Posted by: burusi | 13/02/2010

პასუხი კითხვაზე “რისი იმედი შეიძლება მქონდეს?”

ჰიერონიმუს ბოსხი, თივის გადატანა

ბერტრან რასელი – Bertrand Russell (1872-1970)

პასუხი კითხვაზე “რისი იმედი შეიძლება მქონდეს?”
ნინო ფიფია – იმანუელ კანტის მოძღვრების ინტერპრეტაცია ბერტრან რასელის ფილოსოფიაში

ღირებულებათა სუბიექტივისტური კონცეფციის ფონზე, რასელი გვთავაზობს რელიგიის ორიგინალურ თეორიას, ამ სიტყვის არამკაცრი გაგებით. იგი იშვიათად მიმოიხილავს რელიგიის მეტაფიზიკურ პრობლემებს; მაგრამ მას აქვს საკუთარი პოზიცია რელიგიის არსის შესახებ. რასელს რელიგიის კრიტიკოსად უფრო იცნობენ. კრიტიკის საგანს მისთვის მეტწილად ისტორიული ქრის-ტიანობა, თეოლოგია და ეკლესია წარმოადგენს. შრომები “რისი მწამს”, “რატომ არა ვარ ქრისტიანი”, “შეიტანა თუ არა რელიგიამ სასარგებლო წვლილი ცივილიზაციაში?” (Has Religion Made Useful Contribution to Civilization?, 1930)7, “რელიგია და მეცნიერება” ავლენენ რეაქციულ დამოკიდებულებას, როგორც დოგმათა ასევე რელიგიის კულტურულ-ისტორიული, სოციალური ფუნქციის მიმართ. ხოლო ისეთი შრომები, როგორიცაა “რას სცემს თაყვანს თავისუფალი ადამიანი”, “რელიგიის არსი”, “მისტიციზმი და ლოგიკა” ავლენენ რასელის მისტიკურ, რელიგიურ განწყობილებას – შექმნას ერთგვარი დოგმებისაგან თავისუფალი რელიგია. როგორც ბრაითმენი წერს, რასელის მიერ რელიგიის თემისადმი მიძღვნილ შრომებში გაცხა-დებული ზოგიერთი იდეა თუ განწყობილება მრავალი მკითხველი-სათვის მოულოდნელიც კი არის: მას ხომ უფრო რელიგიის კრიტიკოსად იცნობენ და არა ქომაგად (45,554).
რასელის რელიგიის თეორია – რელიგიას, რასელი თანახმად, სამი ძირითადი ასპექტი აქვს. ესენია: ადამიანთა პირადი, პერსნალური რწმენა (შეხედულებები სამყაროს რაობის შესახებ და აქედან გამომდინარე ცხოვრების წესი), ეკლესია (როგორც ინსტიტუციონალური რელიგია) და თეოლოგია. მათგან უკანასკნელი რელიგიის ის მხარეა, რომელთანაც ფილოსოფოსებს აქვთ საქმე. ეკლესია ისტორიკოსებისა და სოციოლოგების განსაკუთრებული ინტერესის საგანს წარმოადგენს. ხოლო პირველი ასპექტი, თუმცა ერთგვარად ბუნდოვანიც კი არის, მაგრამ “რელიგიის” სწორედ ის მნიშვნელობაა, რომელიც ყველაზე ხშირად გამოიყენება – წერს რასელი. იგი უტევს თეოლოგიას; თვლის, რომ ეკლესიას ზიანი უფრო მოაქვს, ვიდრე სარგებლობა; მაგრამ პერსონალური, პირადი რელიგიის ზოგიერთ ფორმას სასურველად მიიჩნევს.
რასელის განმარტებით, რელიგია ნაწილობრივ პირადია, ნაწილობრივ კი სოციალური. მაგალითად, პროტესტანტთათვის ის, პირველყოვლისა, პირადულია, ხოლო კათოლიკეთათვის – უპირატესად სოციალური. რელიგია მაშინ არის ძლიერი, როცა ეს ორი ელემენტი მჭიდროდ ერწყმის ერთმანეთს. მაგრამ რაოდენ ძლიერიც არ უნდა იყოს რელიგია, თუნდაც მხოლოდ პირადი რელიგია, ცხადია, რომ ის არ მოიცავს, ან ერთნაირად მაინც არ გულისხმობს ადამიანის აქტივობის ყველა მხარეს. რელიგიის წყაროს, რასელის თანახმად, სულიერი მხარის აქტივობა წარმოადგენს. სულის აქტივობა ერთ-ერთია იმ სამ ასპექტს შორის, რომელიც ადამიანის მთელს ცხოვრებას განსაზღვრავს. რელიგია სულიერ ღირებულებათა სისტემაა და ემოციის სფეროა. რასელისათვის ეს იმას ნიშნავს, რომ რაიმე ინტელექტუალური საფუძვლები რელიგიური რწმენისათვის (როგორც საერთოდ რწმენა-ემოციისათვის) არ არსებობს.
ქრისტიანული რელიგიის სამი არსებითი მომენტი, ღვთის, უკვდავებისა და მაცხოვრისადმი რწმენა მხოლოდ და მხოლოდ ემოციათა გამოხატულებაა. მათ საფუძვლად ტრადიციისადმი მოწიწება და უსაფრთხოების, მფარველი ყოლის სურვილი უდევს. მაგრამ ეს უკანასკნელი არ არის საკმარისი ქრისტიანული რელიგიის მისაღებად. რასელის თანახმად, ღვთისადმი სიყვარულის ძლიერი გრძნობა საკმარისი საფუძველია მხოლოდ სიკეთესა და ბოროტებაზე მსჯელობისათვის. მაგრამ არა იმ მსჯელობისათვის, რომელიც არსებობას ეხება (32,313). რწმენა-ემოცია ვერაფერს გვეტყვის რაიმეს არსებობა-არარსებობაზე. ეს მეცნიერების საქმეა. რწმენის შემთხვევაში “საგანი”, რომლის არსებობა სურთ აღიარონ, ცოდნის, მეცნიერების ფარგლებს სცილდება და იმ ველს ეკუთვნის, რომლის მიმართ ინტელექტუალური ძიებანი აზრს მოკლებულია.
რელიგია არის ერთობლიობა დოგმატურად მიღებული ისეთი შეხედულებებისა, რომლებიც არსებით ზეგავლენას ახდენენ ცხოვრებაზე. ამ შეხედულებათაAსპეციფიკურობა იმაშია, რომ ისინი ჩვეულებრივის ზღვარს სცილდებიან, ან სულაც ეწინააღმდეგებიან მას. ხოლო მათი შემუშავება ხდება ემოციონალური ან ავტორიტარული, მაგრამ არა ინტელექტუალური მეთოდებით.
რელიგიური რწმენა მეცნიერული თეორიისაგან იმით განსხვავდება, რომ მას სურს დააფუძნოს მარადიული და აბსოლუტური ჭეშმარიტება. მაშინ როცა, მეცნიერება აღიარებს, რომ ამა თუ იმ თეორიის დღეისათვის არსებული მონაცემი შესაძლოა არ დადასტურდეს. მეცნიერების მეთოდი არ გულისხმობს სრულ და საბოლოო დამტკიცებას, მეცნიერება ვითარდება და ზუსტდება. რელიგიური რწმენა თავისი ბუნებით დოგმატურია, მეცნიერული ცოდნა კი ჰიპოთეზური. “იქ, სადაც რელიგია ეხება მხოლოდ გრძნო-ბას, ემოციას – და არა მრწამსს, მაგალითად იმისა, რომ ღმერთი არსებობს – მეცნიერება მასზე არანაირად არ მოქმედებს. დოგმას კი მეცნიერება ამსხვრევს. მაგრამ არსებობს რელიგია დოგმის გარეშეც. ჰუმანიზმის რელიგია, მაგალითად, არადოგმატურია და არის ემოციათა, თავისუფალ გრძნობათა შედეგი. თავისუფალი ადამიანი თავისუფალია ტრადიციული რელიგიური დოგმატური რწმენისაგან (faith). ჭეშმარიტი სრულყოფილება ვერ დაემყარება საეჭვო შეხედ-ულებებს, მრწამსს” (იქვე, 137). ამდენად, მეცნიერებას არაფერი შეიძლება ჰქონდეს ამ ჰუმანიზმის რელიგიის საწინააღმდეგო. მეცნიერება არ წყვეტს საკითხს ღირებულების შესახებ – ღირებულე-ბას არაფერი აქვს საერთო ჭეშმარიტებასა ან მცდარობასთან. ცოდნა შეიძლება მხოლოდ მეცნიერული მეთოდის საშუალებით მივიღოთ და ამიტომაც შეუძლებელია ვიცოდეთ რაიმე იმის შესახებ, რასაც მეცნიერება პრინციპში ვერ აღმოაჩენს.
თუმცა უნდა ითქვას, რომ რასელის აზრით, რელიგია და მეცნიერება არა მხოლოდ განსხვავდებიან, არამედ უპირისპირდებიან კიდეც ერთმანეთს. ტრადიციული რელიგია, მისი აზრით, სამ ელემენტს, ეკლესიას, რწმენასა და პირად მორალურ კოდექსს გულისხმობს. სამივე ეს ელემენტი არსებითია რელიგიისთვის, როგორც სოციალური ფენომენისთვის. ხოლო სოციალური მხარე არსებითია, ვინაიდან, რასელის აზრით სწორედ ამ ნიშნით შედის რელიგია მეცნიერებასთან კონფლიქტში (32,123).
ფილოსოფიას არ ძალუძს რელიგიურ დოგმათა ჭეშმარიტებისA დასაბუთება ან უარყოფა – წერს რასელი (56,863). აქედად გამომდინარე, გასაკვირი არ უნდა იყოს ის, თუ რატომ უტევს რასელი თეოლოგიას, ღვთის არსებობის მამტკიცებელ არგუმენტებს. თეოლოგია არსებითად დასაბუთების პრეტენზიით გამოდის. რასელი კი თვლის, რომ თეოლოგიური არგუმენტები ლოგიკურად უსაფუძვლოა; ეზოთერულისა და ლოგიკურის სფეროები ერთმანეთისაგან პრინციპულად განსხვავდებიან. “ლაიბნიცის ფილოსოფიის კრიტიკულ მიმოხილვაში” და “დასავლეთის ფილოსოფიის ისტორიაში” რასელი სწორედ ამის დემონსტრირებას ახდენს.
რასელის აზრით, ლაიბნიცი კარგად შენიშნავს ონტოლოგიური არგუმენტის ხარვეზს – დასაბუთებულად იმის მიჩნევას, რაც დასასაბუთებელია – იმას, რომ არგუმენტს ღვთის შესაძლებლობის დასაბუთება აკლია. მაგრამ ამით პრობლემა არ იხსნება. ღმერთის არსებობას, რომელიც შემთხვევითია, უნდა გააჩნდეს საკმაო საფუძველი, რომელსაც არ ექნება იძულებითი ხასიათი. ლაიბნიცი დასაბუთების ასეთ გზას ირჩევს: მისი განმარტებით, ღმერთი არის უსრულყოფილესი არსება. სრულყოფილება კი არის მარტივი, აბსოლუტური, პოზიტიური და განუსაზღვრელი თვისება, რომელიც თავის ობიექტს შეუზღუდავად გამოხატავს. ყველა ეს თვისება მიეწერება ერთსა და იმავე საგანს – ანუ არ არსებობს ორი საგანი, რომელიც ამ თვისებების მატარებელია და ამავე დროს არ ემთხვევა ერთმანეთს. აქედან გამომდინარე ლაიბნიცი ასკვნის, რომ არსებობს ან შეიძლება არსებულად წარმოვიდგინოთ სრულყოფილი არსება. შესაბამისად, ამგვარი სრულყოფილი არსება არსებობს, ვინაიდან სრულყოფილება არსებობასაც გულისხმობს (72,205).
ონტოლოგიური არგუმენტის ნაკლი აშკარაა, წერს რასელი. იგი იზიარებს იმ აზრს, რომ ერთ-ერთი საფუძვლიანი კონტრარგუმენტი ღვთის არსებობის ონტოლოგიური დასაბუთების წინააღმდეგ კანტს ეკუთვნის (“არსებობა”, მართლაც, არ არის პრედიკარი); ხოლო მეორე კონტრარგუმენტი კი, რასელის აზრით, დესცრიფციის თეორიიდან შეიძლება იქნას გამოყვანილი (არსებობა მიეწერებათ მხოლოდ თვისებებს, დესკრიფციებს და არა საგნებს. ამდენად, არსებობს “სრულყოფილება”, მაგრამ არსებობს თუ არა საგანი, რომელსაც ამ დესკრიფციას მივუყენებთ, არ ვიცით).
კოსმოლოგიური არგუმენტი იმ სახით, რა სახითაც ის ლაიბნიცამდე იყო ცნობილი, რასელს მართალია ონტოლოგიურ არგუმენტზე უფრო გამართულ, მაგრამ მაინც საკმაოდ სუსტ დასაბუთებად ეჩვენება. რასელის აზრით, ლაიბნიცის არგუმენტი უფრო დამაჯერებელია, ვიდრე “პირველმიზეზის” არგუმენტი.
ლაიბნიცის თანახმად, სამყაროს უნდა ჰქონდეს საკმაო საფუძველი თავის გარეთ და ეს საკმაო საფუძველი არის ღმერთი. მაგრამ ლაიბნიცთან კოსმოლოგიურ არგუმენტს ფორმალური ნაკლი აქვს. იგი იწყებს განსაზღვრული არსებობიდან, როგორც მოცემულობიდან და მიიჩნევს რა მას შემთხვევითად, მისგან ასკვნის არსებულზე, როგორც საკმაო საფუძველზე, რომელსაც არა აქვს შემთხვევითი ხასიათი. მაგრამ, როგორც რასელი წერს, თუკი წანამძღვარი შემთხვევითია, დანასკვიც შემთხვევითი უნდა იყოს. ამის თავიდან აცილება მხოლოდ ანალიტიკურ მსჯელობაშია შესაძლებელი: ანუ მაშინ, როცა არგუმენტაციაში ადგილი აქვს დასკვნას რთული მსჯელობიდან მსჯელობაზე, რომელიც ლოგიკურად ამ რთულ მსჯელობაში იგულისხმება (იქვე, 207). ლაიბნიცის პოზიცია იმის თაობაზე თუ რა არის საკმაო საფუძველი, წინააღმდეგობრივია. რასელი წერს, რომ ერთ-ერთი ინტერპრეტაციით, საკმაო საფუძველი ნიშნავს იმას, რომ ყოველი ჭეშმარიტი მსჯელობა “ანალიტიკურია”. მაგრამ ამ განმარტებას ეწინააღმდეგება ლაიბნიცის ის პოზიცია, რომლის თანახმადაც, არსებობის მამტკიცებელი ყველა მსჯელობა შემთხვევითია, გარდა ღმერთის არსებობის მამტკიცებელი მსჯელობისა. ვინაიდან ეს უკანასკნელი მსჯელობაც არ არის ანალიტიკური. ამიტომ, რასელი ეთანხმება კანტს იმაში, რომ კოსმოლოგიური არგუმენტი ონტოლოგიურ არგუმენტს ემყარება და მასზეა დამოკიდებული (56,610).
გარდა ზემოთქმულისა, ონტოლოგიურ და კოსმოლოგიურ არგუმენტებთან დაკავშირებით რასელს სხვაგვარი კომენტარებიც აქვს. ონტოლოგიური არგუმენტის ხარვეზად იგი “აუცილებელის”
ცნებასაც მიიჩნევს. მისი აზრით, ეს ცნება მხოლოდ ანალიტიკურ მსჯელობებს, მხოლოდ ფორმალურ ლოგიკურ მიმართებებს მიეწე-რება (ესეც რომ არა, ღმერთისადმი რწმენა ლაიბნიცთან არ არის “აუცილებელი”). რასელის ლოგიკით “აუცილებელი არსების” იდეა დაუშვებელია. სიტყვა “აუცილებელი”, თუკი მას მივუყენებთ საგნებს, უაზრობად იქცევა. მაგრამ ნათქვამიდან ის როდი გამომ-დინარეობს, რომ უაზროა მთელი მეტაფიზიკა. რასელი უარს აცხადებს ისეთ ცნებაზე როგორიცაა “აუცილებელი არსება”, გამოთქმაზე “ღმერთი არის სამყაროს მიზეზი”. მაგრამ იგი უაზრობად აცხადებს არა საზოგადოდ მეტაფიზიკას, არამედ მეტაფიზიკურ ცნებათა და მსჯელობათა კერძო შემთხვევებს. მაგალითად, თუკი მსჯელობის სუბიექტად მივიღებთ “არსებულ მრგვალ კვადრატს”, მაშინ მსჯელობა “არსებული მრგვალი კვადრატი არსებობს” ანალიტიკურ მსჯელობას წააგავს. მაგრამ ფაქტის ჭეშმარიტება ეს არ გახლავთ – მრგვალი კვადრატი არ არსებობს. მსგავსი ვითარება გვაქვს “აუცილებელი არსების” ცნების შემთხვევა-შიც, წერს რასელი. მისი აზრით, სამყაროს, როგორც მთელის, მიზეზის შესახებ რაიმეს თქმა არ შეიძლება; რადგან ისეთი რამ, როგორიცაა “სამყარო”, თუმცა მოხერხებული, მაგრამ უაზრო ცნებაა. მართალია, სამყაროს წვდომის საშუალებას რასელი არ გამორიცხავს, მაგრამ სამყაროს ახსნა, რისთვისაც “სამყაროს მიზეზის” ცნება სჭირდებათ, შეუძლებელია. წვდომა ეხება თავად საგანს, მის შინაგან აგებულებას და არა საგნის გარეგან მიმართებებს. მიზეზი შეიძლება ჰქონდეს ცალკეულ საგნებს და შეიძლება არსებობდეს მიზეზობრივი რიგი. დაკვირვების შედეგად ცალკეულ საგანთა მიზეზებს ხშირად აღმოვაჩენთ ხოლმე. მაგრამ არ არსებობს რაიმე ფაქტობრივი საფუძველი იმის დასაშვებად, რომ რაღაც სიმრავლეს საგნებისა, როგორც მთელს, აქვს მიზეზი. ეს მთელი ხომ ცდაში არ გვეძლევა. ასე რომ, მთელის მიმართ მიზეზის ცნების გამოყენება უმართებულოა. ტრანსცენდენტური მიზეზი კი სწორედ სამყაროს როგორც მთელის მიზეზს ნიშნავს. ამასთან, შესაძლოა არსებობდნენ საგნები, რომელთაც მიზეზები არ აქვს. ამის მაგალითები საკმაოდაა კვანტურ ფიზიკაში (გარდა ამისა, აზრი, რომ ყოველ რიგს თავისი პირველი წევრი აქვს მცდარია. ვინაიდან, მაგალითად, წესიერ წილადთა რიგს პირველი წევრი არ აქვს). მეცნიერებაც ეძებს მიზეზებს, მაგრამ ეს იმას როდი ნიშნავს, რომ ეს მიზეზები ყველგან არსებობს. დოგმატიკოსთაგან განსხვავებით, მეცნიერები საძიებელ საგანს თუ მიზეზს აუცილებლად არსებულად როდი მიიჩნევენ. ამრიგად, ღმერთის, როგორც პირველმიზეზის არგუმენტს თანამედროვე ფილოსოფიამ და მეცნიერებამ ყოველგვარი საფუძველი გამოაცალა. მიზეზის ცნება არაადეკვატურია მთელთან მიმართებაში. კოსმოლოგიურ არგუმენტს, ამიტომაც, არავითარი ლოგიკური საფუძველი არ გააჩნია.
არგუმენტი მარადიული ჭეშმარიტებიდან, რასელის აზრით, ლაიბნიცთან უფრო სრული ფორმითაა წარმოდგენილი. თუმცა ეს არგუმენტიც დასაბუთების იმავე ხერხს იმეორებს, რასაც კოსმოლოგიური არგუმენტი. ხოლო პრესტაბელური ჰარმონიის ცნობილი არგუმენტი მონადოლოგიის თეორიასთანაა დაკავშირებული. გარდა ამისა, ის გულისხმობს ყოვლისშემძლე შემოქმედის ცნებას, რომელსაც ასევე ონტოლოგიური არგუმენტისაკენ მივყავართ. თუმცა, რასელი შესაძლებლად მიიჩნევს ლაიბნიცის ამ არგუმენტის განთავისუფლებას მეტაფიზიკისაგან; მის დაახლოებას არგუმენტთან, რომლიც თანახმადაც, სამყარო ისე კარგადაა მოწყობილი, რომ მას კარგი არქიტექტორი უნდა ჰყოლოდა. სამყაროში არსებობს ისეთი საგნები, რომლებიც, უფრო გონივრული იქნებოდა, კეთილშობილური მიზნების არსებობის დადასტურებად უფრო მიგვეჩნია, ვიდრე დასტურად რაიმე ბრმა ძალის არსებობისა. ამგვარ ფორმულირებას რასელი ერთი მიზეზით ანიჭებს უპირატესობას. მისი წანამძღვრები ემპირიულია, ხოლო დანასკვი ემპირიული დასკვნის წესით მიიღება.
მოგვიანებით, “დასავლეთის ფილოსოფიის ისტორიაში” რასელმა ასეთი შეფასება მისცა ღვთის არსებობის დასაბუთებებს: “რაც შემეხება მე, სენტიმენტალურ ალოგიკურობას, რომელიც რუსოსგან იღებს სათავეს, მირჩევნია ნებისმიერი ონტოლოგიური, კოსმოლოგიური და ასევე ყველა სხვა არგუმენტი, რომელიც დასაბუთებას იყენებს. ძველი არგუმენტები, ყოველ შემთხვევაში, პატიოსნებით გამოირჩეოდა: თუკი ისინი დამაჯერებელი იყვნენ, მაშინ ამტკიცებდნენ კიდეც თავიანთ საგანს; თუ არა, მაშინ ნებისმიერ კრიტიკოსს აძლევდნენ იმის შესაძლებლობას, რომ საპირისპირო ემტკიცებინა” (56,607).
რასელის აზრით, თავდაპირველად არგუმენტები უფრო მეტი ინტელექტუალურობით გამოირჩეოდა. ახალ დროში კი ისინი ნაკლებად ინტელექტუალური და უფრო მეტად მორალიზებულია (32,100). ინტელექტუალურობის ამ კლების შედეგად ვღებულობთ ღვთის არსებობის მორალურ არგუმენტებს, ან არგუმენტებს, რომლებიც რელიგიურ გამოცდილებას ეყრდნობა. თანამედროვე ეპოქაში ისინი უფრო ჭრის და რასელიც მათ კომპრომენტირებას ცდილობს.
რასელის აზრით, ღვთის არსებობაზე ვერც რელიგიური გამოცდილება გვეუბნება რაიმეს. რელიგიურ გამოცდილებას ჩვეულებრივ მეტად ინდივიდუალური ხასიათი აქვს. ჩვენი საკუთარი ცნობიერების მდგომარეობიდან რაიმე ისეთზე დასკვნა, რაც ჩვენს გარეთ არსებობს, საკმაოდ არასაიმედოა. ეს ცხადია არ ნიშნავს მაინცა და მაინც იმას, რომ ასეთი საგანი საერთოდ არ არსებობს, მაგრამ რელიგიური გამოცდილება არ იძლევა ამ საგნის არსებობის მტკიცების საფუძველს.
მორალურ არგუმენტზე მსჯელობისას რასელი კვლავაც ღირებულებათა სუბიექტივისტურ თეორიას იცავს. საგნები რომელთაც ჩვენ, ვთქვათ, სიკეთედ მივიჩნევთ, ასეთები ღვთაებრივ სიკეთესთან, როგორც აბსოლუტურ ღირებულებასთან ზიარების გამო როდი არიან. მე მიყვარს საგანი, რომელსაც კეთილ საგნად მივიჩნევ; და მძულს ის, რომელსაც ბოროტებად ვთვლი. მაგრამ რაიმე ობიექტური კრიტერიუმი იმის გასარჩევად, თუ რატომ ხდება ასე, არ არსებობს. ცხადია ის, რაც ერთისთვის სიკეთეა, შესაძლოა სხვებისთვის ბოროტება იყოს. ღირებულებათა არჩევისას შეცდომას პრინციპში ადგილი არ უნდა ჰქონდეს, რადგან საქმე გრძნობას და ემოციას ეხება. მაგრამ როცა ერთი ადამიანის დადებითი ემოცია და სურვილი წინააღმდეგობაში მოდის უმრავლესობის გრძნობებთან, მაშინ შეგვიძლია ვთქვათ, რომ იგი “ცდება”, ისევე როგორც ავადმყოფი, რომელიც სიყვითლით არის დაავადებული და რომელსაც ყველაფერი ყვითლად ეჩვენება. “მორალური კანონის ავტორი”, მორალური არგუმენტების მიხედვით ქმნის აბსოლუტურ ღირებულებებს. მაგრამ ღირებულებები, მორალური კანონი ხშირად იცვლება. არ არსებობს რაიმენაირი ქმედება, რომელიც მორალურია მხოლოდ იმის გამო, რომ ღვთის მიერ დადგენილ მორალურ ვალდებულებებს ეხმიანება. საერთოდ, ქმედების მორალურობაზე თავად ამ ქმედების შედეგების მიხედვით უნდა ვიმსჯელოთ. იმის მტკიცება და არგუმენტირება მეცნიერული თვალსაზრისით, თუ რომელი ღირებულებისთვის უნდა ვგრძნობდეთ ვალდებულებას, შეუძლებელია.
რასელი თეოლოგიის კიდევ ერთ ნაკლს შენიშნავს. მისი აზრით, თეოლოგები, როგორც ჩანს თვლიან, რომ ღვთის არსებობის დასაბუთებიდან ისიც აუცილებლად გამომდინარეობს, თითქოს ღმერთი კეთილი არსება იყოს. სინამდვილეში კი ამის მტკიცებაც ისევე შეუძლებელია, როგორც იმის მტკიცება, რომ არსებობს ბოროტი გენია – ამბობს რასელი.
თეოლოგიის კრიტიკასთან ერთად რასელი რელიგიის ინსტიტუციონალური ასპექტის კრიტიკასაც მიმართავს. ეკლესიას, წერს იგი, არაერთი ნაკლი აქვს. მათგან ყველაზე უმთავრესია საეკლესიო დოქტრინები და კრედოები. ვინაიდან, რასელის აზრით, ისინი ადამიანების თავისუფალ ენთუზიაზმს ზღუდავენ და ხშირად ინტელექტუალურ პატიოსნებასაც უქმნიან საფრთხეს. ჭეშმარიტი რელიგიური ცხოვრება კი ფეხს ვერ მოიკიდებს იქ, სადაც ეკლესიის, კლერიკალობის ნაკლოვანებები დაძლეული არ არის. ქრისტიანობის, ეკლესიის ისტორიამ ამ ტიპის ნაკლოვანებათა არაერთი მაგალითი იცის. მაგრამ ქრისტიანობის წიაღშიც არიან ჭეშმარიტი მორწმუნენი, რომლებიც, სრულიად უანგაროდ და პატიოსნად, ქრისტეს სახელით მშვიდობასა და სიყვარულს ქადაგებენ. უამრავ კეთილ საქმეს, რასელის აზრით, ამ ადამიანებს უნდა ვუმადლოდეთ. თუმცა არიან ადამიანები, რომლებიც არ იზიარებენ ტრადიციულ რელიგიურ მრწამსს და თავიანთი პირადი რელიგია გააჩნიათ. ეს სხვაგვარი რელიგიურობაა. ამ აზრით რელიგიურობა რასელისათვის ნიშნავს შეხედულებებს ადამიანის ცხოვრების, სამყაროში მისი ადგილის, ზეადამიანური ღირებულებების შესახებ. ეს რელიგიურობა გამორიცხავს იძულებით რიტუალებს, თაყვანისცემის ფორმალურ წესებს, იმას, რასაც ვთქვათ, კათოლიკეები საეკლესიო პრაქტიკას უწოდებენ. ჭეშმარიტი და პოზიტიური რელიგია, რასელის აზრით, ის რელიგიაა, რომელიც ეყრდნობა არა მორჩილების, არამედ ინიციატივის ეთიკას, იმედის და არა შიშის ზნეობას. რელიგიური ცხოვრება, რომელსაც უნდა ვესწრაფოდეთ, არ არის შემთხვევითი დღესასწაულების და ცრურწნებზე დაყრდნობილი აკრძალვების ერთობლიობა. იგი არ არის მძიმე, ასკეტური, არამედ დაკავშირებულია ქცევის მარტივ წესებთან. პოზიტიური რელიგია ინსპირირებული, შთაგონებულია ხედვით იმისა, თუ როგორი შეიძლება იყოს ადამიანის ცხოვრება. ეს რელიგია ნეგატიური უცოდველობის ქადაგების ნაცვლად, პოზიტიურ მიღწევებზე იწყებს ორიენტირებას. რელიგიური ცხოვრების საყრდენი უნდა იყოს კაცობრიობის, ადამიანების სიყვარული არა იმის გამო, თუ რანი არიან ისინი “გარეშე თვალისათვის”, არამედ იმისათვის, თუ რა შეიძლება ისინი გახდნენ მომავალში.
რასელისთვის მთავარია იმგვარი რელიგიის შენარჩუნება, რომელიც არ არის აგებული დოგმებზე. ადრეულ ესეებში რასელი სწორედ დოგმებისაგან თავისუფალ რელიგიას, იმგვარ რწმენას ქადაგებს, რომელიც თავისუფალ ადამიანს გააჩნია. რელიგია ღმერთისადმი რწმენის გარეშე არის ის, რაც ადამიანს საკუთარ ღირსებას გააცნობიერებინებს; ვინაიდან, ყველაზე ღირებული ადამიანისავე იდეალებით შექმნილი სამყაროა (32,22). გონება ეხმარება თავისუფალი ადამიანის რწმენას-ემოციას დაძლიოს შიში არაადამიანური სამყაროს მიმართ. გონება აკანონებს თავის ბატონობას უგუნური ძალების წინაშე და ადამიანის ყურადღებას მიაპყრობს თავად ადამიანურ ღირებულებებზე, ადამიანურ სამყაროზე, რომელიც ემოციათა სფეროა. ასე, რომ გონებისა და ემოციის სფეროთა გამიჯვნა კვლავაც სახეზეა.
რელიგიაში სამი არსებითი ელემენტია ერთმანეთთან მჭიდროდ დაკავშირებული. ესენია თაყვანისცემა, მორჩილება და სიყვარული. ყოველი მათგანს დანარჩენ ორთან მივყავართ. მათი ერთიანობა ისეთია, რომ მათში პირველს ან უკანასკნელს ვერც გამოყოფთ. სამივე ეს ელემენტი დოგმის გარეშე შეიძლება არსებობდეს. ჭეშმარიტ რელიგიაში ასეც არის: თაყვანისცემა, მორჩილება და სიყვარული მთელს ცხოვრებას გამსჭვალავს, აზროვნებასა და გრძნობას მარადიულობას ანიჭებს (32,34).
რელიგიის არსი საზოგადოდ არის ადამიანის განთავისუფლება წუთიერი სურვილების, წვრილმანი აზრების ტყვეობისაგან. ეს თავისუფლება მხოლოდ დოგმებისაგან თავისუფლებას გულისხმობს. დოგმებს მოკლებული რელიგია კი, ზოგიერთი მიმართებით, შესაძლოა უფრო დიდებული და რელიგიური იყოს ვიდრე რელიგია, რომელიც ემყარება რწმენას იმისა, რომ ბოლოს და ბოლოს, ჩვენი იდეალები სადღაც სხვა სამყაროში განხორციელდებიან (32,27).
§ 2. კანტის რასელისეული ინტერპრეტაცია – კანტის რელიგიის თეორიის თანმიმდევრული ინტერპრეტაციისა და კრიტიკისათვის რასელს არასოდეს მიუმართავს. თუმცა, რელიგიის საკითხთან დაკავშირებულ კანტის პოზიციას იგი, როგორც ჩანს, ზოგადად მაინც კარგად იცნობს. რასელის მიერ შემოთავაზებული ერთ-ერთი ინტერპრეტაციის თანახმად, კანტს თავისთვადი ნივთის ცნების, “ნოუმენის” შემოტანა უპირველეს ყოვლისა მორალისა და რელიგიისათვის სჭირდება: მართალია მეცნიერება ვერაფერს გვეუბნება ნამდვილი (ნოუმენალური და არა ფენომენალური) “ეგოს” შესახებ, მაგრამ ჩვენ მაინც ვიცით, რომ მას (ანუ “მე”-ს როგორც ნოუმენს) აქვს თავისუფალი ნება; რომ ის შეიძლება იყოს კეთილი ან ცოდვილი; რომ ის უკვადვია და რომ სათნოების წინაშე ამქვეყნად ჩადენილი უსამართლობა იმქვეყნიური სიხარულით უნდა იქნას ანაზღაურებული. როგორც რასელი წერს, კანტის მიხედვით სწორედ ეთიკის პოსტულატები გვაძლევს ყოველივე ამის ცოდნის საშუალებას. მეტიც, ღმერთის არსებობის დაასაბუთება, ანუ ის, რაც არ შეუძლია “წმინდა” გონებას, სავსებით ხელეწიფება “პრაქტიკულ” გონებას; ვინაიდან ღმერთის არსებობა ზნეობის შესახებ ჩვენი ინტიუტიური ცოდნის აუცილებელი შედეგია (32,185).
რასელის აზრით, რელიგიას არაფერი აქვს საერთო გონებასთან. მაგრამ, კანტის მსგავსად რასელის მოითხოვს რელიგიის განთავისუფლებას ცრურწმენებისაგან. ადამიანური ბუნების წინააღმდეგ მიმართული დოგმები ბორკილებად იქცევიან და ეწინააღმდეგებიან რელიგიის არსს. ამასთანავე, რასელი ერთ გარემოებასაც შენიშნავს. დოგმატიზმის თანახმად, ღვთის ქმედება ან მცნება მორალურია თავად ღვთის ნების გამო, მაშინ როცა, სინამდვილეში თავად მოალურობა განსაზღვრავს ქმედებათა და მცნებათაAსიკეთეს. მორალი ავტონომიურია თავისი ბუნებით. ყოველი ჭეშმარიტი რელიგია კი ზნეობრივია სწორედ იმის გამო, რომ მორალს ეფუძნება და არა ავტორიტეტს. კანტიც მიიჩნევს, რომ ნამდვილი ზნეობა რელიგიის საფუძველზე ვერ იარსებებს: პირიქით, რელიგია, თუ ის ნამდვილია, თავად უნდა დაემყაროს ზნეობას, მორალს. ამ აზრით, კანტისა და რასელის პოზიციები ერთნაირია. კანტიც და რასელიც ეთიკას იაზრებენ, როგორც ბაზისს რელიგიისათვის.
ადამიანს მხოლოდ საკუთარი თავის იმედი შეიძლება ჰქონდეს, ამბობს რასელი. ადამიანმა თაყვანი უნდა სცეს “საკუთარი ხელებით” შექმნილ ღვთაებას, საკუთარი იდეალებით შექმნილ სამყაროს. (რასელი თვლის, რომ სიკეთე, თავისუფლების, სულის უკვდავებისა და ღმერთის იდეები ნოუმენალურ, ტრანსცენდენტურ სამყაროს კი არ ეკუთვნის, არამედ ადამიანის მიერ შექმნილი ანუ უფრო “მიწიერი” იდეებია). ეს არის თავისუფლება – ყოველი ჭეშმარიტი რელიგიის არსი. რასელის ეს პოზიცია კანტის იმ თვალსაზრისის გამოძახილადაც შეიძლება მივიჩნიოთ, რომლის თანახმადაც რელიგია ცრურწმენებისაგან უნდა განიწმინდოს.

ს. წერეთლის სახ. ფილოსოფიის ინსტიტუტი. 2006 წ.
საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკის ბეჭდური არქივი


კომენტარის დატოვება

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  შეცვლა )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  შეცვლა )

Connecting to %s

კატეგორიები

%d bloggers like this: