოლოდ ბიოლოგიური მშობლისაგან, არამედ სხვა “წინაპრებისაგან” გადაღებითაც ხორციელდება. დასწავლის გზით კულტურული ჩვევების გადაცემის და გავრცელების ხელშემწყობ პროცესებს იქამდე მივყავართ, რომ როგორც უკვე აღინიშნა, კულტურული ევოლუცია გაცილებით სწრაფად ვითარდება, ვიდრე ბიოლოგიური. და ბოლოს, კულტურული ევოლუცია ძირითადად ჯგუფურ შერჩევაში ვლინდება; საკითხი, მოქმედებს თუ არა ჯგუფური შერჩევის მექანიზმი ბიოლოგიური ევოლუციის პროცესში, ღიად რჩება, მაგრამ ჩემი დასკვნები არ არის დამოკიდებული მის გადაწყვეტაზე (Edelman, 1987; Ghiselin 1969)

ბონერი არ არის სწორი (1980), როცა ამტკიცებს, რომ კულტურაც “ისევე ბიოლოგიურია, როგორც ორგანიზმის ნებისმიერი ფუნქცია: მაგალითად ოფლის გამოყოფა ან ლოკომოცია”. ენის, ზნეობის, სამართლის, ფულის და გონის ტრადიციების ჩამოყალიბებისათვის “ბიოლოგიურობის იარლიყის” მიკერება, ტერმინების ბოროტად გამოყენებას და თეორიის დამახინჯებას ნიშნავს. ჩვენ მიერ მემკვიდრეობით მიღებულ გენეტიკურ უნარებს შეუძლიათ განსაზღვრონ რის დასწავლას შევძლებთ, მაგრამ, რაღა თქმა უნდა ისინი არ განსაზღვრავენ კონკრეტულად რომელ ტრადიციებს შევითვისებო. ის რასაც ჩვენ ვსწავლობთ ადამიანის ტვინის მოქმედების პროდუქტი არ არის. ის, რაც გენეტიკურად არ გადაეცემა არ შეიძლება ბიოლოგიურად ჩაითვალოს.

მიუხედავად განსხვავებებისა, ნებისმიერი სახის ევოლუცია, იქნება ეს კულტურული თუ ბიოლოგიური, გაუთვალისწინებელი არაწინასწარმეტყველებადი შემთხვევების და შემთხვევითი გარემოებებისადმი უწყვეტი შეგუების პროცესს წარმოადგენს, ეს არის კიდევ ერთი მიზეზი იმისა, თუ რატომ ვერ შევძლებთ მომავალი ევოლუციის რაციონალურ პროგნოზირებას და კონტროლირებას ევოლუციური თეორიიდან გამომდინარე. ყველაზე მეტი, რაც მას შეუძლია, ესაა ჩვენება იმისა, თუ როგორ გამოუმუშავდება რთულად ორგანიზებულლ სტრუქტურას ახალი ევოლუციური ცვლილებებისაკენ წარმმართველი კორექტირების საშუალებები, თუმა ცვლილებების ბუნება უცილობლად არაწინასწარმეტყველებადი იქნება.

კულტურულ და ბიოლოგიურ ევოლუციას შორის განსხვავებაზე საუბრისას ხაზი უნდა გაესვას იმას, რომ ერთი მნიშვნელოვანი ნიშნით ისინი ერთმანეთს ემთხვევა; ერთისთვის და მეორისათვისაც უცნობია “ევოლუციის კანონები”, ან “ისტორიული განვითარების ურყევი კანონები”, ანუ ის კანონები, რომლებიც განსაზღვრავს თუ რა სტადიები და ფაზები უნდა გაიაროს ევოლუციის პროდუქტმა და რომელიც მომავალი განვითარების წინასწარმეტყველების შესაძლებლობას იძლევა. კულტურული ევოლუცია არც გენეტიკურადაა გაპირობებული და არც რაიმე სხვა მხრივ, ამასთან, ის მრავალფეროვნებაში ვლინდება და არა ერთფეროვნებაში. ფილოსოფოსები, რომლებიც მაქრსისა და ოგუსტ კონტის შემდეგ ამტკიცებდნენ, რომ ჩენი გამოკვლევების შედეგად ევოლუციის კანონები შეიძლება დადგინდეს, რაც თავის მხრივ მომავალი გარდაუვალი ცვლილებების წინასწარ განჭვრეტის შესაძლებლობას მოგვცემს, ცდებიან. ეთიკისადმი ევოლუციური მიდგომის დისკრედიტაციის მიზეზი უმთავრესად ის იყო, რომ მას შეცდომით უკავშირებდნენ, თითქოსდა არსებულ “ევოლუციის კანონებს”, მაშინ როცა ევოლუციის თეორია უპირობოდ უნდა უარყოფდეს ასეთ კანონებს როგორც არარეალურს. ჩემს სხვა ნაშრომში (1952) უკვე აღვნიშნე, რომ რთული მოვლენებისათვის მხოლოდ, როგორც მე მას ვუწოდებ “სტრუქტურული წინასწარმეტყველებები, ან პრინციპული წინასწარმეტყველებებია” შესაძლებელი.

განხილული სპეციფიკური შეცდომის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი ორი სრულიად სხვადასხვა პროცესის, როგორც ბიოლოგები უწოდებენ, ონტოგენეზისა და ფილოგენეზის აღრევაში მდგომარეობს. ონტოგენეზი ინდივიდუმების წინასწარ განსაზღვრული, ანუ ისეთი განვითარებაა, რომელიც აუცილებლად ემბრიონის გენის უჯრედში ჩაშენებული თანშობილი მექანიზმებითაა განსაზღვრული. ფილოლოგენეზი კი, პირიქით, უშუალოდ ევოლუციასთანაა დაკავშირებული. მისი სფერო ჯიშის ან სახეობის ევოლუციური ისტორიაა. ბიოლოგები თავიანთი პროფესიონალური მომზადების გამო დაზღვეულნი არიან მსგავსი გაუგებრობისაგან, მაშნ როცა, ბიოლოგიაში გაუთვითცნობიერებელი მკვლევარები ხშირად ხდებიან საკუთარი უმეცრების მსხვერპლნი და “ისტორიცისტულ” იდეებამდე მიდიან. ეს იდეები კი გულისხმობს, რომ ფილოგენეზიის მოქმედების მექანიზმი ისეთივეა, როგორც ონტოგენეზისი, ეს ისტორიცისტული წარმოდგენები ზედმიწევნით დამაჯერებლად უარყო სერ კარლ პოპერმა (1945-57).

ბიოლოგიურ და კულტურულ ევოლუციას სხვა საერთო ნიშნებიც გააჩნიათ. მაგალითად, ორივე შერჩევის ერთსა და იმავე პრინციპს – გადარჩენის ანუ რეპროდუქციული უპირატესობის პრინციპს ემყარება და არა აქვს მნიშვნელობა რამდენად განსხვავებულია მათი კონკრეტული მექანიზმები, განსაკუთრებით, თუ საქმე გამრავლების მექანიზმებს ეხება. ცვალებადობა, შეგუება და კონკურენცია არსებითად ერთი ტიპის პროცესებს ქმნის. ევოლუციის საფუძველი კი კონკურენციაა და უფრო მეტიც, – უწყვეტი კონკურენცია აუცილებელია უკვე მიღწეულის შესანარჩუნებლადაც.

მე ვისურვებდი, რომ ევოლუციის თეორია ფართო ისტორიულ კონტექსტში განიხილოთ, რათა გაგებულ იქნეს ბიოლოგიურ და კულტურულ ევოლუციას შორის განსხვავებები და სათანადოდ შეფასდეს საზოგადოებრივ მეცნიერებათა წვლილი ევოლუციის შესახებ ჩვენს ცოდნაში. ამასთან უდაოდ ვეთანხმები აზრს, რომ ბიოლოგიური ევოლუციის დარვინისეული თეორია ყველა განშტოებებთან ერთად ჩვენი დროის ერთერთი უდიდესი ინტელექტუალური მონაპოვარია, რომელმაც სრულიად ახლებურად დაგვანახა სამყარო და ზოგიერთი გამოჩენილი ფიზიკოსის ახალი შრომაც მისი, როგორც ახსნის ინსტრუმენტის უნივერსალურობის დასტურია. ამ შრომების მიხედვით. ევოლუციის იდეა მხოლოდ ცოცხალი ორგანიზმებით არ შემოისაზღვრება და ევოლუცია ელემენტარული ნაწილაკებისაგან შედგენილი ატომების დონეზე იწყება, ასე, რომ ევოლუციის მრავალფეროვანი პროცესების საშუალებით შეგვიძლია ავხსნათ როგორც მოლეკულები, – რთულ ორგანიზმებს შორის ყველაზე პრიმიტიულნი, ისე რთული თანამედროვე სამყარო.

და მაინც, ყველამ, ვინც კულტური შესწავლისას ევოლუციურ მიდგომას იყენებს, იცის, რომ ამით მტრულ განწყობას იწვევს. მტრული დამოკიდებულება ხშირად წარმოადგენს რეაქციას XIX საუკუნის ზოგიერთი საზოგადოებათმცოდნის მცდელობაზე, დარვინის თეორიის გამოყენებით მივიდეს იმ დასკვნებამდე, რომელიც მას თავისი წინამორბედების მიღწევების საფუძველზე უნდა გაეკეთებინა. ამ მცდელობებმა ნამდვილად ცუდი სამსახური გაუწია კულტურული ევოლუციის თეორიას: მათ ხანგრძლივი დროით შეაფერხეს მისი განვითარება და მართლაც რომ მისი დისკრედიტაცია მოახდინეს.

სოციალ-დარვინიზმი ბევრ რამეში ცდება, მაგრამ დღესდღეობით მისი ასე ერთმნიშვნელოვნად უარყოფა, ნაწილობრივ კონფლიქტით გაპირობებულია: თითქოს ადამიანს თავისი სურვილისამებრ შეეძლოს ფორმა მისცეს მის გარშემო სამყაროს. თუმცა, არც ამას აქვს პირდაპირი კავშირი საკუთრივ ევოლუციურ თეორიასთან. ადამიანის ქცევის შემსწავლელი კონსტრუქტივისტი მკვლევარები ხშირად იყენებენ სოციალდარვინიზმის შეუსაბამობებს (და აღმაშფოთებელ შეცდომებს) საერთოდ ყოველგვარი ევოლუციური მიდგომის უარსაყოფად.

ამის კარგი მაგალითია ბერტრან რასელის განცხადება, იმასთან დაკავშირებით რომ ევოლუციური ეთიკის მართებულობის შემთხვევაში ჩვენთვის არავითარი მნიშვნელობა არ ექნებოდა ევოლუციის შესაძლო მიმართულებას, რადგან ნებისმიერ შემთხვევაში ის მაინც საუკეთესო აღმოჩნდებოდა (1910-1966) აღნიშნული შეპასუხება, რომელიც ა. გ. ნ. ფლიუს (1967) გადამწყვეტად მიაჩნია, წმინდა გაუგებრობის ბრალია. მე არ ვაპირებ, როგორც ხშირად უწოდებენ, გენეტიკური ან ნატურალისტური შეცდომის დაშვებას. მე არ ვამტკიცებ, რომ ტრადიციების ჯგუფური შერჩევის შედეგები აუცილებლად “კარგი” უნდა იყოს, – არც იმას ვამტკიცებ, რომ ყველაფერს, რაც ევოლუციის პროცესში დიდი ხნის განმავლობაში შენარჩუნდება (მაგალითად, ტარაკანებს) მორალური ღირებულება გააჩნია.

მე ვამტკიცებ, რომ (მოგვწონს ჩვენ ეს თუ არა) ზემოხსენებული განსაკუთრებული ტრადიციების გარეშე, ცივილიზაციის და გაფართოებული წესრიგის შემდგომი არსებობა შეუძლებელი გახდებოდა; (მაშინ როცა, ტარაკანების გაქრობის შემთხვევაში თანამდევი ეკოლოგიური “კატასტროფა” არ ჩააგდებდა კაცობრიობას მუდმივ ქაოსში), ზემოხსენებული ტრადიციების გონიერების კრიტერიუმების შესახებ გაუაზრებელი წარმოდგენების (რომელიც შესაძლოა მართლად შეიცავდეს ნატურალისტურ შეცდომას) ბრალდების გამო უარყოფით კი, კაცობრიობის მნიშვნელოვან ნაწილს სიღატაკისა და სიკვდილისთვის გავწირავთ. მხოლოდ მაშინ, როცა ამ ფაქტების წინაშე აღმოვჩნდებით, ჩვენ შევძლებთ, უფრო სწორად, საკმარისად კომპეტენტურნი ვიქნებით იმის გადასაწყვეტად, თუ როგორ შეიძლება მოვიქცეთ სწორად და კარგად.

მაშინ როცა თავისთავად აღებული ფაქტები ვერ გამოდგება იმის განსასაზღვრად, თუ რა უნდა ჩავთვალოთ სწორად – გონიერების, მართებულობის და სიკეთის შესახებ გაუაზრებელმა წარმოდგენებმა, ფაქტების და თვით ჩვენი ცხოვრების გარემოებათა შეცვლისაკენ შეიძლება უბიძგონ. მათ შეუსაძლოა მოსპონ, ხანდახან სამუდამოდაც კი, მაღალი კულტურის არა მარტო ცალკეული წარმომადგენლები, ხელოვნების ნიმუშები, შენობები, ქალაქები (რომლებიც, დიდი ხანია ცნობილია, რომ დაუცველია სხვადასხვა სახის ეთიკური მოძღვრებისა და იდეოლოგიის წინაშე) არამედ ტრადიციები, ინსტიტუტები და ურთიერთობებიც, რომელთა გარეშე კულტურის ზემოაღნიშნული ნიმუშები ალბათ, ვერც შეიქმნებოდა და ვერც იარსებებდა.

ელექტრონული ფორმით მოამზადა ლევან შარმაიძემ – ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბაკალავრი. კურსი “შესავალი თანამედროვე აზროვნებაში”


კომენტარის დატოვება

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s

კატეგორიები

%d bloggers like this: