Posted by: burusi | 16/09/2010

გიგა ზედანია – “ორ ნაციას შორის? ნაციონალური იდენტობის საკითხი საქართველოში”

ქართველები, ლითოგრაფია, 1860

გიგა ზედანია – Giga Zedania

გიგა ზედანია – “ორ ნაციას შორის? ნაციონალური იდენტობის საკითხი საქართველოში”

იმისათვის, რომ გავარკვიოთ, როგორია დღეს ჩვენი ნაციონალური იდენტობა, დავიწყოთ დისკურსით ნაციისა და ნაციონალიზმის შესახებ, რომელიც დღეს არსებობს საქართველოში.

დაახლოებით ბოლო ათი წლის განმავლობაში ყველაზე ”წინ წასული” და ”პროგრესული” დისკურსი ამ საკითხის თაობაზე გვეუბნება: საქართველოში გაბატონებულია ეთნიკური ნაციონალიზმი, რომელიც არის პარტიკულარისტული, და ექსკლუზიური. საჭიროა ამ ნაციონალიზმის გარდაქმნა სამოქალაქო ნაციონალიზმად, რომელიც იქნება უნივერსალისტური და ინკლუზიური. ეთნიკური ნაციონალიზმი სისხლის პრინციპს ეფუძნება და სხვა ეთნოსების გარიყვას გულისხმობს; ამის საპირისპიროდ სამოქალაქო ნაციონალიზმი მოქალაქეობის პრინციპს ეფუძნება და ქვეყნის ყოველი მოქალაქის – მიუხედავად წარმომავლობისა – ჩართულობას უწყობს ხელს.

ეს დისკურსი არის პასუხი ჩვენი ნაციონალური იდენტობის შესახებ კითხვაზე. მას თუ დავუჯერებთ, ჩვენ ჯერ კიდევ ტრადიციული – ეთნიკური – იდენტობა გვაქვს, რომლის მოდერნიზაციაა საჭირო, რათა სამოქალაქო იდენტობა შევიძინოთ.

მე არ ვაპირებ იმის მტკიცებას, რომ ეს პასუხი მცდარია. მე უბრალოდ იმის ჩვენებას შევეცდები, რომ ის მთლად ზუსტი არაა.

დავიწყოთ იმით, რომ განსხვავება ეთნიკურ და სამოქალაქო ნაციებსა და ნაციონალიზმებს შორის სულაც არაა უპრობლემო. დიახ, ეს განსხვავება ძალზე გავრცელებულია. მაგრამ ნაციონალიზმის სერიოზული მკვლევარები სულ უფრო ხშირად აყენებენ მას კითხვის ნიშნის ქვეშ. მისი დასაბამი მე-20 საუკუნის დამდეგის გერმანელ ავტორთან, ფრიდრიხ მაინეკესთან უნდა ვეძიოთ, რომელიც ერთმანეთისგან სახელმწიფოს ნაციებსა და კულტურის ნაციებს ასხვავებდა. ეს განსხვავება, ჩემი აზრით, დღემდე ყველაზე ადეკვატური რჩება. ამის შემდეგ წამოვიდა განსხვავებული ტერმინოლოგიები: აღმოსავლური და დასავლური ნაციონალიზმები, ეთნიკური და სამოქალაქო ნაციონალიზმები და ა. შ. ეს უკანასკნელი განსხვავება აითვისეს პოლიტიკაშიც: პოსტსაბჭოთა სივრცეზე, მაგალითად, უკრაინასა და ყაზახეთში მუდამ უსვამდნენ ხაზს საკუთარი ნაციონალიზმის სამოქალაქო ბუნებას, მაშინ როდესაც ესტონეთსა და ლატვიაში არსებულ ნაციონალიზმს ეთნიკურად მიიჩნევდნენ. პრობლემა აქ ისაა, რომ არც ტერმინი ”ეთნოსია” მაინცდამაინც ცხადი და არც ტერმინი ”სამოქალაქო”. ორივე გარკვეულ კავშირს გულისხმობს კულტურასთან, რაც მათ შორის მკაფიო განსხვავების დანახვას აძნელებს – თუ ნაციონალიზმის ორივე ეს სახე გულისხმობს კულტურულ განზომილებას, მაშინ ჩვენ ხელთ არ გვქონია კლასიფიკაციის საიმედო ინსტრუმენტი. მეტიც, ეს განსხვავება არც ნორმატიულადაა უპრობლემო – როგორც სამოქალაქო ნაციონალიზმი, ისე ეთნიკური ნაციონალიზმი ექსკლუზიურ ელემენტებსაც შეიცავს და ინკლუზიურსაც (უბრალოდ მოქალაქეობის კრიტერიუმი რომ ავიღოთ, ე. წ. სამოქალაქო ნაციის წევრად გახდომა სულაც არაა მხოლოდ თავისუფალი არჩევანის შედეგი). ასე რომ, ეს განსხვავება ორი მთავარი სახის ნაციონალიზმს შორის სულაც არაა ისე თავისთავად ცხადი, როგორც ერთი შეხედვით შეიძლება მოგვეჩვენოს.

თუ საქართველოს შევხედავთ, ვნახავთ, რომ აქ ნაციონალიზმი ჩამოყალიბდა და განვითარდა გარემოში, რომელშიც ერი-სახელმწიფო არ იყო რეალური ოპცია – ის რუსეთის იმპერიისა და საბჭოთა კავშირის შიგნით ჩამოყალიბდა. ამან, რასაკვირველია, დაღი დაასვა ქართველი ერის კონსტიტუციასაც და ქართული ნაციონალიზმის სპეციფიკასაც. ენა, კულტურა და რელიგია იქცა იდენტობის განმსაზღვრელ ფაქტორებად, მაშინ როდესაც პოლიტიკურ ერთობას მხოლოდ ოცნების სტატუსი ჰქონდა და ამ იდენტობის აგებაში სერიოზულ მონაწილეობას ვერ იღებდა. საინტერესო ისაა, რომ ქართული ნაციონალიზმის ეს ისტორია დღესაც, დამოუკიდებელი ქართული სახელმწიფოს ჩამოყალიბების შემდეგაც, ძალზე ძლიერია.

დღეს ამ ”ეთნიკური ნაციონალიზმის” მთავარი დასაყრდენი ინსტიტუტი ეკლესიაა. რატომ? იმიტომ, რომ სახელმწიფომ უკანასკნელი ოცი წლის განმავლობაში ვერ მოახერხა საკუთარი მოქალაქეებისათვის მიეცა ფიზიკური და მატერიალური უსაფრთხოების განცდა. ამიტომ მოხდა ამ განცდის ჩანაცვლების ძიების გაძლიერება რელიგიის სფეროში. ეს, რასაკვირველია, არაა ერთადერთი მიზეზი, მაგრამ, როგორც ჩანს, ის მთავარი მიზეზია. (ამის დემონსტრაციისთვის ისიც იკმარებს, რომ ძლიერი რელიგიური დინამიკა დამახასიათებელია აშშ-სთვის, სადაც, როგორც ცნობილია, სოციალური დაცვის ნაკლები მექანიზმები მოქმედებს, ვიდრე სხვა განვითარებულ სახელმწიფოებში. ხოლო დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში, რომელთაც ”კეთილდღეობის სახელმწიფოს” ფორმა აქვთ – ანუ სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების გარდა, ეკონომიკურსა და სოციალურ უფლებებსაც უაღრესად დიდი მნიშვნელობა ენიჭებათ – ორგანიზებულ რელიგიას სერიოზული პრობლემები გაუჩნდა. ევროპაში რელიგიურობა არა, მაგრამ ეკლესიურობა დიდ დაღმავლობას განიცდის).

მაგრამ მთავარი პრობლემა, რომელიც ამ ტიპის ნაციონალიზმთან არის დაკავშირებული, არაა მისი კავშირი ეკლესიასთან და მართლმადიდებელ ქრისტიანობასთან. მთავარი პრობლემა ისაა, რომ ამ ტიპის ქართული ნაციონალიზმი რუსეთის იმპერიაში დაიბადა და საბჭოთა კავშირში გაღვივდა. და, მიუხედავად იმისა, რომ მისი მიზანი ყოველთვის ამ დიდი წარმონაქმნების გადალახვა იყო, ის თავსებადია რუსულ იმპერიულ პროექტთან, რომელიც თავად მრავალეთნიკურია. სტალინი – ესაა ფიგურა, რომლის მაგალითზეც ქართული ნაციონალიზმის ამ ფორმის კავშირი რუსულ იმპერიალიზმთან განსაკუთრებით ნათლად ჩანს; ორივესთვის სტალინი ცენტრალური ფიგურაა. ეს ნაციონალიზმი ემუქრება ქართული სახელმწიფოს სუვერენულობას.

”სამოქალაქო ნაციონალიზმის” მთავარ დასაყრდენ ინსტიტუტს რომ სახელმწიფო წარმოადგენს, ეს არავისთვის იქნება მოულოდნელობა. ისიც ნათელია, რომ ამ სახელმწიფო ნაციონალიზმის დანერგვა 2003 წლის რევოლუციის შემდეგ დაიწყო, მას შემდეგ, რაც მმართველი პოლიტიკური ძალის მცირე, მაგრამ ყველაზე გავლენიანმა ნაწილმა გადაწყვიტა, დისკურსი ეთნიკური და სამოქალაქო ნაციონალიზმების შესახებ სახელმწიფო პოლიტიკის საფუძვლად ექცია. მაგრამ ”სამოქალაქო” ნაციონალიზმი შეიძლება არანაკლებ პრობლემური იყოს, ვიდრე ”ეთნიკური”. თუ ეთნიკური ნაციონალიზმი სხვა ერების წარმომადგენლებს რიყავს ”ტიტულარული ნაციის” რიგებიდან (მაგრამ რეალურად ეს შეიძლება ბევრს არაფერს ნიშნავდეს, თუ ნაციონალური უმცირესობების წარმომადგენლებს მოქალაქეობა უკვე მიღებული აქვთ), სამოქალაქო ნაციონალიზმი უმცირესობებისგან ინტეგრაციას მოითხოვს, მათ შორის – კულტურულ ინტეგრაციას. ჯერ კიდევ არავინ იცის, რომელი მიდგომა შეიძლება გახდეს უფრო დიდი უკმაყოფილების მიზეზი უმცირესობებს შორის. საქმე ისაა, რომ ”სამოქალაქო” ნაციონალიზმიც ვერ კმაყოფილდება იდენტობის მხოლოდ პოლიტიკური განზომილებით და მასაც შემოაქვს იდენტობის კულტურული ფაქტორი, როგორც აუცილებელი ნებისმიერი მოქალაქისთვის. ეს კი უკვე ძალზე ახლოა ასიმილაციის პოლიტიკასთან (ყველაზე ნათელ მაგალითს ამ მხრივ საფრანგეთი იძლევა).

დღევანდელი დისკურსის მიხედვით ისე გამოდის, თითქოს საქართველოს მოსახლეობა ორად იყოს გაყოფილი: ერთი უფრო ეთნოსისკენ იხრება, მეორე – უფრო ერი-სახელმწიფოსკენ. მაგრამ სწორედ აქ იმალება შეცდომა, რომელიც იმაში მდგომარეობს, რომ გვინდა რეალობა ცნებებივით ნათლად გამიჯნულად წარმოვიდგინოთ. სინამდვილეში, როგორც ვნახეთ, ეთნიკურსა და სამოქალაქო ნაციონალიზმებს შორის მკვეთრი სადემარკაციო ხაზის გავლება ძნელია; ესენი ორი პოლუსია, უფრო იდეალური, ვიდრე რეალური. რეალობაში კი ამ ორი ტენდენციის სხვადასხვაგვარი შეერთების ფორმები გვხვდება. ამიტომაც საქართველოშიც ”ეთნიკური” ნაციონალიზმი საკმაოდ ადვილად გადადის ”სამოქალაქოში” და – პირიქით.

ახლა ვინმემ სამართლიანად შეიძლება მისაყვედუროს: თითქოს ეთნიკურსა და სამოქალაქო ნაციონალიზმებს შორის განსხვავებას უარყოფ, მაგრამ მსჯელობისას მაინც ამ ორ ტერმინს იყენებო. ამიტომ ალტერნატიული ტერმინების შემოტანას შევეცდები; ესენია ნაციონალიზმის კულტურული და პოლიტიკური ელემენტები. ნებისმიერი ნაციონალიზმი კულტურულია, მაგრამ ერ-სახელმწიფოს ჩამოყალიბების პროცესში ის იძენს პოლიტიკურ განზომილებას. რასაც ჩვენ ეთნიკურსა და სამოქალაქო ნაციონალიზმებს ვეძახდით, სინამდვილეში პოლიტიკური და კულტურული ელემენტების სხვადასხვანაირი კომბინაციის გამოხატულებებს წარმოადგენს. რასაც ეთნიკურ ნაციონალიზმს უწოდებენ, სინამდვილეში არის კულტურული ნაციონალიზმი, რომელიც საკუთარ შემთხვევითობას (ნებისმიერი კულტურისთვის რომ არის დამახასიათებელი) ივიწყებს და საკუთარი თავის აბსოლუტიზაციას ახდენს. ეთნოსი – ეს ერთდროულად დავიწყებული და გაფეტიშებული კულტურაა. რასაც სამოქალაქო ნაციონალიზმს უწოდებენ, სინამდვილეში სხვა არაფერია, თუ არა სახელმწიფო ნაციონალიზმი.

რაც უფრო ეფექტიანი იქნება სახელმწიფო ინსტიტუტები, მით უფრო გაძლიერდება სახელმწიფო ნაციონალიზმი. ამის გასაზომი კრიტერიუმი კი საკმაოდ მარტივია: 2006 წლისთვის საქართველოში დაახლოებით 5% ამბობდა, რომ ამაყობს საკუთარი პოლიტიკური ინსტიტუტებით და დაახლოებით 60% – რომ ამაყობს საკუთარი ტრადიციებით. თუ პირველ მონაცემს ავიღებთ, როგორც სახელმწიფო ნაციონალიზმის ინდიკატორს, ხოლო მეორე მონაცემს – როგორც ”ეთნიკური” ნაციონალიზმისას, გასაგები გახდება მათი შედარებითი წონა.

ამასთან, გარდა ინსტიტუტების ეფექტიანობისა, საჭიროა მათი ნდობის სოციალიზაცია. რასაკვირველია, ეს სოციალიზაცია არანაირ შედეგს არ მოიტანს, თუ ინსტიტუტები რეალურად არ იქნა ეფექტიანი – რამდენიც არ უნდა ვასწავლოთ ბავშვებს საკუთარი პოლიტიკური სისტემის ნდობა, თუ ის ყოველდღიურ ცხოვრებაში შეეჩეხა მისი წარუმატებლობის ფაქტებს, ეს სწავლება ფუჭი იქნება. გარდა ამისა, ეს სოციალიზაცია არც უნიჭო ’პი-არს’ უნდა წარმოადგენდეს და არც – პროპაგანდას. ეს უნდა იყოს ახალგაზრდებისათვის დემოკრატიული საზოგადოებისთვის აუცილებელი უნარ-ჩვევების გადაცემა და მოქალაქეებისათვის ინფორმირებული არჩევნისთვის აუცილებელი რესურსების ხელმისაწვდომობა.

მაგრამ გააკეთებს კი ამას სახელმწიფო თავისით? სახელმწიფო ნაციონალიზმის გაძლიერება ჯერ კიდევ არ ნიშნავს იმას, რომ ეს ”კარგი” ნაციონალიზმი იქნება. მხოლოდ ტრადიციის დაშლით და სახელმწიფოს გაძლიერებით ჩვენ ვერ მივიღებთ მოდერნულ საზოგადოებას. სახელმწიფოს სჭირდება დამაბალანსებელი ძალა, რომელსაც სამოქალაქო საზოგადოებას უწოდებენ ხოლმე.

თუ არ იარსებებს განვითარებული სამოქალაქო საზოგადოება, სახელმწიფო ნაციონალიზმი შეიძლება არანაკლებად დამანგრეველი აღმოჩნდეს, ვიდრე ეთნიკური ნაციონალიზმია. სწორედ აქ იმალება მთავარი პრობლემა ”ეთნიკურსა” და ”სამოქალაქო” ნაციონალიზმებს შორის განსხვავებაში. როდესაც ადამიანები ამბობენ ”სამოქალაქოს”, არ უნდა დაგვავიწყდეს, რომ სახელმწიფოს თავად არ შეუძლია იმ ღირებულებების გენერირება, რომელთაც დემოკრატიული განვითარება უნდა დაემყაროს. ეს ღირებულებები სახელმწიფომ სამოქალაქო სფეროდან უნდა აიღოს. უფრო ზუსტად რომ ვთქვათ, ეს ღირებულებები სახელმწიფოს სამოქალაქო სფერომ აქტიურად უნდა მიაწოდოს და თავს მოახვიოს.

წყარო: ჟურნალი “სოლიდარობა”


Responses

  1. საინტერესო სტადია, მართალია, რომ არც ცალკე აღებული სამოქალაქო ნაციონალიზმი და არც ეთნიკური ნაციონალიზმი არ არის აღსრულებადი. მე როგორც ეთნიკური აზერბაიჯანელი მზად ვარ განვიცადო ასიმილაცია, მარამ არა მხოლოდ ქართულ ეთნიკურ კულტურაში, არამედ ქართული სახელმწიფოს კულტურაში, რომელსაც შექმნის ქართველიც, აზერბაიჯანელიც, სომეხიც, აფხაზიც ოსიც და ა.შ. ჩემთვის მიუღებელი ქართულ ეთნიკურ კულტურულ ერთობაშიც ასიმილირება და ცალკე აღებული აზერბაიჯანის კულტურული თვითმოყადობის შენარჩუნებაც. ვეთანხმები ავტორს, რომ სამოქალქო ნაციონალიზმის ერთ-ერთი საყრდენი კულტურაა, მაგრამ ეს უკანასკნელი უნდა იყოს თითოეული საქართველოს მოქალაქის მიერ შექმნილი “პროდუქტი” და არა მხოლოდ ეთნიკური ქართველების მიერ შექმნილი “პროდუქტი”

  2. დავით პაიჭაძე – ნუ გვერიდება ტერმინ ბურჟუაზიის ხმარება


კომენტარის დატოვება

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  შეცვლა )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  შეცვლა )

Connecting to %s

კატეგორიები

%d bloggers like this: