Posted by: burusi | 27/05/2010

იოსიფ ბროდსკი – “ერთეულზე უფრო მცირე”

იოსიფ ბროდსკი - Joseph Brodsky

იოსიფ ბროდსკი – Joseph Brodsky (1940 – 1996)

“ერთეულზე უფრო მცირე”

თარგმანი რუსულიდან – ზურაბ გოცირიძე

ყველა ცდა წარსულის გაცოცხლებისა თავისი უიმედობით ცხოვრების არსში წვდომის მცდელობებს წააგავს. თავს ჩვილად გრძნობ, რომელიც კალათბურთის ბურთის დაჭერას ლამობს, ის კი ხელიდან უსხლტება. ჩემი ცხოვრებიდან ბევრი არაფერი მახსოვს, რაც მახსოვს, არც ისე მნიშვნელოვანია. აზრთა უმეტესობის მნიშვნელობა, რომლებიც ოდესღაც მომსვლია თავში, იმ დროით შემოიფარგლება, როცა ისინი წარმოიშვა. თუ ასე არ არის, უეჭველია, რომ უკვე ვიღაცას შესძლებია მათი უკეთ გადმოცემა. მწერლის ბიოგრაფია მისი ენის სტილია. მაგალითად, მახსოვს, ათი-თერთმეტი წლის ასაკში თავში მომივიდა აზრი იმის შესახებ, რომ მარქსის გამონათქვამი: „ყოფიერება განსაზღვრავს ცნობიერებას“ სწორია მხოლოდ მანამ, სანამ ცნობიერება გაუცხოების ხელოვნებას დაეუფლება; შემდეგ კი ცნობიერება დამოუკიდებელი ხდება და ხელეწიფება არსებობის როგორც რეგულირება, ასევე იგნორირებაც. ეს უდავოდ აღმოჩენა იყო ამ ასაკისთვის, მაგრამ არა მგონია, ამის აღნიშვნა ღირდეს. დარწმუნებულიც ვარ, სხვებმა უკეთ მოახერხეს ამის ფორმულირება. განა ამდენად არსებითია, ვინ გაშიფრა პირველმა სულიერი ლურსმული, რომლის შესანიშნავ ნიმუშსაც „ყოფიერება განსაზღვრავს ცნობიერებას“ წარმოადგენს? ასე რომ, მე ამას ვწერ არა იმიტომ, რომ ცხოვრების ქრონიკა დავაზუსტო (ასეთი რამ არ არსებობს, ან თუ არსებობს, უმნიშვნელოა და, მაშასადამე, ჯერ არ დამახინჯებულა), არამედ იმ ჩვეულებრივი, უბრალო მიზეზის გამო, რატომაც საერთოდ წერს მწერალი: რომ ენას შეუძახოს, ან საკუთარ თავს, ენის მეშვეობით. ამ შემთხვევაში — უცხო ენის. რაც მაგონდება, ის მცირედიც მეტად მოკლდება, რადგან ყველაფერს ინგლისურად ვიხსენებ.
დასაწყისისთვის ჩემი მეტრიკა უნდა მოვიშველიო, სადაც ნათქვამია, რომ მე 1940 წლის 24 მაისს დავიბადე რუსეთში, ლენინგრადში. თუმცა ქალაქის, რომელსაც დიდი ხანია ხალხში პიტერს ეძახიან, ეს სახელწოდება გულს მირევს. არსებობს ძველი ორსტრიქონიანი ლექსი: „ჩნფჰსქ Gბნტჰ _ ,ჯრფ გჯდსნტჰ“ (ბებერ პიტერს გვერდები გასცვეთია). ეროვნულ ცნობიერებაში ეს ქალაქი უთუოდ ლენინგრადია: მისი შიგთავსის უხამსობის ზრდასთან ერთად, ის სულ უფრო მეტად იქცევა ლენინგრადად. გარდა ამისა, რუსული ყურისთვის სიტყვა „ლენინგრადი“ დღეს ისევე ნეიტრალურად ჟღერს, როგორც სიტყვა „მშენებლობა“ ან „ძეხვი“. მე კი მაინც ვარჩევ, რომ იგი პიტერად მოვიხსენიო, რადგანაც მახსოვს დრო, როცა ის არ ჰგავდა ლენინგრადს — ეს იყო ომის შემდეგ. ნატყვიარი და დაბომბილი, რუხი და მომწვანო ფასადები, უსასრულო, ცარიელი ქუჩები, კანტიკუნტად მოსიარულე ადამიანებითა და ავტომობილებით; მშიერი იერით და ამის გამო ნაკვთების მეტი მკაფიობითა და, თუ გნებავთ, კეთილშობილებით შემკული. გამხდარი, მკაცრი სახე და მისი ჩაბნელებული ფანჯრების თვალებით არეკლილი მდინარის აბსტრაქტული ბზინვა. გადარჩენილს არ შეიძლება ლენინის სახელი უწოდო. ამ გოროზ, დაბზარულ ფასადებს მიღმა — ძველ პიანინოებს, გაცრეცილ ხალიჩებს, მტვრიან სურათებს, ბურჟუიკას გადარჩენილ ავეჯის ნარჩენებს (სკამები პირველები იღუპებოდნენ) შორის ნელ-ნელა გაღვივდა სიცოცხლე. მახსენდება, ამ ფასადებს შორის სკოლაში მიმავალი, თუ როგორ მოვყვებოდი ფანტაზიებს, თუ რა ხდებოდა შიგნით, ძველშპალერატყავებულ ოთახებში. უნდა ითქვას, რომ ამ ფასადებისა და ტალანების (კლასიკურის, მოდერნის სტილში, ეკლექტიკურის, კოლონებითა და პილასტრებით, მითური ცხოველებისა და ადამიანების ნაკვეთი თავებით), მათი ორნამენტებისა და აივნებს შეყუდებული კარიატიდებისგან, სადარბაზოთა ნიშებში ჩადგმული ტორსებისგან, ჩვენი სამყაროს შესახებ უფრო მეტი რამ შევიტყვე, ვიდრე შემდგომში ნებისმიერი წიგნიდან. რომი, ეგვიპტე — ყველა აქ იყო და ყველას საარტილერიო დაბომბვის კვალი აჩნდა. მდინარის ნაცრისფერმა სარკემ კი, რომელზეც ხანდახან დინების საწინააღმდეგოდ ბუქსირი ქშინავდა, უსასრულობასა და სტოიციზმზე მეტი რამ მიამბო, ვიდრე მათემატიკამ და ზენონმა.
ამ ყველაფერს ნაკლებად ჰქონდა კავშირი ლენინთან, რომელიც, ჩემი ვარაუდით, პირველი კლასიდან შემძულებოდა — არა იმდენად მისი პოლიტიკური ფილოსოფიისა და საქმიანობის (რაზეც შვიდი წლის ასაკში ნაკლები წარმოდგენა მქონდა), არამედ მისი ყველგან მყოფი გამოსახულებების გამო. ამ გამოსახულებებმა თითქმის ყველა სახელმძღვანელოს, საკლასო ოთახის კედლების, მარკების, ფულის და, ღმერთმა უწყის, კიდევ რისი, ოკუპირება მოახდინეს, აღბეჭდეს რა იგი სხვადასხვა ასაკსა და ცხოვრებისეულ ეტაპზე. იყო პატარა ლენინი, ქერა კულულებით. შემდეგ — ლენინი ცხოვრების მესამე და მეოთხე ათეულზე, მელოტშეპარული და დაძაბული, იმ უაზრო გამომეტყველებით, რომელსაც რადაც გინდა, იმად მიიჩნევ. სასურველია, მიზანსწრაფულობა იყოს. ეს სახე ნებისმიერ რუსს თან სდევს, სთავაზობს რა ადამიანის გარეგნობის გარკვეულ ნორმას, რამდენადაც სრულიად მოკლებულია ინდივიდუალობას (შესაძლოა, სწორედ ეს თავისებურების არქონა იძლევა საშუალებას, სრულიად განსხვავებული ვარიანტები ივარაუდო). მერე ხანში შესული ლენინი იყო, თხის წვერით, მუქ სამეულში გამოწყობილი. იშვიათად — გაღიმებული, უფრო მეტად კი ჯავშნოსანზე ან რომელიმე პარტიული ყრილობის ტრიბუნაზე მდგომი, გაშლილი ხელით მასებს რომ მოუწოდებს.
იყო ვარიანტები: ლენინი მუშური კეპითა და ღილკილოში ჩაბნეული მიხაკით; ჟილეტში გამოწყობილი, საკუთარ კაბინეტში, კითხვის ან წერის პროცესში; ტბის პირას კუნძზე ჩამომჯდარი, თავის „აპრილის თეზისებს“ ან კიდევ სხვა რაიმე ბოდვას რომ წერს ბუნების წიაღში. და ბოლოს: ლენინი სამხედრო ფრენჩში, ბაღში, სკამზე, სტალინთან ერთად. ერთადერთ კაცთან, ვინც მას საკუთარი ბეჭდვითი გამოსახულებების რაოდენობით გადააჭარბა. მაგრამ სტალინი მაშინ ცოცხალი იყო, ლენინი კი — მკვდარი, და უკვე მხოლოდ ამიტომ: „კარგი“. — რადგანაც წარსულს ეკუთვნოდა, ანუ ისტორიასაც დაემკვიდრებინა იგი და ბუნებასაც. სტალინი — მხოლოდ ბუნებას ან პირიქით.
ვფიქრობ, ამ სურათების არშემჩნევა რომ ვისწავლე, გამოთიშვის ხელოვნებაში პირველი გაკვეთილი ავითვისე. გაუცხოების გზაზე პირველი ნაბიჯი გადავდგი. შემდეგ სხვა ნაბიჯებიც იყო. ფაქტობრივად, ჩემი ცხოვრება შეიძლება განიხილო, როგორც ამ ცხოვრების ყველაზე აბეზარი გამოვლინებებისგან გაქცევის დაუსრულებელი მცდელობა. უნდა ითქვას, რომ ამ მხრივ საკმაოდ შორს წავედი, შესაძლოა, ზედმეტად შორსაც კი. ყველაფერი, რასაც გამეორებადობის სუნი სდიოდა, საკუთარი თავის კომპრომეტაციას ნიშნავდა და უნდა მოშორებულიყო. ეს ეხებოდა ფრაზებს, ხეებს, გარკვეული ტიპის ადამიანებს, ხანდახან — ფიზიკურ ტკივილს. ამან უამრავ ადამიანთან ურთიერთობაზე იქონია გავლენა. გარკვეულწილად, ლენინის მადლობელიც კი ვარ. ყველაფერს ტირაჟირებულს ერთგვარ პროპაგანდად აღვიქვამდი. ვგონებ, საგნებზე ასეთმა შეხედულებამ კოლოსალურად დააჩქარა მოვლენათა ტევრში გაგნების პროცესი, თანმხლები ქედმაღლობით.
სულაც არ მწამს იმისა, რომ ხასიათის ყველა თავისებურების გასაღები ბავშვობაში უნდა ეძებო. რუსების სამი თაობა კომუნალურ ბინებსა და ვიწრო ოთახებში ცხოვრობდა და როცა ჩვენი მშობლები სიყვარულს ეძლეოდნენ, ჩვენ თავს მოვიმძინარებდით ხოლმე. შემდეგ იყო ომი, შიმშილი, დაღუპული ან დასახიჩრებული მამები, გაუხეშებული დედები, ოფიციალური სიცრუე სკოლაში და არაოფიციალური — სახლში. მკაცრი ზამთრები, შეუხედავი ტანსაცმელი, ბანაკებში ჩვენი სველი ზეწრების საჯაროდ გამოფენა და მსგავსი ამბების სახალხოდ გარჩევა. შემდეგ, ბანაკში წითელი დროშა აღიმართებოდა ხოლმე. მერე რა? ბავშვობის სრულ მილიტარიზაციას, მთელ ამ ღვარძლიან იდიოტიზმს, ასაკისთვის შეუფერებელ სქესობრივ ლტოლვას (ათი წლისებს ჩვენი მასწავლებლები გვსურდა) დიდი გავლენა არ მოუხდენია ჩვენს ეთიკასა და ესთეტიკაზე, არც სიყვარულისა და ტანჯვის უნარზე. ამ ყველაფერს ვიხსენებ არა იმიტომ, რომ ქვეცნობიერის გასაღებად მიმაჩნია, და მით უფრო, არა იმიტომ, რომ რაიმე ნოსტალგია მაქვს ბავშვობისა. ვიხსენებ იმიტომ, რომ ეს აქამდე არასოდეს გამიკეთებია. იმიტომ, რომ მსურს, ზოგი მათგანი მაინც შევინახო, თუნდაც — ქაღალდზე. და კიდევ იმიტომ, რომ უკან მოხედვა უფრო კეთილშობილური საქმეა, ვიდრე — წინ ყურება. მარტივად რომ ვთქვათ, ხვალინდელი — ნაკლებად მიმზიდველია, ვიდრე გუშინდელი. რატომღაც წარსული ისე საზარლად მონოტონური არ მეჩვენება, როგორც მომავალი. მომავალი, მისი სიუხვის გამო — პროპაგანდა. ასევე — ბალახიც.
თქვენი ცნობიერების ჭეშმარიტი ისტორია პირველი სიცრუიდან იწყება. ჩემი მე მახსოვს. ეს სკოლის ბიბლიოთეკაში მოხდა, სადაც მკითხველის ბარათი უნდა შემევსო. მეხუთე პუნქტი, თავისთავად, „ეროვნება“ იყო. შვიდი წლისამ შესანიშნავად ვიცოდი, რომ ებრაელი ვიყავი, მაგრამ ბიბლიოთეკარს ვუთხარი, რომ არ ვიცოდი. საეჭვოდ გამოცოცხლებულმა ბიბლიოთეკარმა შემომთავაზა, სახლში წავსულიყავი და მშობლებისთვის მეკითხა. იქ აღარ მივბრუნებულვარ, თუმცა სხვა მრავალი ბიბლიოთეკის მკითხველი გავხდი, სადაც ზუსტად ისეთივე ბარათები იყო შესავსები. მე არ მრცხვენოდა იმისა, რომ ებრაელი ვარ. არც ამის აღიარების მეშინოდა. საკლასო ჟურნალში ჩვენი სახელებიც ეწერა, მშობლებისაც, მისამართებიც და ეროვნებაც. შესვენებისას მასწავლებელს პერიოდულად ჟურნალი მაგიდაზე „რჩებოდა“. და ჩვენც სვავებივით ვაცხრებოდით სწორედ ამ გვერდს; კლასში ყველამ იცოდა, რომ ებრაელი ვარ, მაგრამ შვიდი წლის ბიჭები დიდი ვერაფერი ანტისემიტები არიან. თანაც, საკმაოდ ღონიერი ვიყავი ჩემი ასაკისთვის, მუშტები კი მაშინ მთავარი არგუმენტი გახლდათ. მე საკუთრივ სიტყვისა „ებრაელი“ მრცხვენოდა — მისი შინაარსობრივი ნიუანსებისგან დამოუკიდებლად.
სიტყვის ბედი მის კონტექსტთა სიმრავლეზე, მისი გამოყენების სიხშირეზეა დამოკიდებული. ბეჭდვით რუსულ ენაში სიტყვა „ებრაელი“ ისევე იშვიათად გვხვდება, როგორც „წინხორციელება“ ან „აგორაფობია“. თავისი სტატუსით ის უახლოვდება საგინებელ სიტყვას ან ვენერიული დაავადების სახელწოდებას. შვიდი წლის ბავშვს საკმარისი ლექსიკური მარაგი აქვს იმისათვის, რომ ამ სიტყვის იშვიათობა შეიგრძნოს, ამდენად, საკუთარი თავის ასეთ სიტყვასთან გაიგივება არ სიამოვნებს. ის პროსოდიის გრძნობას შეურაცხყოფს. მახსოვს, რომ „ურიას“ გაგონება ყოველთვის უფრო მიადვილდებოდა. ის აშკარად შეურაცხმყოფელი იყო და ამიტომაც აზრს მოკლებული, ნიუანსებისგან თავისუფალი. ერთმარცვლიან სიტყვას რუსულ ენაში დიდი ფასი არ ადევს. მაგრამ როდესაც სუფიქსები, დაბოლოებები ან პრეფიქსები ერთვის, მაშინ კი ტყდება აყალმაყალი. ყველაფერი ეს იმიტომ კი არ ვთქვი, რომ თითქოს ნორჩ ასაკში ებრაელობის გამო ვიტანჯებოდი; უბრალოდ, ჩემი პირველი ტყუილი პიროვნების იდენტიფიკაციასთან იყო დაკავშირებული.
ურიგო დასაწყისი არ უნდა იყოს. რაც შეეხება ანტისემიტიზმს, როგორც ასეთს, მე ის ნაკლებად მეხებოდა, რადგანაც ძირითადად მასწავლებლებისგან მოდიოდა და ჩვენს ცხოვრებაში მათი უარყოფითი როლის განუყოფელ ასპექტად აღიქმებოდა. ზუსტად იმდენსავე ყურადღებას ვაქცევდი, რამდენსაც ცუდ ნიშნებს. კათოლიკე რომ ვყოფილიყავი, მათ უმეტესობას ჯოჯოხეთში დაწვას ვუსურვებდი. თუმცა ზოგიერთი მასწავლებელი სხვაზე უკეთესი იყო. მაგრამ რამდენადაც ისინი ყველანი ჩვენს ყოველდღიურობას განაგებდნენ, დიდად არც ვცდილობდით მათ განსხვავებას. მაინცდამაინც არც ისინი ასხვავებდნენ თავიანთ პატარა მონებს. ყველაზე მგზნებარე ანტისემიტურ შენიშვნაშიც კი უპიროვნო რუტინა იგრძნობოდა. რატომღაც არასოდეს არ შემეძლო, სერიოზულად აღმექვა სიტყვიერი თავდასხმები. მით უმეტეს, ასაკით ასე შორს მყოფი ადამიანებისგან. როგორც ჩანს, ჩემი მშობლების დიატრიბებს გვარიანად გავეკაჟებინე. ყველაფერთან ერთად, ზოგიერთი მასწავლებელი თავად იყო ებრაელი, და მათი არანაკლებ მეშინოდა, ვიდრე წმინდა სისხლის რუსების. ეს პიროვნების დამცირების მხოლოდ ერთი მაგალითია, რომელიც ენასთან ერთად (სადაც ზმნები და არსებითი სახელები იმდენად თავისუფლად ენაცვლებიან ერთმანეთს, რამდენად მეტ სითამამესაც გამოიჩენენ მათ აღსარევად), ჩვენში გრძნობათა იმგვარ ყოვლისმომცველ ამბივალენტობას ზრდიდა, რომ ათწლედის დამთავრებისას დაახლოებით იმდენივე ნებისყოფა გაგვაჩნდა, რამდენიც წყალმცენარეებს. ჯარში გატარებული ოთხი წელიწადი (მამაკაცებს ცხრამეტი წლის ასაკში იწვევდნენ) სახელმწიფოს წინაშე კაპიტულაციის პროცესს ასრულებდა. მორჩილება მეორე ნატურაც ხდებოდა და პირველიც.
თავიანი ადამიანი, რა თქმა უნდა, სისტემის გაცურებას ცდილობდა: გარკვეულ შემოვლით მანევრებს იგონებდა, უფროსობასთან საეჭვო გარიგებაში შედიოდა, ტყუილს ტყუილზე ახვავებდა, ოჯახური კავშირების ძაფებით მანიპულირებდა. ამაზე მიდის მთელი ცხოვრება და შენც ხვდები, რომ შენ მიერ მოქსოვილი აბლაბუდა სიცრუის აბლაბუდაა და მიუხედავად წარმატებებისა და იუმორის გრძნობისა, თავი გზიზღდება. ეს არის სისტემის საბოლოო ზეიმი. ჭკუაში აჯობებ თუ მიემხრობი, სინდისი არც ერთ შემთხვევაში არ გაქვს სუფთა. ხალხური სიბრძნე გვეუბნება, რომ ცუდს კარგიც ახლავს — როგორც ჩანს, პირიქითაც ასეა.
ამბივალენტობა, ვფიქრობ — ჩვენი ხალხის მთავარი მახასიათებელია. არ არის რუსეთში ჯალათი, რომელსაც არ ეშინოდეს, რომ ერთ მშვენიერ დღეს თავად გახდება მსხვერპლი და არ არსებობს მსხვერპლი, თუნდაც ყველაზე საცოდავი, რომელიც ერთხელ მაინც არ გამოსტეხია საკუთარ თავს, რომ მორალურად შესაძლებლად თვლის, იყოს ჯალათი. ჩვენმა უახლესმა ისტორიამ კარგად იზრუნა ერთზეც და მეორეზეც. ამაში არის რაღაც სიბრძნე. შესაძლებელია, სწორედ ეს ამბივალენტობაა სიბრძნე. რომ ცხოვრება თავისთავად არც კეთილია და არც ბოროტი, უბრალოდ, თავისთავადია. ალბათ, ჩვენი ლიტერატურაც ასე თავგამოდებით იმიტომ იცავს სიკეთეს, რომ წინააღმდეგობა ძალზე ძლიერია. ეს მიმართულება რომ მხოლოდ ორაზროვნება ყოფილიყო, მშვენიერი იქნებოდა; მაგრამ ის ინსტინქტებს ბეწვის საწინააღმდეგოდ ეფერება. ვგონებ, სწორედ ეს ამბივალენტობა არის ის „კეთილი ცნობა“, რომელსაც აღმოსავლეთი უკეთესის არქონის გამო დანარჩენ სამყაროს ახვევს თავს. და, როგორც ჩანს, სამყარო მომწიფდა ამისთვის. მაგრამ ქვეყნიერების ბედს რომ თავი დავანებოთ, პატარა ბიჭისთვის საკუთარი ხვედრის წინააღმდეგ ასამხედრებლად ერთადერთი საშუალება რელსიდან გადასვლაა. ამის გაკეთება რთული იყო, მშობლების გამო, და იმის გამოც, რომ თვითონაც გეშინია შეუცნობლის. და, რაც მთავარია, იმიტომ, რომ შენ აღარ ემგვანები უმრავლესობას, უმრავლესობა კი — შენ. ეს დედის რძესთან ერთად შეგითვისებია — მართალია. გარკვეული უდარდელობაა საჭირო. უდარდელობა კი ყოველთვის საკმარისად გამაჩნდა. მახსოვს, როცა თხუთმეტი წლისამ სკოლას თავი დავანებე, ეს უფრო ინსტინქტური რეაქცია იყო, ვიდრე გააზრებული გადაწყვეტილება. უბრალოდ, კლასში ზოგიერთი სიფათის ატანა არ შემეძლო. ეს რამდენიმე კლასელსაც ეხებოდა, თუმცა ძირითადად მასწავლებლებს. და ერთხელაც, ზამთრის სუსხიან დილას, თითქოსდა სრულიად უმიზეზოდ, შუა გაკვეთილზე ავდექი და საკლასო ოთახი მელოდრამატულად დავტოვე, იმის სრული შეგნებით, რომ იქ აღარასოდეს დავბრუნდებოდი. იმ უამრავი გრძნობიდან, რომლებიც სულს მირევდნენ, გარკვევით მახსოვს, თუ როგორ მძულდა საკუთარი თავი იმის გამო, რომ ასე ახალგაზრდა ვარ და ამდენ ადამიანს შეუძლია, დამამციროს. გარდა ამისა, იყო გაქცევის ბუნდოვანი მაგრამ სასიხარულო განცდა. განცდა უსასრულო, მზიანი ქუჩის.
მთავარი ალბათ გარემოს შეცვლა იყო. ცენტრალიზებულ სახელმწიფოში ყველა სადგომი ერთნაირია: სკოლის დირექტორის კაბინეტი ზუსტი ანალოგია იყო იმ საგამოძიებო ოთახებისა, რომლებში სიარულსაც ხუთიოდე წლის შემდეგ მოვუხშირე. ისეთივე ხის პანელები, საწერი მაგიდები, სკამები — სადურგლო სამოთხე. ფუძემდებლების პორტრეტები: ლენინის, სტალინის, პოლიტბიუროს წევრების და მაქსიმ გორკის (საბჭოთა ლიტერატურის ფუძემდებლის), თუ საქმე სკოლას ეხებოდა, და თუ გამომძიებლის კაბინეტს, მაშინ ფელიქს ძერჟინსკის (საბჭოთა საიდუმლო პოლიციის ფუძემდებლის). თუმცა რევოლუციის რაინდს, რკინის ფელიქსს, დირექტორის კაბინეტიც შეიძლებოდა დაემშვენებინა. ეს უკანასკნელი სუკ-ის სიმაღლეებიდან განათლების სისტემამდე რომ დაშვებულიყო და საკლასო ოთახების შელესილი კედლები, ლურჯი, ჰორიზონტალური ზოლით თვალის სიმაღლეზე, რომელიც ლურჯი წილადის ხაზივით კვეთდა მთელს ქვეყანას — დარბაზებს, საავადმყოფოებს, ქარხნებს, ციხეებსა და კომუნალური ბინების დერეფნებს. ერთადერთი ადგილი, სადაც ის არ შემხვედრია — გლეხური ქოხია. ეს ორნამენტი გხვდებოდათ ყველგან და ჭკუიდან გადაჰყავდით. რამდენჯერ დამიჭერია თავი იმაზე, რომ უაზროდ მივჩერებოდი ამ წვრილ ზოლს, რომელიც ხან ზღვის ჰორიზონტად მეჩვენებოდა და ხანაც — სრული არარსებობის განხორციელებად. ორნამენტი იმდენად აბსტრაქტული იყო, რომ არ შეიძლებოდა რაიმე დატვირთვა ჰქონოდა. იატაკიდან თვალის დონემდე კედელი თაგვისფრად ან მწვანედ იყო შეღებილი, რასაც ეს ლურჯი ზოლი აბოლოებდა; ზევით შეურყვნელი სითეთრე გადაჭიმულიყო. არავის არასდროს უკითხავს, რატომ იყო ასე. ვერც ვერავინ გასცემდა პასუხს. ის იყო და მორჩა, — სასაზღვრო ზოლი, ზღვარი ნაცრისფერსა და თეთრს, ქვემოსა და ზემოს შორის. საღებავებიც კი არ იყო, უბრალოდ მინიშნება მათზე, რომლებიც ფონს ყავისფერი საკერებლებით გადიოდნენ: ეს იყო კარები. დაკეტილი, გამოღებული. შეღებულ კარს მიღმა ვხედავდი სხვა ოთახს, ნაცრისფრისა და თეთრის ისეთივე განაწილებით, რომელთაც აუცილებელი ლურჯი ზოლი ყოფდა. ასევე, ლენინის პორტრეტს და მსოფლიოს რუკას.
კარგი იყო ამ კაფკასეული კოსმოსის მიტოვება, თუმცა მაშინ უკვე ვიცოდი (ყოველ შემთხვევაში, ასე მეჩვენება), რომ ვაის გავეყარე, მაგრამ ვუის შევეყრებოდი. ვიცოდი, რომ ნებისმიერი შენობა, სადაც კი შევიდოდი, ზუსტად ისეთივე იქნებოდა. ასეა თუ ისე, ცხოვრების გატარება შენობებში გვიხდება. მაგრამ ვგრძნობდი, რომ უნდა წავსულიყავი. ჩემი ოჯახის ფინანსური მდგომარეობა მძიმე იყო: ძირითადად დედის ჯამაგირით ვარსებობდით, იმიტომ, რომ მამას, გარკვეული იმქვეყნიური ბრძანებულების თანახმად, ფლოტიდან დემობილიზებულს (არსი მდგომარეობდა იმაში, რომ ებრაელებს არ ჰქონდათ დიდი სამხედრო თანამდებობების დაკავების უფლება), სამსახური ვერ ეშოვა. რასაკვირველია, ჩემი მშობლები ჩემი ჯამაგირის გარეშეც გაიტანდნენ თავს. მათ ერჩიათ, სკოლა დამემთავრებინა. მე ეს მესმოდა, მაგრამ საკუთარ თავს ვეუბნებოდი, ოჯახს უნდა დავეხმარო-მეთქი. ეს თითქმის სიცრუე იყო, მაგრამ — ლამაზი. იმ დროისათვის კი მე სიცრუის სწორედ ამ „თითქმის“ გამო დაფასება ვისწავლე. ეს „თითქმის“ სიმართლის კონტურებს ამახვილებს. მართლაც, სიმართლე იქ მთავრდება, სადაც ტყუილი იწყება. აი, რა ისწავლა ბიჭმა სკოლაში და ეს მეცნიერება უფრო სასარგებლო აღმოჩნდა, ვიდრე ალგებრა.
რასაც უნდა ებიძგა ჩემთვის ამ გადაწყვეტილების მიღებისკენ: ტყუილს თუ მართალს (ყველაზე სწორი იქნება, ორივეს ერთად), მე მათ უსაზღვროდ ვემადლიერები, როგორც ჩანს, პირველი თავისუფალი საქციელის გამო. ეს ინსტინქტური ქმედება იყო, სტიქიური. გონებას ამაში დიდი როლი არ მიუძღვის. ამას იმიტომ ვამბობ, რომ მას აქეთ მოყოლებული ჩემი წასვლები მზარდი სიხშირით მეორდებოდა. და ეს არ ხდებოდა მხოლოდ მოწყენილობის ან ხაფანგის შეგრძნების გამო. უმშვენიერესი სიტუაციებიდანაც ზუსტად ისე გავრბოდი, როგორც — უსაშინლესიდან. რაოდენ უმნიშვნელოც უნდა იყოს ადგილი, რომელიც გიჭირავს, თუკი მას რაიმე, თუნდაც უმცირესი ღირებულება გააჩნია, დარწმუნებული იყავი, რომ ერთ მშვენიერ დღეს მოვა ვიღაც, ვინც მასში შეგეცილება. ან კიდევ უარესი: შემოგთავაზებს განაწილებას. მაშინ ან უნდა იბრძოლო, ან დათმო. მე მეორეს ვარჩევდი. იმიტომ არა, რომ ბრძოლა არ შემეძლო. უფრო საკუთარი თავის მიმართ გაჩენილი ზიზღის გამო. თუ შენ ისეთი რამ აგირჩევია, რაც სხვასაც იზიდავს, ეს გემოვნების ერთგვარ ვულგარულობაზე მეტყველებს. ის, რომ შენ პირველმა მიაგენი ამ ადგილს, სულაც არ არის მნიშვნელოვანი. გარკვეულწილად, პირველობა უარესიც კია, რადგანაც მათ, ვინც შენს მერე მოვიდა, შენზე, ნაწილობრივ უკვე კმაყოფილზე, მეტი მადა აქვს.
შემდგომში ხშირად ვნანობდი ჩემს საქციელს. განსაკუთრებით მაშინ, როცა ვხედავდი, თუ რა წარმატებით მიიწევდნენ ჩემი თანაკლასელები წინ, სისტემაში. თუმცა მე ვიცოდი ისეთი რამ, რაც მათ არ იცოდნენ. კაცმა რომ თქვას, მეც მივიწევდი წინ, ოღონდ სხვა მიმართულებით, და ცოტა უფრო შორსაც კი წავედი. განსაკუთრებულ სიამოვნებას მანიჭებს ის გარემოება, რომ „მუშათა კლასს“ მის ჭეშმარიტად პროლეტარულ ფაზაში ყოფნისას მოვესწარი. მანამ, სანამ „გამეშჩანებას“ დაიწყებდა, ორმოცდაათიანი წლების ბოლოს. იქ, ქარხანაში, მე, 15 წლის მღარავი ბიჭი, ნამდვილ პროლეტარიატს შევხვდი. მარქსი, მათ უმალვე ამოიცნობდა. ისინი, უფრო სწორად, ჩვენ, კომუნალურ ბინებში ვცხოვრობდით, ოთხი-ხუთი სული ერთ ოთახში. ხშირად სამი თაობა ერთად. რიგრიგობით გვეძინა და უმოწყალოდ ვსვამდით. საერთო სამზარეულოში ან დილით, ტუალეტის რიგში, ერთმანეთს ვჭამდით. ვცემდით ჩვენს ქალებს, მოურიდებლად ვქვითინებდით, სტალინი რომ მოკვდა. კინოში ისეთი სიტყვებით ვიგინებოდით, რომ ჩვეულებრივი სიტყვა „აეროპლანი“ ისე ხვდებოდა ყურს, როგორც უკიდურესად დახვეწილი უწმაწურობა. თანდათან ნაცრისფერ, გულგრილ ოკეანედ და რომელიღაც ეგვიპტის მხარდამჭერ მიტინგზე ზეაწეული ხელების ტყედ გადავიქეცით.

ქარხანა აგურისა იყო. უზარმაზარი სამრეწველო რევოლუციის ასპროცენტიანი პროდუქტი. მე-19 საუკუნის მიწურულს იყო აშენებული. პიტერელები მას „არსენალს“ ეძახდნენ. ქარხანა ზარბაზნებს უშვებდა. მე რომ იქ მივედი, სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკასაც აწარმოებდნენ. გასაიდუმლოების ფარდის მიღმა, რომელიც რუსეთში ყველაფერს ბურავდა, რასაც კი ოდნავი კავშირი მაინც ჰქონდა მძიმე მრეწველობასთან, ქარხანას კოდური აღნიშვნა „საფოსტო ყუთი 671“ ჰქონდა. ვფიქრობ, საიდუმლოობანას იმდენად იმის გამო კი არ თამაშობდნენ, რომ უცხოური დაზვერვა შეეყვანათ შეცდომაში, არამედ იმიტომ, რომ რამენაირად შეენარჩუნებინათ ნახევრად სამხედრო დისციპლინა, ერთადერთი, რასაც წარმოების სტაბილურობის შენარჩუნება შეეძლო. წარუმატებლობა, ორივე შემთხვევაში, აშკარა იყო.
მოწყობილობა ძველისძველი იყო. მისი ცხრა მეათედი ომის შემდეგ გერმანიიდან გახლდათ გამოზიდული. მახსოვს, ეგზოტიკური ეგზემპლარებით ავსებული თუჯის ეს სამხეცე. წარწერები: „ცინცინატი“, „ფრიც ვერნერი“, „სიმენსი და შუკერტი“. დაგეგმარება საშინელი იყო; რაღაც დეტალის სასწრაფო შეკვეთა წამდაუწუმ გიშლიდა ეფემერულ გეგმებს, სამუშაო რიტმს. კვარტალის ბოლოს, როცა გეგმა ჩაფუშვის პირას იყო, ადმინისტრაცია ყიჟინას დასცემდა, ქუდზე კაცს გამოიძახებდა და გეგმასაც შტურმით ვიღებდით. თუ რამე გაფუჭდებოდა, სათადარიგო ნაწილების უქონლობის გამო, მერემონტეების ხროვას იძახებდნენ შესალოცად. მერემონტეები, ძირითადად, მთვრალები იყვნენ. ორშაბათობით, ჯამაგირის გაცემის მეორე დღეზე რომ აღარაფერი ვთქვათ, ყველანი ნაბახუსევით იტანჯებოდნენ.
ქალაქის ან ნაკრების საფეხბურთო გუნდის დამარცხების მეორე დღეს საგრძნობლად ეცემოდა შრომის ნაყოფიერების დონე. არავინ არ მუშაობდა. ყველანი ფეხბურთელებსა და მატჩის ეპიზოდებზე მსჯელობდნენ, რადგანაც დიადი ქვეყნის ყველა კომპლექსთან ერთად, რუსეთს მცირე ქვეყნებისათვის დამახასიათებელი არასრულფასოვნების კომპლექსიც ტანჯავდა. ამის მთავარი მიზეზი ქვეყნის ცხოვრების ცენტრალიზაციაა. აქედან გამომდინარე — ოფიციალური გაზეთების „პოზიტივისტური“ ბოდვა. მომხდარი მიწისძვრის შესახებ საუბრისას ისინი არასოდეს ასახელებდნენ მონაცემებს მსხვერპლის შესახებ და მხოლოდ იმ ქალაქებისა და რესპუბლიკების ძმურ დახმარებას უმღეროდნენ, უბედურების ზონაში კარვებსა და საძილე ტომრებს რომ აგზავნიდნენ.
ყველაფერი ეს სრულ აბსურდად დარჩებოდა, ის ადრიანი დილები რომ არა, როდესაც წყალწყალა ჩაით გაბერილი ტრამვაის მივდევდი. მივდევდი, რომ საფეხურიდან გადმოკიდებული ადამიანების მტევნისათვის ერთი მარცვალიც მიმემატებინა, მოცისფრო-მოვარდისფროდ შეფერილი ქალაქი გადამეცურა და გამშვებ ჯიხურს მივდგომოდი. ორი ვახტიორი საშვებს გვიმოწმებდა. ფასადი კი კლასიკური ფანერის პილასტრებით იყო დამშვენებული. დაკვირვებული ვარ, რომ ციხეების, ფსიქიატრიული საავადმყოფოებისა და საკონცენტრაციო ბანაკების შესასვლელები ერთ სტილშია შესრულებული: ყველა კლასიკურ ან ბაროკოსეულ ტალანებსაა მიმსგავსებული. შესანიშნავი მემკვიდრეობითობაა.
ყოველთვის მშურდა მეცხრამეტე საუკუნის ადამიანებისა, რომლებსაც შეეძლოთ უკან მოეხედათ, და თავიანთი ცხოვრების უმნიშვნელოვანესი ეტაპები დაენახათ. რომელი¬ღაც მოვლენა შემობრუნების წერტილად ქცეულიყო, ახალი ეტაპის დაწყებას აღნიშნავდა. მე მწერლებზე ვლაპარაკობ, მაგრამ მაინტერესებს, აგრეთვე, ზოგადად, გარკვეული ტიპის ადამიანების მიერ საკუთარი ცხოვრების გონივრული განსჯის, საგნების ცალ-ცალკე, თუნდაც ბუნდოვნად დანახვ¬ის უნარი. მესმის, რომ ეს მეცხრამეტე საუკუნით არ შემოიფარგლება. თუმცა, ჩემს ცხოვრებაში ის, ძირითადად, ლიტერატურის სახითაა წარმოდგენილი. არ ვიცი, რაიმე მნიშვნელოვანი გონებრივი ხარვეზის გამო ხდება ეს თუ თავად ცხოვრების ამორფული, მდორე ბუნებიდან გამომდინარეობს, მაგრამ ვერანაირი მნიშვნელოვანი ეტაპის დანახვა ვერასოდეს ვერ მოვახერხე, რომ აღარაფერი ვთქვათ ნაკლებად მნიშვნელოვან თარიღებზე. თუკი რაიმე ამის მსგავსი არის კიდეც ჩემს ცხოვრებაში, მის საცნაურ უტყუარობას მაინც ვერ დავადასტურებ, რადგან ეს ეტაპი — სიკვდილია. გარკვეულწილად ისეთი ეტაპი, როგორიცაა ბავშვობა, არ ყოფილა. კატეგორიები: ბავშვობა, ზრდასრულობა, მოწიფუ¬ლობა — საკმაოდ უცნაურად მეჩვენება და თუ მათ საუბარში ვიყენებ ხოლმე, ჩემთვის მაინც ნასესხებად რჩებიან.
როგორც ჩანს, იმ პატარა და მერე ოდნავ დიდ ნიჟარაში, რომლის გარშემოც ხდებოდა „ყველაფერი“, ყოველთვის იყო ერთგვარი „მე“. ამ ნიჟარაში მოთავსებული არსი, რომელსაც „მე“ ეწოდებოდა, არ შეცვლილა და არასოდეს შეუწყვეტია თვალყურის დევნება გარე მოვლენებისათვის. იმას სულაც არ ვგულისხმობ, რომ შიგნით მარგალიტი იყო. უბრალოდ იმის თქმა მინდა, რომ არსს ჟამთასვლა ნაკლებად ეხება. ცუდი ნიშნების მიღება, სამღარველო დაზგასთან დგომა, დაკითხვაზე ცემა, კალიმაქზე ლექციის წაკითხვა, არსებითად, ერთი და იგივეა. აი, რატომ გეუფლება გაოცება, როცა იზრდები და შენ წინაშე ჩნდება ამოცანები, რომლებიც წესით დიდებმა უნდა ამოხსნან. ბავშვის უკმაყოფილება მშობლის ძალაუფლებით და ზრდასრული ადამიანის პანიკა პასუხისმგებლობის წინაშე ერთი კატეგორიის მოვლენებია. შენ არც ერთი ამ პერსონაჟის, არც ერთი ამ სოციალური ერთეულის იდენტური არ ხარ. შესაძლოა, ერთეულზე უფრო მცირეც კი იყო. რა თქმა უნდა, ნაწილობრივ ეს შენი პროფესიიდანაც გამომდინარეობს. თუ ბანკირი ხარ ან პილოტი, იცი, რომ გამოცდილების დაგროვება მოგების ნახვაში ან რბილად დაშვებაში შეგიწყობს ხელს. სამწერლო საქმიანობაში კი გამოცდილების ნაცვლად მხოლოდ გაუბედაობას იძენ, რაც მხოლოდ და მხოლოდ სხვა სახელწოდებაა ხელობისათვის. იმ სფეროში, სადაც გაწაფულობა საქმეს აფუჭებს, სიყრმისა და მოწიფულობის ცნებები არეულია, და მაშასადამე სულის ყველაზე ხშირი მდგომარეობაც პანიკაა. ასე რომ, მატყუარა ვიქნებოდი, რაიმე ქრონოლოგიას რომ მოვყოლოდი. სკოლა არის ქარხანა. ქარხანა — ლექსი. ლექსი — ციხე. ციხე არის აკადემია. აკადემია — მოწყენილობა პანიკის შეტევების თანხლებით.
განსხვავება მხოლოდ იმაშია, რომ ქარხანა საავადმყოფოს გვერდით იყო, საავადმყოფო კი რუსეთის ყველაზე ცნობილი ციხის, „კრესტის“ გვერდით. ამ საავადმყოფოს მორგში მას შემდეგ დავიწყე მუშაობა, რაც „არსენალიდან“ წამოვედი, რადგანაც ექიმობა გადამეწყვიტა. „კრესტის“ კარი კი ჩემთვის მაშინ გაიღო, როცა გადავიფიქრე და ლექსების წერა დავიწყე.
ამიტომაც თანმიმდევრობის დაცვას ჩემს მონათხრობში აზრი ეკარგება. ცხოვრება მკაფიოდ გამოკვეთილ ნიშნულთა ჯაჭვად არასოდეს მესახებოდა. ის თოვლის გუნდასავით იზრდება და თანდათან ის ადგილი (თუ დროის მონაკვეთი) სულ უფრო მეტად ემსგავსება სხვას.
მახსოვს, ერთხელ, 1945-ში, რომელიღაც სადგურში, ლენინგრადის მახლობლად, მე და დედა მატარებელს ველოდებოდით. ომი ახალი დამთავრებული იყო. ოცი მილიონი რუსი ნაჩქარევად ამოთხრილ საფლავებში ლპებოდა. სხვები კი, ომისგან მიმოფანტულნი, საკუთარ კერებს უბრუნდებოდნენ. ან იმას, რაც ამ კერებისგან დარჩენილიყო. სადგური პირველქმნილი ქაოსის სურათს წარმოადგენდა. ხალხი გადარეული მწერებივით შესეოდა ვაგონებს. სახურავებზე მიძვრებოდნენ. ვაგონებს შორის ეკვეხებოდნენ… ჩემი ყურადღება ერთმა მელოტმა, ხეიბარმა მოხუცმა მიიპყრო. ხისფეხიანი მოხუცი ხან ერთ ვაგონში ცდილობდა ასვლას, ხან — მეორეში, მაგრამ საფეხურზე დაკიდებული ხალხი აგდებდა. მატარებელი დაიძრა. სახიჩარი კოჭლობით აედევნა. როგორც იქნა, მოახერხა და სახელურს ჩააფრინდა. მაშინ დავინახე, როგორ ასწია კარში მდგომმა ქალმა ჩაიდანი და მოხუცს მელოტზე მდუღარე გადაასხა. მოხუცი ჩამოვარდა. ათასობით ფეხის მოძრაობაში ჩაინთქა. მეტად მე ის აღარ დამინახავს.
სასტიკი სცენა იყო. მაგრამ ეს სასტიკი წამი ჩემს გონებაში ოცი წლით გვიან მომხდარ ამბავთან ერთიანდება. ყოფილი პოლიცაების ჯგუფი აეყვანათ. ამის შესახებ გაზეთებშიც წერდნენ. ექვსი ან შვიდი მოხუცი იქნებოდა. მეთაურის გვარი, რაღა თქმა უნდა, გურევიჩი ან გინზბურგი იყო. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ — ებრაელი. თუმცა ებრაელი — პოლიცაი ძნელად წარმოსადგენი არსებაა. განაჩენები განსხვავებული გამოუტანეს. ებრაელს, რასაკვირველია, სასჯელის უმაღლესი ზომა. მერე ჰყვებოდნენ, დასახვრეტად რომ მიჰყავდათ, ოფიცერს უკითხავს: „ჰო, მართლა, გურევიჩ (ან გინზბურგ), შენი უკანასკნელი სურვილი?“ — „უკანასკნელი სურვილი?“ — კითხვას კითხვით უპასუხა ამ უკანასკნელმა, — „რა ვიცი, მეფსია“, რაზეც ოფიცერმა მიუგო: „არა უშავს. მერე მოფსამ“. ასე რომ, ეს ორი ისტორია ერთნაირი მგონია; და მით უარესი, თუ მეორე წმინდა ფოლკლორია. თუმცა ეჭვი მეპარება. უამრავი ასეთი ისტორია გამიგონია. და მაინც, ისინი ერწყმიან ერთმანეთს.
ბიძა მყავდა. პარტიის წევრი და, როგორც ახლა ვხვდები, შესანიშნავი ინჟინერიც. ომის დროს დაბომბვის საწინააღმდეგო თავშესაფრებს აშენებდა პარტიული ამხანაგებისათვის. ომამდე და მის შემდეგ — ხიდებს. ყველაფერმა ამან დღემდე მოაღწია. დედასთან ფულის გამო კამათი რომ მოუვიდოდა, მამა ბიძაჩემს სულ მასხრად იგდებდა. დედას კი საკუთარი ძმა მაგალითად მოჰყავდა, როგორც გაწონასწორებული და საფუძვლიანი კაცი. ამიტომ მე, მეტ-ნაკლებად მექანიკურად, მას ზემოდან დავუწყე ყურება. სამაგიეროდ, ჩინებული ბიბლიოთეკა ჰქონდა. ჩემი აზრით, ბევრს არ კითხულობდა, მაგრამ მაშინ საბჭოთა საზოგადოების საშუალო ფენებში კარგ ტონად ითვლებოდა (და დღემდე ითვლება) კლასიკისა და ენციკლოპედიების ახალი გამოცემების გამოწერა. მისი ძალიან მშურდა. მახსოვს, ერთხელ მისი სავარძლის უკან ვიდექი და ვფიქრობდი: რომ მოვკლა, ყველა წიგნი მე დამრჩება-მეთქი. თაროებიდან წიგნებს ვპარავდი. მაღალი კარადის გასაღებიც კი დავითრიე. იქ რევოლუციამდელი გამოცემის, „მამაკაცები და ქალების“ უზარმაზარი ოთხტომეული ინახებოდა.
ეს იყო მდიდრულად ილუსტრირებული ენციკლოპედია, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა ჩემს წარმოდგენებს აკრძალული ხილის შესახებ. თუ ზოგადად პორნოგრაფია უსულო საგანია, რომელსაც შეუძლია ერექცია გამოიწვიოს, ღირს აღინიშნოს, რომ სტალინის რუსეთის პურიტანულ სინამდვილეში სავსებით შესაძლებელი იყო ისეთი უმანკო, სოცრეალისტური ტილოთი აღგზნება, როგორიც იყო „კომკავშირში მიღება“.
ეს ტილო ფართოდ იყო რეპროდუცირებული და ლამის ყველა საკლასო ოთახს ამშვენებდა. მასზე, მრავალ პერსონაჟთან ერთად, ქერა გოგოც იყო გამოსახული, რომელსაც ფეხი ფეხზე გადაედო და მუხლს ზემოთ ხუთი-ექვსი სანტიმეტრით მოეშიშვლებინა. თვითონ ბარძაყი იმდენად არ მაგიჟებდა, რამდენადაც მისი კონტრასტი მუქ ყავისფერ კაბასთან. ეს სურათი ძილშიაც არ მაძლევდა მოსვენებას.
მაშინ დავრწმუნდი ქვეცნობიერის შესახებ ლაყბობის სისულელეში. რამდენადაც მახსოვს, სიმბოლოები არასოდეს დამსიზმრებია. სიზმარში მხოლოდ რეალურ საგნებს: მკერდს, თეძოებს, ქალის თეთრეულს ვხედავდი. რაც შეეხება ამ უკანასკნელს, ჩვენთვის, ბიჭებისთვის, ის უცნაური მნიშვნელობით იყო დატვირთული. Mმახსოვს, გაკვეთილზე ვინმე აუცილებლად გაძვრებოდა ხოლმე მერხებს ქვეშ, ერთადერთი მიზნით: გაეგო, რა ფერის ტრიკო ეცვა მასწავლებელს. ექსპედიციის დასრულების შემდეგ კი დრამატული ჩურჩულით გვამცნობდა: „იისფერი“.
ვშიშობ, რომ ცხოვრების ვიზუალური მხარე ყოველთვის უფრო მნიშვნელოვანი იყო ჩემთვის, ვიდრე მისი შინაარსი. მაგალითად, სამუელ ბეკეტის სურათი მანამ შემიყვარდა, ვიდრე მის რომელიმე სტრიქონს წავიკითხავდი. რაც შეეხება ჯარს, ჩემი რომანი მუნდირთან პლატონურ სტადიაზე დარჩა, რადგან ციხეებმა გაწვევა თავიდან ამაცილეს. ჩემი აზრით, ციხე გაცილებით უკეთესია ჯარზე. ჯერ ერთი, ციხეში შორეული, „პოტენციური“ მტრის სიძულვილს არავინ გასწავლის. ციხეში მტერი აბსტრაქცია არ არის. ის კონკრეტულია, ხელშესახები. შესაძლოა, „მტერი“ ზედმეტად მკაცრი სიტყვაა. ციხეში საქმე გაქვს „მტრის“ უკიდურესად გაშინაურებულ ცნებასთან, რაც სიტუაციას დამიწებულ, ყოფით იერს აძლევს. არსებითად, ჩემი ზედამხედველები თუ მეზობლები დიდად არ განსხვავდებოდნენ იმ მასწავლებლებისგან და მუშებისაგან, რომლებიც ჩემი შეგირდობისას მამცირებდნენ.
სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ჩემი სიძულვილი არ ყოფილა რომელიღაც უცნობი კაპიტალისტებისკენ მიმართული. კაცმა რომ თქვას, ეს სიძულვილი არც კი იყო. ყველაფრის გაგების და, შესაბამისად, მიტევების წყეული ნიჭი, რომელიც ჯერ კიდევ სკოლაში აღმომაჩნდა, ციხეში სრულად გაიფურჩქნა. ასე მგონია, სუკ-ის გამომძიებლებიც კი არ მძულდა. შეძლებისდაგვარად ვამართლებდი კიდეც (სხვა არაფერი შეუძლია, ოჯახი ჰყავს სარჩენი და ა.შ). ერთი, ვისი პატიებაც არ შემეძლო, ქვეყნის მმართველები იყვნენ. შესაძლოა იმიტომ, რომ მათთან შეხება არასოდეს მქონია. რაც შეეხება მტრებს, ყოველთვის გყავს ერთი: სივრცის ნაკლებობა. ციხის ფორმულა სივრცის ნაკლებობაა, დროის სიჭარბით კომპენსირებული. აი, სინამდვილეში რა გაწუხებს. აი, რისი დაძლევაც არ შეგიძლია არაფრით. ციხე ალტერნატივების არარსებობაა, სადაც ჭკუიდან გადაჰყავხარ მომავლის ტელესკოპურ პროგნოზირებადობას. და მაინც, ყველაფერი ეს ჯობს იმ დამღუპველ სერიოზულობას, რომლითაც ჯარი მოგიწოდებს, მსოფლიოს მეორე ნახევარსფეროს ან უფრო ახლო ადგილებს მიესიო.
საბჭოთა არმიაში სამსახურის ვადა სამი-ოთხი წელი იყო. არ შემხვედრია ადამიანი, ვისი ფსიქიკაც უსიტყვო მორჩილების ხალათს არ დაემახინჯებინოს. გამონაკლისები სამხედრო ორკესტრების მუსიკოსები იყვნენ და კიდევ ორი ჩემი შორეული ნაცნობი, რომლებმაც უნგრეთში, 1956 წელს, თავი მოიკლეს. ორივე ტანკის მეთაური იყო. საბოლოოდ მოქალაქედ სწორედ ჯარი გაქცევს. უმისოდ კიდევ რჩება პატარა შანსი ადამიანობის შენარჩუნებისა. თუკი ჩემს წარსულში რაიმე საამაყო მაქვს, ის, რომ პატიმარი ვიყავი და არა — ჯარისკაცი. ჯარისკაცული ჟარგონის დანაკლისი კი უხვად ავინაზღაურე ციხის ტერმინოლოგიით.
ქარხანაში მუშაობის პერიოდში, შესვენებისას, ქარხნისავე ეზოში გამოვდიოდით. ზოგი ბუტერბროდს მიირთმევდა, ზოგი ეწეოდა, ზოგიც ფრენბურთს თამაშობდა. იქ პატარა ყვავილნარი იყო, ნახევარმეტრიანი ფიცრული ღობით გარშემორტყმული. ღობეც და უსიცოცხლო, მიმჭკნარი ყვავილებიც ერთიანად მტვრითა და ჭვარტლით იყო დაფარული. სადაც უნდა მოხვდე, ჩვენს იმპერიაში ყველგან წააწყდები ასეთ ღობეს. ერთხელ, სამარყანდში გავემგზავრე, შუა აზიაში. ერთი სული მქონდა, მედრესეებისა და მინარეთების გასაოცარი ორნამენტებითა და ფირუზის გუმბათებით დავმტკბარიყავი. ვნახე. შემდეგ კი ეს ღობე დავინახე, მისი იდიოტური რიტმით და გული ჩამწყდა. აღმოსავლეთი გამქრალიყო. ღობის უსულო ერთფეროვნებამ ერთი ხელის მოსმით წაშალა სივრცე (ისევე როგორც დრო) ჩვენს ქარხანასა და ხუბილაის უძველეს ქალაქს შორის.
ამ ფიცრული ღობეებისათვის არაფერია ისე უცხო, როგორც ბუნება, რომლის სიმწვანის იდიოტურ პაროდირებასაც ცდილობს. ფიცრული ღობე, თუჯის სამთავრობო მესერი, გამვლელთა მასიდან ამოუძირკვავი სამხედრო ხაკი, ყველა დილის გაზეთისათვის აუცილებელი ბრძმედის ფოტო, რადიოთი — დაუსრულებელი ჩაიკოვსკი: ყველაფერი ეს უეჭველად შეგშლის, თუ სიტუაციიდან გათიშვის უნარი არ გაგაჩნია. საბჭოთა ტელევიზიაში არ არსებობდა სარეკლამო გადაცემები. პაუზებისას ლენინის პორტრეტებსა და ე. წ. ფოტოეტიუდებს: „გაზაფხული“, „შემოდგომა“ და ა.შ. აჩვენებდნენ. და იყო მსუბუქი მუსიკა, რომელსაც არასოდეს გააჩნდა ავტორი და შესაძლოა თავად გამაძლიერებლის მიერ იყო შექმნილი.
ქვეყანა, რომელსაც საოცარი მოქნილობის ენა აქვს, ადამიანის სულის უნატიფეს მოძრაობებს წარმოუდგენელი ეთიკური სინატიფით რომ გადმოსცემს; ქვეყანა, რომელსაც ყველა მონაცემი ჰქონდა იმისთვის, რომ სულიერების სამოთხედ, ცივილიზაციის ჭეშმარიტ სამყოფელად ქცეულიყო, ერთფეროვნების ჯოჯოხეთად იქცა, უბადრუკი მატერიალისტური დოგმითა და უსუსური სამომხმარებლო წადილით.
გარკვეულწილად, ჩვენი თაობა ამას გადაურჩა. ჩვენ ომისშემდგომი პერიოდის ღორღზე აღმოვცენდით. სახელმწიფო ჭრილობებს იშუშებდა და ნაკლებად ეცალა ჩვენთვის. ჩვენ სკოლებში წავედით. მიუხედავად იმისა, რომ ყურებს ათასნაირი ამაღლებული სისულელით გვიჭედავდნენ, არ შეიძლებოდა, არ შეგვემჩნია ირგვლივ გამეფებული ტანჯვა და სიღარიბე. „პრავდას“ ფურცლით ნანგრევებს ვერ დამალავ. Gგამოშიგნული ფანჯრები ჩონჩხის ქალაზე ამოღამებულ თვალის ბუდეებს დამსგავსებოდა. თუმცა პატარები ვიყავით, ტრაგედიის შეგრძნება ჩვენც თან გვდევდა. რა თქმა უნდა, ნანგრევებს საკუთარ თავს ვერ ვუკავშირებდით, მაგრამ ეს საჭირო არ იყო: მათი ემანაცია სიცილს გაწყვეტინებდა. სიცილი მალევე გაგრძელდებოდა ხოლმე, მაგრამ ეს უკვე შეწყვეტილის განახლება იყო. ჩვენ გარშემო სიღატაკე სუფევდა, მაგრამ, რადგანაც უკეთესი არ ვიცოდით, ამითი არ ვიტანჯებოდით. ძველი, ომამდელი ველოსიპედები გვქონდა. ფეხბურთის ბურთის მფლობელი კი ლამის ბურჟუად აღიქმებოდა. ჩვენი ტანსაცმელი მამების მუნდირებისა და ნიფხვებისგან შეეკერათ: ადიეუ, ზიგმუნდ ფრეუდ. ასე რომ, ქონებისკენ ლტოლვა ჩვენ არ გაგვივითარდა. ყველაფერი, რაც ჩვენ გვერგო შემდგომში, ცუდად გაკეთებული და ულამაზო იყო. თავად საგნებს საგნების იდეა ვარჩიეთ, თუმცა სარკეში ჩახედვისას დიდ სიხარულს ვერ განვიცდიდით.
ჩვენ არ გვქონია ჩვენი ოთახები, გოგო რომ შეგვეტყუებინა. არც გოგოებს ჰქონდათ. ჩვენი რომანები, ძირითადად, საუბრისა და სეირნობის რომანები იყო. ძველი საწყობები, მდინარის სანაპიროები, უხეში სკამები სველ სკვერებში და საზოგადოებრივი შენობების ცივი სადარბაზოები — აი, ჩვენი პნევმატური ნეტარების ჩვეული დეკორაცია. არასოდეს გაგვაჩნდა ე.წ. მატერიალური სტიმული. იდეოლოგიური კი საბავშვო ბაღის კონტინგენტისთვისაც სასაცილო იყო. თუ ვინმე იყიდებოდა, ამას ქონებისა და კომფორტისთვის როდი აკეთებდა. ასეთი რამ საერთოდ არ არსებობდა. იყიდებოდა სულიერი მიდრეკილების გამო და ეს იცოდა კიდეც.
ეთიკურ არჩევანს მხატვრული ლიტერატურიდან ნასესხები მორალური კრიტერიუმებიდან გამომდინარე ვაკეთებდით და არა გარემომცველი რეალობიდან. გაუმაძღარი მკითხველები ვიყავით და წაკითხულის გავლენის ქვეშაც ვექცეოდით. წიგნმა, შესაძლოა, მისი ფორმალური დასრულებულობის გამო, ჩვენზე აბსოლუტური ძალაუფლება მოიპოვა. დიკენსი სტალინსა და ბერიაზე რეალური იყო. რომანებმა ყველაზე მეტად ჩვენს ქცევასა და საუბარზე იქონიეს გავლენა. ჩვენი საუბრების ცხრა მეათედი რომანების ირგვლივ ტრიალებდა. ყველაფერი ეს მოჯადოებულ წრეს ემსგავსებოდა, მაგრამ მისგან თავის დაღწევას სულაც არ ვცდილობდით.
თავისი ეთიკით ეს თაობა ყველაზე წიგნიერი აღმოჩნდა რუსეთის ისტორიაში — და მადლობა ღმერთს! ურთიერთობა შეიძლებოდა იმის გამო გაფუჭებულიყო, რომ ვიღაცამ ფოლკნერს ჰემინგუეი ამჯობინა. ჩვენთვის ცენტრალური კომიტეტი ლიტერატურული პანთეონის იერარქია იყო. თავიდან ეს მხოლოდ ცოდნის დაგროვებას ჰგავდა, მაგრამ მალე ყველაზე მნიშვნელოვან საქმიანობად იქცა. საქმიანობად, რომელსაც შეიძლება თავიც კი შესწირო. წიგნი უპირველეს და ერთადერთ რეალობად ქცეულიყო. თავად რეალობა კი სრულ გაუგებრობად გვეჩვენებოდა. უცხო თვალისთვის საკმაოდ უცნაურ გამოგონილ ცხოვრებას ვეწეოდით. შეიძლება, ვახურებდით კიდეც. მაგრამ, კაცმა რომ თქვას, არსებობა, რომელიც ლიტერატურაში გაცხადებულ ნორმებს ეწინააღმდეგება, მეორეხარისხოვანია და არავითარ ძალისხმევად არ ღირს. ასე ვფიქრობდით და ვგონებ, მართლებიც ვიყავით.
ინსტინქტები კითხვისკენ გვიბიძგებდა და არა ქმედებისაკენ. არცაა გასაკვირი, ამის გამო ცხოვრებაში უამრავი ბარიერი რომ შეგვხვდა. იმათაც კი, ვინც სინდისთან კომპრომისზე წავიდა, სისტემას დითირამბები უმღერა (რაც გარდაუვალი იყო) და ასე მოახერხა „უმაღლესი განათლების“ მწვერვალების დაპყრობა, ბოლოს ვერ გაუძლეს ლიტერატურის მიერ გამოწვეულ ქენჯნას და თამაშიდან გამოვიდნენ. ასე ვიქეცით შავ მუშებად, ფიზიკურ ან საგამომცემლო შრომაში, ვაკეთებდით იმას, რაც გონებრივ ძალისხმევას არ საჭიროებდა. ვთარგმნიდით ტექნიკურ ტექსტებს, ვამჟღავნებდით რენტგენის სურათებს, ვმუშაობდით მკინძავებად და მოანგარიშეებად. დროდადრო მეგობართან გამოვჩნდებოდით ხოლმე. ცალ ხელში — ბოთლით, მეორეში — მისაყოლებელით, კანფეტით ან ყვავილებით. მთელი საღამო ვისხედით. ვსაუბრობდით, ვჭორაობდით, ვჩიოდით მთავრობის იდიოტიზმს და ვმკითხაობდით: რომელი ჩვენგანი მოკვდებოდა პირველი. ახლა კი უნდა მოვეშვა ნაცვალსახელ „მეს“. ამ ხალხზე უკეთ არავინ იცნობდა ლიტერატურასა და ისტორიას. ვერავინ წერდა რუსულად მათზე უკეთესად. არავის სძულდა ჩვენი დრო მათზე მეტად. ამ ხალხისთვის ცივილიზაცია უფრო მეტი იყო, ვიდრე საარსებო პური და ღამისეული ალერსი. და მიუხედავად იმისა, რომ ერთი შეხედვით შეიძლება ასეც მოგეჩვენოთ, ისინი კიდევ ერთი დაკარგული თაობა არ ყოფილან. ეს იყო რუსების ერთადერთი თაობა, რომელმაც იპოვა საკუთარი თავი, რომლისთვისაც ჯოტო და მანდელშტამი უფრო არსებითი იყო, ვიდრე საკუთარი ბედი. ღარიბულად ჩაცმულები მაინც ახერხებდნენ ელეგანტურობა შეენარჩუნებინათ. თავიანთი უფროსების ხელში კარტივით ირეოდნენ. კურდღლებივით გაურბოდნენ სახელმწიფოს მეძებრებს. უკვე ასაკში შესულები ისეთივე უქონელები იყვნენ, მაგრამ მაინც ისეთივე ძალით უყვარდათ არარსებული (ან მხოლოდ მათ შემელოტებულ თავებში არსებული) საგანი, რომელსაც ცივილიზაცია ეწოდება. დიდ სამყაროს მოწყვეტილნი ფიქრობდნენ, რომ ის სამყარო მაინც უნდა ჰგავდეს მათ წარმოდგენაში არსებულ სამყაროს. ახლა კი იციან, რომ ისიც ზუსტად ისეთია, როგორიც სხვები, ოღონდ უფრო ლამაზად მორთული. ვწერ ამას, თვალს ვხუჭავ და თითქოს ვხედავ, როგორ დგანან ისინი ჩამოფხავებულ სამზარეულოში. ხელში ჭიქები უჭირავთ და პირზე ირონიული ღიმილი დასთამაშებთ. „მიდი, მიდი, — იცინიან ისინი, — Lიბერტй, Eგალიტй, Fრატერნიტй… (თავისუფლება, თანასწორობა, ძმობა — ფრ.) რატომ არავინ დაამატებს კულტურას?“ ჩემი აზრით, მეხსიერება კუდის მაგიერია, რომელიც ევოლუციის ბედნიერ პროცესში სამუდამოდ დაგვიკარგავს. ის წარმართავს ჩვენს მოძრაობებს, მიგრაციის ჩათვლით. გარდა ამისა, თავად გახსენების პროცესშია რაღაც ატავისტური. თუნდაც იმიტომ, რომ ეს პროცესი არასოდეს არ არის სწორხაზოვანი. თანაც, რაც უფრო მეტი გახსოვს, მით უფრო ახლოს ხარ სიკვდილთან.
თუ ეს ასეა, კარგია, როცა შენი მეხსიერება მოიკოჭლებს. ეგ კია, რომ ის უფრო ხშირად იგრიხება, იშლება, სხლტება, ზუსტად ისე, როგორც კუდმა იცის. ასევე უნდა წარმართო შენი მონათხრობიც, მიუხედავად იმისა, რომ რისკავ, ვიღაცას უშინაარსოდ და მოსაწყენად ეჩვენოს. ბოლოს და ბოლოს, მოწყენილობა — არსებობის ყველაზე გავრცელებული მახასიათებელია. გასაოცარია, რომ რეალიზმისაკენ ასე მიდრეკილი, მეცხრამეტე საუკუნის პროზაში ის ასე იშვიათად გვხვდება. მიუხედავად იმისა, რომ ნიჭიერ მწერალს ძალუძს ქაღალდზე ცნობიერების უმცირესი ფლუქტუაციების გადმოტანა, სულერთია, ზემოაღნიშნული კუდის და მთელი მისი სპირალური დიდებულების აღწერის ყოველი ცდა ამაოა, რადგანაც ევოლუციას უკვალოდ არ ჩაუვლია. წლების პერსპექტივამ საგნები სრული გაქრობის პირას მიიყვანა. მათ ვეღარაფერი დააბრუნებს. ვერც გამოყვანილი ასოებით დახუნძლული ხელნაწერი სიტყვები. და მით უფრო განწირულია ასეთი მცდელობა, თუ შენი კუდი სადღაც რუსეთში თავდება.
მაგრამ ბეჭდური სიტყვა მხოლოდ გულმავიწყობის ნიშანი რომ იყოს, ეს ჯერ კიდევ არ არის უბედურება. სამწუხარო ჭეშმარიტება იმაში მდგომარეობს, რომ სიტყვები უკან იხევს სინამდვილის წინაშე. ყოველ შემთხვევაში, მე ისეთი შეგრძნება მაქვს, რომ ყველაფერს, რაც რუსულ სივრცეში განმიცდია, თუნდაც ფოტოგრაფიული სიზუსტით გადმოცემულს, ინგლისური ენა ისე ისხლეტს, რომ მის ზედაპირზე კვალიც არ რჩება. რა თქმა უნდა, ერთი ცივილიზაციის მეხსიერება არ შეიძლება და, ალბათ, არც უნდა იქცეს მეორის მეხსიერებად, მაგრამ როცა ენა სხვა კულტურის ნეგატიური რეალიების ასახვას უარყოფს, მაშინ ყველაზე ცუდი ტავტოლოგიები წარმოიქმნება.
უდავოა, რომ ისტორია მეორდება. პრინციპში, ადამიანისა არ იყოს, მას არც აქვს დიდი არჩევანი. ამიტომ თავი იმით დაიმშვიდე, რომ ის მაინც იცი, რას ემსხვერპლე, როდესაც ისეთ სპეციფიკურ სემანტიკას შეეხე, როგორიც შორეული რუსეთისთვის იყო დამახასიათებელი. შენ შენივე კონცეპტუალური და ანალიტიკური ჩვევები გღუპავს, მაგალითად, როცა ენის საშუალებით საკუთარი გამოცდილების ანატომირებას ახდენ და ამით ცნობიერებას ინტუიციის ყველა სიკეთის გარეშე ტოვებ. რადგან, რაც უნდა ლამაზი იყოს გამოკვეთილი კონცეფცია, ყოველთვის აზრის შევიწროებას ემსახურება, ყოველგვარი ფოჩების მოკვეცას. არადა, ფოჩი სწორედ რომ ყველაზე მნიშვნელოვანია ფენომენთა სამყაროში, რადგანაც მას ჩახლართვა შეუძლია.
ეს სიტყვები თავისთავად იმას მოწმობს, რომ მე ინგლისურ ენას უძლურებაში არ ვადანაშაულებ. არც ამ ენაზე მოსაუბრე მოსახლეობის სულის მთვლემარე მდგომარეობაზე ვჩივი. უბრალოდ, გული მწყდება, რომ ბოროტების შესახებ ისეთ განვითარებულ წარმოდგენებს, როგორიც რუსებს აქვთ, ჩახლართული სინტაქსის გამო ვერ მიიტან უცხოენოვან ცნობიერებამდე. საინტერესოა, ოდესმე ვინმეს თუ გინახავთ გულწრფელი ბოროტება, რომ მოგადგებათ და პირდაპირ მოგახლით: „გამარჯობა, მე ბოროტება ვარ. როგორ გიკითხო?“. და მაინც, თუ ეს ყველაფერი ელეგიასავით ჟღერს, ამაში დამნაშავე ჟანრია და არა მისი შინაარსი, რომელსაც რისხვა უფრო მოუხდებოდა. არც ერთს არ შეუძლია წარსულის აზრი გაშიფროს, მაგრამ ელეგია ახალ რეალობას მაინც არ ქმნის. რამდენად მზაკვრული მექანიზმიც უნდა დაამზადო შენი კუდის მოსახელთებლად, ხელში მაინც უწყლო, თუმცა თევზით სავსე, ბადე შეგრჩება. ეს წყალი არწევს შენს ნავს და თავბრუს გახვევს, ან გაიძულებს, ელეგიურ ტონს მიმართო. ან სულაც თევზი გაუშვა.
ოდესღაც ცხოვრობდა პატარა ბიჭი. ცხოვრობდა მსოფლიოში ყველაზე უსამართლო ქვეყანაში. ამ ქვეყანას ისეთი არსებები მართავდნენ, რომლებიც ყველა ადამიანური საზომით ვიგინდარებად უნდა შერაცხულიყვნენ. თუმცა ეს არ მომხდარა.
და იყო ქალაქი. მსოფლიოში ყველაზე ლამაზი ქალაქი. უზარმაზარი რუხი მდინარით, რომელიც ისე გადმოკიდებულიყო საკუთარ ფსკერზე, როგორც თვითონ მასზე — უზარმაზარი ნაცრისფერი ცა. მდინარის პირას დიდებული სასახლეები იდგა. ისეთი დახვეწილი, მშვენიერი ფასადებით, რომ თუ ბიჭი მარჯვენა ნაპირზე იდგა, მარცხენა ნაპირი ცივილიზაციად წოდებული გიგანტური მოლუსკის ანაბეჭდად ეჩვენებოდა. გამქრალი ცივილიზაციის ანაბეჭდად.
დილაადრიან, როცა ცაში ჯერ კიდევ ენთო ვარსკვლავები, ბიჭი დგებოდა და რადიოთი გადმოცემული სამხედრო მარშისა და ფოლადის დნობის ახალი რეკორდის შესახებ ინფორმაციის აკომპანემენტით კვერცხითა და ჩაით საუზმობდა. მერე კი სკოლაში გარბოდა.
მის წინაშე განიერი მდინარე გადაშლილიყო. თეთრი და უძრავი, როგორც კონტინენტის დამუნჯებული ენა. ვეება ხიდი კი თაღად იკვრებოდა რკინის სასასავით ლურჯ ცაში. თუ ბიჭს ორიოდე წუთი ჰქონდა თავისუფალი, ყინულზე შესრიალდებოდა და რამდენიმე ნაბიჯს შუაგულისკენ გადადგამდა. ამ დროს სულ იმაზე ფიქრობდა, ნეტავ თევზები ამსისქე ყინულის ქვეშ რას აკეთებენო. მერე შეჩერდებოდა, 180 გრადუსით შემობრუნდებოდა და თავპირისმტვრევით გარბოდა სკოლისაკენ. შევარდებოდა ვესტიბიულში, უცბად მიაგდებდა პალტოსა და ქუდს კაუჭზე და კლასში შერბოდა.
დიდი ოთახი იყო, სამრიგად ჩამწკრივებული მერხებით. მასწავლებლის სკამთან, კედელზე, ბელადის პორტრეტი და ორი ნახევარსფეროს რუკა ეკიდა. ორი ნახევარსფეროდან მხოლოდ ერთი იყო კანონიერი. ბიჭი თავის ადგილას ჯდება. ხსნის ჩანთას. მერხზე ალაგებს რვეულსა და კალმისტარს, თავს ზემოთ სწევს და სისულ ელის მოსასმენად ემზადება.


კომენტარის დატოვება

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  შეცვლა )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  შეცვლა )

Connecting to %s

კატეგორიები

%d bloggers like this: