Posted by: burusi | 07/05/2010

დომინიკ ირტენკაუფი – მეფე და მწერალი (კარლო კაჭარავა)

კარლო კაჭარავა – Karlo Kacharava

დომინიკ ირტენკაუფი – Dominik Irtenkauf

კარლო კაჭარავა – Karlo Kacharava (1964 – 1994)

მეფე და მწერალი

2009 წლის 25 მაისს გერმანულ პრესაში (“აბვაიჰენ”) გამოქვეყნდა დომინიკ ირტენკაუფის წერილი ქართველ მხატვარზე, კარლო კაჭარავაზე (1964-1994). გთავაზობთ ამ წერილის თარგმანს.

ხანდახან იბადება კითხვა: რამდენად ახლოს დგას ცხოვრება და ხელოვნება ერთიმეორესთან. ზოგიერთი შემოქმედისა და ავტორისათვის ეს მკაცრად, მტანჯველად მიმდინარეობს. ხელოვნება ცხოვრების სტილს გამოხატავს. ამასთან ერთად ამერიკულ ბელეტრისტიკაში მოიპოვება ერთგვარი მონახაზიც: ჯეკ კერუაკმა, დაეხეტებოდა რა თავის მწერალ კოლეგებსა და მეგობრებთან ერთად შეერთებულ შტატებში, დაწერა ამაზე “გზაში.” ვილიამ ს. ბუროგმა გაატარა რამდენიმე წელი თავისი ცხოვრებისა მაღრიბში ძირითადად ტანჟერაში, ალან გინსბერგმა იმოგზაურა შორეულ აღმოსავლეთში. ვინც საბჭოთა კავშირში გაიზარდა, მისთვის ძნელია დასავლეთში გასვლა, კაჭარავა შეძლებს იმას, პერესტროიკის ეპოქა იწყება, ის მიემგზავრება შვედეთსა და ფინეთში. შვედეთში მას ელოდება მეგობარი ქალი, ელენა ლუნდბერგი.
კაჭარავა გერმანულ სიტყვებს აწერს თავის ნახატებს. იგი აღწერს “ახალ რეალობას” სურათებით. გერმანული ენა მან ფასბინდერის ფილმების შთაბეჭდილებების გავლენით დამოუკიდებლად შეისწავლა, მისი პირველი გამოფენა გერმანიაში, ქ. კელნში, 1990 წელს შედგა. საგნობრივი კონსტრუქციულობა, ყოველდღიურობის თითქმის დოკუმენტური ასახვა ახასიათებს აშკარად კაჭარავას სურათებს. კონსტრუქციულობად შეიძლება მივიჩნიოთ ის ფაქტორიც, რომელიც ბერლინის “ახალი ნადირის” (რაინერ ფეტინგი, შალომე და სხვ.) გავლენით შეიქმნა.
კარლოს დის, ლიკას გადმოცემით, 2006 წელს პირველად ქართულ ენაზე გამოიცა მისი ლექსებისა და გრაფიკული ნამუშევრების კრებული ორ ტომად ოთარ ყარალაშვილის გამომცემლობაში. აქ გადმოცემულია კ. კაჭარავას დამოკიდებულება უფრო მეტად სოციალური ცხოვრების საკითხებისადმი, განსაკუთრებით “პერესტროიკის” პერიოდის საქართველოს ყოფა ლირიკითა და გრაფიკით. კ. კაჭარავას საუკეთესო ნიმუშები უკვე იქცა ახალგაზრდების დაინტერესების საგნად და ისინი პოსტერებად უკიდიათ ოთახებში. კ. კაჭარავა 29 წლის ასაკში გარდაიცვალა მასზე ვიღაც მაწანწალას თავდასხმის შედეგად მოსკოვის მეტროში. მაწანწალამ ფული მოსთხოვა, კაჭარავა შეპირდა, რომ მისცემდა გაყიდული სურათებიდან არც თუ ისე მცირე თანხას. ამ დროს გამოჩნდნენ მაწანწალას კრიმინალი ამხანაგები, მათ გაძარცვეს და სცემეს ახალგაზრდა.
კაჭარავა სწავლობდა ხელოვნების ისტორიას, მას ეკუთვნის უამრავი ესე ხელოვნებასა და მოძრაობაზე. ამას ყოველივეს ის ნაივურად აღიქვამდა, იქნებ პიროვნულად ეთამაშებოდა კიდეც საგნებს. გასულ წელს, სექტემბერში გერმანულ ენაზე ითარგმნა მისი ოცი ლექსი. ეს ქალბატონი მანანა პაიჭაძის დამსახურებაა (მანანა პაიჭაძე _ თსუ-ს პროფესორი, გერმანისტი). იგი ეძებს გამომცემლობას მათ გამოსაცემად. სტატიის ფარგლებში ციტირებული იქნება ზოგიერთი ნაწყვეტი მისი ლირიკიდან.
პოპულარული კულტურის ზეგავლენა უკვე იგრძნობოდა საბჭოთა კავშირის დაშლის წინ და ხელოვანთა ერთი ჯგუფის “მეათე სართულის” წევრებმა სცადეს მალულად მოეპოვებინათ უახლესი ფილმები, თუ ლიტერატურა. ამ ჯგუფის წევრი იყო კარლო კაჭარავაც. ეს კარგად მოჩანს მის ერთ ლექსში გამოუქვეყნებელი კრებულიდან: “ე. ინგოროყვა ბიიდერ მაინჰოლის” ქრონიკას კითხულობს და ასახელებს ენდი ვარჰოლს ან ჟან მაიკლ ბისკოტს, ან იმ კერპებს ახალგაზრდებისას, რომელნიც კედლებზე უკიდიათ, სახელმძღვანელოებში, დღიურებში არიან ჩაკარგული ან ოცნებებში იმ ქალაქზე, სადაც თითქოს ყველაფერი ჩამკვდარია, პურის რიგში კი დგანან კერპები: სტალონე, ვან ბასტერი და კიმ ბესინჯერი…”
ბოლო პერიოდში საბჭოეთის ქვეყნის ბავშვები უკვე მომზადებულნი ხვდებოდნენ ახალ დროებას, რასაც იცნობდნენ პლაკატებითაც: “საქმის არსის სიღრმისკენ მიისწრაფვის მხატვრობა, რომელსაც “საგანი საკუთარი” იხსნის და საშუალებას მისცემს, გამოვლინდეს ახალ სამყაროში. ასე გახდა იგი, როგორც შეტყობინების, დოკუმენტირების ხელოვნება. ასეთია მარილუიზა ჰასტერის ინდუსტრიის სურათი ორივე მხრდან, გამოკითხვის ფრაგმენტები და სხვ.
ყოველდღიურობაა ასახული სურათებზე, ეს უფრო წვდომაა და უცხოელისათვის ენის ბარიერისდამიუხედავად გასაგები, ცხადი. ყოველ თარგმანში, რაც არ უნდა საუკეთესო იყოს, რაღაც იკარგება, უპირველეს ყოვლისა ეს ლირიკას ეხება, სურათები კი გვიჩვენებს პიროვნების ყოველდღიურობას კონტექსტში: ვახშმის დროს, რიგში დგომისას, შინისაკენ მიმავალ გზაზე (ხანდახან ე.წ. კორპუსებისკენ). კაჭარავა არ ცრუობს ყალმის ყოველი მოსმისას. ამ, სრულიად ახალ შტრიხებში ხშირად დომინირებს ფერი, წარმოსახვას რომ ხელს უწყობს. კაჭარავა პარალელურად წერს ინფორმაციულ ესეს რობერტ რაუშენზე: “გასათვალიწინებელია მარკ როტკოს გამონათქვამი: “სურათი არ არის თვითგამოხატვის ფორმა. ხელოვნების ნებისმიერი დარგის მსგავსად სურათიც ენობრივი სისტემაა, რომლის საშუალებითაც ხდება სამყაროზე საუბარი.”
როდესავ აკვირდები კ. კაჭარავას სურათებს, ხვდები, რომ თითოეულ მათგანს თავისი ისტორია ახლავს, რაც მათი შინაგანი კავშირების გამოხატულებაა. კაჭარავას სურათების ენაც ისეა კონცენტრირებული, რომ ერთ ხაზზე იჭიმებიან, ფიგურები ჩნდებიან და იკარგებიან. პოეტი და მხატვარი ცდილობს, ყოველდღიური ცხოვრების სცენები შეძლებისდაგვარად დეტალურად წარმოადგინოს, მაგრამ მხოლოდ გამოკვეთილს. ეს შეიძლება იყოს თოჯინა, წყლის სადინარი მილი ან სავახშმო სუფრა. ლექსების საშუალებით კი ახერხებს შექმნას საბჭოეთის დასასრულის ამსახველი პანორამა. საინტერესო მიძღვნებს უკეთებს უცხოელ ნაცნობებს. მოჩანს საბჭოეთის რესპუბლიკის მცირე ხნით დატოვების სურვილიც და ინტერესიც იმისა, გაიგოს რა ხდება გარეთ. სწორედ ამ სურვილით გამგზავრებისა, გაჟღენთილია კ. კაჭარავას კულტურულ-ისტორიული ნაშრომები. იგი არ იმეორებს ზოგი ახალგაზრდა ხელოვანის შეცდომას, მიატოვოს საკუთარი ფესვები.
ნაწყვეტი ლექსიდან (დაიწერა 1987 წელს კალუგაში): “მთელი მატარებელი ეროტიკითაა აღსავსე. ქალის მკერდი ქცეულა ახალი რეალობის ობიექტად.”
ერთ ესეში “ქართული ავანგარდის ისტორია” კ. კაჭარავა ასეთ დაკვირვებას იძლევა: “ქართული ავანგარდის განსაკუთრებულობა, მისი ნაწილობრივ პოსტთანამედროვე ხასიათი მდგომარეობს სწორედ იმაში, რომ ის ქმნის თავისი არსებობის პერიოდში საკუთარ ტრადიციას, ბიოგრაფიასა და ფასეულობათა სისტემას, რომელიც შეძლებისდაგვარად აშკარადაა წარმოდგენილი და რასაც თან ახლავს ერთგვარი უპრინციპობა მისი შემქმნელების მიერ გზების ძიების მიუხედავად.”
კაჭარავას თეზისით, საქართველოში პროფესიული ხელოვანები ავანგარდისტებად იქცევიან, რადგან იძულებულნი ხდებიან, რომ შეებრძოლონ კულტურულად სუსტ ინფრასტრუქტურას. ამ ყოველდღიურ ბრძოლაში ერთვება შინაარსობრივი სიახლენიც. კაჭარავას მიხედვით, ქართული ავანგარდი არაა ძლიერი პოზიციის გამომხატველი იდეოლოგიზირებული ოფიციალური ხელოვნების მიმართ. ყოფილ საბჭოეთში არსებობდნენ ხელოვანთა გარკვეული წრეები, რომლებიც ნაწილობრივ წინააღმდეგობას უწევდნენ სახელმწიფოებრივად დაშვებულ შეცდომებს და ასახავდნენ განვითარების გზებს, პოეტები და მხატვრები XX საუკუნის დასაწყისში, როგორებიც იყვნენ გალაკტიონ ტაბიძე ან პაოლო იაშვილი, კონტაქტს ამყარებდნენ ევროპასთან, მაგალითად მოძრაობასთან, ამზადებდნენ და გამოსცემდნენ წიგნებს, კაჭარავას ხელოვნება ინტერესდება წუთიერი განცდებით, ახალი, “ზაჰლიჰკაიტის” ხელოვანთა მსგავსად ის იძლევა დიდი ქალაქის ყოფის ამსახველ დოკუმენტურ სურათს, ადამიანთა ცხოვრების განსხვავებულ სახეებს.
“დასავლეთ საქართველოში თითქმის აუტანელია ცხოვრება. სენაკში თომას ვულფის წიგნი თავისუფლად იყიდება. საღამოობით გრილა. სწორედ მეორედ მოსვლაა. დღის განმავლობაში კი ცხელა. ბაზარზე ყასბის ცოლი სადღაც გზავნის ქმარს. ძროხები ხიდზე ბალახს ძოვენ გამონაბოლქვ ჰაერში. ვნახეთ უნგრელი ქალი, რომელიც გინეკოლოგად მუშაობს და ოცნებობს, დატოვოს საბჭოეთი თავისი მეუღლის გამო, მაგრამ აგრძელებს ცხოვრებას სენაკში. თეატრის შენობასთან ვიღაც შეძლებული წყალს მიირთმევს. ცხელა.
ვიღაც ქალი მეორადი საქონლის მაღაზიაში კარგავს საფულეს. ქალებს აქ უმეტესად შავები აცვიათ, ღარიბად ჩაცმული 12 წლის გოგონა ოქროსფერი გრძელი თმებით, იაფფასიან პომადეს ყიდულობს საოჯახო საქონლის მაღაზიის გვერდით. მეგრულად ეკითხება ნათურის ფასს”.
კ. კაჭარავას სურათებისა და ლექსების ენა პირველი ცდაა კომუნიკაციის საბჭოეთის მიერ შეფერადებულ სამყაროსი სხვა სამყაროსთან. აქ მოჩანს გადარჩენის გამომხატველი მეტაფორებიც. უცხოური პოეზიისა და მხატვრობის ზეგავლენა აშკარავდება კ. კაჭარავასთან და ვლინდება ყოველდღიურობის კომუნიკაციაში. ეს შეხება გარესამყაროსთან პერიოდულად მთავრდება და წინა პლანზე იწევს წუთიერის შეგრძნება _ აღქმა. ამ კავშირში იხსნება პანორამული ფანჯარა ბოლო პერიოდის საბჭოური საქართველოსი. სწორედ ამიტომაა კაჭარავას პოეტური და გრაფიკული შემოქმედება ასე საინტერესო გერმანელი მკითხველისთვის.

დომინიკ ირტენკაუფი
გერმანულიდან თარგმნა სოფიო წიკლაურმა

”ხალხის გაზეთი”


კომენტარის დატოვება

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  შეცვლა )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  შეცვლა )

Connecting to %s

კატეგორიები

%d bloggers like this: