Posted by: burusi | 22/03/2010

ზაზა ფირალიშვილი – “ესსე ფილოსოფიური ტექსტის თავისებურების შესახებ”

სისტემური შეცნობა - Recognition systems set. მხატვარი ალექს ბერდიშევი

ზაზა ფირალიშვილი – Zaza Piralishvili

ესსე ფილოსოფიური ტექსტის თავისებურების შესახებ (ლექციის ჩანაწერი).

თავიდანვე გავიხსენოთ სოკრატული აზრი იმის შესახებ, რომ ფილოსოფიაში ყოფნა მუდმივად გაგების კარიბჭესთან ყოფნას ნიშნავს.

ერთ მცირე შესავალს წარვუმძღვარებ. აუდიტორიის წინაშე ყოფნისას ან ლექციის შემდეგ ხშირად შეიძლება იგრძნო, რომ შენში, თურმე, ახმიანებულა ერთგვარი აზრობრივი სახეები, საკუთრივ შენი რომ არის – როგორი დავალებულიც არ უნდა იყო წინამორბედი ფილოსოფოსებისაგან (არსებითად, ამ დამოკიდებულებას თავს ხომ ვერასოდეს დააღწევ და ცალკე თემაა, თუ რამდენად ხარ მიბმული ხარ ყველაფერ იმაზე, რამაც სხვა ფილოსოფოსებთან ინტერაქციაში შენს მიერ განხორციელებულ სააზროვნო აქტს გარკვეულობა მიანიჭა) და ფილოსოფიური ტექნიკის თვალსაზრისით, როგორ დაუხვეწავად და მოუწესრიგებლადაც არ უნდა გამოიყურებოდეს იგი. იგი შენია იმ აზრით, რომ (ფოლკნერის მოვიშველიებ. იგი ამას მწერლობაზე ამბობდა) იმ წამს შენს სათქმელში თავს იჩენს არა მხოლოდ ის, რასაც შენი წინამორბედი ფილოსოფოსები ამბობდნენ, არც მხოლოდ ის, რაც წინასწარ გსურდა გეთქვა, არამედ თითქოს შენ ხარ პირველი გონიერი არსება, რომელმაც გაბედა, თუ შეიძლება ითქვას, წინამორბედ ფილოსოფოსთა, საკუთარი ნაფიქრისა და მსმენელის სუბსტანციით აეგო ერთგვარი ფილოსოფიური საკომუნიკაციო სივრცე, რათა პასუხი გაეცა კთხვაზე, რა არის არსებული და როგორ შეიძლება გავიგოთ ჩვენი მონაწილეობა მასში. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ამ დროს აზრისა და საკუთარი თავის, როგორც მოაზროვნე არსების დაბადების აქტის შემსწრე ხდები. ვფიქრობ, სწორედ ამას უწოდებდა მერაბ მამარდაშვილი სოკრატულ წერტილს. აქ არ არის ლაპარაკი ერთგვარ ფილოსოფიურ ნაივიზმზე, რაც, მხოლოდ უმეცრების გამართლებად გამოდგებოდა. საუბარია იმაზე, რომ სწორედ ამ დროს გრძნობ თავს ამ ფილოსოფიური კონტექსტის სუბიექტად, თანხმიერებაში ხარ მასთან და ამ თანხმიერების წყალობით საკუთარი სათქმელის უნიკალობის ენერგიასაც იძენ. კონტექსტს კი, როგორც ვთქვი, ქმნი შენ, შენი წინამორბედები და მსმენელები. ამ კონტექსტს მე სხვაგვარად ფილოსოფიურ ტაძრეულობას ვუწოდებდი. ფილოსოფია ხომ იმთავითვე ტაძრეული ფენომენია, ოღონს ეს არ უნდა გავიგოთ, როგორც კოლექტივიზმი. ეს, უმალ, გზაა პირველადი ერთიანობის წიაღში მიბრუნებისა, რომლის გამჟღავნების ძალა და უფლება ჩვენს დიდ წინამორბედებს მისცემიათ. ამგვარ ტაძრეულობას არა თუ საქმე არა აქვს კოლექტივიხმთან, არამედ, უფრო მეტიც, უპირისპირდება მას, როგორც თავის მკვდარ ორეულს.

ცხადია, რთულია ყველაფერი ეს გაათავისუფლო მთელი იმ სამოსისაგან, რომელშიც იგი სალექციო პროცესის დროს ექცევა. ყველაფერს რომ თავი დავანებით, წმინდა ადამიანური სისუსტის _ სიფრთხილისა თუ, სულაც, შიშის მიზეზით ბოლომდე ვერ გამოგითქვამს ის, რაც ცოცხალი არსებასავით მოძრაობდა შენში და მოითხოვდა შენგან, თავისუფლება მიგენიჭებინა მისთვის. არადა, სწორედ აზრისა და განცდის სუბსტანციებით ნაგებ ამ არსებას შეუძლია შეასრულოს ის ფუნქცია, რომლის გარეშეც ფილოსოფიის ლექციები საზრისს არის მოკლებული: შექმნა ის ერთგვარი იდუმალი საკომუნიკაციო სივრცე, რომელში თანაყოფნაც უცნაური თანაყოფნის განცდას მოგიტანს შენს დიდ წინამორბედებთან და მსმენელებთან. ამგვარი რამ კი, ცხადია, ძალზე იშვიათად ხდება. ვისაც ერთხელ მაინც აქვს განცდილი აუდიტორიისა და მის წინაშე წარმდგარის ეს მისტიკური თანაყოფნის განცდა, მისთვის ნათელი იქნება, თუ რას ვგულისხმობ.

ცხადია, გამოუთქმელობის მიზეზი იმაშიც შეიძლება ვეძიოთ, რომ ორატორის სამეტყველო არსენალი არასოდეს არ არის ადექვატური იმისა, რისი თქმაც მას სურს. გამოთქმულისა და სათქმელის იგივეობა ხომ ისეთივე ამოუხსნელი და უსასრულო ამოცანაა, როგორც ფილოსოფიაში ნათელი, დამაჯერებელი და გარანტირებული ამოსავალი წერტილის პოვნა. ამიტომაც იწყებ მუდმივად ხელახლა და ხელახლა, რათა როგორმე მიაგნო იმას, რითაც საკუთარი არსებობის ღირსებასა და ღირებულებას დაადასტურებ, რითაც გაამართლებ იმ ძალისხმევას, რომელიც კოსმოსმა დახარჯა შენს შექმნასა და არსებობაზე. თუ შეძლებ ამას თუნდაც წამის რაღაც მეათედის განმავლობაში, წარმოუდგენელია, მადლიერებაც არ იგრძნო იმის გამო, რომ სწორედ შენ მოგეცა შანსი იმისა, რომ მცირე ხნით მაინც განგეცადა ერთგვარი ფილოსოფიური ნირვანა _ წმინდა აზრის წიაღში საკუთარ თავთან იგივეობისა და სხვებთან თანხმობის სიხარული.

ამიტომაც დავაზუსტებ: დღევანდელი ლექცია წარმოადგენს მცდელობას იმისა, რომ კიდევ ერთხელ მივბრუნებოდი იმას, რის თქმასაც ცოცხალ სალექციო პროცესში ვცდილობდი და შესაბამისი ინსტრუმენტალიების არქონის გამო თითქმის ან საერთოდ ვერ შევძელი, კიდევ ერთხელ შევხებოდი იმ იდუმალ, პარალელურ, ფორმალური პირობითობებისაგან თავისუფალ ფილოსოფიურ გამოცდილებას, რომელიც სალექციო პროცესში გროვდებოდა. ამიტომაც, ახლა ნაკლებად შევეხები პროგრამით გათვალისწინებულ ფილოსოფიურ ინფორმაციას, უფრო სწორად, შევეხები მხოლოდ იმდენად, რამდენადაც ეს ჩემი მიზნისათვის არის აუცილებელი, რადგან დღეს მას მხოლოდ ერთგვარი ინსტრუმენტალური, ერთგვარი ლექსიკურ-ლინგვისტური არსენალის მნიშვნელობა აქვს. და კიდევ ერთხელ შევეცდები, თავი ფილოსოფიის კარიბჭესთან იგრძნოთ. თუმცა რა?! ფილოსოფია იმგვარი რამ გახლავთ, რომლის კარიბჭესთან თუ დასაბამთან ყოფნა ხშირად მასში შებიჯების თანაზომადია. მთავარია, რომ აღმოჩნდე გაგების ამ კარიბჭესთან.

აღორძინების ხანის დიდი იტალიელი მოქანდაკე და იუველირი ბენვენუტო ჩელინი თავისი ცხოვრების აღწერაში იხსენებს, პერსევსის ქანდაკების ჩამოსხმისას, შემოქმედებითი ჟინით თავდავიწყებულმა და ერთგვარი ღვთაებრივი სიშმაგით შეპყრობილმა, როგორ ჩაყარა სადნობ ღუმელში ყველაფერი, რაც ხელთ მოხვდა და მეორე დღეს აღმოაჩინა, რომ განადგურებულ ნივთთა შორის ბევრი ისეთი რამ იყო, რაც ძვირფასი გახლდათ მისთვის. ყველაფერი, რაც მანამდე ჰქონდა გაკეთებული, მხოლოდ ესკიზი, მხოლოდ მასალა აღმოჩნდა იმისა, რასაც იმ წამს აკეთებდა. ვისაც ერთხელ მაინც ცხადად განუცდია აზრის დაბადების წამი, მისთვის ნაცნობი უნდა იყოს, ჩვენი არსებობის ამ უნიკალურ მომენტში ცნობიერება როგორ გადააქცევს მეორადი გადამუშავების სუბსტანციად ყველაფერს, რაც აქამდე ცოდნისა და გამოცდილების სახით შეუძენია, რასაც უფრთხილდებოდა და რითაც ამაყობდა. ყველაფერი ეს ერთიანად აღმოჩნდება იმ იდუმალ სადნობ ღუმელში, საიდანაც აზრი უნდა იშვას, რათა შემდგომში თავად ეს აზრიც დამყოლ მასალად და სხვისი დაბადების საშუალებად იქცეს. ამიტომაც არის, რომ ცნობიერება უმეტესწილად მხოლოდ მეორადი მოხმარების პროდუქტებს ქმნის, რომლებიც ღირებულებია ლამის მხოლოდ მათი დაბადების წამს. სხვაგვარად თუ ვიტყვით, არსებობს ერთგვარი უნივერსალური ეკოლოგია, რომელიც არ გვაძლევს უფლებას, რომ ერთხელ ნაფიქრისა და გაგებულის ფარგლებში დავრჩეთ, რადგან ყოველივე ეს დაუყონებლივ იქცევა ნაშთად ჩვენს სავალ გზაზე. გავიხსენოთ პოლ ვალერი: საშიში იწყება მაშინ, როდესაც გგონია, რომ ყველაფერს მიხვდი. დავუმატებდი, საშიში იწყება მაშინ, როდესაც გგონია, რომ ის, რაც იშვა შენს ცნობიერებაში, ისაა, რასაც რუდუნებით უნდა მოეპყრა, შეფუთო და ძვირფასი ნივთივით სათუთად შეინახო, ამით კი საკუთარი ცნობიერების სიბერწეს მოაწერო ხელი.

ყველაზე დიდი უბედურება ამქვეყნად, ალბათ, ცნობიერების სიბერწეა. სწორედ ბერწი ცნობიერება ქმნის სულიერების თვალსაზრისით მკვდრადშობილ, თუმცა კი კონვენციური სიცხადეებით გაჯერებულ, ძალაუფლებით აღჭურვილ და ჭირვეულ საკომუნიკაციო დემონებს (როდესაც ადამიანი უფრო უშუალოდ და სპეციალური ტერმინოლოგიით ნაკლებად კომუფლირებულად გამოხატავდა აზრს, მათ ამა ქვეყნის მეუფებას უწოდებდნენ) და ქრისტიანობას ერთ-ერთ სამოქალაქო იდეოლოგიად ან ნეომწიგნობრულ ფუნდამენტალიზმად აქცევს, მეცნიერებას _ იმ მესაზღვრედ, რომელიც სულს თავის სამშობლოში დაბრუნების უფლებას არ აძლევს, თავისუფლების იდეას _ აბსტრაქტული ადამიანის აბსტრაქტულ უფლებებად, დემოკრატიას _ ნიცშესეული “უკანასკნელი ადამიანების” გაბითურების ხრიკთა მრავალფეროვნებად და სხვანი.

ცოცხალ სალექციო პროცესში დროგამოშვებით თავს იჩენს ხოლმე პირველი მინიშნებები იმისა, რაც ამა თუ იმ ხარისხით სიტყვიერ ქსოვილში მოქცევას ექვემდებარება. ეს, მართლაც, უნიკალური აქტია – “სიტყვათა ენაზე” უნდა თარგმნო ის, რაც ერთგვარი მუსიკალური განცდის მსგავსად ხმიანებს ჩვენს შორის. რა თქმა უნდა, საქმე ასე იდეალურად ყოველთვის არ არის და საკმაოდ ხშირად გამოერევა ხოლმე მომენტები, როდესაც გრძნობ, რომ გეწვია ის, რისი შიშიც ყოველთვის ფარულად თუ აშკარად დასდევს აზროვნებასთან დაკავშირებულ ყოველ ადამიანს _ ცნობიერების დადუმების შიში. თითქოს სადღაც გამქრალა სულის ის ხმიანება, რომელიც ამოუწურავი ენერგიის მატარებელი გეგონა. თითქოს სადღაც მწვერვალზე აგიყვანა ვიღაცამ და საყრდენები გამოგაცალა. ამგვარი მდგომარეობის შიში ყოველ ნორმალურ ადამიანს დასდევს, არა მხოლოდ დასდევს, არამედ ხანგამოშვებით გრძნობს, რომ იგი ულმობლად ეუფლება მას და უსიცოცხლო გარემოში ტოვებს. და მაინც, სასწაული კვლავ ბრუნდება და კვლავ გვიბრუნებს უნარს, კიდევ ერთხელ მივუბრუნდეთ იმ სამყაროს, რომელიც ერთ დღეს, ღვთის მადლით, მოვიხილეთ და ჩვენს ერთადერთ ჭეშმარიტ სამშობლოდ გადაიქცა. კიდევ ერთხელ განგვაცდევინებს მთელი არსებით, თუ რა საოცრებაა, როდესაც საკუთარ სულში შობილის სიცოცხლესა და ენერგიას გრძნობ და საკუთარი არსებობის შესახებ თამამად აუწყებ ქვეყნიერებას, ისე, რომ აღარ გეშინია, ვინმემ ბრალი დაგდოს, მთელი მისი სიცოცხლის მიღმა კარგად შეფარული კვდომა იმალებაო. ალბათ, ფილოსოფოსს არტისტივით განეჩინება, წარმატებისა და მარცხის მონაცვლეობაში იარსებოს. სხვა გზა, არსებობის სხვა ფორმა მას, ალბათ, არც გააჩნია. მერე ისეთი მომენტიც დგება, როდესაც იმასაც იაზრებ, თუ რა იშვიათი ყოფილა ის, რასაც საკუთარი არსებობის ღირსების დადასტურების მომენტს ვუწოდებ. იგი უსასრულო გზის ბოლოს ყოფილა და შენი პერიოდული ენთუზიაზმი სხვა არაფერია, თუ არა მისთვის წამიერი თვალის შევლება.

როგორც ვთქვი, კიდევ ერთხელ მინდა თავი ფილოსოფიის კარიბჭესთან იგრძნოთ. ხელახლა დავსვამ კითხვას იმის შესახებ, თუ რა არის ფილოსოფია. კიდევ ერთხელ გავიხსენებ კარლ იასპერსს: იგი ამბობდა, რომ ფილოსოფიის მიმართ დამოკიდებულება დიამეტრალურად განსხვავებული შეიძლება იყოს. მისგან ხან სრულიად ფანტასტიკურ განმარტებებს მოითხოვენ, ხან კიდევ უარყოფენ, როგორც უსაგნო აზროვნების ნაყოფს; მის წინაშე მუხლს იყრიან, როგორც განსაკუთრებული ადამიანების მონაპოვრის წინაშე ან სძულთ, როგორც მეოცნებეთა გამოუსადეგარი ქმნილება; მას მიიჩნევენ რაღაც იმგვარ რამედ, რაც ყველასა და ყველაფერს ეხება, რის გამოც იგი მარტივი და გასაგები უნდა იყოს, ან ისეთ რთულ რამედ, რისთვისაც დროის დათმობა უაზრო და ამაოა. შეხედულებათა ამგვარი მრავალფეროვნების გამო ფილოსოფიის ირგვლივ კამათი არ ცხრება. აშკარაა, რომ ფილოსოფია _ მათემატიკის, ლოგიკისა და სხვა ზუსტი მეცნიერებებისაგან განსხვავებით _ არ ფლობს ისეთ ხელშესახებ შედეგს, რომელიც ერთი ფილოსოფოსიდან მეორეს მემკვიდრეობით უპირობოდ გადაეცემოდა და რომლის უეჭველობაც სრულიად ცხადი იქნებოდა. მერაბ მამარდაშვილიც, არსებითად, იგივეს წერს თავისი “ფოლოსოფიის შესავლის” პირველ გვერდებზე. იგი ამბობს, რომ ჩვენ ყოველთვის ვიცით, თუ რაზე დაგველაპარაკება ქიმიკოსი ან ბიოლოგი, მაგრამ არასოდეს არ ვიცით, თუ რას გვეტყვის ფილოსოფოსი. ყველა, ვისაც კი რაღაც როლი მიეწერება ფილოსოფიის ისტორიაში, ყველაფერს თავიდან იწყებს და ხელახლა სვამს იმ პირველად კითხვებს, რომელთა გარემოცვაშიც ჩვენ მთელ ჩვენს ცხოვრებას ვატარებთ. უფრო მეტიც, მთელი ჩვენი არსებობა ამ კითხვებით, როგორც სუბსტანციით არის ნაგები. ფილოსოფიური აზრის თავისებურება სწორედ წმინდა ადამიანურ ფუნქციაში _ ფუნდამენტურ კითხვათა ხელახლა დასმის გარდუვალობაში მდგომარეობს. ამდენად, როგორც სოკრატე იტყოდა, ფილოსოფია ვერ იქნება სიბრძნე სწორედ იმიტომ, რომ მას არ გააჩნია ერთხელ და სამუდამოდ დადგენილი და არტიკულირებული ჭეშმარიტებები, როგორც, ვთქვათ, ქიმიას, ბიოლოგიას ან მათემატიკას. ყველა ამ მეცნიერებას რაღაც გარკვეულობა გააჩნია მისი ძირითადი ცნებებისა და მიგნებული კანონზომიერებების სახით. ფილოსოფიას ამგვარი რამ არ გააჩნია. უფრო მეტიც, იგი იწყება მაშინ, როდესაც ვიღაც იგრძნობს, რომ ცოდნის ის სისტემა, რომელიც მას გააჩნდა და გარკვეულობასა და ინტელექტუალურ კომფორტს ანიჭებდა, რღვევას იწყებს.

გეხსომებათ, ბავშვობაში რომელიმე სიტყვას ავიჩემებდით და გუნებაში მანამ ვიმეორებდით, სანამ არ აღმოვაჩენდით, რომ ამ სიტყვის მიღმა სიცარიელე იყო. ალბათ, ყველას განგიცდიათ ეს. სწორედ ამგვარ რამეს ვგულისხმობ ახლაც. გვსურს თუ არა, ხანგამოშვებით მაინც გვეწვევა ხოლმე სიცარიელეში ყოფნის, საყრდენი წერტილების ხელახალი ძიების გარდუვალობის განცდა. ფილოსოფიის ისტორიაც ხომ გვიჩვენებს დიად პრეცენდენტებს იმისა, თუ როგორ გაბედა მავანმა, ეღიარებინა სიცარიელის მიმართ ეს ძრწოლა და შემდეგ სცადა გზა გაეკვლია იქეთ, რასაც ჩვენს მთიანეთში “ყუდროში ყოფნას” უწოდებენ.

ამიტომაც, ცოდნის სხვა დარგებისაგან განსხვავებით, ფილოსოფია არ ექვემდებარება პროგრესს. თუკი რაიმე შეიცვალა, მხოლოდ მასალა, ინსტრუმენტები და ის ლინგვისტიკა, რომლითაც ვსარგებლობთ, რათა ისევ და ისევ პირველადი კითხვები დავსვათ. უფრო მეტიც, ფილოსოფია არ უშვებს ამგვარი წინსვლის შესაძლებლობას. საკმარისია, ამგვარი რამ მოხდეს და საქმე უკვე კონკრეტულ მეცნიერებასთან გვექნება, რომელსაც სწორედ პროგრესირებადი ცოდნის დაგროვების პრინციპი ქმნის. კარგად წარმოვიდგინოთ, რას შეიძლება ამგვარი ნაბიჯი ნიშნავდეს. იგი ნიშნავს, რომ ჩვენ რაღაც დანამდვილებით გავარკვიეთ კონკრეტული საგნისა თუ საგანთა კლასის შესახებ ან, უბრალოდ, შევთანხმდით, რომ რაღაც ცოდნა აქსიომატურ, თავისთავად ცხად ცოდნად მივიჩნიოთ. შემდგომში ამ ცოდნას ძიებათა გზით კიდევ შეგვიძლია დავუმატოთ რაღაც, მერე კიდევ რაღაც და ა.შ. ეს უკვე კონკრეტული მეცნიერებაა, რომელმაც თავი დააღწია ფილოსოფიის ფარგლებს და დადგენილ გარკვეულობებში მოძრაობს.

მათემატიკოსს თავისი კვლევებისათვის არ ესაჭიროება განმეორებით კითხვის დასმა იმის შესახებ, თუ რა არის წერტილი და როგორ არის იგი შესაძლებელი. იგი მის არსებობას იღებს, როგორც ფაქტს და მასზე აგებს შემდგომ მსჯელობებს. ფილოსოფოსები კი დღემდე კითხულობენ, თუ რა არის წერტილი და თუკი იგი ისაა, რასაც მათემატიკოსები ამბობენ, როგორ არის იგი შესაძლებელი. მათემატიკოსები ხომ წერტილად მიიჩნევენ ერთგვარ უგანზომილებო ობიექტს, რომლის ლოკალიზების ხარისხიც ნებისმიერი სხვა ობიექტის ლოკალიზების ხარისხს აღემატება. ფილოსოფოსი კი იკითხავს, როგორ არის შესაძლებელი იმგვარი რამ, რასაც განზომილებები არ გააჩნია, ე.ი. შეუძლებელია სადმე იყოს და ჩვენ მაინც “სადღაც” განგვთავსებია, ხოლო ის “სადღაც”, სადაც იგი განგვითავსებია, კვლავ ამ ბუნდოვანი ცნებით _ წერტილი _ აღინიშნება, მაშასადამე, თავადაც რომელიღაც წერტილშია განთავსებული? ფილოსოფოსი იმავდროულად იკითხავს – ხომ არ ნიშნავს ლოკალიზების ეს სასაზღვრო ინტენსივობა თავად ლოკალიზების, როგორც ასეთის, შეუძლებლობას _ იმას, რომ წერტილი, ამავე დროს, არსად არ არის; ხომ არ ნიშნავს მისი უგანზომილობა იმას, რომ იგი უარყოფს ყოველგვარი განზომილების შესაძლებლობას; ანუ წერტილი თავისი არსებობით იმთავითვე უარყოფს ნებისმიერ სხვა არსებულს და არსებობის მთელს სისავსეს საკუთარ თავში იკრებს. მასში, როგორც შავ ხვრელში, თითქოს მთელი ყოფიერება ინთქმება. მაშასადამე, ეს, ერთი შეხედვით, სრულიად ცხადი და უპირობოდ არსებული ფენომენი ფილოსოფიისათვის მყისიერად იმ ფუნდამენტურ კითხვად იქცევა, მეტაფიზიკური აზრის ზღვარზე რომ გავყავართ.

ფილოსოფოსის ბედისწერა სწორედ სიცხადეებში სიცარიელის აღმოჩენაა. ერთადერთი, რაც მან შეიძლება სრულიად გარკვეულად იცოდეს, ის არის, რომ “არარა” სწორედ იმის მიღმა იმალება, რაც, ერთ დროს, მას სხვებთან ერთად სიცხადედ მიაჩნდა. ამიტომაც ამბობდა ამ მეცნიერების ერთ-ერთი მამამთავარი, სოკრატე, მე ვიცი, რომ არაფერი ვიციო.

წერტილის მსგავსი მაგალითების მოყვანა უსასრულოდ შეიძლება. ფიზიკოსი მუხტის ცნებით ოპერირებს, ხოლო ბიოლოგი _ სიცოცხლისა. ორივენი ამ ცნებებს იღებენ, როგორც მოცემულობას, რომელზეც ცოდნა უნდა აიგოს. ამასთან, არც ერთმა მათგანმა არ იცის, თუ რა არის მუხტი ან სიცოცხლე, როგორც ასეთი. როგორც კი მოინდომებენ ამის გარკვევას, ისინი წარდგებიან იმ იდუმალი გზის წინაშე, რომელზე დადგომასაც, ძალზე პირობითად, სამშობლოდაკარგული ადამიანის მეტაფიზიკური მოგზაურობა შეიძლება ვუწოდოთ. ამ აზრით, ფილოსოფოსი შეიძლება შევადაროთ უსაყრდენო ადამიანს, რომელიც სასოწარკვეთილი ცდილობს რაიმეს ხელი ჩასჭიდოს. იგი აგნებს ამ საყრდენებს, მალევე რწმუნდება მათ უვარგისობაში, ისევ ეძებს ახალს და ა.შ. მანამ, სანამ მისი სული ნამდვილზე უნამდვილეს ან შეთხზულ სიცხადეებში დავანების ძალას არ მოიპოვებს.

ამგვარი თვალთახედვით ფილოსოფიის რაობიდან გვრჩება მხოლოდ ის, რომ იგი სხვა არაფერია, თუ არა წარსული და აწმყო მცდელობათა ერთობლიობა, პასუხი მოიძებნოს ყველა იმ პირველად კითხვებზე, რომლებიც ადამიანს შეიძლება გაუჩნდეს: რა არის ის, სადაც მე ვარ, რა მიმართებაა ჩემსა და მას შორის და რა შეიძლება ვიცოდე იმის შესახებ, რასაც ყოფიერებას ვუწოდებ. ეს კითხვები ყოველ ნორმალურ ადამიანს დასდევს მას შემდეგ, რაც დედის წიაღიდან გამოსული ცნობადის ხის ნაყოფს იგემებს, სამოთხიდან განდევნილი ადამის გზას დაადგება და იძულებულია, საკუთარი ძალისხმევით გაიკვალოს გზა თავის პირველად, იდუმალ სამყოფელში დასაბრუნებლად.

ხშირად ამბობენ, რომ ფილოსოფია არის მცდელობა, უზოგადესი ცოდნა მოვიპოვოთ ყოფიერების შესახებ, გავარკვიოთ ის ფუნდამენტური პრინციპები და ცნებები, რომლებიც უნივერსალური ცოდნისაკენ მიმავალ გზებს დაგვანახებს. და, როგორც ვთქვით, ამ მეცნიერებას დასდევს ერთი მექანიკური სიზუსტით მოქმედი კანონი: საკმარისია, ფილოსოფოსები შეთანხმდნენ რაიმე საყოველთაო ცნებებისა და პრინციპების არსებობაზე, რომ ფილოსოფია, როგორც ასეთი, განზე რჩება და სათავე ედება კონკრეტულ მეცნიერებას, რომელიც ერთგვარი ცნებათა და ინფორმაციათა ინდუსტრიის პრინციპით პროგრესირებს. ან ამ ახალმა ცოდნამ (ბავშვობაში მრავალჯერ განმეორებული სიტყვის მსგავსად) ყველაფრის ხელახლა დაწყების მწველი გარდუვალობა უნდა აგრძნობინოს. ამიტომაც წერდა ცნობილი გერმანელი ფილოსოფოსი ვილჰელმ ვინდელბანდი, რომ ფილოსოფია აღმოჩნდა მეფე ლირის მდგომარეობაში, მან გასცა ყველაფერი, რაც გააჩნდა და თავად არაფერი დარჩა. თავს უფლებას მივცემ, ვთქვა, რომ ფილოსოფია რაღაც კონკრეტულ ისტორიულ მომენტში კი არ აღმოჩნდა ამ მდგომარეობაში, არამედ იგი იმთავითვე იყო განჩინებული ამ მდგომარეობაში ყოფნისათვის მას შემდეგ, რაც პირველმა ფილოსოფოსმა თალესმა გაბედა ეღიარებინა, რომ ყოფიერება კითხვის ნიშნად იყო მის წინაშე აღმართული. ფილოსოფია თითქოს განწირულია, უსასრულოდ ტკეპნოს საკუთარი კარიბჭე და კარიბჭის გადალახვის მცდელობებისას თავადვე შექმნას ის, რისი გაცემაც შეიძლება. ვინდელბანდისეული ლირის მემკვიდრეებმაც სწორედ ამის წყალობით შეიძინეს თავიანთი სამკვიდრო საკვლევი საგნობრივი ველის სახით. თუმცა ეს იმასაც ნიშნავს, რომ გზამ, რომელსაც პირველად კითხვებზე პასუხის მოსაძიებლად დავადექით, სადღაც სხვაგან წაგვიყვანა და არა იქ, საითაც გვსურდა, ხოლო ჩვენმა ცნობიერებამ ამ გზის აცდენითაც ახალი განზომილებები შეიძინა და რომ ხელახლა და ახალი ენერგიით შეგვიძლია დავსვათ პირველადი კითხვები. ფილოსოფიის ნებისმიერი პოზიტიური შედეგი თუ პასუხი, ალბათ, სხვა არაფერია, თუ არა ძიებათა დიდი ისტორიული პრეცენდენტები, რომლებიც ჩვენში ახალ ინტელექტუალურ ძალებს და ენერგიას ათავისუფლებენ. და ჩვენც ჩვენს ყურადღებას მივმართავთ არა მხოლოდ პასუხებისკენ, რომლებიც ამ პრეცენდენტებში მოიცემა, არამედ კითხვებისკენაც, რომელთაც ესა თუ ის პასუხები და შემდეგ ამ პასუხების მიმართ ეჭვები განსაზღვრეს. ცხადია, არ შეიძლება პასუხების მნიშვნელობის ნაივისტური უგულებელყოფა თუნდაც იმ მიზეზით, რომ მათი მეშვეობით ჩვენი სული მოძრაობის ახალ განზომილებას, ახალ რელიეფს, ახალ ენერგიას, ჩვენი “ცნობიერების კუნთების” ახალ მოქნილობას იძენს.

ამიტომაც წარმოადგენს ფილოსოფიის შესავლის სალექციო კურსი ერთ-ერთ ყველაზე რთულ სასწავლო კურსს. მასში სწორედ ის ფუნდამენტური გარემოებაა წინა პლანზე მოქცეული, რაც, არსებითად, მთელი ფილოსოფიის რაობას ქმნის. იგი მსმენელს უნდა აძლევდეს არა მხოლოდ გარკვეულ ვითარებათა ცოდნას, არამედ, რაც მთავარია, გაგების კარიბჭესთან ყოფნის ექსისტენციალურ გამოცდილებას. მსმენელს უნდა დაეხმარო, საკუთარ თავში აღმოაჩინოს თუ გააღვიძოს ის, რასაც პირობითად ფილოსოფიური ინტუიცია, ფილოსოფიური აზრის მიმართ მგრძნობელობა შეიძლება ვუწოდოთ. ეს არის მუსიკალური სმენის მსგავსი რამ: გაგების დასაბამთან ყოფნის უნარი და გაბედულება, რომელიც, ერთი შეხედვით, ან გაქვს, ან არა გაქვს. და თუ ეს ასეა, რაღა აზრი აქვს ჩვენს მცდელობას, რომ მივმართოთ არა მხოლოდ იმათ, ვისაც განსაკუთრებული ფილოსოფიური ინტუიციით დაჯილდოვებულ ადამიანებს ვუწოდებთ, არამედ ნებისმიერს? აზრი ნამდვილად აქვს, თუ დავიჯერებთ შეხედულებას იმის შესახებ, რომ ფილოსოფოსად ყოფნა ერთის მხრივ, ადამიანური არსებობის აუცილებელი ასპექტია, ხოლო, მეორეს მხრივ, ფილოსოფია შესაძლებელია სულაც არ აღმოჩნდეს ის, რასაც ფილოსოფიის მრავალრიცხოვან სახელმძღვანელოთა დიდ უმრავლესობაში ვნახულობთ _ საკმაოდ ხშირად უფრო დაკონსერვებული თუ მუმიფიცირებული ინტელექტის ნაყოფს რომ გვაგონებენ და მხოლოდ შორეულად ეხმიანებიან იმას, რაც გვიფიქრია ან რაც პასუხის მიგნების იდუმალ წინათგრძნობად ახმიანებულა ჩვენში; ან, ყველაფერს რომ თავი დავანებოთ, პრაგმატული აზრით არის ჩვენთვის საჭირო იმდენად, რამდენადაც იმედს გვაძლევს, რომ ჩვენში გაჩენილ მარადიულ კითხვებზე პასუხების მოძიებისაკენ წაგვიძღვება.

იმთავითვე ყურადღება იმ ელემენტარული მგრძნობელობისაკენ უნდა მივმართოთ, რომელიც ნებისმიერ ადამიანს გააჩნია, ვისაც კი განზოგადოებისათვის მიუმართავს რაიმეს შესაფასებლად ან ვისაც კი თუნდაც უკიდურესად გულუბრყვილოდ დაუსვამს კითხვა საკუთარი არსებობის საზრისის შესახებ. მეტსაც ვიტყოდი: ინტელექტუალური ინდუსტრიის პროდუქტებმა, თუ მათ ეს მგრძნობელობა არ ახლავს, უმალ შეიძლება ჩაახშონ იგი, ან, უარეს შემთხვევაში, ხელშესახები და ცხადი პასუხების მოპოვების ილუზია შეგვიქმნან. ვფიქრობ, ჯანსაღი ფსიქიკის ადამიანს სრულიად ბუნებრივი რეაქცია აქვს მისი სულის ამგვარი ჩაკირვის, ამგვარი ინტელექტუალური ძალადობის მიმართ, როდესაც აცხადებს, რომ მას ფილოსოფია არ ესმის და ვერც ვერასოდეს გაიგებს.

ამიტომაც ვიტყვით, რომ უმთავრესი სწორედ გაგების კარიბჭესთან, გაგების დასაბამთან ყოფნის მიმართ მგრძნობელობაა. ლექციის დასაწყისშივე ვახსენე ის უნიკალური სათქმელი, რომელიც მხოლოდ შენია და ყოველგვარი ვალდებულებებისაგან – მათ შორის შენივე ადრე ნაფიქრის მიმართ ვალდებულებისაგან – არის თავისუფალი. ასეთი რა, ვფიქრობ, მხოლოდ უკვე ნახსენები სიცარიელისა და გაგების დასაბამთან ყოფნის ექსისტენციალურმა გამოცდილებამ შეიძლება შვას. საბაზისო ფილოსოფიური ცოდნა სწორედ მას უნდა დაეფუძნოს, მასთან ადაპტირდეს. წინააღმდეგ შემთხვევაში იგი არც იქნებოდა ფილოსოფია ანუ სიბრძნის სიყვარული. იგი აღარ იქნებოდა ჩვენი, ადამიანების არსებობის აუცილებელი ფორმა, ჩვენი ღირსების საქმე, დასტური იმისა, რომ ჩვენ ჯერ კიდევ ცოცხლები ვართ და რომ ღირსნი ვართ არსებობისა; როგორც უილიამ ფოლკნერი იტყვის – მზად ვართ წუთისოფლის კარიდან გასვლის შემდეგ ამ კარს მეორე მხრიდან წავაწეროთ: მე აქ ვიყავი.

ამიტომაც არის, რომ ფილოსოფიის, როგორც გზის დასრულება, თუ ეს შესაძლებელია სადმე და ოდესმე განხორციელდეს, ადამიანური გზის დასრულების თანაზომადია. ფილოსოფიის შესავალმა, ალბათ, პირველ რიგში, ამ გზის შეგრძნება უნდა გაუჩინოს მსმენელს, დაანახოს მას, თუ პირველად კითხვებზე პასუხების ძიებაში რა თავგადასავლები გადახდენია ადამიანს. ვიმეორებ, საბაზისო ცოდნასაც მხოლოდ იმდენად ეძლევა საზრისი, რამდენადაც მან ფილოსოფიური მგრძნობელობა შეიძლება გააღვიძოს და მის კონტექსტში მოექცეს. წინააღმდეგ შემთხვევაში, იგი იქცევა იმ სუბსტანციად, რომლის უტილიზაციითა და რეუტილიზაციით შევქმნით იმას, რასაც, არსებითად, შექმნისთანავე ფილოსოფიის ნარჩენები შეიძლება ვუწოდოთ. სწორედ მათ შეიძლება შეასრულონ ფილოსოფიის წიაღში ყოფნის მსურველი ადამიანისათვის ნეგატიური როლი: შექმნან სიცხადეთა ილუზია და შემდეგ უკვე ნახსენებ ერთგვარ ინტელექტუალურ ინდუსტრიაში ჩაითრიონ იგი, ანუ ერთგვარი საკომუნიკაციო დემონების როლი შეასრულონ, თავად რომ შეგვიქმნია. ეს დემონები ყალბ ინტელექტუალურ ვითარებაში გვამყოფებენ თუნდაც იმით, რომ გვაკარგვინებენ გაგების კარიბჭესთან ყოფნის ცნობიერებასაც და საკუთარი არსების სრული და ყოვლისმომცველი მობილიზების უნარსაც. მონობის ყველა შესაძლო ფორმას შორის საკომუნიკაციო დემონების მონობა, ალბათ, ერთ-ერთი ყველაზე საშიშია, თუნდაც იმიტომ, რომ შენ ვერ გრძნობ მას; ვერ გრძნობ, სხვებთან ერთად როგორ აღმოჩნდი ყალბი სინამდვილის მოქალაქის როლში და ეს გაგრძელდება მანამ, სანამ, ერთ ძველ გამოთქმას მოვიშველიებ, სიკვდილის ანგელოსი არ გეწვევა და ანგარიშებს არ მოგიყრის ფეხქვეშ. სიცხადეების უსასრულო კოლექტიურ ინდუსტრიაში ჩართვით ადამიანი სხვებთან ერთად ცრუობს და საკუთარ თავს მარტოობისა და გაგების დასაბამთან ყოფნის საშუალებას არ აძლევს. ჩვენთვის, როგორც სოციალური არსებებისათვის, მთავარი ხომ სხვებთან საკომუნიკაციო ველის შექმნაა, ხოლო ის, თუ რა სუბსტანციითაა ეს ველი ნაგები და რა დემონები ფუთფუთებენ მასში ყალბი სიცხადეების სახით, იშვიათად გვახსოვს. ხოლო ის ვინც გაიხსენებს და შეეცდება გაგვახსენოს, ხშირად განიდევნება ხოლმე.

ეს არ ნიშნავს, რომ “სხვა”, ვისთან ერთადაც საკომუნიკაციო სინამდვილეს ვაგებთ, მხოლოდ ბოროტებაა ჩვენთვის. ამის ყველაზე ნათელი მაგალითი ეკლესიის, როგორც ადამიანთა მისტიკური ერთიანობის იდეაა. ამგვარ მისტიკურ ერთიანობას ჩვენგან ფილოსოფიის, როგორც გაგების დასაბამთან ყოფნის იდუმალი აქტის განხორციელებაც მოითხოვს. იგი გარდუვალობით გულისხმობს ჩვენს თანაყოფნას, ამ სიტყვის პირდაპირი მნიშვნელობით. თანაყოფნაში ხორციელდება ის, რასაც პირობითად ფილოსოფიური კონტრაპუნქტი შეიძლება ვუწოდოთ. თანამედროვე ფრანგი ფილოსოფოსი ჟან ლუი ნანსი წერს, რომ ჩვენი, ადამიანური თანაობა უპირატეს ფილოსოფიურ თემას წარმოადგენს, რომ იგი წინ უსწრებს საკუთრივ ფილოსოფიურ “თემატიკას” (სწორედ ასეა, იგი ბრჭყალებში ხმარობს ამ სიტყვას) და მისი ფარგლების გარეთ გადის. იგი ჩვენი ერთად ყოფნის პროდუქტია, თუმცა არაფერი აქვს საერთო რაიმე ყაიდის კოლექტივიზმთან. ფილოსოფია ყოველთვის ხორციელდება თანაობაში. იგი ფაქტობრივად მოცემულ თანაობას წარმოადგენს უკვე მანამ, სანამ თავის “ობიექტს” მოიპოვებდეს, იგი ჩნდება და ხორციელდება ამ თანაობაში და თანაობის მეშვეობით. რაიმე კითხვა, თუნდაც უსასრულო მარტოობაში გაჩენილი, არასოდეს არის მხოლოდ ჩემი. საკმარისია მიმოვიხედო და აღმოვაჩენ, თუ როგორ მოედინება სხვებისაგან ენერგია და, უფრო მეტიც, დაკვეთა ამ კითხვის დასმისა. ამდენად, ფილოსოფია ადამიანური მოღვაწეობის ის სფეროა, რომელიც ადასტურებს არა მხოლოდ ცალკეულ ინდივიდთა ღირსებასა და ღირებულებას, არამედ იმასაც, რომ ჩვენ, ფუნდამენტურ კითხვათა სიტუაციაში მოქცეული ადამიანები, გარდუვალობით “ვთანაობთ” და ასე ვქმნით ჩვეულისაგან გასხვავებულ თანაზიარ სივრცეს. დღევანდელი ლექციის თემაც ხომ იმის წყალობით იშვა, რომ ჩვენ ხანდისხან, სულ მცირე ხნით მაინც ვახერხებდით მკვდარი საკომუნიკაციო დემონებისათვის დაგვეღწია თავი და თანაყოფნაში, გაგების კარიბჭესთან აღმოვჩენილიყავით.

აქედან ისიც გამოდის, რომ ფილოსოფიური დისკურსი (და, შესაბამისად, ადამიანად ყოფნა) ამგვარი თანაობითა და თანაობაშია შესაძლებელი.

კიდევ ერთხელ შევეხოთ ცოდნის გადაცემის პრობლემას. ვისაც პედაგოგიური პრაქტიკა ჰქონია, იოლად გაიგებს, რასაც ახლა ვიტყვი. ცოდნის გადაცემა ნიშნავს, მსმენელი შემოიყვანო იმ სიცხადეებსა და საკომუნიკაციო ველში, რომლის მონაწილეც შენ ხარ და რომელიც მეცნიერული, კულტურული და სხვა ინფორმაციითა და გარკვეული პარადიგმებით არის სტრუქტურირებული. წარმოიდგინეთ ადამიანი, რომელსაც რაიმე სფეროში არავითარი ცოდნა არა აქვს, ვთქვათ _ მათემატიკაში. იგი არ გახლავთ გარკვეულ სიმბოლოებზე აგებული ჩვენი საკომუნიკაციო სისტემის მონაწილე, დისტანცირებულია მისგან. შევეცადოთ, მას რაიმე მათემატიკური ცოდნა გადავცეთ. სწორედ მათემატიკური ცოდნის გადაცემისას _ უკვე განხილული წერტილის ცნების ანალოგიით _ ისეთი კითხვები შეიძლება მოგვესმას, რომლებზეც პასუხისათვის მზად არა ვართ. არა მხოლოდ ჩვენ, თავად ეს მეცნიერება არ არის მზად. არადა, საქმე თითქოს სრულიად უბრალო გარემოებებს შეეხება, რომლებზედაც მთელი ჩვენი სიცხადეები აიგება. მალე აღმოვაჩენთ, რომ სწორედ ეს, ერთი შეხედვით, სრულიად უმეცარი ადამიანი გვაიძულებს, მივბრუნდეთ გაგების კარიბჭესთან და კიდევ ერთხელ გადავხედოთ იმ სიცხადეებს, რომლებსაც გარკვეული მომენტის შემდეგ ჩვენთვის ინსტრუმენტალური მნიშვნელობა შეუძენიათ.

ვთქვათ, ვინმე სრულიად უცოდინარს ვუხსნით, რომ უსასრულოდ მცირეებიდან სასრული სიდიდე აიგება, როგორც ეს ინტეგრალურ აღრიცხვაშია ან რომ მოცემულ ორ წერტილს შორის უმოკლესი მანძილი არის წრფე. ამ დროს სწორედ ამ მავანმა შეიძლება დაგვისვას კითხვა, რომელსაც, ალბათ, მათემატიკაში განსწავლული არც ერთი ადამიანი არ დაგისვამს, თანაც დაგისვას ისე, რომ სრულიად უმწეო მდგომარეობაში ჩაგაყენოს: როგორ შეიძლება, რომ უსასრულოდ მცირეთა თუნდაც უსასრულოდ დიდმა რაოდენობამ სასრული სიდიდე მოგვცეს? ან ისევ უკან მიგვაბრუნოს წერტილის ცნებასთან და გვკითხოს, როგორ შეიძლება წერტილებს შორის მანძილზე საუბარი, თუ თავად წერტილი წინასწარ უგანზომილებო გეომეტრიულ ფიგურად განვსაზღვრეთ და, შესაბამისად, არც ადგილი შეიძლება ჰქონდეს? დამეთანხმებით, პასუხგაუცემი კითხვებია. როდესაც ფიზიკის ფაკულტეტის პირველ კურსზე ბატონი ელიზბარ წითლანაძე გვიხსნიდა უსასრულოდ მცირეთა თეორიას, პირველი კითხვა მყისიერად გამიჩნდა, თუმცა კი გავდევნე იგი და დავიჯერე, რომ უსასრულოდ მცირეებმა სასრული სიდიდე შეიძლება მოგვცენ. მართალია, ბატონი ელიზბარი მათემატიკური სიმბოლოებისა და ოპერაციების მეშვეობით ცდილობდა ამ დებულების ჭეშმარიტებაში დავერწმუნებინეთ, ბოლომდე ვერ მოვიშორე ეჭვი, რომ იგი მხოლოდ პოსტულირებას ახდენდა იმ პრინციპისა, რომელიც სამყაროს ჩვენთვის თანაზიარი აღწერის საფუძველში უნდა ჩადებულიყო და მე იგი მრწამსივით უნდა მეღიარებინა, წინააღმდეგ შემთხვევაში ვერ ვიქნებოდი სამყაროს იმ აღწერის წევრი, რომელში მოხვედრასაც ვფიქრობდი.

მერეღა გავიგე, რომ ის ადამიანები, მათემატიკის ფილოსოფიურ პრობლემებზე რომ მუშაობენ, დღემდე ცდილობენ ამ კითხვებზე პასუხების მოძიებას. ჰოდა, წარმოიდგინეთ სიტუაცია, როდესაც მას შემდეგ, რაც ბოლოს და ბოლოს არა მხოლოდ ვაღიარეთ მრწამსის ჭეშმარიტება, არამედ, თავადაც შევძელით მის ფარგლებში მოძრაობა და სამყაროს მიღებული აღწერის რეგენერირება, ჩვენი უმეცარი მოწაფე კვლავ გვისვამს იმ პირველად კითხვებს, რომლებიც მთელ ჩვენს ინტელექტუალურ თვითკმაყოფილებას ანგრევს და გვაიძულებს, სოკრატული ჭეშმარიტება ვაღიაროთ: ვიცი ის, რომ არაფერი ვიცი.

რა თქმა უნდა, ამის აღიარება არც ისე იოლია და არც ეს სოკრატული თავწერტილია იოლი მოსახელი. ცხადია, ჩვენ ყველანაირად ვცდილობთ, ჩვენი თანამოსაუბრე როგორმე ჩვენი მცოდნეობის რკალში შემოვიყვანოთ, თუმცა კი ვგრძნობთ, თუ როგორ გვეცლება ფეხქვეშ ნიადაგი. ეს არის ჭეშმარიტად მისტიკური წერტილი, როდესაც ჩვენი “უმეცარი”, როგორც სახარებაშია ნათქვამი, “სულით ღატაკი” თანამოსაუბრე ახერხებს, რომ ჩვენი მცოდნეობის სისტემიდან ფრჩხილებს გარეთ გაიტანოს ყველაფერი, რისი იმედიც აქამდე გვქონდა. მეტაფორულად რომ ვთქვათ, ასე შეიძლება გამოგვეცხადოს სოკრატე და თანაც სრულად არასოკრატული სახით და არა ისე როგორც ფილოსოფიის ისტორიის სახელმძღვანელოებშია ნათქვამი და სრულიად სპორადულად დასმული კითხვებით დაგვარწმუნოს, რომ ცხადად დამაჯერებლად არაფერი ვიცით. ჩვენი პედაგოგიური პათოსიდან აღარაფერი რჩება. ვცდილობდი, იგი ჩემი ცოდნის მონაწილედ, სამყაროს ჩემი აღწერის წევრად გამეხადა, რათა შემდგომში ჩემთან ერთად განეგრძო ოდესღაც ვიღაცეებისაგან მემკვიდრეობით მიღებული სამყაროს რეგენერირება და, უნებურად, მისგან ვისწავლე, რომ თავი უნდა დავანებო ამგვარ მექანიკურ კვლავწარმოებას, როგორც ამას ცნობილი სქოლასტიკოსის ლულიუსის მიერ შექმნილი სქოლასტიკური მანქანა აკეთებდა, ექსკრემენტებივით რომ გამოყოფდა ცნებებს. თავად ლულიუსი ამ პროცესში მონაწილეობდა მხოლოდ იმდენად, რამდენადაც ამ უნივერსალური პერპენტუმ მობილეს აზროვნების უნივერსალურ ფორმად მიიჩნევდა. უმეცარი მაჩერებს მე, მცოდნეს, და მაიძულებს საკუთარი თავისგანვე განზე გამდგარმა შევხედო ინტელექტუალური ნაგვისა და ნარჩენების იმ გროვას, რომელიც შემიქმნია.

ასე იქცევა ის, ვის მეგზურობასაც ვაპირებდი, ჩემს მეგზურად. ასე მაიძულებს მასთან ერთად შემკრთალი წარვდგე რაღაც გამოუცნობისა და შიშისმომგვრელის წინაშე.

ცხადია, ეს სოკრატული წამი სინამდვილეში დიდხანს არ გრძელდება და ჩვენი თანამოსაუბრე ბოლოს და ბოლოს გვნებდება. უფრო კი აქსიომებისა და პოსტულატების იმ წანამძღვართა ძალადობას ნებდება, რომელთაც ჩვენ მას ცოდნის სახელით გადავცემთ: თავისთავადი სიცხადეების სისტემას, სისტემას, რომელიც ჩვენი ყოფნის ფორმასაც ქმნის და შინაარსსაც. სწორედ ამგვარ სისტემას ქმნიდა ევკლიდე აქსიომათა სახით ან არისტოტელე _ კატეგორიათა სახით. ევკლიდემ ხომ მათემატიკის ენაზე გაამჟღავნა ის ფარული კულტუროლოგიური მოტივი, რომელიც ბერძნული მათემატიკის საფუძველში აღმოჩნდა, უფრო მეტიც, იგი ის კოდი იყო (ძალზე ზოგადად თუ ვიტყვით, დიქოტომია განსაზღვრულსა და განუსაზღვრელს შორის), რომლის გამჟღავნებასაც წარმოადგენს მთელი ბერძნული სააზროვნო სამყარო, ქაოსის დასაზღვრის პირველაქტიდან რომ იღებს დასაბამს. არსებითად არისტოტელემ ევკლიდესეული საქმე შეასრულა ცოდნის მთელი სისტემისათვის. გავიხსენოთ, თუ როგორი ნიშანდობლივია კატეგორიის მისეული განმარტება: ეს არის ის, რითაც ყველაფერი განიმარტება, მაგრამ რაც თავისთავად არ განიმარტება, რადგან უკანასკნელი ინსტანციის ზოგადობასა და სიცხადეს წარმოადგენს. კულტურის ისტორიული პრაქტიკა ხომ სხვა არაფერია, თუ არა მის საფუძველში არსებული ამგვარი თავისთავადი სიცხადეების გამჟღავნება. თავისთავადი სიცხადეები ენეტგეტიკული ცენტრების მსგავსად იწყებენ სიმართლის (და არა ჭეშმარიტების) სამყაროს ქსოვას.

ამ თავისთავადი სიცხადეების სიმძიმის ქვეშ მოქცეული მოწაფეც აღიარებს, რომ ორ წერტილს შორის მანძილი ამგვარად და ამგვარად განისაზღვრება, ხოლო აქილევსს, მიუხედავად მთელი ძენონისეული არგუმენტებისა, ძალუძს კუს გასწრება და ისარსაც ძალუძს ირმის მოკვლა, თუმცა კი ჩვენმა გონებამ მისი მოძრაობა მხოლოდ როგორც გაჩერებათა ჯამი შეიძლება წარმოიდგინოს. გახსოვთ, ალბათ, ერთხელ უკვე ვისაუბრეთ ძენონის აპორიებზე. ჰოდა, ჩვენც გავიმარჯვეთ, რადგან შევძელით და იგი წარმოდგენების იმ სისტემის თანამონაწილედ გავხადეთ, რომელიც მას უფლებას აძლევს, სამყაროს გარკვეული აღწერის წევრად იწოდებოდეს. და მაინც, ეს გარდამავალი წერტილი სოციალურად კონსტრუირებულ ცოდნის სისტემასა და ერთგვარ სოციალურ უმეცრებას, ერთგვარ ინტელექტუალურ ასოციალურობას შორის ფაქტია და იგი მუდმივად გვახსენებს თავს. მე ვიტყოდი, რომ ყველაზე საინტერესო სწორედ ამ წერტილში ხდება. რასაც მერაბ მამარდაშვილი სოკრატულ წერტილს უწოდებდა და ყოველგვარი ფილოსოფოსობის საწყისად მიიჩნევდა. თავს უფლებას მივცემ და დავუმატებ, რომ ეს ის წერტილია, რომელიც თუ ერთხელ მაინც ახმიანდა ჩვენს ცნობიერებაში, ცხოვრების ბოლომდე იმ არარას მეზობლობაში გვამყოფებს, ყოველგვარი რელიგიურობისა და ფილოსოფოსობის სათავე რომ არის. ამიტომაც ეუბნება დონ ხუანი კარლოს კასტანედას, თუ არ ვცდები “იქსტლანში მოგზაურობაში”, რომ ჭეშმარიტების მაძიებელი გამუდმებით უნდა გრძნობდეს სიკვდილს მისგან მარცხნივ, ხელის გაწვდენის მანძილზე. სხვაგვარად თუ ვიტყვით, იგი მუდმივად არარას წინაშე ძრწოლის მდგომარეობაში უნდა იყენებდეს თავს, წინააღმდეგ შემთხვევაში საკუთარი ინტელექტუალური ექსკრემენტების გარემოცვაში მოუწევს არსებობა იმ მომენტამდე, როდესაც სიკვდილი თავად დასახლდება მისგან მარცხნივ და ხელის გასაწვდენ მანძილზე, ან _ უფრო ახლოს. მოსწავლის ნიღბით მოვლენილი კოსმოსი თითქოს მოსინჯავს, რამდენად ვართ მზად, ამ ძრწოლას გავუძლოთ და თუ რწმუნდება, რომ უუნარონი ვართ, თავს გვანებებს და საშუალებას გვაძლევს, საკუთარი მნიშვნელობით აღსავსეებმა და თვითკმაყოფილებმა მოვახდინოთ ტირაჟირება იმისა, რითაც ჩვენ თავადაც აგვავსეს თავის დროზე. შედეგად კი ეს აღწერა ჩვენს ბედისწერად იქცევა, იმ ფორმად, რომელში არსებობისთვისაც თავს გადავდებთ ადამიანური სიზარმაცისა თუ ძრწოლის მიმართ შიშის გამო. ცხადია, არ არის იოლი და ასატანი მდგომარეობა კაცისა, ვინც რაღაც წამს გაიაზრებს, თუ როგორ ინგრევა მის ირგვლივ ყველაფერი _ ჩვეული მიმართებები და კანონზომიერებები; როგორ იქცევიან საგნები და ადამიანები ბედისწერის ნიღბებად, როგორ კარგავს ჩვეულ იდენტობებს.

ცოდნას, პირველ რიგში, კომუნიკაციური ფუნქცია აქვს. ცოდნის სოციალური სისტემა სწორედ კომუნიკაციათა სივრცის ქსოვას ნიშნავს პერსონებსა და კულტურებს შორის, რის გარეშეც არა მხოლოდ კულტურებს, არამედ პერსონებსაც “არა აქვთ ფანჯრები” ერთმანეთის დასანახად. ფილოსოფოსი ის დესტრუქციული მეამბოხეა, რომელიც ამ უნივერსალურ კომუნიკაციათა სისტემას არღვევს, იგი ის უნიჭო მოწაფეა, რომელსაც ვერა და ვერ გაუგია, თუ როგორ შეიძლება უსასრულოდ მცირეებიდან სასრული სიდიდის აგება. მისთვის ეს სისტემა ცნობიერების გახევებული რელიეფია, რომლის მიღმაც სიცოცხლის აღმოჩენას ლამობს. ადამიანები კი გაოცებულნი უცქერენ მას, როგორც ვიღაც “ბრინკას”, რომელსაც კომუნიკაციათა გარკვეულობაში შეაქვს ეჭვი. ამიტომაც არის, რომ ბულგაკოვისეული “მოხეტიალე ფილოსოფოსი” ადამიანებს კიდევ უფრო ეჯავრებათ, ვიდრე ჩვეულებრივი მკვლელი და ყაჩაღი ბარაბა. მოხეტიალე ფილოსოფოსი ხომ იერუსალიმის ტაძრით სიმბოლიზებული უნივერსალური საკომუნიკაციო სისტემის დანგრევას სთავაზობს ადამიანებს და ჰპირდება, რომ სამ დღეში მას ხელახლა ააგებს. ამით იგი გვეუბნება, რომ ცოდნის მთელ იმ სისტემას, რომლითაც ჩვენ ოპერირებას ვახდენთ, მხოლოდ სიმართლის, საკომუნიკაციო ველის ფუნქცია აქვს და არა ჭეშმარიტებისა, რომელიც “ღატაკ სულში” არარას წინაშე წარდგომისას შეიძლება დაიბადოს. ჭეშმარიტება კი გულისხმობს არა სიცხადეებში ჩაფლული გონების პროდუქტებს, არამედ სიცხადეთა ნგრევისა და გაგების ზღვარზე ყოფნის რადიკალურ განცდას. თუ ეს კარგად ვერ გავიაზრეთ, ჭეშმარიტების ძიებას კვლავ და კვლავ შევეცდებით იქ, სადაც იგი არც შეიძლება იყოს _ ცნობიერების იმ “მეორადი გამოყენების პროდუქტებში”, რომლითაც გვინდა ჩვენი ყოფნის შინაარსი შევქმნათ. მაისტერ ეკჰარტი ამბობს, რომ ჭეშამრიტებით ნეტარება მხოლოდ სულის სიღატაკის პირობით მიიღწევა, როდესაც საკუთარ სულს ყოველგვარი შლაკებისაგან გაათავისუფლებ. გარკვეული აზრით, სწორედ ეს არის ის მრწამსი, რომელიც მაცხოვარს მოჰქონდა ადამიანებისათვის, როდესაც მწიგნობრულ ინტელექტუალურ ინდუსტრიას უპირისპირდებოდა. როდესაც ვამბობ “რელიგია”, ვგულისხმობ არა იმ ინსტიტუციონალურ სისტემას, რომელიც მისი სახელით ცირკულირებს სოციო-კულტურულ წარმოდგენებში, არამედ _ რაღაც ისეთს, რაც ჩვენს მარად და ჭეშმარიტ სამშობლოს განასახიერებს. ასე იქცევიან ფილოსოფია და რელიგია, კონკრეტულად კი ქრისტიანობა არა მხოლოდ მოკავშირეებად, არამედ ერთი მედლის ორ მხარედ.

არსებობს იდუმალი შინაგანი განათებები, რომელთა გადმოცემაც დიდ ძალისხმევასთან არის დაკავშირებული. მე ვიტყოდი, რომ ჩვენი ცნობიერების სწორედ ეს გამოუთქმელი რელიეფია ის განძი, რომელსაც ვატარებთ. ნებისმიერი ცდა მისი გამოთქმისა თითქოს წინასწარვე მარცხისათვისაა განწირული. თუმცა გამოთქმის მცდელობაც არ არის ამაო რამ, რადგან მოულოდნელად შეიძლება აღმოვაჩინოთ, რომ მიუხედავად ამაო მცდელობისა, რაღაც იდუმალი გზებით ის ქსოვილი, რომელიც ჩვენ შევქმენით, სხვაში გამოძახილს პოვებს და ამ უკანასკნელს გზასაც უკვალავს საკუთარი იდუმალი გამოცდილების მისაგნებად. მიუხედავად გამოთქმულის უმწეობისა, მიუხედავად იმისა, რომ იგი ხშირად ისევე ჰგავს თავის პირველსახეს, როგორც იდიოტი _ ადამიანის იდეას, იგი მაინც ატარებს ერთგვარ პერსპექტიულ უსასრულობას, უფრო მეტიც, მისი მეშვეობით, შეიძლება სხვის საიდუმლო დამხმარედ და მეგზურად ვიქცეთ; ან, პირიქით, სხვა იქცეს ჩვენს მეგზურად, თუნდაც მხოლოდ თავისი არსებობის ფაქტით.

ხშირად ეს ჩვენგან დამოუკიდებლად ხდება. საკუთარი ცნობიერებასთან კიდევ ერთ ბავშვურ თამაშს გავიხსენებ. ხშირად კლასში მოწყენით და ზარის მოლოდინში მჯდომი რომელიმე ჩემს ამხანაგს მივაჩერდებოდი ხოლმე უკნიდან მანამ, სანამ მოულოდნელად მისი სხეულის კონტურებში რაღაც უსასრულოდ ნაცნობს არ შევიგრძნობდი. ეს იყო ჩემი ჩუმი და ფარული თამაში და გამოცდილება. მის შესახებ ვერც ვერავის ვეუბნებოდი რამეს და აზრიც არ ჰქონდა მაზე ლაპარაკს. გახსოვთ, ალბათ, ამგვარი გამოუთქმელი და ჩუმი გამოცდილების როგორ არსენალს ვატარებთ ბავშვობაში. მერე ნელ-ნელა ვივიწყებთ მას. ცხოვრება გვწვრთნის და გვაიძულებს, რომ დავივიწყოთ. სწორედ მაშინ, როდესაც ჩემი სული ყველაზე ცოცხალი იყო, პირველად აღმოვაჩინე ის, რასაც ახლა მეგზურის მეტაფორით გამოვთქვამ: ადამიანი ან საგანი ჩემს მეგზურად შეიძლება გადაიქცეს იმ ტყვეობიდან თავის დასაღწევად, რომელშიც ვარ, თუკი შევძელი და ყური დავუგდე იმ მარადიულ და იდუმალ სათქმელს, რომელსაც იგი მეუბნება. იმ კონკრეტულ შემთხვევაში, მთელი ჩემი მიზანი ის იყო, რომ ჩემი ამხანაგის სხეულის კონტური ამემეტყველებინა იმ იდუმალი სათქმელის ენაზე, რომელსაც იგი ატარებდა და რომელიც არანაკლებ მაუწყებდა მის შესახებ, ან, იქნებ, ვიდრე ის, რასაც ყოველდღიურობაში მის ნათქვამს ვუწოდებდი. ერთხელ ამას ჩემს მეგობარში ამეტყველებული ღვთაებრივი ლოგოსი ვუწოდე. ლოგოსი არ გახლავთ აბსტრაქტული კონცეპტი. ჩვენს გარშემო ნებისმიერი საგანი გამოთქვამს მას, ან, უფრო სწორად, ნებისმიერი საგანი მისით, მის წიაღში გამოითქმის და, თქვენ წარმოიდგინეთ, თუ უფრო ყურადღებით ვიქნებით სამყაროს მიმართ, ვიდრე, ჩვეულებრივ, ვართ, მისი ხმიანებაც შეიძლება აღვიქვათ ისე, როგორც მე აღვიქვამდი ღვთის სიტყვის ჟღერადობას ჩემი ამხანაგის სხეულის კონტურებში. სხვაგვარად თუ ვიტყვით, ნებისმიერი საგანი შეიძლება ამეტყველდეს და შეგვიყვანოს საზრისის იმ საუფლოში, რომლის მოლოდინშიც, თურმე, ვყოფილვართ. ამით იგი ჩვენს მეგზურად, ჩვენს საიდუმლო დამხმარედ იქცევა. ცნების, როგორც ტოტალური გარკვეულობისა და “ჭეშმარიტების სახლის” დაბადებასაც, ალბათ, ყოფიერთან ამ იდუმალი თანაობის აქტში უნდა ველოდეთ.

ბოლოს და ბოლოს მივადექი პუნქტს, რომელსაც უკვე დიდი ხანია, გარშემო ვუვლი და ვერც ერთხელ ვერ შევძელი ადექვატურად გადმომეცა თუნდაც იმიტომ, რომ მცდელობა გარკვეულ რისკთან იყო დაკავშირებული – თეოლოგიური სენტიმენტალობისა და აზრის ზღვარზე უნდა გამევლო: ამგვარი ურთიერთმეგზურობისა და მაცხოვრის იდუმალი მეგზურობის გარეშე ჩვენ ცნობიერების სიბერწისათვის ვართ განწირულნი.

გონებამ ხომ, მართლაც, უცნაური ჭირვეულობა იცის. გახსოვთ, რა ხდებოდა, როდესაც ბავშვობაში უსასრულოდ ვიმეორებდით ერთსა და იმავე სიტყვას, სანამ ხელთ ცარიელი ფონეტიკური გროვა არ შეგვრჩებოდა. ერთი შეხედვით, ჩვენ ვფლობთ გონებას, რომელიც თითქოს დამჯერი ინსტრუმენტია და მთელს მის ცხოველმყოფელობას იოლად განვაგებთ, მისით ვქმნით იმ კონტექსტს, რომელშიც ვართ და ვმოძრაობთ; ამასთანავე, ზოგჯერ იგი მოულოდნელად გადგება ხოლმე განზე და საკუთარ უმწეობასთან პირისპირ გვტოვებს. ასე ხანდისხან ახლობელმა ადამიანმა იცის გაუცხოვება _ უცნაურად, სულ რამდენიმე წამში აღმოჩნდება, რომ აღარაფერი დარჩა იმ ინტიმური ძაფებისაგან, იმ იდენტობისაგან, რომლის რწმენაც აქამდე არსებობის ძალას გაძლევდა. გონების ღალატი, ალბათ, ყველა ღალატზე უარესია. ჩვენ ნებისმიერი ღალატი შეიძლება მოვიშუშოთ, დავივიწყოთ და ახალი კავშირები ვეძიოთ, გონების ღალატისას კი თითქოს სამყარო გვეუბნება უარს არსებობაზე და სადღაც არარსებობაში გადაგვისვრის _ იქ, სადაც უსაზრისობისა და უიმედობის სტიქიები ბატონობენ. სულის სინათლისა და სიხალისის ადგილს ყოვლისდამთრგუნველი სიცარიელე იკავებს. აღარაფერი გაგაჩნია იმისაგან, რაც აქამდე ცხოვრების ხალისსა და ყოფიერებაში ინტიმური ჩართულობის რწმენას გვაძლევდა.

ამ დროს იოლია, ხელოვნური საშუალებების გამოყენების ცთუნებამ გძლიოს, რათა საკუთარ თავთან ჰარმონიის ერთხელ განცდილი სიხარული ხელახლა განიცადო. ყველაზე კარგად ასეთ წუთებში მესმის მაცხოვრის ბოლო ამქვეყნიური სიტყვების აზრი: მამავ, მამავ, რაიზედ დამიტევე მე – სიტყვები, რომელთაც ჰაიდნმა დიდებული ნაწარმოები მიუძღვნა. ვფიქრობ, ეს სიკვდილზე უარესია. ერთი წამით წარმოიდგინეთ, თუ რას ნიშნავს, როდესაც საკუთარი თავი მიგატოვებს და მიხვდებით, რას ვგულისხმობ. იქცევი უცნაურ არსებად, რომელსაც ყოფიერების იდუმალი ძაფები და ხმიანება აღარ ამოძრავებს. შენი ყოფნა ამ დროს მხოლოდ უწყვეტი და დაუსრულებელი ინერციაა. თუ ამას მიხვდით, იმასაც იოლად მიხვდებით, რომ სწორედ ეს არის პოსტისტორიული სამყარო. იგი სხვა არაფერია, თუ არა მიტოვებული მარიონეტის ინერცია. თითქოს ცოცხალი ხარ, თითქოს ფიქრობ და განიცდი, მაგრამ ისიც იცი, რომ ისეთი ბანალური და გარდუვალი რამ, როგორიცაა საზრისი, რომლის იმედითაც არსებობდი, სამუდამოდ არის შენთვის დაკარგული. ცდილობ, რომ სექსის, ძალადობის ნარკოტიკების, თუნდაც ტერორიზმის ელექტროშოკით გაიცოცხლო თავი, მაგრამ გაცოცხლების ნაცვლად ძრწოლისა და კიდევ უფრო მეტი გაუცხოვების მდგომარეობაში რჩები. მერე და მერე ამგვარი ელექტროშიკი აუცილებელი ხდება შენთვის. მის გარეშე კვდომისწინა ინერცია მთელი თავისი მოზიმზიმე სიცარიელით განადგურებს. ვანდალიზმს კულტურულ ღირებულებათა განადგურებას უწოდებენ. პოსტმოდერნი ის შემთხვევაა, როდესაც, ნიცშესი არ იყოს, აღარ არსებობს არც ღირებულებები და არც მათი განთავსების ადგილი. ვანდალიზმი მათი სიმულირების ერთადერთ ფორმად რჩება. რაღაცის არსებობას ადასტურებ მხოლოდ იმით, რომ უსაზრისო კარნავალში მკვდარ ნიღბად რთავ. უკვე აღარც ცდილობ, აღადგინო ის იდუმალი ინტიმი საგნებთან და შენს საიდუმლო დამხმარეებთან, რომელიც მოულოდნელად და უსამართლოდ დაგიკარგავს და იძულებული გამხდარხარ, ერთხელ ნაფიქრსა და განცდილს კვლავ და კვლავ დაუბრუნდე გაფუჭებული ფირფიტასავით. ის განცდები და ფიქრები, რომლებიც აუწერელ სიხარულს განიჭებდნენ მათი დაბადების წამს, ახლა უკვე იმ საკანს აგებენ, რომელშიც უსასოოდ ხარ გამომწყვდეული და რომელიც ახლა თავად შენ ხარ. დამწყვდევა ხომ იმას ნიშნავს, რომ შენ რაღაცით მაინც განსხვავდები შენი ტყვეობისაგან. იმ დროს კი, რომლის აღწერასაც ვცდილობ, შენ და შენი ტყვეობა ერთნი ხართ. მთელი შენი ცნობიერების რელიეფი ერთხელ ნაფიქრითა და განცდილით იქმნება და უსასრულოდ უბრუნდება საკუთარ თავს. და თუკი რაიმე ინარჩუნებს სიცოცხლისეულობას, ესაა ერთადერთი წერტილი, რომლის სიცოცხლეც მხოლოდ იმაში გამოიხატება, რომ მდგომარეობის მთელს ტრაგიზმს გრძნობს და ამ მდგომარეობიდან თავის დაღწევას ლამობს. ამ დროს შენ აღარ ხარ. ამ დროს შენ ხარ მხოლოდ ის, რაც იყავი. და იმდენჯერ უბრუნდები იმას, რაც იყავი, რომ მთელი არსებით გრძნობ მის არარაობასა და ფუჭად დაკარგულ დროს. ეს სიკვდილია. და თუ რაიმე განასხვავებს მას სიკვდილისაგან, მხოლოდ ის, რომ ჯერ ჩვენი სხეული ცოცხალია, მაშასადამე ჯერ კიდევ არსებობს შანსი, რომ საკანს თავი დავაღწიოთ, დავანგრიოთ იგი და არსებობის სიხარული ხელახლა შევიგრძნოთ ამ საპყრობილის ამგები სავალდებულო აზრობრივი ფორმების გარეშე. შანსი იმისა, რომ ვიყოთ აქ და ახლა და მთელი არსებით განვიცადოთ სამყაროს კვლავდაბადება. და შენც ჩვეულებრივი პატიმარივით ევედრები უფალს, ერთხელაც მოგცეს შანსი არსებობისა, ერთხელაც გიბოძოს ის ძალა, რომელიც ასე ულმობლად გაფანტე თვითკმაყოფილმა საკუთარი საპატიმროს აგებისას. ყველაზე მეტ დაპირებას ხომ პატიმარი იძლევა და ყველაზე იოლადაც პატიმარი ივიწყებს თავის დაპირებებს.

პოსტმოდერნი ტოტალური ტყვეობის აღიარებით მისი განეიტრალების მცდელობაა. იგი ის მდგომარეობაა, როდესაც ჩვენ აღარც გზა გვაქვს, აღარც მეგზური გვყავს და, შესაბამისად, აღარც ჩვენ ვარსებობთ, როგორც გზა. ყველაფერი ეს ჰიპერრეალობის იმპლოზიურობაში იკარგება, რომლისთვისაც უკვე უცხოა ისეთი რამ, როგორიცაა საზრისი, მიზანი, ჭეშმარიტება, სამყაროს ცოცხალი აღქმა, საკუთარი ცნობიერების ცხოველმყოფლობის ძიება და სხვანი.

ალბათ, სწორედ ამგვარი სასოწარკვეთის დროს ვგრძნობთ ყველაზე კარგად, თუ რა მადლია ჩვენთვის მეგზური. ერთხელ უკვე ვახსენე ვირგილიუსი, რომელიც დანტეს ჯოჯოხეთისა და განსაწმენდელის მოსახილავად მიუძღვის. შეიძლება ითქვას, რომ დანტემ ქრისტიანულ პარადიგმაში მოაქცია ის, რაც, თუ ეთნოლოგთა მიერ თავმოყრილ მასალას დავეყრდნობით, ნებისმიერი კულტურისათვის არის ცნობილი. ყველაზე არქაულ კულტურაშიც კი ახალგაზრდა კაცის ინიციაციის მთავარ მომენტს სწორედ საიდუმლო დამხმარისა და მეგზურის მოპოვება წარმოადგენს. ყოველგვარი ირონიის გარეშე ვამბობ, რომ ამაში ჩვენ დიდად არ გავცდენივართ ამერიკელ ინდიელებს და ჩვენთვისაც ისეთივე აუცილებელია საიდუმლო დამხმარე და მეგზური, როგორც მათვის. ასე ხდებიან ჩვენი დამხმარეები და მეგზურები წიგნები, ადამიანები თუ მოვლენები. სადღაც ქრება მნიშვნელობათა და საზრისთა ჩვეული იერარქია და სრულიად უმნიშვნელო რამ მნიშვნელობისა და საზრისის მთელი ტოტალობის მატარებელი ხდება. თუ ერთხელ მაინც გამოგვიცდია ეს საოცარი რამ მერე უკვე, ვინ იცის, რა და რა ხერხებით არ შევეცდებით მის კვლავმობრუნებას.

სწორედ ასე ეძებს ატეკას ტომის ინდიელის მარხვითა და ფსიქოტროპული საშუალებებით სახეცვლილი გონება თავის საიდუმლო დამხმარეს, რომელიც მას ნადირობისა და ომის დროს კი არ უნდა ამოუდგეს მხარში, როგორც ეს ეთნოლოგებსა და ინდიელების შესახებ იაფასიანი რომანების ავტორებს ეგონათ, არამედ ამ იდუმალი, მე ვიტყოდი, მისტიკური მოგზაურობის დროს უნდა გახდეს მისი წინამძღოლი. ამ აზრით იყო ჩემი მეგზური რამდენიმე ფილოსოფოსი, კომპოზიტორი, მწერალი, მხატვარი და, ვინ იცის, იქნებ, მეც ვყოფილვარ ვინმეს მეგზური. თუ არსებობს ბოსხისეული მოხეტიალე და თუ მართალია, რომ იგი ადამიანის მეტაფორას წარმოადგენს, უნდა არსებობდეს მეგზურიც, რომლის დახმარებითაც იგი თავის გზას აგებს. მთავარი აქ ამ, ერთი შეხედვით, უცნაური აზრის მიგნებაა: მე, როგორც სასრული გონიერი არსი, მეგზური ვარ სხვისათვის, ისევე, როგორც სხვა არის ჩემთვის გზა და მეგზური. ჩვენ ერთმანეთი მიგვყავს. ჩვენ ერთმანეთი გაგვყავს წარსულის სუბსტანციით ნაქსოვი საკნებიდან, რათა, ვინძლო, პეპლების მსგავსად ხელახლა დავიბადოთ. ეს დაბადება ერთ დღეს ყველა შემთხვევაში შედგება _ ჩვენი გარდაცვალების წამს, მაგრამ უჩვენოდ, ჩვენი მონაწილეობის გარეშე. ამოცანა კი, რომელსაც ნებისმიერი რელიგია გვიყენებს, არის ის, რომ ამ იძულებით დაბადებამდე თავად შევძლოთ ეს და არა პატივმოყვარეობისა თუ რაიმე სხვა ადამიანური გრძნობის გამო, არამედ ტყვეობის იმ დაუძლეველი და დამთრგუნველი განცდის მიზეზით, რომელიც, გვსურს თუ არა, სიზმრად მაინც გვეახლება ხოლმე. გვეახლება და გვაიძულებს, რომ ფერების, ბგერებისა თუ სიტყვების მეშვეობით ვძერწოთ ის ბილიკები თუ გვირაბები, რომლებითაც თავს დავაღწევთ ამ უკუნსა და ტყვეობას და ვირგილიუსიც, თუ ბედისწერაა, ამ დროს შეიძლება შემოგვეყაროს. ვირგილიუსი ან ვირგილიუსები, როგორც ოდესღაც სოკრატე შემომხვედრია, ან პლატონი, ან ვინმე მეგობარი თავისი ერთი, თითქოს და, უმნიშვნელო რეპლიკით. ძიებაცა და შემოყრაც ხომ იქ, იმ სივრცეზე ხდება, რომელსაც ჩვენს ყოველდღიურ არსებობას ვუწოდებთ და რომლის რუტინულ სიხისტეშიც ხანგამოშვებით რაღაც ცოცხალი და სიცოცხლისეული გაიციალებს ხოლმე.

ერთ ჩემს საყვარელ აპოკრიფულ თქმულებას გაგახსენებთ ქრისტეზე. მას იმდენად ხშირად ვიხსენებ, რომ მეშინია, არ გავაუფასურო.

მაცხოვარი მოწაფეებთან ერთად მიდიოდა. გზად ძაღლის აყროლებული ლეში ეგდო. მოწაფეებმა ცხვირი აარიდეს და ჩაუარეს. ამ დროს მაცხოვრის ხმა მოესმათ: მოდით, ნახეთ, რა მშვენიერი კბილები აქვს ამ ძაღლსო. მაცხოვარმა ამით მოწაფეებს თითქოს ხრწნადი და უკუნის გზაზე დამდგარი სამყაროს იდუმალი და მშვენიერი შინაარსის დაანახა. ქვეყნიერება იხრწნება და ბრმად მიექანება უკუნში. თითქოს არ არსებობს ამ საყოველთაო განადგურებისა თუ თვითგანადგურების შემაჩერებელი ძალა. ეს არის ფაქტი, რომელსაც ვერ გავექცევით, როგორც არ უნდა ავარიდოთ თვალი. ოდესმე მაინც იძულებულები ვიქნებით, თვალი გავუსწოროთ მას და ძრწოლა ხილულის გამო წამიერად მთელს ჩვენს სხეულსა და სულს დაეუფლება. სწორედ ეს ძრწოლაა გაცოცხლებული ბოსხის, გრუნენვალდის, დიურერის, გოიასა და სხვათა ნახატებში. და სწორედ იმ წამს, როდესაც სასოწარკვეთა ყოველგვარ იმედს წაგვართმევს და გვაიძულებს, ლპობადი ლეშის სუნით გავითანგოთ, გაისმის მაცხოვრის ხმა. მან მაინც მიაგნო იმას, რისთვისაც ღირებულა არსებობა და ამით გაიმარჯვა ყველა იმ ძალაზე, რომელიც სპობს და ანადგურებს. მიაგნო იმას, რის გამოც ღირს არსებობა მაშინ, როდესაც ამის მიზეზი, ერთი შეხედვით, არ არსებობს, მიაგნო და ჩვენც გაგვიძღვა მისკენ. და ჩვენ იმდენად ვართ ქრისტიანები, რამდენადაც ეს ძალგვიძს, რამდენადაც ამის უნარი მოუცია ჩვენთვის ღმერთს. როგორც მერაბ მამარდაშვილი ამბობდა, ჩვენ, ქართველები ხომ სწორედ იმით გამოვირჩევით ბევრი სხვისაგან, რომ ეს უნარი გვაქვს გამძაფრებული _ უკანონო სიხარულის უნარი. ეს ზედმიწევნით ქართული რამ, ამავდროულად, ზედმიწევნით ქრისტიანულიც გახლავთ და ამით ვადასტურებთ, რომ ქრისტიანები ვართ. მთელი ქვეყნიერება წყვდიადისაკენ მიექანება. ადამიანები ჩვენს გარშემო და თავად ჩვენც ღირსების გარეშე ვარსებობთ და ვექცევით ერთმანეთს. გონებასა და ზნეობას აგრესიული უმეცრება და სულის სიხისტე ენაცვლება ყველგან და ყველაფერში. და მაინც, არსებობს ერთი მოუხელთებელი რამ, ყოველივე ამის ფარული, მოუხელთებელი კონტექსტი, რომელიც, სხვა გზა არა გვაქვს, ისეთი ბანალობებით უნდა დავახასიათოთ, როგორიცაა სიკეთე, მშვენიერება და ჭეშმარიტება _ უზენაესი პლატონური იდეები. როგორც არ უნდა გვარწმუნოს კაცობრიობის მტერმა, რომ ისინი მხოლოდ და მხოლოდ სამყაროს ნიღბებია, რომელთა მიღმაც ბოროტი გროტესკი იმალება, დგება წამი, როდესაც მათ გარდუვალობაში ვრწმუნდებით და მაცხოვარი სწორედ ამ რწმენისაკენ მიგვიძღვის. ისიც ფაქტია, რომ ამ კონტექსტს ჩვენ არავინ მოგვართმევს, არსად დაგვხვდება მზამზარეულად, თუ თავად არ მივაგენით მას და შევქმენით იგი და, როგორც კანტი ამბობს, სამყაროს კანონმდებლებად არ ვიქეცით. შექმნა და მიგნება იდენტურ ფენომენებად იქცევა. და ეს ჩვენ ხელგვეწიფება იმდენად, რამდენადაც მარტონი კი არ გამოვსულვართ დაუსრულებელ და უსაზრისო გზაზე, არამედ ჩვენთან ერთად, ჩვენს შორის ჩვენი უზენაესი მეგზურიცაა _ მაცხოვარი, რომლის წყალობითაც გზადაგზა ვჩერდებით და წამიერად ყოფიერების იდუმალ და დიად კონტექსტს ვუმზერთ. იგი თუნდაც მხოლოდ თავისი არსებობის ძალით გვაძლევს ამის ძალას.

სიტყვამ მოიტანა და რექვიემი არ გახლავთ სამგლოვიარო მუსიკა. უზოგადესი აზრით, რექვიემი გახლავთ ის ბილიკი, რომელსაც ადამიანის სულს სთავაზობენ. მნიშვნელობა არა აქვს, ბიოლოგიურად ცოცხალია იგი თუ არა. ესაა საზრისის ტოტალობისაკენ მიმავალი ბილიკი.

სიტყვამ მოიტანა და რექვიემი არ გახლავთ სამგლოვიარო მუსიკა. უზოგადესი აზრით, რექვიემი გახლავთ ის ბილიკი, რომელსაც ადამიანის სულს სთავაზობენ. მნიშვნელობა არა აქვს, ბიოლოგიურად ცოცხალია იგი თუ არა. ესაა საზრისის ტოტალობისაკენ მიმავალი ბილიკი, ესაა ლოგოსის ის იდუმალი ჟღერადობა, რომელსაც, გვსურს თუ არა, მაშინ მაინც გავიგონებთ, როდესაც საკომუნიკაციო იმპერატივებისა და დემონებისაგან გავთავისუფლდებით. გახსოვთ, თუ როგორი მზაობით შეხვდა სოკრატე სიკვდილს? ფილოსოფიას იგი სიკვდილისათვის მზადებას უწოდებდა, თუმცა არა იმ აზრით, რა აზრითაც სიკვდილისათვის ემზადებიან ხოლმე მოხუცები, როდესაც საბოლოოდ აწესრიგებენ საგნებსა და ვითარებებს, არამედ იმ აზრით, რომ იგი ცდილობდა, საკუთარ თავში საზრისის ტოტალობის განცდა გაეღვიძებინა და ისე დახვედროდა ჭეშმარიტების დიად სამყაროს. ამიტომაც იყო მისთვის ფილოსოფია საკუთარი თავის გაგების დასაბამში განთავსება და არა რაიმე კონკრეტული ცოდნა.

ამასთან, გაგების ის დასაბამი, რომელშიც წეღან ნახსენებ თქმულებაში მაცხოვარი განათავსებს თავის მოწაფეებს, კიდევ ერთი ძალზე საინტერესო რამ ხდება: აქ ყოფნით იმას, რაც, ალბათ, რაღაცნაირად ისედაც არსებობს, ჩვენ ყოფიერების ცენტრის _ ადამიანური სამყაროს ნაწილად არსებობის უფლებას ვაძლევთ და ამ სამყაროს ადექვატურად ვძერწავთ მას. ამიტომაც, შექმნა-განჭვრეტის ამ ერთდროულ აქტს სხვაგვარად არსებობის უფლების მიცემასაც ვუწოდებდი. ამ აქტით ჩვენ არსებობის უფლებას ვაძლევY რაღაცას. კანტი, ალბათ, პირველი იყო ფილოსოფოსებს შორის, ვინც შეამჩნია წარმოსახვის ეს უნივერსალური მნიშვნელობა და, მართალია, ერთგვარად განსხვავებული აზრით, მაგრამ მაინც დაადასტურა, რომ წარმოსახვა ის ძალაა, რომლითაც ჩვენ კოსმოგონიაში ვმონაწილეობთ.

წარმოსახვა და კრეაცია ერთ ძალად იქცა მას შემდეგ, რაც მაცხოვარი მოევლინა ჩვენს, ადამიანურ სამყაროს და, როგორც თავად გვითხრა, შეკვრისა და გახსნის კომპეტენცია გადმოგვცა ყველას, ვისაც მისი სახელი გვაერთიანებს; სხვაგვარად თუ ვიტყვით, ახალი ონტოლოგიური სივრცე, ახალი ონტოლოგიური სტატუსი გამოათავისუფლა ჩვენთვის. ამგვარ წარმოსახვას თავის ძირებში ორგანული კავშირი აქვს მისტიკურ ჭვრეტასთან. ჩვენ თითქოს სწორედ რომ მისტიკური ჭვრეტის აქტში ვხედავთ და ვქმნით სამყაროს ფარულ და მშვენიერ შინაარსს. და სწორედ იმდენად ვართ ადამიანები, რამდენადაც ეს ძალგვიძს. ჯერ კიდევ სქოლასტიკოსი ფრანცისკ სანჩესი (1551-1632) ამტკიცებდა, რომ შემეცნება შეიძლება მხოლოდ იმისი, რაც თავად გიწარმოებია, ანუ, ჩვენი სიტყვებით თუ ვიტყვით, შენი ცნობიერება ღვთის სიტყვს კონტექსტში ექსისტირებს და მასთან თანაობაშია. თუ მაცხოვრის თანხლება გვაქვს, ხელგვეწიფება ეს. სხვა დროს მხოლოდ და მხოლოდ ერთმანეთზე გაავებული სოციალური ატომები ვართ და მეტი არაფერი. ჩვენი ცნობიერება არსებობის უფლებას აძლევს იმას, რაც სამყაროსა და ჩვენს სულში ერთდროულად მწიფდებოდა. მაშასადამე, იგი ჩვენთვის ძალზე საჭირო ყოფილა. მესმის, რომ საჭიროება, ერთი შეხედვით, მშვენიერების აღმოჩენის საქმეში თითქოს სრულიად უადგილო რამ არის, მაგრამ მაინც ეს სიტყვა უნდა მოვიშველიო.

მოციქულებმა მაცხოვრის ხატების ჩვენამდე მოტანით დაგვიდასტურეს, რომ ჩვენ, ადამიანები, გაცილებით მეტნი და უფრო მნიშვნელოვნები ვართ, ვიდრე ამაში მავანი ფსევდორელიგიური მოღვაწეები გვარწმუნებდნენ – პირველ რიგში, მწიგნობრები, თავისი ინტელექტუალური შლაკებით, რომლებიც არსად არ გადაშენებულან და დღესაც მრავლად არიან ჩვენს გარშემო. მოციქულებმა ჩვენამდე მოიტანეს უწყება, რომ ჩვენს შორის შეიძლება იშვას ქრისტე, ჩვენს ადამიანურ სხეულში, რომელზეც ათასწლეულების განმავლობაში ჩვენც გვიმუშავია და მთელს კოსმოსსაც, რათა ჩვენი გონებისა და გრძნობის დამჯერი და მოქნილი ინსტრუმენტი ყოფილიყო, შეიძლებოდა შობილიყო მაცხოვარი. ჩვენ ყველამ ერთად ღვთის წყალობითა და დახმარებით შევძელით ეს და ამით განაცხადიც გავაკეთეთ მთელი სამყაროს წინაშე, თანაც წინასწარვე განვსაზღვრეთ მთელი ჩვენი მომავალი გზა, ანუ ესქატოლოგიურ მთლიანობაში მოვაქციეთ ის, რასაც ადამიანი ჰქვია.

მაცხოვრის შობა იყო გამოწვევა, რომლის წინაშეც ყველანი აღმოვჩნდით. უფალმა გამოგვიწვია ჩვენ ყველანი – არა მხოლოდ რჩეულნი, არამედ ყველანი, ვისაც ბიოლოგიურად მიეწერება ადამიანად ყოფნა. და მას შემდეგ მთელი ჩვენი ბედი, როგორც სულიერი არსებებისა, დამოკიდებული გახდა იმაზე, თუ როგორ ვპასუხობთ ამ გამოწვევას. ჩვენი გზაც – წარსულისა თუ მომავლისა – ამ გამოწვევაზე პასუხებით, როგორც სუბსტანციით, როგორც საშენი მასალით აიგება. მაცხოვარი ღიად და ყველასათვის მოვიდა ამქვეყნად. სითჰართჰა გაუტამას წინამორბედი ოცდათხი ბუდას მსგავსად იგი მხოლოდ რჩეულთათვის არ მოსულა. ამით კი მშვენიერების, სიკეთისა და ჭეშმარიტების გაგების ზღვარზე აღმოვჩნდით ყველანი.

ახლა, ალბათ, უკვე საბოლოოდ შევეხები იმას, თუ რას შეიძლება წარმოადგენდეს ფილოსოფიური ტექსტის თავისებურება. ყველაფერი ის, რაც ამ ორი ლექციის განმავლობაში ითქვა, ჩვენ შეგვიძლია მოკლედ ასე გამოვხატოთ: ფილოსოფიური აზროვნების თავისებურება ცნობიერების სრულიად გარკვეული მდგომარეობაა, რომელიც შეიძლება გაგებულ იქნას, როგორც გაგების დასაბამთან მუდმივი ყოფნა და მეგზურისა თუ საიდუმლო დამხმარეს მუდმივი მოლოდინი – მოლოდინი იმისა, რომ ყოფიერება, ერთ წამსაც ამეტყველდება თავისი რომელიღაც ნიღბის პირით და თავის წიაღში სამოგზაუროდ წარგვიძღვება. სწორედ ასე ელოდა საკუთარ სულში იესოს დაბადებას მაისტერ ეკჰარტი, არქიანგელოზ მიხეილს – ჟანა დარკი, მეორეს მხრივ, ასე ელოდნენ მეფისტოფელსა და შავ კესპერლინს ქმედებისა და ქმნის ვნებით შეპყრობილი ორი დიდი სასოწარკვეთილი – დოქტორი ფაუსტუსი და ადრიან ლევერკიუნი. ასე ველოდი მეც უკვე ნახსენებ ამბავში, თუ როდის ამეტყველდებოდა ჩემი თანაკლასელის სხეულის კონტურები და მაუწყებდა იმას, რისი წინათგრძნობაც მაიძულებდა, მზერა შემეჩერებინა მასზე. და, მოდით, ამ მოლოდინის ხსოვნით დავამთავროთ ჩვენი საუბარი.

წყარო: http://www.facebook.com/notes/zaza-piralishvili


Responses

  1. 🙂


კომენტარის დატოვება

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  შეცვლა )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  შეცვლა )

Connecting to %s

კატეგორიები

%d bloggers like this: