Posted by: burusi | 12/05/2009

მიხეილ კვესელავა: “ანრი ბეილიდან სტენდალამდე”

სტენდალი – Stendhal

სტენდალი – Stendhal (1783 – 1842)

მიხეილ კვესელავა: “ანრი ბეილიდან სტენდალამდე”

გამოჩენილი ფრანგი მწერალი ანრი ბეილი, რომელიც უფრო სტენდალის ფსევდონიმითაა ცნობილი, დღემდე რაღაც იდუმალებით მოსილ პიროვნებად რჩება ლიტერატურის ისტორიაში. მიუხედავად იმისა, რომ მისი ცხოვრება და შემოქმედება თითქოს მიკროსკოპულადაა შესწავლილი, ბევრი მნიშვნელოვანი საკითხი მაინც გამოცანად ქცეულა. არც იმის ნიშანი ჩანს, რომ ახლო მომავალში გაირკვევა რაიმე. ძნელია და იმიტომ. ეს თავსატეხი თვითონ სტენდალმა გაუჩინა მკითხველებს. იგი გულმოდგინედ ნიღბავდა თავის პიროვნებას; არ უნდოდა საკუთარი სახით წარმდგარიყო საზოგადოების წინაშე. თითქოს ეშინოდა კიდეც ამისი და ზოგიერთი თანამედროვე რომანის გმირის მსგავსად აცხადებდა, მინდა სხვა ვიყოო. ამის მიზეზი ის გახლავთ, რომ შტეფან ცვაიგის შენიშვნის მიხედვით, სტენდალი «მხოლოდ სხვის ნიღაბსა და სამოსში გრძნობდა თავს არხეინად». თვითონ მწერალიც აღიარებდა, ყველაზე სიამოვნებით მე ვიკეთებდი ნიღბებს და ვიცვლიდი სახელებსო. სპეციალისტებმა გამოარკვიეს, რომ ანრი ბეილს ორასამდე ნიღაბი (ფსევდონიმი) აქვს გამოცვლილი. ერთი მწერლის ორასი ფსევდონიმი, მართლაც, უჩვეულო ამბავია, თანაც საყურადღებო, რადგან ამ მოგონილ სახელებში თვითონ ანრი ბეილი ისეა გაფანტული, რომ სხვებს კი არა, თავადაც უჭირს ყველა მათგანის ერთ პიროვნებაში თავმოყრა. ამიტომაც ამბობს, რა ვიყავი? რა ვარ? ამ კითხვებზე პასუხის გაცემა გამიძნელდებაო.
დალოცვილი! თვითონ თუ გაუძნელდება ეს, სხვებმა რა უნდა ქნან?! მით უმეტეს, რომ ამ ნიღბებით თამაშის დროს იგი არავითარი პრინციპით არ იზღუდავს თავს. ხან ვითომ ბარონია, ხან კავალერიის ოფიცერი, უბრალო კომერსანტი, ვიღაც დომენიკი, სეზარ ბომბე ან სხვა ვინმე. ზოგჯერ ამა თუ იმ ცნობილი მწერლის გვარსაც ამოეფარება, ვთქვათ, ლამარტინს ან ჟანენს. თუ მოისურვებს, არც საეჭვო რეპუტაციის «კეთილშობილი ვიგინდარების» ნიღბებზე იტყვის უარს. ერთი სიტყვით, სულ იმას ცდილობს, საზოგადოების წინაშე ვინმე სხვა იყოს და არა _ თვითონ. ალბათ, ამით ის უნდა, რომ სხვა დაინახოს და განიცადოს, როგორც საკუთარი მე-ს ნაწილი. ამის მიზეზსაც თვითონ განმარტავს: «მე ვცდილობდი დავნათესავებოდი ვინმე სხვის ხასიათს, მექცია ის ჩემად და ამით მიმეღწია წარმატებისთვის…»
ამის შემდეგ რა გასაკვირია, თუ ლიტერატურათმცოდნეებს უძნელდებათ დაადგინონ სტენდალის შემოქმედებაში სად სხვაა და სად თვითონ, მით უმეტეს, რომ ის «თვითონ» და ის «სხვაც» ერთ პიროვნებაშია თავმოყრილი.
შინაგანი გაორების თუ, როგორც ახლა ამბობენ, «გაუცხოების» ამგვარი ფაქტები ადრეც იყო ცნობილი ლიტერატურაში. შექსპირის ჰამლეტზე რომ არაფერი ვთქვათ, ჯერ კიდევ გოეთე ანსხვავებდა ერთმანეთისაგან «თავის თვითონს» (siener Selbst) და «სხვა თვითონს» (andere Selbst). უფრო გვიან რაინერ მარია რილკე ამ ორ «თვითონს» თავის მე-ში აერთიანებდა და ამბობდა _ «ჩემი ორივეო» (meine Beide), თანაც ისე იყო დარწმუნებული ამ ორის ერთიანობაში, რომ თავისივე «სხვა თვითონს» ეკითხებოდა, ჩვენ ორთაგან რომელი ხარ ახლა შენო.
ამას იმიტომ მოგახსენებთ, რომ სტენდალის რომანებში იშვიათია ისეთი პერსონაჟი, რომლის ხასიათის გასარკვევად ასეთივე კითხვის დასმა არ იყოს საჭირო. თვითონ სტენდალიც ხომ ასეთია. იგი ჯერ ვინმეს ნიღაბს მოირგებს, ე. ი. «ვიღაც სხვის ხასიათს დაენათესავება», თავის თვითონად აქცევს, მერე კი ისე გააბამს მასთან საუბარს, თითქოს ის «სხვაც» ანუ «მისი მეორეც» თვითონ არ იყოს!
სტენდალის შემდეგ პიროვნების ამგვარი შინაგანი გაუცხოება ჩვეულებრივ მოვლენად იქცა ლიტერატურაში. დოსტოევსკის კარამაზოვი ისე ესაუბრება თავის «სხვა თვითონს», როგორც თომას მანის ადრიან ლევერკიუნი მისსავე «შემაძრწუნებლად მეორეს» (entsezlich Andere). სტენდალის გმირებიც ამგვარი პროტოგონისტული ძალების შინაგან ერთიანობას ანსახიერებენ. ესეც ართულებს ლიტერატურათმცოდნეთა ამოცანას მისი გმირების ხასიათის შესწავლის დროს. კიდევ უფრო მეტი სიძნელეები ხვდება მათ, როცა თვითონ მწერლის მიერ განსაზღვრული თარიღებისა და ამა თუ იმ შემთხვევასთან დაკავშირებით გამოთქმული შეხედულებების სისწორეს ამოწმებენ. აქ, როგორც იტყვიან, სტენდალს ორ ნაბიჯზე ვერ ენდობა კაცი. იგი ისე ოსტატურად აბნევს მკითხველს, რომ, რაც არ უნდა ეცადო, სულ ერთია, სიმართლეს მაინც ვერ დაადგენ, ვერც შესავალ კარს უპოვი მის მიერ გულმოდგინედ ჩასაიდუმლოებულ ან სულაც ფალსიფიცირებულ ამბავს, თუ, რა თქმა უნდა, ხანგრძლივი ძიებისა და უამრავი ფაქტის შეჯერების გზით არ გაარჩევ, სადაა სიცრუე და სად სიმართლე. ეს ეხება როგორც წვრილმან, ისე უაღრესად მნიშვნელოვან საკითხებსაც. ასე მაგალითად, «პარმის სავანის» ავტორისეულ წინასიტყვაობაში წერია, ეს რომანი მე 1830 წელს დავწერე პარიზიდან სამასი ლიეს დაშორებითო. მკითხველი თითქოს უნდა ენდოს ავტორის ამგვარ განცხადებას, სინამდვილეში კი არაფერი ამის მსგავსი. მკვლევარებმა მოახერხეს ზუსტად დაედგინათ, რომ «პარმის სავანე» დაწერილია არა 1830, არამედ 1839 წელს და ისიც სამასი ლიეს დაშორებით კი არა, – პარიზის შუაგულში. სხვა მნიშვნელოვანი თარიღებიც ასეა არეული.
მისამართებიც… ვთქვათ, ანრი ბეილი ვინმე ნაცნობს წერს წერილს გრენობლიდან, იმას კი აცნობებს, თითქოს ბეზანსონიდან უგზავნიდეს ბარათს. მერე ირკვევა, რომ ბეზანსონში იგი საერთოდ არ ყოფილა არასოდეს. საქმე ის არის, რომ ამგვარ სიცრუესაც თავისი ლიტერატურული ასპექტი აქვს. ეს ჩანს თუნდაც იქიდან, რომ მას შემდეგ, რაც სტენდალმა «წითელი და შავის» თხრობა დაამთავრა და უკანასკნელი წერტილი დასვა, მაინც საჭიროდ ჩათვალა ერთი აბზაცი კიდევ მიეწერა, სადაც აღიარა: «რათა თავიდან აეცილებინა კერძო ცხოვრებაში ხელების ფათური, ავტორმა მოიგონა პატარა ქალაქი ვერიერი, ხოლო როცა მას ეპისკოპოსი, სასამართლო, ნაფიც მსაჯულთა კოლეგია დასჭირდა, ყოველივე ეს ბეზანსონში მოათავსა, სადაც ის არასოდეს არ ყოფილა…»
ამ სიტყვებით მთავრდება «წითელი და შავი». ასეა ყოველ ფეხის ნაბიჯზე. იქ, სადაც უბრალო სიმართლის თქმაა საჭირო, ბეილი ფაქტების რაღაც საოცარ ფალსიფიკაციას მიმართავს, რასაც სინამდვილედ ასაღებს. ერთხელ მისი რომელიღაც მეგობარი ისე გააცეცხლა ამან, რომ პირდაპირ მიახალა, ეს უსირცხვილო ტყუილიაო. მართალი ბრძანდებითო, _ მიუგო მშვიდად სტენდალმა. ან რატომ უნდა აღელვებულიყო ამ უტიფრობაზე, როცა «სიცრუის ხელოვნების» დაუფლება მას მომავალი სამწერლო მოღვაწეობის ერთ აუცლებელ პირობად მიაჩნდა. წერდა კიდეც, სხვა ხელოვნებასთან ერთად მწერალმა სიცრუის ხელოვნებაც უნდა ისწავლოსო. ამიტომაც ცრუობდა მთელი სიცოცხლის მანძილზე. დამახასიათებელია, რომ არც სიკვდილის პირას მდგომმა უღალატა თავის ამ პრინციპს. ანდერძის მიხედვით მის საფლავის ქვაზე ასეთი წარწერა უნდა გაეკეთებინათ: «არიგო ბეილე. მილანელი. ვცხოვრობდი, ვწერდი, მიყვარდა». როგორც ცნობილია, სტენდალი ცხოვრებას ყოველთვის მაღლა აყენებდა მწერლობაზე. ამიტომაც ჯერ ვცხოვრობდიო, დაწერა, შემდეგ კი: «ვწერდი». ვინც ეს ანდერძი შეასრულა, ამ სიტყვებს თვითნებურად შეუცვალა ადგილი, ვითომ მთავარი მისთვის მწერლობააო. ასეა თუ ისე, საფლავის ქვის წარწერა მაინც ფალსიფიცირებულია თვით სტენდალის მიერ. მწერლის ამ უკანასკნელი სიცრუის შესახებ ცვაიგი წერს, რომ მან «სიკვდილის შემდეგაც არ ისურვა ნიღბის მოხსნა». ვინ იცის, რატომ! იქნებ სიცრუე მიაჩნდა სიმართლის უფრო მკვეთრად გამოჩენის საშუალებად, ისევე როგორც ლ. ტოლსტოის, რომელიც წერდა ბოროტების აუცილებლობაზე სიკეთის უფრო ნათლად გამოსაჩენად.
სხვათა შორის, ეტიუდში სტენდალის შესახებ ანატოლ ფრანსი სპეციალურად შეეხო ამ საკითხს. მისი აზრით, «იგი ყოველთვის სიმართლეს ამბობს, მაშინაც კი, როცა ცრუობს».
ფრანსს მიაჩნია, რომ «ცხოვრებაში სიცრუე აუცილებელია, რადგან ამის გარეშე არც ხელოვნება იქნება, არც სილამაზე და არც სიყვარული». ფრანსი წერს: «როცა იგი ცრუობს,აშინაც კი სიმართლისმოყვარედ რჩება…»
ასეა თუ ისე, სულხან-საბა ორბელიანის ქვეყანაში, სადაც ჭეშმარიტად გენიალური «სიბრძნე-სიცრუისა» შეიქმნა, ეს არ უნდა გაგვიკვირდეს არც სტენდალის მიმართ, რომელსაც მწერლობა «დიდი სიცრუისა და დიდი სიმართლის ხელოვნებად» მიაჩნდ ამიტომ უყვარდა როგორც «თავხედური სიცრუის», ისე «თავხედური სიმართლის» პირდაპირ თქმაო, _ წერს ცვაიგი.
როგორც ჩანს, ყოველივე ეს სტენდალს მართლაც ნამდვილი, შეუფერავი, თუნდაც შემაძრწუნებელი სიმართლის გამოსახატავად უნდოდა. «სიცრუისა» და მისტიფიკაციის რა ხერხისთვისაც არ უნდა მიემართა, მაინც სიმართლე იყო მისი ცხოვრებისა და მოღვაწეობის უპირველესი დევიზი. ცვაიგმა ეს რომ გაითვალისწინა, სწორედ ამიტომ უწოდა თავის ესსეს სტენდალის შესახებ «სიცრუისა და სიმართლის მოყვარეობა». ისიც დამახასიათებელია, რომ ეს ესსე იწყება სიტყვებით: «ცოტა ვინმეს თუ უცრუია იმდენი და მიუმართავს სამყაროს იმდენნაირი მისტიფიკაციისათვის, როგორც სტენდალს, მაგრამ ასევე ცოტა ვინმეს თუ უთქვამს უფრო სრული და ღრმა სიმართლე». უნდა ითქვას, რომ ეს არის სტენდალის შემოქმედების ერთ-ერთი დამახასიათებელი ნიშანი, რამაც განაპირობა   მისი ცხოვრებისა და მოღვაწეობის თავისებურება, სახელდობრ, სიცრუისა და სიმართლის ურთიერთშერწყმა, რასაც თომას მანი უფრო აკადემიურად «მოგონილისა და ნამდვილის ერთიანობას» უწოდებს. ამ ერთიანობის მოდუსი კი, უწინარეს ყოვლისა, სიმართლეა, ჭეშმარიტება. ამიტომ არც ისაა შემთხვევითი, რომ სტენდალმა თავისი შემოქმედების უმთავრეს ლოზუნგად დანტონის ცნობილი სიტყვები აირჩია: «სიმართლე, მკაცრი სიმართლე!» ამ «მკაცრი სიმართლის» წინაშე იგი არც სხვას ინდობს და არც საკუთარ თავს. მას შეუძლია სრულიად აშკარად გამოხატოს თავისი ისეთი უინტიმურესი გრძნობები და მიდრეკილებები, რის გამჟღავნებაც ჩვეულებრივ სიწითლეს გვრის ადამიანს. ერთ-ერთ ავტობიოგრაფიულ ნაწარმოებში («ანრი ბრუილარის ცხოვრება») ბეილი ე. წ. «ოიდიპოსის კომპლექსსაც» ამჟღავნებს. თურმე ამის შედეგი იყო ბავშვობიდანვე უსაზღვრო სიყვარული დედის და ასევე უსაზღვრო სიძულვილი მამის მიმართ. ამგვარი «ინტიმური საიდუმლოების» სააშკარაოზე გამოტანა თვით ყველაზე უტიფარ ცინიკოსსაც შეაძრწუნებდა. ბეილთან კი არავითარი თავშეკავება, მორიდება, არა; მხოლოდ გულახდილობა, პირდაპირობა, ე. ი. ისევ ის მკაცრი და უკომპრომისო სიმართლე! როგორც ჩანს, ამის მიზეზით მამის სიკვდილი ისე გაუხარდა, რომ სხვათა წინაშეც ვერ მოახერხა სინანულის გარეგნული გამოხატვა მაინც. ის კი არა, არც ეს გრძნობა დაუმალავს და  პირდაპირ აღიარებს, მამის სიკვდილი რომ შევიტყვე, მთელი თვე ვცდილობდი სინანულის გრძნობა გამომეწვია ჩემში, მაგრამ ვერ შევძელიო. ასეთი რამ მხოლოდ თანამედროვე ბურჟუაზიული მწერლის ზოგიერთ რომანში თუ შეგვხვდება, ვთქვათ, ალბერ კამიუს «უცხოში», სადაც ახალგაზრდა მერსომ ვერაფრით ვერ განიცადა დედის გარდაცვალება. სტენდალი ჯერ კიდევ მაშინ აშიშვლებდა ქვენა გრძნობებს და განგებაც ამუქებდა ფერებს, რათა ისედაც შემაძრწუნებელი ამბავი უფრო შთამბეჭდავი გამოსულიყო. გავიხსენოთ სიკვდილმისჯილ ჟიულიენ სორელის («წითელი და შავი») ფიქრები ციხეში. ჟიულიენს არ ესიამოვნა, როცა მამა ესტუმრა საკანში გამოსამშვიდობებლად. ეზიზღებოდა მამა, მაგრამ არ იცოდა, როგორ მოეშორებინა თავიდან. არც უსიამოვნო ლაპარაკის გაბმა უნდოდა მასთან და…
«_ მე ფული მაქვს დაგროვებული! _ წამოიძახა მან უცებ. ამ გენიოსურმა სიტყვებმა შეცვალა მოხუცის სახეც და ჟიულიენის პოზიციაც.
_ როგორ უნდა განვარიგო? _ იკითხა ჟიულიენმა უფრო წყნარად.»
ჟიულიენის მამას უნდოდა ხელიდან არ გაეშვა ფული და ესიამოვნა კიდეც, შვილმა რომ გამოუცხადა, ათას-ათას ფრანკს ჩემს ძმებს მივცემ, დანარჩენს კი თქვენ დაგიტოვებთო.
«_ საუცხოოა, _ უპასუხა მოხუცმა, დანარჩენი მე სამართლით მერგება. მაგრამ რადგან ღმერთმა მოწყალება გამოიჩინა და გული მოგილბოთ, თქვენი ვალებიც უნდა გადაიხადოთ, თუ გსურთ ისე მოკვდეთ, როგორც კეთილ ქრისტიანს შეეფერება. რჩება კიდევ ხარჯები, რომელიც თქვენი გამოკვებისა და აღზრდისათვის გავიღე და რომელზედაც თქვენ არ ფიქრობთ…»
ეს ამაზრზენი ანგარიშიანობაა შვილთან, რომელსაც მეორე დღეს გილიოტინით უნდა მოჰკვეთონ თავი!..
«აი მამის სიყვარული! _ ჩაილაპარაკა რამდენჯერმე ჟიულიენმა სევდიანად, როცა მარტო დარჩა». შემდეგ კი ისევ ფიქრს მისცა თავი: «იმის შიშით, ფული არ დამაკლდესო, სიძუნწის კარნახით, ის ნუგეშს პოულობს სამას თუ ოთხას ლუიდორში, მე რომ შემიძლია დავუტოვო. ერთ მშვენიერ კვირა დღეს, სადილის შემდეგ, ის თავის ოქროს აჩვენებს ვერიერის შურიან მოქალაქეებს. ვინ არის თქვენს შორის ისეთი, ჰკითხავს მათ თვალთა გამომეტყველებით, ვინც შვილს სიამოვნებით გილიოტინაზე არ გაისტუმრებდა, თუ ასეთ საფასურს მიიღებდა?!» ასე აშიშვლებდა სტენდალი ფულზე დახარბებულ ადამიანებს, რითაც თანამედროვეთა აღშფოთებას იწვევდა, ზოგჯერ გაბოროტებასაც. შეიძლება ეს გასაგებიც იყოს, რადგან კლასიცისტური პრესიოზული სტილისა და რომანტიკოსების ცისფერი ოცნებების თუ მწერლობის მოყვარული ქალბატონების სანტიმენტალური რომანების შემდეგ ასეთი «ბანჯგვლიანი სიმართლე» რაღაც ახალი და მოულოდნელია, თანაც შემაშფოთებელი იყო იმ დროის რაფინირებული ლიტერატურული გემოვნებისათვის.
მერე ამას ბოდლერის «ბოროტების ყვავილები» მოჰყვა. ჩვენს საუკუნეში კი, აბა, ადამიანისა და მისი ქვეცნობიერი სფეროს ბნელი მხარეების ცინიკური გამოსახვით ვის გააკვირვებ!
ამით ის მინდა ვთქვა, რომ სტენდალმა მთელი საუკუნით გაუსწრო თავის თანამედროვეებს. ამიტომაც უწოდეს მას «მომავლის მწერალი». თვითონაც დარწმუნებული იყო ამაში. ჯერ კიდევ 1801 წელს წერდა 18 წლის ბეილი, მე დაახლოებით 1880 წლიდან გავითქვამQ სახელსო. ეს სიტყვები წინასწარმეტყველური აღმოჩნდა. სწორედ 1880 წელს, როცა პარიზში ახალი მაგისტრალები გაჰყავდათ და მშენებლები მონმარტრის სასაფლაოსაც მიადგნენ, გაუკვირდათ, ვინ უნდა ყოფილიყო ეს მილანელი არიგო ბეილე. იტალიელი ფრანგების სასაფლაოზე! მაშინ არავინ იცოდა, რომ ამ ცრუწარწერიან საფლავის ლოდის ქვეშ ორმოცი წლის წინ გარდაცვლილი და თითქმის ყველასაგან მივიწყებული იწვა ერის დიდება.
* * *
ამბობენ, გენიოსები არ იკარგებიანო. თუ ასეა, ისიც ცხადია, რომ არც მათი შედევრები ეძლევა სამუდამო დავიწყებას. დრო რომ გაივლის, ვიღაც მაძიებელი წააწყდება მას ბიბლიოთეკის დამტვერილ თაროებზე ან არქივებში და ხელახლა გამოიტანს მზის სინათლეზე. ზოგჯერ ისეც ხდება, რომ ეს «მეორედ დაბადებული მწერალი» ჩვენს თანამედროვეობას უფრო ეხმაურება, ვიდრე იმ ეპოქას, როცა მას უხდებოდა გულგრილობისა და გაუგებრობის სფეროში ცხოვრება. 1880 წელს სტენდალიც ასე ხელახლა აღმოაჩინეს საფრანგეთში. მისტიფიკაციის ბურუსიც ნელ-ნელა გაიფანტა.
ჯერ იყო და გრენობლის ბიბლიოთეკაში გახსნეს მწერლის ხელნაწერებით სავსე ხის უზარმაზარი ყუთები. სიკვდილის მოახლოება რომ იგრძნო, სტენდალმა თვითონ გადასცა თავისი ხელნაწერები გრენობლის ბიბლიოთეკას. თანამედროვეების ცნობით, ეს მასალები სამოციოდ ტომს შეადგენდა. მაშინვე დაიწყეს ამ ხელნაწერების გარჩევა და დამუშავება.
ამას მოჰყვა ბეილის მიერ ადრე გამოცემულ ნაწერებთან ერთად ახალი, მანამ უცნობი ნაწარმოებების გამოქვეყნება, რამაც, უნდა ითქვას, მკითხველთა ფართო საზოგადოების ყურადღებაც მიიქცია.
სტენდალის სხვა წინასწარმეტყველებანიც ასევე ახდა: მე ათას ცხრაასი წლიდან გამიგებენო, რომ წერდა, ან ასე: «ჩემს ნაწარმოებებს 1935 წელს წაიკითხავენ».
განა ასე არ მოხდა? თუ მის სიცოცხლეში გამოცემული ნაწარმოებები რამდენიმე ათეული ეგზემპლარი ძლივს საღდებოდა, ახლა სტენდალის ნაწარმოებებს მილიონობით მკითხველი ჰყავს მსოფლიოს ყველა კუთხეში…
მართალია, თვითონ სტენდალი ვერ მოესწრო მისი სახელის ამგვარ დიდებას, მაგრამ იმ დროის ყველაზე დიდმა მწერლებმა ჯერ კიდევ მანამ, ვიდრე სტენდალი თავის ცნობილ რომანებს გამოაქვეყნებდა, შეამჩნიეს თანამემამულეთა მიერ უსამართლოდ უგულებელყოფილი ფრანგი მწერლის, ანრი ბეილის (სტენდალის) «გასაოცარი ნიჭი და წერის გაბედული სტილი». ახლა შეიძლება მართლაც გაოცება გამოიწვიოს იმ ფაქტმა, რომ სტენდალის პატარა წიგნს _ «რომი, ნეაპოლი, ფლორენცია» გაეცნო და გულთბილად გამოეხმაურა უკვე ღრმად მოხუცებული გოეთე. ეს მით უფრო საოცარია, რომ სტენდალის ეს ნაწარმოები ფაქტიურად უცხოელი ტურისტებისთვის დაწერილი ცნობარია იტალიის ამ სამი ქალაქის ღირსშესანიშნაობათა შესახებ. ისიც აღსანიშნავია, რომ ამ წიგნს ანრი ბეილმა პირველად მოაწერა თავისი ყველაზე ცნობილი ფსევდონიმი, თანაც მისთვის ჩვეული პომპეზურობით: «ბარონი ანრი სტენდალი, კავალერიის ოფიცერი». გოეთეს თურმე ისე მოეწონა ეს წიგნი, რომ ცელტერს მისწერა: «ეს არის დეტალები იშვიათი წიგნიდან, რაც შენ აუცილებლად უნდა იშოვო. სახელი ანონიმურია. ეს მოგზაური ფრანგია, მუსიკის, ცეკვისა და თეატრის ჭეშმარიტი ტრფიალი… ეს ორი ნაწყვეტი გიჩვენებს წერის თავისუფალ, გაბედულ მანერას. იგი გიზიდავთ, ხელსა გკრავთ, გაინტერესებთ, მოთმინებას გაკარგვინებთ, მაგრამ ბოლოს მაინც თავს წაგაკითხებთ…
გადაიკითხავთ წიგნს და ისევ აღტაცებაში მოდიხართ, გინდათ ცალკეული ადგილები
ზეპირად ისწავლოთ. თვითონ მას ბევრი რამ უნახავს, აქვს უნარი შესანიშნავად
გამოიყენოს ის, რაც ხელთ ხვდება; ერთი სიტყვით, საკმარისი არ არის წაიკითხო ეს წიგნი,
ის უნდა გქონდეს…»
1824 წელს საბერძნეთში გამგზავრების წინ ბაირონმაც მისწერა წერილი ანრი ბეილს,
რომელიც მან პირადად გაიცნო იტალიაში ყოფნის დროს: «მე შემთხვევა მქონდა
გამეცანით თქვენი წიგნებით: «რომი, ნეაპოლი, ფლორენცია», «მოცარტისა და ჰაიდნის
ცხოვრება» და პატარა გამოკვლევით რასინისა და შექსპირის შესახებ. მე ჯერ არ მქონია
ბედნიერება წამეკითხა თქვენი წიგნი «ფერწერის ისტორია».
თუმც სტენდალს იმხანად არც ერთი მხატვრული ნაწარმოები არ ჰქონდა
გამოქვეყნებული, ბაირონმა მას «საფრანგეთის ერთ-ერთი უდიდესი მწერალი» უწოდა.
თავის დროზე ასევე გულთბილად გამოეხმაურა სტენდალს პუშკინიც. მაგრამ სტენდალის,
როგორც «საფრანგეთის უდიდესი მწერლის» აღმოჩენის პატივი მაინც ბალზაკს ეკუთვნის.
მას შემდეგ, რაც 1840 წელს ბალზაკმა ჟურნალ «რევიუ პარიზიენში» გამოაქვეყნა ამჟამად
უკვე ფართოდ ცნობილი «ეტიუდი ანრი ბეილის შესახებ», ეს ყველასათვის თვალსაჩინო
გახდა, რადგან საქმე მანამ თითქმის სრულიად უცნობი ავტორის საჯაროდ აღიარებას
ეხებოდა. ბალზაკს თავის «წმიდათაწმიდა მოვალეობად» მიაჩნდა «დამსახურებული
მიეზღო» მწერლისათვის, «რომლის გენიას მხოლოდ მცირეოდენთა თვალი თუ ხედავდა».
«ბატონი ბეილი ჩვენი დროის ერთი უდიდესი ადამიანია», _ წერდა იგი. ბალზაკი
ისე იყო აღტაცებული სტენდალის «პარმის სავანეთი», რომ სამჯერ გადაიკითხა იგი.
რომანის ზოგიერთმა ადგილმა კი იმდენად მოხიბლა, რომ წერს: «მკითხველი რომ ამ
ადგილს წაიკითხავს, წიგნს გვერდზე გადადებს, დაფიქრდება და იტყვის: «ღმერთო ჩემო,
ეს რა მშვენიერებაა!..» ბალზაკისთვის სტენდალის «უზარმაზარი გენიის» აღმოჩენა
ნეტარება იყო; სწორედ რომ ნეტარება! თვითონ წერს, სინდისით გამართლებული
აღტაცება _ ნეტარებააო.
შეიძლება აქ ისიც გავიხსენოთ, რომ თვითონ სტენდალსაც ჰქონდა გენიის
აღმოჩენის ამგვარი «ნეტარება» განცდილი. ბალზაკის თქმით, მან აღმოუჩინა საფრანგეთს
როსინის «მუსიკალური გენია» და განადიდა ადამიანი, რომელიც თვით «საფრანგეთმა
ვერაფრით ვერ აქცია თავის დიდებად».
ასეთი გულწრფელი აღტაცება სძლევს ისეთ საზიზღარ გრძნობას, როგორიცაა შური,
ანუ «მწუხარება¡ სხუათა კეთილისა ზედა» (საბა). ბალზაკიც ამიტომ ხუმრობს, მე,
ვისთვისაც უცხოა შური, ეს თავი რომ წავიკითხე, მგონი, მართლა აღმეძრა ამგვარი
გრძნობაო. ეს ისეა ნათქვამი, თორემ, ასე რომ იყოს, ესოდენ გულწრფელ აღტაცებას როგორ
გამოთქვამდა!
ბალზაკს მიაჩნდა, რომ «მხატვრული ნაწარმოები მაშინ ახდენს ძლიერ ზეგავლენას
მკითხველზე, როცა იდეალსა და ფორმის უზენაეს კანონებს ემორჩილება». ასეთი იყო
მისთვის ანრი ბეილის (სტენდალის) რომანები. ფაქტების სიუხვე, სახეთა ზომიერება,
თხრობის ბუნებრიობა და სიცხადე, აი, რა მოსწონდა ბალზაკს თავისი უფროსი კოლეგის
შემოქმედებაში. იგი წერდა, რომ ბეილის რომანების თითო გვერდზე მთელი წიგნია
დატეული, რასაც თვითონ ბალზაკი «კაჟში ჩამალულ ნაპერწკლებს» უწოდებს. ამიტომაც
მიაჩნია სტენდალი «უზარმაზარ გენიად» და «საფრანგეთის ერთ უდიდეს ადამიანად».
თავის მხრივ, სტენდალიც აღფრთოვანებული იყო ბალზაკით, რომელსაც «საფრანგეთში
უდიდეს რომანისტად» თვლიდა. ასეთ სიტუაციაში გასაგებია, თუ რა მღელვარებით
წაიკითხავდა სტენდალი ბალზაკის ეტიუდს მისი შემოქმედების შესახებ. ჟურნალის ის
ნომერი, სადაც ეს «ეტიუდი» იყო გამოქვეყნებული, სტენდალმა მიიღო იტალიის ერთ
პატარა ზღვისპირა ქალაქ ჩივიტა-ვეკიაში, სადაც სამშობლოდან «ნებაყოფლობით»
გაძევებული და თითქმის ყველასგან მივიწყებული, თანაც ნაადრევად დაბერებული
მწერალი ვითომ კონსულად მუშაობდა; ფაქტიურად კი სამსახურში იშვიათად
ცხადდებოდა და უმთავრესად რომში ატარებდა ცხოვრების ამ უკანასკნელ წლებს. იგი ისე
იყო გულაჩუყებული ამ მოულოდნელი აღიარებით, რომ მადლობის წერილი გაუგზავნა
ბალზაკს, სადაც წერს, თქვენ, ალბათ, შეგებრალათ ქუჩაში მიტოვებული ობოლი ბავშვიო.
სტენდალმა ბალზაკის «ეტიუდს» უწოდა «გასაოცარი სტატია, რის მსგავსი არც ერთ
მწერალს არ დაუწერია მეორე მწერალზე».
ანატოლ ფრანსს უთქვამს, მოპასანზე სტატია ისე უნდა დაიწეროს, ლომი რომ
დაწერდა სიმამაცეზე, წერა-კითხვა რომ იცოდესო. როგორც ჩანს, «ლომები» ყნოსვით
გრძნობენ მათი ჯიშის გენიის გამოჩენას სამწერლო ასპარეზზე. ამიტომ იყო, რომ გოეთეს,
ბაირონის, პუშკინისა და ბალზაკის შემდეგ სტენდალის შემოქმედებას ასევე გულთბილად
გამოეხმაურნენ ეპოქის უდიდესი მწერლები: ტოლსტოი, ზოლა, როლანი, გორკი, არაგონი,
ცვაიგი და სხვები.
სტენდალის არც ასეთი ნაგვიანევი აღიარებაა შემთხვევითი. როგორც ჩანს, ამასაც
თავისი მიზეზები აქვს. ჯერ კიდევ ბალზაკი წერდა, ანრი ბეილით შეიძლება მხოლოდ
მოაზროვნე საფრანგეთი დაინტერესდესო, და დასძენდა: საბედნიეროდ, ყველა ქვეყანაში
არის ხელოვნების ერთგულ გონებათა თანამეგობრობა, რომელიც პირველი იჩენს ამგვარ
ინტერესს და ასევე პირველი ეხმაურება მას, სხვები კი გულგრილნი რჩებიანო.
მართლაც ასე მოხდა. სტენდალმა მთელი თავისი ცხოვრება აბსოლუტური
გულგრილობის ატმოსფეროში გაატარა. ოფიციალური კრიტიკა მას არაფრად აგდებდა ან
აბუჩად იგდებდა, აქაოდა ტლანქიაო, უხეში, არა ესთეტიური… უფრო გაბოროტებულები
კი სტენდალს ისეთ «უზნეო მწერლად» თვლიდნენ, რომელიც «ცხოვრებასა და ადამიანში
მხოლოდ მახინჯ მხარეებს ეხება». «დიდებულები» და მთავრობის მოხელენი ვერ
იტანდნენ სტენდალის გესლიან თავდასხმებს. ამიტომ იყო, რომ მთელი სიცოცხლის
განმავლობაში იგი პოლიციის განუწყვეტელი მეთვალყურეობის ქვეშ ჰყავდათ. თვითონ
მწერალი ისე იყო ამის გამო შეშინებული, რომ ხელნაწერები გავსებული აქვს არეებზე
მიწერილი შენიშვნებით, რასაც იგი «პოლიციის თვალის ასახვევად» აკეთებდა. თარიღებსა
და მისამართებსაც ამიტომ აბნევდა. როგორც ჩანს, ეშინოდა, მაშინდელი კონკრეტული
ამბები არ ამოეკითხათ მის ნაწერებში. ის ხომ არ ერიდებოდა გაბატონებული
საზოგადოების მიერ «მიღებული შეხედულებების» მწვავე კრიტიკას. პოლიტიკური
თვალსაზრისითაც ყოველთვის ოპოზიციაში ედგა ხელისუფლებას. ამიტომაც ითვლება
კრიტიკული რეალიზმის ფუძემდებლად ფრანგულ ლიტერატურაში.
* * *
ზედმეტად გაკადნიერებული კრიტიკოსები ამტკიცებდნენ, სტენდალი
ლიტერატურულ სტილს არავითარ ყურადღებას არ აქცევდაო. ეს, რა თქმა უნდა, სწორი არ
არის, მაგრამ ამგვარი თვალსაზრისი მაინც გარკვეულ მოსაზრებას ეყრდნობა. სრულიად
აშკარაა, რომ სტენდალი ისე არ წერდა, როგორც იმდროინდელი მწერლები. მას წერის
თავისებური, შეიძლება ითქვას, ნოვატორული მანერა ჰქონდა გამომუშავებული. თვითონ
უთქვამს, სტილზე არასოდეს მიფიქრიაო. ესეც პირობითად უნდა იქნეს გაგებული.
სტენდალი თუ თავისი რომანების წერის დროს სტილზე არ ფიქრობდა, მხოლოდ იმიტომ,
რომ არ სჭირდებოდა. ამაზე მას ადრე ჰქონდა ნაფიქრი. საქმე ის არის, რომ გოეთემ თუ
სტენდალის სწორედ «თავისუფალი და გაბედული» სტილი მოიწონა, ამის წინასწარ
გამომუშავებას სტენდალმა ოცზე მეტი წელი მოანდომა. ამდენივე ტომიც დაწერა «ხელის
გასაწაფავად». და ყველაფერი ეს მანამ, ვიდრე თავისი ცნობილი რომანების წერას
შეუდგებოდა. ასეთ შემთხვევაში მწერალთა ორგვარ ტიპს არჩევენ: ერთნი წინასწარ
ადგენენ მთელი ნაწარმოების ზუსტ გეგმას, გულმოდგინედ მუშაობენ ტექსტზე,
დაუსრულებლივ შეაქვთ შესწორებები, აუმჯობესებენ სტილს, ახალ-ახალი სამკაულებით
ამშვენიერებენ და ხვეწენ მას (მაგალითად, ბალზაკი, ფლობერი და სხვ.); მეორენი წინასწარ
ეუფლებიან წერის კულტურას, იწაფავენ ხელს, იმუშავებენ თავისებურ სტილს, შემდეგ კი
წერენ სწრაფად, სულმოუთქმელად, იმპროვიზებულად, ყოველგვარი წინასწარი გეგმის
გარეშე. ასეთი იყო სტენდალი. იგი ერთხელ დაწერილს იშვიათად ასწორებდა, ან თუ
ასწორებდა რამეს, პირიქით, ამბობენ, აფუჭებდაო.
ბალზაკის «ეტიუდში ბეილის შესახებ» გარდა ხოტბისა, საკმაოდ მკაცრი და
არსებითი შენიშვნებიც იყო ჩართული. სტენდალი სერიოზულად ჩააფიქრა ამ გარემოებამ.
კრიტიკულ შენიშვნებს იგი სულაც არ გაუღიზიანებია. იგი არც იყო ამგვარი ბუნების კაცი.
ერთგან ამბობს, მე საკმაოდ ამაყი ვარ იმისათვის, რომ კრიტიკა მძულდესო. ეს კი ასეა,
მაგრამ ისიც ფაქტია, რომ ყოველი წიგნის გამოცემის შემდეგ, სადღაც, სხვა ქვეყანაში
გარბოდა შეშინებული, საზოგადოებას ემალებოდა, რომ არ მოესმინა, რას ამბობდნენ მისი
ნაწარმოების შესახებ. ბალზაკის შენიშვნებს კი იგი გულისყურით მოეკიდა, რამდენჯერმე
სცადა კიდეც გადაემუშავებინა რომანი ამის მიხედვით, მაგრამ არაფერი გამოუვიდა და
ბოლოს თავი მიანება. არც შეეძლო, რადგან სხვა რომ არა იყოს რა, ეს ორი მწერალი
მნიშვნელოვნად განსხვავდება ერთმანეთისაგან თუნდაც იმითაც, რომ ბალზაკი, როგორც
წესი, გარემოს, საზოგადოების ანალიზს ახდენს, სტენდალი კი პიროვნების, მისი შინაგანი
სამყაროს გამოსახვითაა დაინტერესებული. ამიტომ, რაც არ უნდა ეცადა, სტენდალი
ბალზაკად მაინც ვერ იქცეოდა, ვერც საკუთარი წერის მანერას დათმობდა ასე ადვილად.
ის კი არა, თავისი ნაწარმოების ტექსტის შესწორებასაც ერიდებოდა. ამბობდა, მე აზრების
თანმიმდევრობა უფრო მაინტერესებს, ვიდრე გამოთქმების შერჩევაო. მისივე სიტყვებია:
ისე უნდა წერო, როგორც გეწერება და არაფერი შეცვალოო! ამით აღწევდა იგი სტილის
ბუნებრიობას. ბალზაკი პირიქით, დაუსრულებლივ ასწორებდა ტექსტს, ოცამდე
კორექტურას აკეთებდა, თვითონაც იტანჯებოდა და სტამბის მუშებსაც აწამებდა
გაუთავებელი შესწორებებით. ფლობერი მით უმეტეს, იმას ამბობდა, ხშირად თითო
წინადადების დაწერას რამდენიმე დღე ვუნდებიო. მართლაც! იჯდა, წვალობდა, სულ
ახალ-ახალ გამოთქმებს ეძებდა, წერდა, ხევდა, ისევ წერდა, ხვნეშოდა (ამბობენ, «შეშის
მჭრელივითო»), ილანძღებოდა, ვინ მოიგონა ეს კატორღული სამუშაოო. რომ
ჰკითხავდნენ, რა გტანჯავთ ასეო, უპასუხებდა, სტილის სიმსუბუქის მიღწევაო. სხვაც
ბევრი იყო ასე დატანჯული.
გოგოლს რომ ჰკითხეს, რითი აღწევთ სტილის ასეთ სიმსუბუქესო, კვამლითო, _
უპასუხა მან, _ ვწერ _ ვწვავ, ისევ ვწერ _ ისევ ვწვავ, ისევ ვწერ… და ასეო…
სტენდალს ეს არ შეეძლო. თუ დავუჯერებთ, მას «სუფთა ქაღალდის შეხედვის
ეშინოდა», სხვას კარნახობდა ტექსტს და ისე გზავნიდა სტამბაში, რომ ერთხელაც არ
გადაიკითხავდა. ასე შექმნა მან თავისი უზარმაზარი რომანი «პარმის სავანე», რომლის
წერა დაიწყო 1838 წლის 4 ნოემბერს და დაამთავრა იმავე წლის 26 დეკემბერს, ე. ი. სულ
რაღაც ორ თვეში, უფრო ზუსტად _ 52 დღეში. მართალია, ზოგჯერ წინასწარაც ჰქონდა
ნაწარმოების ზოგადი გეგმა მოფიქრებული, მაგრამ იმპროვიზაციის დროს ყველაფერი ეს
იცვლებოდა. იმასაც ამბობდა, რომანის ერთ თავს რომ ვწერ, არასოდეს ვიცი, მეორე თავი
როგორ გაგრძელდებაო. მისი აზრით, სასურველია, ეს არც მკითხველმა იცოდეს,
ყველაფერი მოულოდნელი უნდა იყოს და იწვევდეს გაოცებას, რაც ამ «ღვთაებრივი
გაუთვალისწინებლობის» შედეგია.
ამიტომაა, რომ სტენდალის რომანებში მოქმედება უაღრესად სწრაფად,
დინამიკურად ვითარდება. მას არ უყვარს დეტალებზე შეჩერება, საგნის ყოველმხრივი
აღწერა, სამაგიეროდ, კალმის ერთი მოსმით შეუძლია თითქოს პატარა, უმნიშვნელო
ფაქტის გროტესკული განზოგადება. წვრილმანი მის წარმოსახვაში რეფლექტორივით
დიდდება და განზოგადებულ მნიშვნელობას იძენს. ეს არის დეტალების მოულოდნელი
და გასაოცარი ტრანსფიგურაცია მთელში, ზოგადში, საყოველთაოში.
ვიდრე ანრი ბეილი იმპროვიზაციის ამგვარ ოსტატობას მიაღწევდა, ე. ი. ნამდვილ
სტენდალად იქცეოდა, რამდენიმე ათეულმა წელმა განვლო. მეც ამ წინასიტყვაობას
ამიტომაც ვუწოდე «ანრი ბეილიდან სტენდალამდე». ეს დიდი მანძილია. ყველაფერი, რაც
სტენდალმა «წითელი და შავის» გამოქვეყნებამდე შექმნა, ფაქტიურად მხოლოდ
მოსამზადებელი სამუშაო იყო. იგი დიდხანს და გულმოდგინედ ვარჯიშობდა, სანამ კაჟს
რკინას ჩამოჰკრავდა და ნაპერწკლებს დააკვესებდა. თვითონაც ასე ამბობს: ვიდრე ჩემში
გენია არ ვიგრძენი, კალმისთვის ხელი არ მომიკიდიაო. ესეც ისეა ნათქვამი, თორემ
«კალმისთვის ხელი არ მოუკიდია» კი არა, რომან «წითელსა და შავში» გენიის
გაელვებამდე ოციოდ ტომი სხვადასხვა ჟანრისა, მაგრამ არა მხატვრულ-ბელეტრისტული
ნაწარმოები დაწერა. ჩვენ ამას ანრი ბეილის, ანუ მომავალი სტენდალის მოსამზადებელ
პერიოდს ვუწოდებთ. ამით ის გვინდა ვთქვათ, რომ ყველაფერი, რაც ანრი ბეილმა ნახა,
განიცადა, დაიმახსოვრა, უბის წიგნაკში ჩაინიშნა თუ სავარჯიშოდ დაწერა, შემდეგ
სტენდალმა გამოიყენა თავისი უკვდავი რომანების – «წითელი და შავი», «ლუსიენ
ლევენისა» და «პარმის სავანის», აგრეთვე, მოთხრობების ციკლის – «იტალიური
ქრონიკების» – შესაქმნელად. ათეული წლების მანძილზე ანრი ბეილი თითქოს
ფეხაკრეფით უახლოვდებოდა სტენდალს. გარეგნულად არც არაფერი ეტყობოდა, რომ
ბეილისაგან შეიძლებოდა სტენდალი გამოსულიყო. ეს შესაძლებლობა, როგორც ჩანს, ისე
პოტენციურად იყო მოცემული ბეილში, როგორც «ნაპერწკალი კაჟში». უნდა ითქვას, რომ
მან ადრეც სცადა ჩამოეკრა რკინა კაჟზე, მაგრამ ნაპერწკლები მაინც ვერ გააყრევინა: ჯერ
კიდევ სრულიად ჭაბუკს უნდოდა კომედიები და ტრაგედიები დაეწერა, ბევრიც იწვალა,
მაგრამ უშედეგოდ, და ისევ საკუთარი პიროვნების სრულყოფას დაუბრუნდა. ასე რომ არ
მომხდარიყო, ალბათ, აღარც სტენდალი იქნებოდა. ამიტომ ანრი ბეილი მკვლევართაგან
არანაკლებ ყურადღებას მოითხოვს, ვიდრე სტენდალი. მთავარი კი აქ ის არის, რომ ისინი
არ გავთიშოთ ერთმანეთისაგან, თორემ ასეც წერენ, აქ მთავრდება ბეილი და იწყება
სტენდალიო. არა! არც ბეილი მთავრდება სტენდალში და არც სტენდალი იწყება ბეილის
შემდეგ. ისინი ავსებენ ერთმანეთს. ამიტომ სჯობს, ჩვენც ისე ვთქვათ, რილკე რომ ამბობდა
_ «ჩემი ორივეო». ბეილი და სტენდალი მართლაც «ერთის ორივეა», თუმცა ეს იმას არ
ნიშნავს, რომ ისინი სულაც არ უნდა განვასხვავოთ ერთმანეთისაგან. ცხადია, ამ
თვალსაზრისით ანრი ბეილი (სტენდალი) სრულიად თავისებური მოვლენაა
ლიტერატურის ისტორიაში. ამ თავისებურებას კი აუცილებლად უნდა გაეწიოს ანგარიში.
საქმე ის არის, ანრი ბეილმა იმისთვის, რომ სტენდალი მოემზადებინა, იმთავითვე
გადაწყვიტა, ჯერ «ცხოვრების ხელოვნებას» დაუფლებოდა, შემდეგ კი – «მწერლობის
საიდუმლოებას». ამის შედეგი ის იყო, რომ მან ამით საკუთარი პიროვნება და შემოქმედება
ერთნაირად საინტერესო გახადა საზოგადოებისათვის. ა. ფრანსი წერს: «არიან გენიალური
ადამიანები, რომელნიც თვითონ მეტ ინტერესს იწვევენ, ვიდრე მათი ნაწარმოებები.
სტენდალს რომ ვკითხულობ, ის უფრო მაინტერესებს, ვიდრე მის მიერ შექმნილი
გმირების თავგადასავალი…»
შეიძლება ეს რამდენადმე გადაჭარბებული იყოს, მაგრამ სტენდალის ცხოვრებისა
და შემოქმედების არსებით ნიშანზე მაინც მიუთითებს. საქმე ის არის რომ სტენდალის
ნაწარმოებების ყველა გმირი _ ასეთი თუ ისეთი, დადებითი თუ უარყოფითი, ქალი თუ
კაცი, დიდი თუ პატარა, როგორც წესი, თვითონაა და არა სხვა ვინმე. ან თუ სხვაა, ისიც
«მისი მეორეა». მან ჯერ საკუთარი პიროვნების რთული კომპლექსი შექმნა, შემდეგ კი
მრავალსახოვან იანუსივით განსახიერდა ლიტერატურულ პერსონაჟებში. თვითონაც აქვს
ნათქვამი, ამიერიდან მე ანგარიშს გავუწევ მხოლოდ საკუთარი ხასიათის ნიშნებს, რაც
გამოცდილი მაქვსო. რაც არა _ იმას იგონებდა, მაგრამ ისე იყო «სიცრუის ხელოვნებას»
დაუფლებული, რომ მის ნაწარმოებებში ნამდვილისა და მოგონილის განცალკევება უკვე
შეუძლებელია. ამიტომაა, რომ თვითონ მწერლის პიროვნება და ის გარემო, რომელშიც
უხდებოდა მოღვაწეობა, ესოდენ დიდ ინტერესს იწვევს არა იმდენად ბიოგრაფიული,
არამედ ლიტერატურული თვალსაზრისით…
* * *
სტენდალს უაღრესად რთულსა და წინააღმდეგობებით აღსავსე ეპოქაში მოუხდა
მოღვაწეობა: საფრანგეთის ბურჟუაზიული რევოლუცია, ნაპოლეონის დიდება და დაცემა,
რესტავრაციის პერიოდი, ფეოდალური წყობილების რღვევა და ბურჟუაზიის
დამკვიდრება, ფინანსური არისტოკრატიის გაბატონება _ ასეთი იყო ის სოციალ-
პოლიტიკური გარემო, როცა ანრი ბეილი ჯერ საკუთარი პიროვნების ჩამოყალიბებაზე
ზრუნავდა, შემდეგ კი საზოგადოებრივ-ლიტერატურულ მოღვაწეობას შეუდგა.
მართალია, რევოლუციის წლებში ანრი ბეილი ჯერ კიდევ ბავშვი იყო, მაგრამ რაკი
საფრანგეთის მთელი შემდეგი ისტორიული განვითარება ამ რევოლუციის მძლავრი
ზეგავლენით წარიმართა, მან მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა სტენდალის პოლიტიკურ
შეხედულებათა ჩამოყალიბებაში. ფაქტიურად, ეს იყო პირველი ბურჟუაზიული
რევოლუცია მთელ ევროპაში, რასაც ფეოდალური წყობილების სრული განადგურება
მოჰყვა. ვ. ი. ლენინი წერდა, რომ მთელი XIX საუკუნე, რომელმაც კაცობრიობას მოუტანა
ცივილიზაცია და კულტურა, საფრანგეთის რევოლუციის ნიშნით წარიმართა. ამ
რევოლუციის წარმატება, უწინარეს ყოვლისა, მშრომელთა ფართო მასების უაღრესად
აქტიური მონაწილეობით იყო განპირობებული. რევოლუციის მონაპოვრების შემდგომი
განვითარება _ აბსოლუტური მონარქიის დამხობა, ფეოდალურ ურთიერთობათა გაუქმება,
არჩევნების დემოკრატიული სისტემის შემოღება და რესპუბლიკური არმიის შექმნა – ისევ
იმ ძირითადი სოციალური ძალების მონაწილეობითვე ხორციელდებოდა. უფრო გვიან,
როგორც მოსალოდნელი იყო, მშრომელი მასების და მსხვილი ბურჟუაზიის ინტერესები
ისე მკვეთრად დაშორდა და დაუპირისპირდა კიდეც ერთმანეთს, რომ უკვე აღარ
შეიძლებოდა მათი დარაზმვა ერთი დროშის ქვეშ, რომელზედაც ეწერა სტენდალისათვის
ბოლომდე სანუკვარი სიტყვები: «ძმობა, ერთობა, თავისუფლება».
სოციალ-კლასობრივი თვალსაზრისით, ეს გასაგებიცაა. ჟირონდისტების
კონტრრევოლუციურ საქმიანობას კონვენტში ერთ პერიოდში იაკობინელთა დიქტატურა
მოჰყვა, რამაც რევოლუციური გარდაქმნების პროცესი დააჩქარა. მიუხედავად ამისა, 1799
წლის შემდეგ რეაქციულმა ძალებმა მოახერხეს იაკობინელთა მოძრაობის შეზღუდვა –
შეიკვეცა ხალხის დემოკრატიული უფლებები და მომზადდა ნიადაგი რეაქციული
რეფორმებისათვის. ამას ხელი შეუწყო თვით იაკობინელთა რიგების გათიშვამ, რაც მათივე
დარბევითა და რობესპიერის სიკვდილით დასჯით დასრულდა. ამას მოჰყვა რესპუბლიკის
ნაცვლად კონსულთა სისტემის დაარსება, რამაც გზა გაუხსნა მონარქისტულ პარტიებს
ხელისუფლებისაკენ. მსხვილმა ბურჟუაზიამაც ზურგი აქცია რევოლუციას,
დემოკრატიულ-რესპუბლიკური ლოზუნგები დავიწყებას მიეცა. უკვე აღარც ნაპოლეონი
იცავდა ძველ რესპუბლიკურ იდეებს და მან თავი ჯერ პირველ კონსულად, ხოლო შემდეგ
იმპერატორად გამოაცხადა, რითაც თვითონვე შეუწყო ხელი მონარქიის რესტავრაციას.
ამან ისე გააძლიერა რეაქციული კლასები, რომ ნაპოლეონის დამხობის შემდეგ
ბურბონების თავადაზნაურული მონარქია დამყარდა, ხალხთა მასების დემოკრატიული
მოძრაობა კი ოპოზიციაში აღმოჩნდა, შემდეგ კი მათი ზეგავლენა კიდევ უფრო გაძლიერდა
და საბოლოოდ 1830 წლის ივლისის რევოლუცია გამოიწვია. რევოლუციის დამარცხებას
ისევ რეაქციული რეჟიმის განმტკიცება და მსხვილი ბურჟუაზიის გაბატონება მოჰყვა.
გაძლიერდა ფინანსური არისტოკრატიაც. ივლისის მონარქიის პერიდში გამწვავებულმა
სოციალ-კლასობრივმა ურთიერთობებმა დიდი ზეგავლენა მოახდინა საზოგადოებრივ
ცხოვრებაზე და, ცხადია, ლიტერატურაზეც.
სტენდალიც ამ ბობოქარ ეპოქაში მოღვაწეობდა. იგი 1783 წელს დაიბადა
გრენობლში, გამდიდრებული დურგლის ოჯახში. მისი შორეული წინაპრები იტალიელები
იყვნენ, ლიტერატურასა და ხელოვნებასთან მათ არავითარი კავშირი არ ჰქონიათ. ეს
ინტერესი ანრი ბეილს გაუღვიძა აღმზრდელმა ბაბუამ (დედის მხრივ), დოქტორმა
განიონმა, რომელიც განმანათლებელთა იდეებით იყო გატაცებული და თავს
ვოლტერიანელად თვლიდა. ერთ-ერთ ავტობიოგრაფიულ ნაწარმოებში («ანრი
ბრუილარის ცხოვრება») ბეილი წერს, რომ არსებითად მისი აღმზრდელი ძვირფასი ბაბუა
იყო.
გრენობლის სკოლაში ანრი უმთავრესად «მსოფლიოს დედოფლით» _ მათემატიკით
იყო გატაცებული. სწორედ მათემატიკის მასწავლებელმა გრომ, რომელიც რევოლუციის
პერიოდში იაკობინელებს თანაუგრძნობდა, გაუღვიძა მას ინტერესი პოლიტიკისადმი, რაც
სიკვდილამდე გაჰყვა. სწორია ლუი არაგონი, როცა წერს, სტენდალის ყველა რომანი
პოლიტიკურიაო.
1799 წელს ანრი ბეილი პარიზის პოლიტექნიკურ სასწავლებელში შედის, მაგრამ
მაშინვე თავს ანებებს და გავლენიანი ბიძის, შემდეგ კი ნაპოლეონის მარშლის _ პიერ
დარიუს ზეგავლენით სამხედრო სამსახურს იწყებს. იმ დროის ახალგაზრდობა, მათ
შორის, ცხადია, ანრი ბეილიც ისე იყო გატაცებული «კორსიკელი გენერლის»
თავბრუდამხვევი კარიერით, რომ მათთვის არ არსებობდა უფრო საოცნებო ბედნიერება,
ვიდრე ნაპოლეონის არმიაში სამსახური.
ანრი ბეილმა მაშინვე ლეიტენანტის სამხედრო წოდება მიიღო და ნაპოლეონის
არმიის ნაწილებთან ერთად იტალიაში გაემგზავრა. აქედან იწყება მისი გატაცება ამ
«საოცნებო ქვეყნით», რაც შემდეგ მთელ მის შემოქმედებაზე ახდენს გავლენას. ამის
დასტურად თუნდაც იმის აღნიშვნა კმარა, რომ სტენდალის ნაწარმოებების დიდი
უმრავლესობა იტალიის ცხოვრებას, მის ისტორიას, ხელოვნებასა და ლიტერატურას
ასახავს. აქ მას შემთხვევა ჰქონდა გაცნობოდა ხელოვნების დიდებულ ძეგლებს, მუსიკას,
მხატვრობას. მილანში ისე იყო გატაცებული ოპერით, რომ შემთხვევას არ უშვებდა
დასწრებოდა «ლა სკალას» დიდებულ სპექტაკლებს. სამხედრო სამსახური მას დიდ დროს
არ ართმევდა, არც რამე ინტერესი ჰქონდა ყაზარმული ცხოვრებისადმი. უფრო ოფიცრის
ფორმა მოსწონდა, ვიდრე სამსახური. ცვაიგი ირონიულად აღწერს ბეილის მთელ
სამხედრო მოღვაწეობას, ამტკიცებს, რომ ფაქტიურად მას არც ერთ ომში არ მიუღია
მონაწილეობა. ის კი არა, ხეირიანად ცხენზე ჯდომაც ვერ ისწავლა და ოფიცრები მასხრად
იგდებდნენო. ასეა თუ ისე, 1801 წელს ანრი ბეილი სამხედრო სამსახურს თავს ანებებს,
პარიზში ბრუნდება და, უმთავრესად, თვითგანათლებითაა გატაცებული. განსაკუთრებით
ფრანგი განმანათლებლების წიგნებს ეტანება, ფილოსოფოსების: ჰელვეციუსისა და
კოდილიაკის შრომებს კითხულობს, მოსწონს ჰელვეციუსის მოძღვრება საზოგადოებრივი
და პირადი ბედნიერების შეხამების შესახებ. პოლიტიკაში ისევ საფრანგეთის
რევოლუციის იდეების მომხრე რჩება, ეზიზღება დესპოტიზმი და ტირანია, სკეპტიკურად
უყურებს თავის ძველ კერპს, ნაპოლეონს; იზრდება ინტერესი ლიტერატურისადმი.
ცდილობს დაეუფლოს წერის კულტურას, მაგრამ თანმიყოლილი, ორგანიზებული შრომა
არ შეუძლია. უამრავ გეგმას ადგენს, თუმცა, ბოლომდე არც ერთს არ ახორციელებს. მის
მემკვიდრეობაში კომედიებისა და ტრაგედიების უამრავი ასეთი გეგმა და ფრაგმენტია
შემორჩენილი. 1931 წელს გამომცემლობა «დივანმა» მთელი ეს მასალა ცალკე წიგნად
გამოსცა. აქ არის ლექსად დაწერილი ნაწყვეტი კომედიისა «სელმური», გეგმა
ხუთმოქმედებიანი პიესისა «მოდური ქორწინება», ფრაგმენტები ტრაგედიიდან «ულისე»,
კომედია «ორი ადამიანის» წინასიტყვაობა, შექსპირის მიბაძვით დაწერილი პიესის
«ჰამლეტის» სამი გეგმა და მოქმედ პირთა დახასიათება. როგორც ჩანს, იმ დროს ანრი
ბეილი უმთავრესად მოლიერით იყო გატაცებული და ამიტომაც ეტანებოდა კომედიის
ჟანრს («ლეტელიე», «გამრყვნელი», «სახლი ორი გასასვლელით» და სხვ.), უცდია
დრამატული პოემის დაწერაც («თეისალი») და ყველაფერი ეს 1801-1805 წლებში, როცა იგი
ჯერ მხოლოდ 17-22 წლისაა. ცხადია, ამ ნაწერებს არავითარი ლიტერატურული
ღირებულება არა აქვს, მაგრამ საინტერესოა თვით ანრი ბეილის, როგორც მწერლის
ჩამოყალიბების პროცესის შესასწავლად. იგი უკვე მაშინ წერდა, მე მხოლოდ კალმით
შემიძლია აზროვნებაო და ყველაფერი, რასაც ფიქრობდა, ოცნებობდა ან აკეთებდა,
შეჰქონდა დღიურებში, რომლის შედგენა 1801 წლის 18 აპრილს დაიწყო და შეწყვიტა 1818
წლის 29 აგვისტოს. ეს დღიურებიც საინტერესო მასალას იძლევა სტენდალის
შემოქმედებითი ევოლუციის შესასწავლად. საყურადღებოა აგრეთვე ანრი ბეილის პირადი
წერილები თავისი დის _ პოლინასადმი, რაც ეპისტოლარული ლიტერატურის
თვალსაჩინო ნიმუშია.
ბეილის ჩანაწერები სავსეა ერთმანეთის საწინააღმდეგო მოსაზრებებით,
გრძნობებით, ნამდვილი და მოგონილი ამბებით, შეგნებული ფალსიფიკაციის გაუგონარი
შემთხვევებით, პოლიტიკური შეხედულებების კონტრასტული მიმართულებებით. ანრი
ბეილი ხან ნაპოლეონის აღტაცებული თაყვანისმცემელია, ხან _ სასტიკი მოწინააღმდეგე.
მისი რწმენა «კორსიკელი გენიოსისადმი» მაშინ შეირყა, როცა 1801 წელს ნაპოლეონმა თავი
საფრანგეთის პირველ კონსულად გამოაცხადა მემკვიდრის დანიშვნის უფლებით და ამით
დაიწყო გზის გაკაფვა იმპერატორის ტახტისაკენ. ბეილმა ამაში რევოლუციის
იდეებისადმი ღალატი დაინახა და ერთბაშად განუდგა თავის ძველ კერპს. შემდეგ, როცა
ნაპოლეონმა თავი მართლაც იმპერატორად გამოაცხადა, ბეილის ჩანაწერები აივსო
ანტიბონაპარტისტული აზრებით. იგი წერს, რომ ერთ დროს ტირანიის წინააღმდეგ
ბრძოლის მედროშე და დესპოტიზმის შემმუსვრელი «არწივი» თვითონვე იქცა ტირანად,
დესპოტად, «სვავად». ბეილი კი ისევ რესპუბლიკის, დემოკრატიის, სოციალური
თანასწორობისა და თავისუფლების იდეების ერთგული რჩებოდა; თუმცა, მისი არც ეს
პოზიცია აღმოჩნდა შეურყეველი. პატივმოყვარეობის გრძნობით შეპყრობილმა და
კარიერისტული მისწრაფებებით გატაცებულმა მომავალმა მწერალმა თანდათან დათმო
რადიკალური პოზიციები, შეეგუა გარემოს, მოქმედებდა საკუთარი პრინციპების
წინააღმდეგ და თავს იმართლებდა, სხვაგვარად შეუძლებელიაო. ამას ანრი ბეილის
შინაგანი გაორება მოჰყვა. მასში ადვილად შეეგუა ერთმანეთს უაღრესად
პროტოგონისტული მისწრაფებები, რამაც ურთიერთდაპირისპირებული შეხედულებები
და მოქმედებანი გამოიწვია. ამით თუ შეიძლება აიხსნას, რომ ანრი ბეილი, შინაგანი
ანტიპათიის მიუხედავად, 1806 წელს ისევ ნაპოლეონის არმიას დაუბრუნდა და სამი
წელიწადი გერმანიის ქალაქ ბრანშვაიგში მსახურობდა. აქაც დაწინაურდა და 1811 წელს
იმავე დარიეს შემწეობით ჯერ სახელმწიფო საბჭოს აუდიტორიის, ხოლო შემდეგ
იმპერატორის სასახლეების მოძრავი ქონების ინსპექტორის თანამდებობა მიიღო.
ნაპოლეონთან დამოკიდებულებაც შეიცვალა: «სვავი» ისევ «არწივად» იქცა. მართალია,
მისი დღიურები და ჩანაწერები ამის შემდეგაც გაჟღენთილია ანტიბონაპარტისტული
განწყობილებით, მაგრამ «იმ მეორემ» მაინც იმძლავრა ბეილში; რაღაც ბოროტ ძალად
შეჩენილმა პატივმოყვარეობამ, ოქროქსოვილმა მუნდირმა, მაღალმა თანამდებობამ, დიდმა
ხელფასმა და ადვილმა სამსახურმა შეუქმნა ილუზია, რომ წარმატებით მიაღწია
ყველაფერს, რასაც ადრე «ბედნიერებაზე ნადირობას», «მოულოდნელის ლოდინის
სიამოვნებას» თუ «ღვთაებრივ გაუთვალისწინებლობას» უწოდებდა. ამ განწყობილებით
მიიღო მან მონაწილეობა ნაპოლეონის არმიის ლაშქრობაში რუსეთის წინააღმდეგ, როგორც
რეზერვების მომარაგების გენერალურმა დირექტორმა. მე მგონი, ბეილს უფრო ახალი
სანახაობანი და ძლიერი შთაბეჭდილებები იზიდავდა აღმოსავლეთისაკენ, ვიდრე
ნაპოლეონის არმიის სამხედრო მიზანდასახულებანი, რომლისადმი იგი სრულიად
გულგრილად იყო განწყობილი. იმ მძიმე ბრძოლების დროს თავისი მდიდრული კარეტით
წიგნებითა და ხელნაწერებით სავსე უზარმაზარი ხის სკივრს დაატარებდა და თავისუფალ
დროს, ომის პირობებშიც რომ ადვილად პოულობდა, «იტალიის მხატვრობის ისტორიას»
წერდა. მოსკოვი რომ იწვოდა, ეს მისთვის მხოლოდ სანახაობა იყო. ყველაზე უფრო ის
უხაროდა, რომ აქ შესანიშნავი ნადავლი იგდო ხელთ: ვოლტერის თხზულებათა
ბრწყინვალედ გამოცემული ერთტომეული. ნაპოლეონის არმიის განადგურება
ბეილისთვის ცხოვრების მძიმე სკოლა იყო, უკანდახევის დროს ბევრი სიძნელეც შეხვდა,
მაგრამ ყველაზე უფრო მაინც იმან დაწყვიტა გული, რომ ხელნაწერების სკივრი და
ვოლტერის წიგნი დაკარგა. ნაპოლეონის არმიის განადგურება კი გულთან ახლოს არ
მიუტანია. პირიქით, რუსების გმირული წინააღმდეგობითა და თავდადებული
პატრიოტიზმით უფრო იყო აღტაცებული, ვიდრე ბოროდინოსთან ბრძოლით. ყველაფერი
იმაზე მეტყველებს, რომ მას შინაგანად სძულდა ეს გაუთავებელი ომები. იმასაც წერენ,
მუსიკის ათიოდე ტაქტის მოსმენა ან ერთი კარგი წიგნის წაკითხვა ერჩია მთელ ამ
ლაშქრობასო. ბეილი რომ რუსეთისკენ მიდიოდა, კენიგსბერგის ოპერაში «კლემენცა
ტიტო» მოისმინა, ხოლო ნაპოლეონის განადგურებული არმიის ნარჩენებთან ერთად უკან
დაბრუნებულმა დრეზდენში _ «მატრიმონიო ნეგრეტო». ამის გამოც ამბობენ, რომ
ბეილისათვის რუსეთთან ომი მხოლოდ უსიამოვნო ინტერვალი იყო ამ ორ ოპერას
შორისო. მთავარი კი მაინც ისაა, რომ მან ცხოვრების დიდი გამოცდილება მიიღო, რაც
შემდეგ მის რომანებში გამოვლინდა. ამის შედეგად შეიყვარა მან ისეთი მწერლობა,
რომელიც ცხოვრების დრამატიზმს გამოხატავს. ომის თემაც თავისებურად ნეგატიური
პოზიციებიდან აისახა მის შემოქმედებაში. სტენდალის მიერ აღწერილი ბრძოლა
ვატერლოოსთან, რაც ასე აღაფრთოვანებდა ბალზაკსა და ტოლსტოის, ამის აშკარა
დასტურია. შეიძლება ითქვას, რომ სტენდალმა პირველმა მიმართა ომების
დეჰეროიზაციის პრინციპს. არავითარი რომანტიკა, პატრიოტული ციებ-ცხელება, ან
აღტაცება, მხოლოდ გულგრილი ჭვრეტა და ომის საშინელებათა ეპიზოდური სურათები..
«სიმართლე, მკაცრი სიმართლე», – ამ შემთხვევაშიც ეს იყო მისი დევიზი, რასაც ბოლომდე
ახორციელებდა…
ამით დასრულდა ანრი ბეილის სამხედრო კარიერა. 1814 წელს მან განაცხადა, მე
დავემხე ნაპოლეონთან ერთადო. მართალია, ამის შემდეგაც შესთავაზეს მაღალი
თანამდებობა, მაგრამ უარი თქვა, რადგან ბურბონები კიდევ უფრო ეზიზღებოდა, ვიდრე
ნაპოლეონი, რომელმაც, საბოლოოდ, უღალატა რევოლუციის პრინციპებს. თავისი ამგვარი
წინააღმდეგობრივი დამოკიდებულება ნაპოლეონთან მან გამოხატა ორ წიგნში:
«ნაპოლეონის ცხოვრება» და «აზრები კონსტიტუციის შესახებ». მისი აზრით, «რევოლუცია
იმიტომ დამარცხდა, რომ ხალხი არ აღმოჩნდა თავისუფლების ღირსი».
ბეილის ამავე წიგნებიდან და სხვა ნაწარმოებებიდანაც ჩანს, რომ სამხედრო
ცხოვრებას არასოდეს გამოუწვევია მისი ენთუზიაზმი. უკვე აღარც პოლიტიკა
აინტერესებდა. ამიტომ სიამოვნებით გაიხადა ოფიცრის მუნდირი და ისევ საყვარელი
მილანისკენ გასწია, რათა დამტკბარიყო ხელოვნებისა და ლიტერატურის შედევრებით.
ამიერიდან მე მაინტერესებს მხოლოდ სტილიო, განაცხადა მან. მასში თანდათან იმძლავრა
მწერლურმა სტიქიამ, თუმცა ბეილიდან სტენდალამდე ჯერ კიდევ შორი მანძილი იყო
გასავლელი.
* * *
1814-1831 წლები ბეილმა მილანში გაატარა. აქ იგი დაუახლოვდა იტალიელ
რომანტიკოსებს, რამდენჯერმე შეხვდა ბაირონს, კარბონაროებსაც თანაუგრძნობდა, მაგრამ
რომანტიზმით, როგორც ლიტერატურული მიმართულებით, არასოდეს ყოფილა
გატაცებული. თვითონ წერს, მე რომანტიკოსების მეგობარი ვიყავი, მაგრამ –
რომანტიკული სტილის მოწინააღმდეგეო. მართალია, სტენდალი ზოგჯერ თავის თავს
(ისევე, როგორც პროსპერ მერიმეს) რომანტიკოსს უწოდებს, მაგრამ ეს არაფერს ნიშნავს,
რადგან 20-30-იან წლებში მისთვის «რომანტიკული» და «რევოლუციური» სინონიმური
ცნებები იყო. ამიტომაც წერდა, ნამდვილი რომანტიკოსი ის არის, ვინც ხალხთან ერთად
იბრძვის საერთო კეთილდღეობისთვისო. ამ პოზიციიდან ილაშქრებდა სტენდალი
რომანტიკული სტილის წინააღმდეგ. ეს გასაგებიცაა, რადგან მომავალში იგი
ჩამოყალიბდა, როგორც ნამდვილი რეალისტური სკოლის ფუძემდებელი ფრანგულ
ლიტერატურაში. იგი იმთავითვე იცავდა ლიტერატურისა და ხელოვნების დიდ
საზოგადოებრივ როლს. სტენდალი რევოლუციების ბობოქარ ეპოქაში ცხოვრობდა და
ამიტომ, მისივე სიტყვებით რომ ვთქვათ, ვერ იქნებოდა მოხიბლული ვერც ანტიკური
ხელოვნებით და ვერც ლუი XIV-ის დროის კლასიციზმით, მით უმეტეს, რომანტიზმის
წარმომადგენლებით, რომელნიც შორს იდგნენ ცხოვრების საჭირბოროტო საკითხებისაგან
და ერიდებოდნენ სინამდვილის უშუალო ასახვას ხელოვნებაში. სტენდალი სასურველ
ზომიერებას იჩენდა ამ მხრივ: იგი არც ცხოვრების ნატურალისტური (სარკისებური)
ასახვის მომხრე იყო და არც მისგან რომანტიკული განდგომის. ლიტერატურა ან
მხატვრობა მას არასოდეს მიუჩნევია «მოდელიდან ასლის გადაღების» ხელოვნებად.
პირიქით, შემოქმედის აქტიური როლის გაძლიერებას მოითხოვდა. მისი აზრით, რაც
უფრო აქტიურია შემოქმედის პიროვნება, მით უფრო ემოციურია მისი ნაწარმოები. ეს
ეხება არა მარტო მხატვრულ ლიტერატურას, არამედ ხელოვნების სხვა დარგებსაც. ანრი
ბეილი არა მარტო კარგად იყო გათვითცნობიერებული ხელოვნებისა და ლიტერატურის
დარგებში, არამედ წარმატებით მოღვაწეობდა ამ მიმართებით. იგი რამდენიმე
მნიშვნელოვანი წიგნის ავტორია მუსიკისა და მხატვრობის საკითხებზე. ბეილი
სპეციალურად სწავლობდა ჰაიდნის, მოცარტის, მეტასტაზიოს და როსინის ცხოვრებასა და
შემოქმედებას, აგრეთვე იტალიური მხატვრობისა და არქიტექტურის ისტორიას. ბევრს
კითხულობდა, იწერდა ცნობებს სპეციალისტთა წიგნებიდან. არც იმას ერიდებოდა,
მთელი გვერდები გადმოეწერა სხვისი ნაშრომიდან და შეეტანა თავისაში. ეს ბევრ
გაუგებრობას იწვევდა. ზოგი პლაგიატში დებდა ბრალს, ზოგიც _ სხვისი შრომისადმი
არაკეთილსინდისიერ დამოკიდებულებაში. კრიტიკოსები გესლიან შენიშვნებსაც არ
იშურებდნენ ამის გამო მის მიმართ. ანრი ბეილი კი, ვითომც არაფერი, ყურადღებას არ
აქცევდა მათ. მართალიც იყო. რამდენიც არ უნდა «მიეთვისებინა» სხვისგან, ბეილი ისე
თავისებურად, ორიგინალურად იყენებდა წაკითხულს და იმდენ თავის საკუთარ,
უაღრესად საყურადღებო მოსაზრებებს გამოთქვამდა განხილულ საკითხებზე, რომ
საბოლოო შედეგი უკვე მას ეკუთვნოდა და არა სხვა ვინმეს. გარდა ამისა, ანგარიში იმ
გარემოებასაც უნდა გაეწიოს, რომ ანრი ბეილი ამ წიგნებს უმთავრესად თვითსრულყოფის
მიზნით წერდა, «გამოცდილების მისაღებად» და არა ორიგინალური მკვლევარის რენომეს
დასაცავად თუ საჩვენებლად. ანრი ბეილი ცდილობდა არა მარტო ცოდნის მიღებას,
არამედ მისი გამოყენების უნარის გამომუშავებასაც. ამიტომ მოგახსენებთ, რომ
ყველაფერი, რასაც ანრი ბეილი წერდა, მხოლოდ ვარჯიში იყო სტენდალის
მოსამზადებლად. წერდა კი ბევრს, ძალიან ბევრს! მკვლევარებმა დაადგინეს, რომ
მხოლოდ დღიურების სახით ჩანაწერებმა თხუთმეტიოდე ტომი შეადგინა. ამას ემატება
ექვსი ტომი ლიტერატურული კორესპონდენციებისა და ის რამდენიმე წიგნი, რაც ანრი
ბეილმა გამოაქვეყნა სხვადასხვა ფსევდონიმით. უნდა ითქვას, რომ ყველაზე უფრო
კრიტიკულად განწყობილი ამ ნაწერებისადმი თვითონვე იყო. შეიძლება ზედმეტად
მკაცრიც. ასეა თუ ისე, ყოველივე ამას მან «ლიტერატურული ღორობა» უწოდა, ან კიდევ
«სისულელეები, რასაც ჩვენ ჩავდივართ დაბადებამდე». ამით ისა თქვა, რომ ყველაფერი,
რაც სხვათა ნიღბებს ამოფარებულმა ანრი ბეილმა შექმნა, სტენდალის «დაბადებამდეა»
დაწერილი. შეიძლება ეს მართლაც ასეა, მაგრამ მის მიერ გაწეული შრომა უნაყოფო მაინც
არ ყოფილა: ამით ბეილი «ცხოვრების ხელოვნებას» ეუფლებოდა და სტილის
გამომუშავებას ცდილობდა. ასე ყალიბდებოდა მისი უაღრესად რთული პიროვნება,
რაცDშეგვიძლია ღრმასა და ვრცელ ტბას შევადაროთ. ამ ტბას უამრავი მიწისქვეშა
შენაკადები აქვს. ეს შენაკადები ავსებენ მას, ხოლო შემდეგ იმავე ტბიდან უამრავი
ნაკადული მოედინება _ ერთმანეთისაგან განსხვავებული, მაგრამ მაინც ერთი წყაროდან
(ტბიდან) გამომდინარე. ეს ნაკადულები შემდეგ ისევ ერთიანდებიან, მდინარეებად
იქცევიან და ზღვას უერთდებიან. ასეა ანრი ბეილიც. იგი ჯერ «ცხოვრების
გამოცდილებით» აივსო (ტბა), სხვადასხვა ჯურის ადამიანების ხასიათებს დაენათესავა
(მიწისქვეშა წყაროები); შემდეგ ამას მოჰყვა საკუთარი სულის (ისევ იმ ტბის) ანალიზი,
გულწრფელი აღსარება და უამრავი სხვადასხვა ხასიათების პერსონაჟებში განსახიერება
(იმ ტბიდან გამომდინარე ნაკადულები), რაც საბოლოოდ სტენდალის ფენომენის «ზღვას»
ქმნის. მკვლევარი ვალდებულია ის მიწისქვეშა წყაროები დაძებნოს, ის ტბაც შეისწავლოს,
მისგან გამომდინარე ნაკადულებიც და მოგვცეს სრული წარმოდგენა «ზღვაზე», რომელსაც
სტენდალი ეწოდება. ვიმეორებ, რომ ეს ძნელი საქმეა, ძალიან ძნელიც, მაგრამ
აუცილებელი, რადგან უამისოდ ბეილიცა და სტენდალიც ისე დაგვაბნევენ, რომ ვერც ერთ
მის მიერ დასმულ საკითხს ვერ ვუპოვით შესავალ კარს. საქმე ის არის, რომ იმ «მიწისქვეშა
წყაროებში» წუმპის წყალიც ბევრი ურევია. ნატურალისტ მწერლებზე ამბობდნენ, ყველა
წუმპიდან სვამენ წყალსო. უნდა მოგახსენოთ, რომ არც ანრი ბეილი ერიდება ამას. მას
შეუძლია ისეთი რამ ჩაიდინოს ან გაამჟღავნოს, რაც ზიზღს გვრის, ოღონდ იმ «სხვის» თუ
«შემაძრწუნებლად მეორის» ხასიათს დაანათესავოს. იგი ამისთვის არც საკუთარი სულის
სარჩულის გადმობრუნებას ერიდება. იცის, რომ შეპყრობლია პატივმოყვარეობის სენით,
მაგრამ სულაც არ ცდილობს ამის დამალვას. პირიქით, ყველაფერი სააშკარაოზე გამოაქვს,
მხოლოდ იმ პირობით, რომ თვითონ ეფარება «თავისივე სხვის» ნიღაბს და ასე ავლენს მის
(ფაქტიურად, თავის) ხასიათს. ანრი ბეილი წერდა:
«პატივმოყვარეობისათვის მე მზად ვარ ჩავიდინო როგორიც გნებავთ, ისეთი
უხამსობა, საზიზღროება, ყველაფერი…»
ასე გრძნობდა იგი სხვის ხასიათს, თვალნათლივ ხედავდა მას, აკვირდებოდა,
სწავლობდა, ლაბორატორიული სიზუსტით აანალიზებდა და საკუთარი თვალთახედვის
რენტგენის სხივებით გაშუქებულს ანსახიერებდა თავისი რომანების პერსონაჟებში.
ამიტომაც ვამბობთ, რომ მისი ნაწარმოებების თითქმის ყველა გმირი თვითონ ისაა _ ანრი
ბეილი; ყველაფერი მასშია მოცემული ან, როგორც თვითონ ამბობს _ დაკრისტალებული;
ხოლო რაც არ არის, რაც ეწინააღმდეგება მის ბუნებას, იმას იგონებს, წარმოიდგენს, სხვისი
ხასიათებიდან ანათესავებს და ისე ქმნის ახალ სახეს. ამისი მაგალითი უამრავია როგორც
პირად ცხოვრებაში, ისე მის რომანებში. ცნობილია, რომ ჭაბუკი ბეილი რაღაც
ავადმყოფურად მორცხვი და გაუბედავი იყო ქალთა საზოგადოებაში, რაც მას ტანჯავდა,
რადგან ახალგაზრდობაში ქალებთან სიახლოვე მიაჩნდა ბედნიერების მთავარ წყაროდ,
უნდოდა კიდეც დაეძლია «ნაპოლეონის ოფიცრისათვის» ეს ყოვლად მიუტევებელი ნაკლი,
მაგრამ არაფერი გამოუდიოდა, თუმცა ამ სფეროშიც ბევრს ვარჯიშობდა. თავის თავს
არწმუნებდა, სიყვარულის გარეშე ვერაფერს მიაღწევს ადამიანიო. მისი უმაღლესი
იდეალია ლამაზი ქალის სიყვარული და აქ იგი ყველაზე ხელმოცარული იყო, ამიტომ დონ
კიხოტივით იგონებდა თავის დულცინეას, ვითომ შეყვარებული იყო, განიცდიდა თავისი
სიყვარულის გაუზიარებლობას, იტანჯებოდა, დღიურებს ავსებდა გულისამაჩუყებელი
აღსარებებით… ყველაფერი კი თამაში იყო. მისივე დღიურებიდან ვიცით, თუ რა
თავგამოდებით «უყვარდა» მას მთელი ხუთი წლის განმავლობაში ვინმე ვიქტორინა მუნიე,
რომლის შესახებ ერთხელ გაიგონა, კარგად უკრავს როიალზეო. თვითონ ქალი კი თვალით
არ უნახავს. წარმოდგენილი კი ჰყავდა, თუ რა ლამაზი იყო მისი «ოცნების დედოფალი» –
ნატიფი, ცისფერთვალება. მერე რომ უთხრეს, ის შენი მუნიე ერთი სქელი და ძალიან უშნო
გოგოაო, არ დაიჯერა, ისევე როგორც დონ კიხოტს არ სჯეროდა, შენს დულცინეას
«მინანქრისებური თვალები» აქვსო რომ უთხრეს, როგორ შეიძლება ასე იყოსო.
ხუთი წლის შემდეგ ანრი მართლა შეხვდა იმ მუნიეს და რომ დარწმუნდა, მართალს
ეუბნებოდნენ, გაოცებულ ქალიშვილს კაბა შეუქო და სამუდამოდ განშორდა. ერთხანს
ასევე გატაცებული იყო იგი მსუბუქი ყოფაქცევის ქალით ანჟელა პიეტრაგუათი. ის ანჟელა
კი ისე კალთამადლიანი ვინმე იყო, რომ არც ერთ ოფიცერს არ უშვებდა გულდაწყვეტილს.
ანრი ბეილი კი ფარულად იტანჯებოდა თავისი «უნუგეშო სიყვარულით»… მერე,
თერთმეტი წლის შემდეგ ანრი ბეილი ისევ შეხვდა იმ ანჟელას და გაუმხილა თავისი
უნუგეშო სიყვარულის ძველი ამბავი. ანჟელა პიეტრაგუამ გულწრფელად გაიოცა, მერედა
რაზე იტანჯებოდი, მაშინვე ვერ მითხარიო, და… მართალია, გვიან, მაგრამ მაინც
გამოასწორა ეს შეცდომა. ასეთ შემთხვევაში კი ანრი ბეილს ჩვეულებად ჰქონდა, ქამარზე
ამოექარგა თავისი «გამარჯვების» ზუსტი თარიღი და «დამარცხებულის» ვინაობა, და ამ
წესისათვის არც ახლა უღალატია.
ასეთი ამბები იმითაა საინტერესო, რომ შემდეგში მის რომანებში იჩენენ თავს,
მაგრამ არა მოდელიდან პირდაპირ გადაღებულად, არამედ შეცვლილი სახით. სტენდალი
არც ამ შემთხვევაში იზღუდავს თავს ზედმეტად. იგი ანრი ბეილის ყოველ
თავგადასავალს, მისი ხასიათის ყოველ გამოვლენას ისე ატრიალებს, როგორც სურს,
ზოგჯერ კი სრულიად ანტიპოდურ სახეებსაც ქმნის მისგან, მაგრამ ისე, რომ მოდელი
მაინც არ იკარგება. ასე მაგალითად, თუ თვითონ ანრი ბეილი ძალიან მორცხვი და
გაუბედავი იყო სიყვარულში, ამ ნაკლს სტენდალი ასწორებს თავის რომანში «წითელი და
შავი». მისი ჟულიენ სორელი, მოგეხსენებათ, საკმაოდ გაბედულია და უტიფარიც ამ მხრივ,
რაც ქალბატონ რენალზე თავბრუდამხვევი იერიშიდანაც ჩანს, მაგრამ საქმე ის არის, რომ
მოდელი არც აქ იკარგება. რომანს რომ წაიკითხავთ, დაინახავთ, რამდენი შინაგანი
ბრძოლა, მერყეობა, გაუბედაობა, შიში დასძლია ჟიულიენმა, ვიდრე გადამწყვეტ შეტევაზე
გადავიდოდა. ასეა სხვა შემთხვევებშიც. ამიტომ ანრი ბეილის სულიერი ბიოგრაფიისა და
სტენდალის რომანების გმირთა ხასიათის შედარებითი ანალიზის გარეშე ძნელია ამ
უაღრესად რთულ და საინტერესო მწერალზე სწორი წარმოდგენის შექმნა.
* * *
ამ ამოცანის შესრულებას, ასე თუ ისე, აადვილებს სტენდალის ავტობიოგრაფიული
წიგნი «ანრი ბრიულარის ცხოვრება» და დღიურებისა თუ ჩანაწერების რამდენიმე ტომი,
სადაც სეისმოგრაფიული სიზუსტითაა ფიქსირებული ავტორის სულიერი მოძრაობის
ყველაზე ფაქიზი, თანაც საოცრად ცვალებადი და ძნელად მოსახელთებელი ნიუანსები.
ცვაიგის მიხედვით, ანრი ბეილს ამის განსაკუთრებული უნარი აქვს. მან იცის: შინაგანი
გრძნობა შენიშნავს თუ არა, მითვალთვალებენო, მაშინვე დაირცხვენს და ისე სწრაფად
გადაიცვამს ტანისამოსს, რომ საჭიროა მწერალმა ერთი ნახტომით, ელვისებური
სისწრაფით წამოაგოს ის ანკესზე და ამოისროლოს ცხოვრების ნაკადიდან იმ წამიერ
მომენტში, როცა ის ტანშემოძარცულია და ჯერ კიდევ არ არის მიმხვდარი _ მიყურებენო.
ასეთ დროს გრძნობა სრულიად შიშველი მოცურავს ცნობიერების ნაპირისაკენ. აი, სწორედ
ასეთი თვითდაკვირვების ამ წამის წამოგებაა საჭირო ფანქრის წვერზე, ვიდრე ის
ქვეცნობიერის სფეროში მიიმალებოდეს ან პირმოთნეობის ბურუსში გაეხვეოდეს. ეს
უზრუნველყოფს გრძნობის შეუფერაობასა და ბუნებრიობას. ანრი ბეილი იხსენებს, რომ
მან მთელი ბავშვობა პირმოთნეობის ატმოსფეროში გაატარა. ამის შესახებაცაა დაწერილი
«ანრი ბრუილარის ცხოვრება», სადაც სტენდალი ათეული წლების გამოცდილების
სიმაღლიდან უყურებს თავისი ბავშვობისა და ყრმობის წლების განცდებს. თხრობაში
ნათლად იგრძნობა ეს მანძილი. სტენდალისათვის ჭაბუკი ანრი ბეილი ვიღაც სხვაა, ვისაც
იგი «მათემატიკური სიზუსტით» სწავლობს. თვითონაც წერს, ისეთი გრძნობა მაქვს,
თითქოს ჩემში სხვა აღმოვაჩინეო. ეს «აღმოჩენა» განაპირობებს ნაწარმოების
ობიექტურობას და გულწრფელობას. აქ ავტორის «სხვასთან დანათესავებული» ხასიათის
ჩამოყალიბების პროცესია ნაჩვენები, როგორც მისივე სულიერი ცხოვრების სხვადქცეული,
ანუ გაუცხოებული თავგადასავალი. ასეთ შემთხვევაში ადამიანი ჩვეულებრივად მალავს
რაღაცას, თავისთვის ინახავს, არ ამჟღავნებს, რადგან უხერხულად მიაჩნია იმის
გამოაშკარავება, რაც სირცხვილის გრძნობას იწვევს. ყოველივე ეს «თავის თვითონში»
რჩება და «სხვა თვითონად» არ იქცევა. სტენდალისათვის კი ამგვარი «პირმოთნეობა»
უცხოა. იგი ქვეცნობიერის სფეროში არაფერს მალავს და არც თავს გრძნობს უხერხულად,
როცა თავისივე მანკიერება გამოაქვს სააშკარაოზე. იგი ხაზგასმული პირდაპირობით წერს
თავისი გრძნობების ბნელ თუ ნათელ მხარეებზე. ამის მიხედვით ანრი ბრუილარი (ე. ი.
ჭაბუკი ბეილი) ხასიათდება როგორც გადაჭარბებული, ზედმეტად გაფაქიზებული
გრძნობების ადამიანი. ეს კი ბევრ რამეს ნიშნავს, რადგან სტენდალისათვის, საერთოდ,
გრძნობაა სულიერი ცხოვრების უმთავრესი ძალა. ეს თვით ბალზაკმაც შენიშნა, რომელიც
«ეტიუდში ბეილის შესახებ» წერდა, მისთვის გრძნობა უდრის ტალანტსო. გრძნობა
გაგების მეტოქეა, როგორც მოქმედება _ განსჯისა. საშუალო ადამიანი გრძნობის ძალით
შეიძლება უფრო მაღლა იდგეს, ვიდრე გენიალური ხელოვანი. ეს ამართლებსო ქალებს, _
განაგრძობს ბალზაკი, _ რომელთაც ბრიყვები უყვართ. ამის ლიტერატურული
რემინისცენცია იმაში გამოიხატა, რომ სტენდალმა თავისი ფაბრიციო («პარმის სავანე»)
სხვებზე მაღლა დააყენა სწორედ გრძნობის სიძლიერით, რადგან გონებით სხვას ვერ
გადააჭარბებდა. გრძნობების ამგვარი უპირატესობითაა გამოწვეული ანრი ბეილის
თითქმის ავადმყოფური მიდრეკილება ხელოვნებისადმი, რაც, მისი აზრით,
მოწოდებულია აღძრას ძლიერი გრძნობები, ემოციები და მოგვხიბლოს «სილამაზის
სანახაობით».
სტენდალის რომანებში ამ რაკურსითაა დანახული ადამიანის სულიერი ცხოვრების
დამახასიათებელი ნიშნები, ყველაფერი, რაც მას მნიშვნელოვნად და საყურადღებოდ
მიაჩნია. გრძნობების დახასიათებისას იგი ყოველთვის ცდილობს იყოს მართალი და
ბუნებრივი, მაშინაც კი, როცა სრულიად მოულოდნელ აფეთქებებთან აქვს საქმე. ყოველი
ადამიანი თითქოს დამუხტულია გრძნობათა დადებითი და უარყოფითი ელექტრობით.
მათი დაპირისპირება პოლარული ხასიათისაა და როგორც კი რამე მიზეზით
მოულოდნელი, თუნდაც შემთხვევითი კონტაქტი ხდება _ აფეთქება, ზოგჯერ
კატასტროფაც, გარდუვალია. ამიტომაა ადამიანი სულ მუდამ აღგზნებულ
მდგომარეობაში, რაღაცის მოლოდინსა და გაურკვეველ შიშში შეუცნობლობის წინაშე.
თვითონ სტენდალშიც ერთიანდება ეს ორი იპოსტასი: ინტელექტუალობა და
ეგზალტირებული მგრძნობელობა. ამის გამო ცვაიგმა იგი შეადარა ზღაპრულ პრინცესას,
რომელიც ბუმბულის ასი ლეიბის ქვეშაც გრძნობს ფეტვის მარცვალს და წუხს ამის გამო.
იგი ყველაფერს ხედავს, ამჩნევს და გრძნობს. რაც მის ოცნებებსა და იდეალებს არ
შეესაბამება, ისე აღიზიანებს, რომ ერთხელ თვითმკვლელობაზეც კი უფიქრია. იგი ვერ
იტანს ცხოვრების უსამართლობას, ფარისევლობას, პირმოთნეობას, სტილის ზედმეტ
მოკაზმულობას, ყალბ ფრაზას, უაზრო ჟესტს, ცრუ პათეტიკას. ყოველივე ეს
სასოწარკვეთას ჰგვრის, რის გაფანტვასაც საკუთარ პიროვნებაში ჩაღრმავებით,
თვითანალიზითა და ოცნებებით ცდილობს. ამიტომაც ამბობს, ყველაფერზე უფრო ოცნება
მიყვარსო. რა თქმა უნდა, უყვარს, მაგრამ უხეში სინამდვილე ამსხვრევს მის ნაოცნებარ
იდეალებს და ძალაუნებურად ითრევს სინამდვილის ჭაობში. აქ კი მისი კრიტიკული
ხედვა უაღრესად გამძაფრებულია. იგი არც სხვას ინდობს და არც თავის თავს. ცნობილია,
რომ ბეილი დიდი ხანი იდგა ხოლმე სარკის წინ და ზიზღით ათვალიერებდა თავის
«გასიებულ სახეს», «მორგვივით ტანს», «ტლანქ მიმოხრას», «უსაშველოდ დიდსა და ძირს
ჩამოვარდნილ მუცელს». იგი წუხდა, რომ მისი «მეოცნებე სული ესოდენ შეუფერებელ,
მძიმე და ულაზათო სხეულში» იყო მოთავსებული. ზოგჯერ ვინმე ბანოვანის მიერ
უგულებელყოფით აღშფოთებული ისევ დღიურებში წერდა, ბულდოგს ვგევარო, ან თავის
თავს «მილანელ ყასაბს» უწოდებდა. სხვებიც დასცინოდნენ მას. ვიწრო თვალის ჭრილის
გამო «შინუას» _ ჩინელს ეძახდნენ. ბეილს კი ნუგეშად ისღა რჩებოდა, რაც ერთხელ ბაბუა
ვინიონს უთქვამს მისთვის, _ შენ მახინჯი ხარ, მაგრამ საკუთარი სახე გაქვსო.
სტენდალი ყოველთვის ახერხებდა «საკუთარი სახის» შენარჩუნებას, მაშინაც კი,
როცა ათასგვარ ნიღბებს ეფარებოდა, ან სხვის ხასიათს უნათესავდებოდა. ამაშია მისი
პიროვნების სირთულე. ვინ იცის, იქნებ ანრი ბეილს და სტენდალს შორის განსხვავების
მიზეზიც ეს იყოს: ანრი ბეილი სულ იმას ცდილობდა, სხვას დამსგავსებოდა, მაგრამ
სასაცილო მდგომარეობაში ვარდებოდა. სტენდალი კი პირიქით, რაღაც შინაგან ზიზღს
გრძნობს სხვებისადმი, თავის შინაგან სამყაროში იკეტება და, როგორც დღიურებში წერს,
«უკიდურესი ეგოტისტი» ხდება. ეს კარგად ჩანს მის ცნობილ წიგნში «ეგოტისტის
ჩანაწერები». აქაც სულ «საკუთარი პერსონის» განქიქებაა, რითაც იგი ეჩვევა
თვითანალიზს, თანაც უფრო გულგრილი ხდება გარეშე ამბებისადმი, ძველებურად აღარ
არის გატაცებული პოლიტიკური ბრძოლებით, არც ზედმეტად იწუხებს თავს რამეზე.
ამბობს, ყველაფერს მხოლოდ საკუთარი სიამოვნებისთვის ვაკეთებო. შეიძლება ამიტომაც
იყო, რომ სიბერეში შესვლამდე აღარც მწერლობა გაუხდია «თავისი ხელობის საქმედ».
უფრო მუსიკითა და მხატვრობით იყო გატაცებული. რომენ როლანმა სტატიაში
«სტენდალი და მუსიკა» სცადა აეხსნა ამის მიზეზი, თან საყვედური გამოთქვა, რომ
ლიტერატურათმცოდნეობა არ უთმობს საჭირო ყურადღებას საკითხს, თუ რა ადგილი
უჭირავს მუსიკას სტენდალის ცხოვრებასა და შემოქმედებაში. როლანის აზრით, მუსიკა
იყო მისი მთავარი ვნება, მისი ყველაზე დიდი, ღრმა და მყარი გატაცება. ამგვარი
თვალსაზრისი თვითონ სტენდალსაც აქვს გამოთქმული. «ანრი ბრუილარის ცხოვრებაში»
იგი წერს:
«მუსიკა იყო ჩემი, შესაძლებელია, ყველაზე ძლიერი და ძვირფასი მიდრეკილება.
ახლაც, როცა უკვე 52 წლისა ვარ, მუსიკის სიყვარული კიდევ უფრო სრულია და ცოცხალი
ჩემში, ვიდრე ოდესმე. მე სიამოვნებით გავივლიდი ასიოდ ლიეს, დავთანხმდებოდი
კვირეების მანძილზე ციხეში ჯდომას, ოღონდ მომესმინა «დონ ჟუანი» ან „Matrimonio
segreto“ (მოცარტისა და ჩიმაროზას ოპერები, _ მ. კ.). ვერც წარმომიდგენია, სხვა რამისთვის
თუ შემეძლო ასეთი ხარკი გამეღო».
ერთხანს სტენდალს ეგონა, რომ იგი კომპოზიტორად იყო დაბადებული და არა
მწერლად, თუმცა მუსიკისათვის არც მწერლობაში უღალატია. შემთხვევამ ინება ჩამეწერა
ბგერები, რაც ჩემს სულში იბადებოდაო, წერს იგი. როლანსაც მიაჩნია, რომ სტენდალის
მთელი გრძნობა და გონება გარემოსილია მუსიკითა და ფერებით. თავის შემოქმედებაში
იგი აღწევდა კიდეც ამ ორი იპოსტასის _ ფერებისა და ბგერების სრულ შერწყმას.
სტენდალს ყველაზე უფრო ჩიმაროზასა და მოცარტის მუსიკა მოსწონდა. ამბობდა,
ჩიმაროზა ჩემი ახალგაზრდობის მხურვალე სიყვარული იყო, ხოლო მოცარტი _ მთელი
ცხოვრების ერთგული მეგობარიო. იმასაც აღნიშნავენ, რატომღაც ეშინოდა ბეთჰოვენისო.
უფრო იტალიური მუსიკით იყო მოხიბლული. იქნებ ამითაცაა გამოწვეული, ცხოვრების
დიდი ნაწილი რომ იტალიაში, მილანში გაატარა, «ლა სკალას» სიახლოვეს.
მუსიკით ამგვარმა გატაცებამ ანრი ბეილის (სტენდალის) მთელ შემოქმედებაზე
მოახდინა გავლენა. მისი რომანების გმირები _ ჟიულიენი, ფაბრიციო, ქ-ნ დე ლამოლი,
კლელია და სხვები თავიანთ გრძნობებს თითქოს მუსიკალური აკომპანიმენტებითაც
გამოხატავენ…
მიუხედავად მძიმე სამსახურებრივი და სულიერი მდგომარეობისა, სტენდალი თავს
ბედნიერად გრძნობდა იტალიაში. «ლა სკალას» ბრწყინვალე სპექტაკლებით, უძვირფასესი
ექსპონატებით სავსე მუზეუმებით, დიდებული არქიტექტურული ძეგლებითა და…
იტალიელი ბანოვანებით ისე იყო ყელამდე სავსე, რომ შეუძლებელიცაა ამას დიდი
გავლენა არ მოეხდინა მის მხატვრულ შემოქმედებაზე. მართალია, სიყვარულში ისევ
ხელმოცარული იყო, მაგრამ ამ დანაკლისს ოცნებით ავსებდა ან კიდევ რომანებში
გამოყვანილ გმირებს ასრულებინებდა თავის საწადელს. ცნობილია ბეილის უნუგეშო
სიყვარული მატილდა ვისკონტინი-დემბოვსკასადმი. მატილდა მას მეგობრობას
სთავაზობდა, მაგრამ სიყვარულს უკრძალავდა. მერე ჩამოიშორა კიდეც, მაგრამ სტენდალი
განუწყვეტლივ წერდა გულისამაჩუყებელ წერილებს. მატილდა ამ წერილებს გაუხსნელად
უბრუნებდა «გაწბილებულ დონ ჟუანს». ამან ისე გააცოფა სტენდალი, რომ განიზრახა
გამოეყვანა ეს მატილდა რომანის პერსონაჟად და სამაგიერო მიეზღო
შეურაცხყოფისათვის; დაიწყო კიდეც ცხელ გულზე წერა, მაგრამ ათიოდე გვერდის შემდეგ
თავი მიანება, თუმცა ეს მატილდა სრულიად ტრანსფორმირებული სახით მაინც გამოჩნდა
მის რომანში «წითელი და შავი».
ალბათ, ამდენმა უიღბლო ტრფიალებამ აიძულა «ცხოვრების ხელოვნებას» საკმაოდ
დაუფლებული ბეილი, «მათემატიკური სიზუსტით» შეესწავლა «სიყვარულის მექანიზმი».
ამისთვის, მისი აზრით, ამ «უპირველესი გრძნობის» ფსიქოლოგიური და ფიზიოლოგიური
საფუძვლების გამოკვლევა იყო საჭირო. ეს მან შეასრულა კიდეც 1822 წელს დაწერილი
ტრაქტატით «სიყვარულის შესახებ». თვითონ ავტორის განცხადებით, «ეს არის
მოგზაურობა ადამიანის გულის ნაკლებად ცნობილ კუნჭულებში». მისი მიზანია
სიყვარულის გრძნობის საიდუმლოებათა «მათემატიკური სიზუსტით ამოხსნა». ამისთვის
ბეილი კლინიკურად სწავლობს სიყვარულს, როგორც სნეულებას. იგი ადგენს ამ გრძნობის
სამ უმთავრეს სახეობას: 1. სიყვარული _ ვნება; 2. სიყვარული _ მიდრეკილება; 3.
სიყვარული _ პატივმოყვარეობა. სამივე სახე განხილულია სინამდვილისა და წარმოსახვის
ასპექტში, რასაც თვითონ «სიყვარულის კრისტალიზაციას» უწოდებს. განუწყვეტელმა
თვითანალიზმა ანრი ბეილს განუმტკიცა აზრი, რომ ადამიანის შინაგანი სამყაროს
ისეთივე ობიექტური გამოსახვა შეიძლება, როგორც გარეშე სინამდვილისა, რაც კიდევაც
განახორციელა თავის ბრწყინვალე რომანებში.
* * *
რეაქციის პერიოდში ანრი ბეილი იტალიაში პოლიციის მუდმივი მეთვალყურეობის
ქვეშ იმყოფეობდა. იგი ეჭვმიტანილი იყო როგორც «კარბონარულ მოძრაობასთან
დაკავშირებული უცხოელი». 1821 წელს, ამ მოძრაობის მონაწილეთა ცნობილი პროცესის
შემდეგ, ბეილი იძულებული გახდა საყვარელი მილანი დაეტოვებინა და საფრანგეთში
დაბრუნებულიყო. აქ კი რესპუბლიკელებს დევნიდნენ. ყველას, ვინ ბურბონების
წინააღმდეგი იყო, «ფრანგ კარბონაროებს» უწოდებდნენ. ანტიმონარქისტული მოძრაობა
მაინც ძლიერდებოდა, განსაკუთრებით ე. წ. «საღვთო კავშირის» ქვეყნებში. ბეილი ამ
დროს, სხვადასხვა ფსევდონიმს ამოფარებული და საიმედოდ შენიღბული, უამრავ
პუბლიცისტურ სტატიებს აქვეყნებდა როგორც პარიზის, ისე ლონდონის ჟურნალებში. იგი
გაბედულად ესხმოდა თავს რეაქციონერებს, მონარქისტებს, საგვარეულო და საფინანსო
არისტოკრატიას. მოწინააღმდეგენი, რომელთაც იცოდნენ ამ სტატიების ავტორის ვინაობა,
«ღიპიან მეფისტოფელს» უწოდებდნენ და ცინიზმს, უზნეობასა და უღმერთობას დებდნენ
ბრალად. პროსპერ მერიმემაც «ღვთის მტერი» უწოდა. ამაზე ბეილმა უპასუხა: ღმერთს
ბოდიშს მხოლოდ ის ხდის, რომ არ არსებობსო.
ბეილის სტატიები მართლაც სავსეა სარკაზმითა და ირონიით. ესეც ერთგვარი
ვარჯიში იყო და მწერალი უფრო დახელოვნდა, კიდევ უფრო გაიწაფა ხელი. იმავე მერიმეს
სიტყვებია: «იგი წერდა ბრწყინვალედ ისე, რომ თვითონაც არ ჰქონდა ეს შეგნებული». ვინ
იცის, ასეა ეს თუ არა, ყოველ შემთხვევაში, ცხადია, რომ ამ დროს ბეილს უკვე საკმაოდ
ნათლად აქვს ჩამოყალიბებული თავისი ესთეტიკური იდეალი. ნარკვევი «შექსპირი და
რასინი», სადაც მან თავი «შიშველი სიმართლის» მომხრედ გამოაცხადა, შეიძლება
ფრანგული რეალიზმის პირველ ესთეტიკურ მანიფესტად ჩაითვალოს.
ბეილი ახალგაზრდობაში ოცნებობდა ისეთი მწერალი გამოსულიყო, როგორც
კორნელი და რასინია. ამის შესახებ წერდა კიდეც დას _ პოლინას: მე მინდა სამასი წლის
შემდეგ კორნელისა და რასინის თანამედროვედ მთვლიდნენო. მაშინ ბეილი კლასიკური
ტრაგედიებისა და კომედიების შექმნაზე ოცნებობდა. ბუალო იყო მისთვის ლიტერატურის
უზენაესი კანონმდებელი. ამ პოზიციიდან ებრძოდა იგი რომანტიზმს. ოციან წლებში ეს
ბრძოლები უმთავრესად შექსპირისა და რასინის დაპირისპირებაში გამოიხატებოდა.
კლასიცისტები რასინს იცავდნენ, რომანტიკოსები _ შექსპირს. ბეილიც ჩაება ამ ბრძოლაში,
მაგრამ მან სრულიად თავისებურად გაიგო «რომანტიზმი». ყველაფერი, რაც მისი
თვალსაზრისით ჭეშმარიტად ღირებულია ლიტერატურისა და ხელოვნების ისტორიაში _
რომანტიზმია. ყველა დიდი მწერალი რომანტიკოსიაო, ამტკიცებს იგი. «რომანტიზმი»,
მისი აზრით, სინამდვილის სწორ ასახვას ნიშნავს. ფრანგი მატერიალისტები და XVIII
საუკუნის განმანათლებლები მიაჩნია მას სინამდვილის ამგვარი რეალისტური ასახვის
ფუძემდებლად, ნიმუშად კი _ მოლიერი, რომელიც, მისი აზრით, «ტიპიურად
განზოგადებულ» სახეებს ქმნის.
ასე თავისებურად მიდის ბეილი რეალიზმისკენ. იგი მოითხოვს «სინამდვილის
მათემატიკური სიზუსტით» ასახვას, რასაც კრიტიციზმის გაძლიერება მოჰყვება მის
შემოქმედებაში. იგი ისევ თავგამოდებით იბრძვის როგორც რესპუბლიკის, დემოკრატიის,
თავისუფლებისა და სოციალური სამართლიანობის მომხრე, თუმცა უკვე ეჭვიც ეპარება
ცხოვრების მანკიერებასთან ბრძოლის პერსპექტულობაში. ხედავს, რომ ამგვარი ბრძოლით
დიდი არაფერი გამოდის და როგორც პატივმოყვარე სახელმწიფო მოხელე, თვითონაც
ეფლობა შემგუებლობის ჭაობში. იგი აკეთებს იმას, რაც ეზიზღება. მწერლობაში
დასახული მიზანი აიძულებს მას «დაუნათესავდეს სხვათა ხასიათებს». ამიტომ იკეთებს
«პატივცემული ვიგინდარების ნიღბებსაც» და ასახავს რომანებში, როგორც თავისივე
სულის ნაწილებს. ამით ისტორიული პროტოტიპები _ ლუდოვიკოები, რიშელიები,
მეტერნიხები და სხვები, მისი თანამედროვენი თუ ნაცნობები, თავდადებული
რესპუბლიკელები თუ რესტავრაციის მონარქისტი ბობოლები ავტობიოგრაფიულ
ასპექტში გარდაისახებიან მის რომანებში. ასე რომ, ეს «პროტოტიპები» უშუალოდ კი არ
არიან ასახულნი სტენდალის რომანებში, არამედ ჯერ ანრი ბეილად იქცევიან, ხოლო
შემდეგ თვითანალიზის გზით ხორცს ისხამენ მხატვრულ ნაწარმოებებში. ასე რომ, ბეილის
რომანების ამაზრზენი პერსონაჟების პროტოტიპებიც სადმე სხვაგან კი არ უნდა ვეძებოთ,
არამედ თვით მასში, ანრი ბეილში. ეს, შეიძლება, რამდენადმე ძნელი გასაგები იყოს,
მაგრამ ასე კია. როცა ფლობერს ჩააცივდნენ, ვინ არის მადამ ბოვარის პროტოტიპიო,
განრისხებულმა უპასუხა: «მადამ ბოვარი მე თვითონა ვარ!..»
აქაც იგივე უნდა ითქვას: სტენდალის გმირები განურჩევლად ასაკისა და სქესისა,
ზნეობისა თუ უზნეობისა, მაინც ანრი ბეილები არიან, ანუ თავად სტენდალი! როცა
ჟიულიენზე, ლუსიენსა თუ ფაბრიციოზეა ლაპარაკი _ ეს ადვილი გასაგებია, მაგრამ ლუი
არაგონი წერს: «ასევე შეიძლება ითქვას, რომ მარკიზი დე ლამოლიც სტენდალია».
ამრიგად, სტენდალი ისეთი ლიტერატურული ფენომენია, რომელიც ანრი ბეილის ყველა
ანტინომიურ თვისებებს აერთიანებს. მისი გმირების წყარო თვით ბეილის «ცხოვრების
ხელოვნებაა». აქაა მოცემული ყველაფერი, რასაც ცხოვრება ქმნის, რაც მას უყვარს და რაც
სძულს. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, სწორედ ეს არის ანრი ბეილის «მოულოდნელის
ლოდინის სიამოვნება» თუ «ღვთაებრივი გაუთვალისწინებლობა», რამაც აგრძნობინა
გენიალობის გაღვიძება და დიდი მხატვრული ტილოების შესაქმნელად მოუწოდა.
* * *
ახლა ის უნდა ვიკითხოთ, როდის მოხდა ეს? როდის იგრძნო მან «გენიალობის
გაღვიძება» და როდის ჩამოჰკრა კაჟს რკინა ნაპერწკლების გასაჩენად, რაც შემდეგ ხანძრად
უნდა ქცეულიყო. ამ კითხვაზე შეიძლება ერთადერთი პასუხი იყოს: 1827 წელს, როცა უკვე
ორმოც წელს მიღწეულმა გაბედა და რეაქტიული სისწრაფით (ოცდათერთმეტ დღეში)
შექმნა პირველი დიდი რომანი _ «არმანსი».
ჩვეულებრივად წერენ, რომ სტენდალი ხუთი რომანის ავტორია. ეს ასეა, მაგრამ
ნამდვილი შედევრი მათ შორის მხოლოდ ორია _ «წითელი და შავი» და «პარმის სავანე».
პირველი რომანი «არმანსი» ვულკანის პირველ ამოხეთქვას ჰგავდა და ვიდრე
დაიწმინდებოდა, ფერფლიც ბევრი ამოჰყვა. ორი უკანასკნელი კი («ლუსიენ ლევენი» და
«ლამიელი») დაუმთავრებელი დარჩა. გარდა ამისა, სტენდალს ეკუთვნის მთელი სერია
მოთხრობებისა საერთო სათაურით «იტალიური ქრონიკები» («ვანინა ვანინი», «ვიტორია
აკორამბონი», «ჩენჩი», «ვიოლანტე პალიანო», «კასტროელი წინამძღვარი»).
სტენდალს არც ადრინდელი ჟანრის _ მოგზაურის ჩანაწერებისათვის უღალატნია
და რამდენიმე მხატვრული ნარკვევი გამოაქვეყნა («ეგოტისტის მოგონებანი», «ტურისტის
ჩანაწერები» და «1838 წლის მოგზაურობა»). ეს არის და ეს! მერედა, ცოტაა თუ ბევრი? ამ
კითხვაზე ძნელია პასუხი. მე მგონი, ეს ბევრიცაა, ცოტაც და მაინც ბევრი. «ბევრი» იმიტომ,
რომ სტენდალის თხზულებათა სრული კრებული, ყველაფერი რომ გამოიცეს,
სპეციალისტების აზრით, სამოცამდე ტომი გამოვა; «ცოტა» იმიტომ, რომ ამ სამოცი
ტომიდან სტენდალის ლიტერატურის სიმაღლეზე, როგორც მოგახსენეთ, მხოლოდ ორი
რომანი დგას და მაინც «ბევრი», რადგან ეს ორი რომანი მსოფლიო ლიტერატურის ის
შედევრებია, რომლისთვისაც ღირდა სხვა დანარჩენზე ვარჯიში.
რომანში «არმანსი» უმთავრესად რესტავრაციის პერიოდის პრივილეგირებული
წოდებისა და კლასების ცხოვრებაა აღწერილი. რევოლუციით დამფრთხალი
არისტოკრატები ბრუნდებიან ემიგრაციიდან და რის ვაივაგლახით აკოწიწებენ «ახალ,
მყუდრო ცხოვრებას». ნაწარმოების მთავარი გმირი ოქტავ დე მალივერიც ამ წრეს
ეკუთვნის, მაგრამ თავისი ხასიათით მაინც ამზადებს ჟიულიენსა («წითელი და შავი») და
ფაბრიციოს («პარმის სავანე»). ოქტავი ხედავს, რომ მისი კლასი განწირულია, მაგრამ არც
რამე გადამწყვეტი ნაბიჯის გადადგმა შეუძლია, რადგან თვითონაც ამ კლასის
არასრულფასოვნების კომპლექსი ზღუდავს. ბეილიც ამიტომ კმაყოფილდება თავისი
გმირის ფსიქო-ფიზიოლოგიური ანალიზით და სულაც არ ცდილობს მის სოციალურ-
პოლიტიკური თვალსაზრისით დახასიათებას.
ასეა თუ ისე, რომანი არ გამოვიდა. არც მეგობრებმა მოუწონეს. სუმბურულიაო,
უთქვამს მერიმეს. თვითონაც მიხვდა ამას, თუმცა ბალზაკი არც ისე მკაცრად იყო
განწყობილი ბეილის პირველი რომანისადმი, რომელშიც მან მომავალი სტენდალის
«კეთილი ნიშნები» შეამჩნია: აზრებისა და გრძნობების კონკრეტულობა,
არისტოკრატიული წრეების მართალი ანალიზი და სხვა. ეს მართლაც ასეა. ბეილს,
ფაქტიურად, ერთი არისტოკრატიული სალონის ისტორია აქვს აღწერილი. მოქმედების
დრო ზუსტადაა განსაზღვრული: 1827 წელი. რომანში ნაჩვენებია არისტოკრატიული
კლასის გარეგნული ბრწყინვალება, მაგრამ შინაგანი უშინაარსობა და გამოფიტულობა.
გავიხსენოთ მარკიზი დე ბონიკე, კომანდორი დე სუმირანი და სხვები. ეს ისეთი ხროვაა,
რომელიც გონებისა და გრძნობების ყოველგვარ თავისუფლებას სპობს. ასეთი ბედი ეწევა
ოქტავისა და არმანსის სიყვარულსაც. ოქტავის სიმპათია განმანათლებლობისა და
რევოლუციური იდეებისადმი უცხოა და საშიში – არისტოკრატიული წრისათვის, თუმცა
თვითონ ოქტავიც ამ წრის პირმშოა და სარგებლობს კიდეც მისი პრივილეგიებით. ამის
მიუხედავად, ოქტავი მაინც უცნაურად გამოიყურება მათ წრეში. თავისი კლასის
უსამართლობით შეწუხებული, იგი არ არის გულგრილი ღატაკი მასებისადმი. ასეთია
არმანსიც. ამიტომ გამოძებნეს მათ ადვილად საერთო ენა, მაგრამ მათი სიყვარული
განწირულია. ოქტავის დაღუპვა და არმანსის მონაზვნად აღკვეცა ასახულია, როგორც
რესტავრაციის პერიოდის რეაქციული გარემოცვის ბუნებრივი შედეგი. ოქტავის
უბედურება ის არის, რომ ვერ თავისუფლდება ამ გარემოცვისაგან. მართალია, ზოგჯერ
ცდილობს, განერიდოს თავის წრეს, მაგრამ ნებისყოფა არ ჰყოფნის, რომ ბოლომდე
გაწყვიტოს კავშირი მასთან. არმანს ზოილოვა, როგორც რუსი დეკაბრისტების
შთამომავალი, შედარებით უფრო რადიკალურია, მაგრამ ბეილი აქაც ფსიქოლოგიური
პორტრეტის ჩვენებით კმაყოფილდება, თითქოს მისი გრძნობების შინაგანი
კონტრასტულობაც იგრძნობა, მაგრამ გადაჭარბებული ფსიქოანალიზი (ესოდენ
დამახასიათებელი ჩვენი საუკუნის ბურჟუაზიული რომანისათვის) არ იძლევა მოქმედების
დინამიური განვითარების საშუალებას. ეს არის რომანის წარუმატებლობის მთავარი
მიზეზი. მიუხედავად ამისა, «არმანსი» მაინც გარკვეული ნაბიჯია ბეილიდან
სტენდალისაკენ.
* * *
ნამდვილი სტენდალი კი მაინც «წითელი და შავიდან» იწყება. აქ ჩნდება სრულად
მისი ლიტერატურული შესაძლებლობა. სხვა რომ არაფერი დაეწერა, სტენდალი ამ
რომანითაც დაიმკვიდრებდა საფრანგეთის ერთ-ერთი უდიდესი მწერლის სახელს.
ლიტერატურათმცოდნენი დღემდე იკვლევენ საკითხს, თუ როდის დაიწერა ეს
რომანი. ამგვარი თავსატეხიც თვითონ ავტორმა გაუჩინა მათ. ადრეც მოგახსენეთ, რომ
ასეთ საკითხებზე სტენდალი არასოდეს იძლეოდა სწორ ცნობებს. ხშირად
წინასწარგანზრახულადაც მიმართავდა ლიტერატურული ფალსიფიკაციის მეთოდს,
ზოგჯერ ცენზურისა და პოლიციის თვალის ასახვევად, ზოგჯერ კი გაურკვეველი
მიზეზების გამო. ამ შემთხვევაშიც ასეა. მკითხველებისადმი მიმართვაში იგი აცხადებს,
რომ «წითელი და შავი» დაწერილია 1827 წელს.
«ეს ნაწარმოები, _ წერს იგი, _ მზად იყო გამოსაქვეყნებლად მაშინ, როცა დაიწყო
ივლისის დიდი ამბები და ყველას გონებას მისცა ისეთი მიმართულება, რაც ნაკლებ
ხელსაყრელია ფანტაზიის თამაშისათვის. გვაქვს საფუძველი ვთქვათ, რომ ქვემორე
გვერდები დაწერილია 1827 წელს…»
მიუხედავად ამგვარი კატეგორიული განცხადებისა, სპეციალისტების გამორკვევით,
შეუძლებელია ასე იყოს, რადგან რომანის სიუჟეტურ კანვად გამოყენებული ე. წ. ბარტეს
პროცესი დაიწყო 1827 წლის დეკემბერს და დამთავრდა 1828 წლის თებერვალს. გარდა
ამისა, რომანში აღწერილია 1829 წელს მომხდარი ამბები, ბევრი რამ კი 1830 წლის ივლისის
რევოლუციასთან არის დაკავშირებული, რაზედაც თვითონ ავტორიც მიგვითითებს.
სტენდალს ეს «სიცრუე», ალბათ, იმისთვის დასჭირდა, რომ პოლიცია ვერ მიმხვდარიყო,
ნაწარმოების იდეა ივლისის რევოლუციით რომ არის შთაგონებული.
ლიტერატურათმცოდნენი ვერც იმაში შეთანხმებულან, თუ რატომ ეწოდება ამ რომანს
«წითელი და შავი». ათას რამეს ამბობენ: ვითომ წითელი _ რევოლუციის ფერია, შავი კი _
რეაქციისო»; ან: წითელი მკვლელობას ნიშნავს, შავი კი _ გლოვას ჟიულიენ სორელის
სიკვდილით დასჯის გამოო; ზოგი იმას გაიძახის: წითელი ჟიულიენის ოცნებაა
ნაპოლეონის კარიერაზე, შავი _ ამ ოცნების მსხვრევაო: ე. ი. წითელი და შავი ფერი
აღნიშნავს რევოლუციისა და რესტავრაციის ორ მნიშვნელოვან პერიოდს.
საბჭოთა ლიტერატურათმცოდნენი (მაგალითად, ბ. რეიზოვი) ამ საკითხის
გარკვევის დროს ყურადღებას აქცევენ რომანის ასეთ პასაჟს: ეკლესიაში სალოცავად
დაჩოქილი ჟიულიენი შემთხვევით დასწვდება და იღებს გაზეთის ნახევს, სადაც
მოთხრობილია ბარტეს პროცესის ამბავი. ამ დროს ეკლესიის სარკმლიდან შემოიჭრება
ჟოლოსფერი სინათლე, ეცემა ემბაზს და აწითლებს წმინდა წყალს, როგორც ბედისწერის
ნიშანს.
საერთოდ, ორი ფერის ალეგორიული თამაში შემთხვევითი არ არის
სტენდალისათვის. ცნობილია, რომ მის რომანს «ლუსიენ ლევენს» ხან «ჟოლოსფერი და
წითელი» ერქვა, ხან «წითელი და თეთრი», ხანაც _ «ვარდისფერი და მწვანე».
ფერების ამგვარი სიმბოლური შეპირისპირება მხატვრობაშიც იყო ცნობილი. ვან
გოგი ოცნებობდა, ორი ფერის მოულოდნელი შეკავშირებით გამოეხატა სიყვარულის
გრძნობა. გალაკტიონ ტაბიძეს ანრი დე რენიეს ერთ-ერთი ნაწარმოებიდან გადმოუწერია
ფრაზა: «ვარდისფერისა და შავის მოულოდნელი შეხვედრით გამოწვეული განცვიფრება».
მისთვისაც სიკვდილის გზაც ხომ ვარდისფერია. ჰოდა, ვინ იცის, იქნებ, სტენდალიც რაღაც
ამის მსგავს განწყობილებას გამოხატავს თავისი წითელითა და შავით.
რომანის მოქმედება ოთხ წელს გრძელდება: 19 წლის ჟიულიენ სორელის რენალების
ოჯახში შესვლიდან (1826 წ.) გილიოტინამდე. აქ დახატულია რესტავრაციის პერიოდის
საფრანგეთი, იმდროინდელი საზოგადოების ყველა ფენა: არისტოკრატია, ბურჟუაზია,
სასულიერო წოდება, მშრომელი ხალხი. სტენდალის კრიტიკული მახვილი, უწინარეს
ყოვლისა, სასულიერო წოდების, კერძოდ, კათოლიკური ეკლესიის ფარისეველ მსახურთა
წინააღმდეგაა მიმართული. რომანში ამ წოდების მთელი იერარქიაა ნაჩვენები. რელიგია
და პოლიტიკა ერთმანეთს უკავშირდება. ეკლესია იცავს რეაქციას. ბურჟუაზია უტევს
საგვარეულო არისტოკრატიას; ეს უკანასკნელი კი ცდილობს შეეგუოს ახალ ბურჟუაზიულ
წყობილებას. ბრძოლის მთელი პათოსი გამოიხატება კარიერიზმსა და პირადი
კეთილდღეობის უზრუნველყოფაში. ახალგაზრდები უფრო რადიკალურად არიან
განწყობილნი. მათი უმრავლესობა «კორსიკელი გენერლის» კარიერითაა გატაცებული. ე. წ.
«დაბალი წრიდან» გამოსული ახალგაზრდები ისევ რევოლუციაზე ოცნებობენ. ისინი ვერ
ეგუებიან საგვარეულო არისტოკრატიის პრივილეგიების აღორძინებას. ასეთია რომანის
მთავარი გმირი ჟიულიენ სორელი, ხოლო ნაწილობრივ მატილდა დე ლამოლიც. დრო კი
სულ სხვაა: ნაპოლეონის რომანტიკა დამთავრებულია, საფინანსო არიტოკრატია
ავიწროებს საგვარეულოს, ბრძოლის ველს ბირჟა ცვლის, ოფიცრის ბრწყინვალე მუნდირს _
ანაფორა. პატივმოყვარეობის ძლიერი გრძნობით შეპყრობილი ჟიულიენი (იგივე ანრი
ბეილი) თანდათან ეფლობა ამ ჭაობში. რომანის სხვა გმირებიც ნატურიდან არიან
აღებულნი – ზოგი პირდაპირ, სახეშეუცვლელად (ფილანთროპი აპერი, გეომეტრი გრო,
მომღერალი ლაბლანში, მღვდელყოფილი დიუკრო, ბიბლიოთეკარი ფალკოზე,
სემინარიელი შაზელი და სხვები), ზოგიც ნიღბით: იმ დროის საზოგადო მოღვაწენი,
მინისტრები, გენერლები, საგვარეულო და ფინანსური არისტოკრატიის წარმომადგენლები
_ როიალისტები, კლერიკალები, ლიბერალები, კათოლიკური ეკლესიის მესვეურები.
ყველა მათგანი ადრე, მოგეხსენებათ, ანრი ბეილთან იყვნენ «დანათესავებულნი», ახლა კი
მისივე «სხვა თვითონებად» არიან ქცეულნი. თავად სტენდალი ამას «რეალური ფაქტების
გადადნობას და ახალი ლითონის მიღებას» უწოდებს. ეს, მართლაც, მისივე «სულიერი
მრავალფეროვნების» გამოსხივებაა, განსახიერება იმისი, რაც მასშია მოცემული. სამი
ათეული წლის მოსამზადებელმა მუშაობამ, «ცხოვრების ხელოვნების» დაუფლებამ,
უშუალოდ ნაგრძნობმა და განცდილმა შთაბეჭდილებებმა თუ «ხელის გასაწაფავად»
დაწერილმა ოციოდე ტომმა შეუქმნა მას ამის შესაძლებლობა. ყველაფერი სხვისმიერი, რაც
ანრი ბეილმა «თავის თვითონად» აქცია, შემდეგ სტენდალმა სპექტრივით გაშალა «სხვა
თვითონებში». ამიტომ ელვარებენ მისი რომანების პერსონაჟები სპექტრის ყველა ფერით.
გორკი წერს, რომ «სტენდალთან გამოსახვა ფიზიკურ შეგრძნებამდე მიდის». იგი საკუთარ
მე-ს, გრძნობებსა და შთაბეჭდილებებს უზიარებს თავის ნაწარმოებთა პერსონაჟებს.
ისინიც ლაკმუსის ქაღალდივით იჟღინთებიან ყოველივე იმით, რაც ანრი ბეილმა
«სხვებთან დანათესავებით» შეისისხლხორცა. აქ ყველანი ფერს იცვლიან, ახალ სახეებად
(«ახალ ლითონად») იქცევიან, ან სრულიად საწინააღმდეგო ხასიათსაც ამჟღავნებენ. ეს
ხდება ბუნებრივად, ძალდაუტანებლად და ისე თავისუფლად, რომ არავითარ იძულებას
არ ვგრძნობთ, პირიქით, ჩვენც სტენდალის რომელიმე გმირის (უმეტესად ჟიულიენის)
თვალით ვუყურებთ ბეილის სულიერი ცხოვრების ნათელ და ბნელ მხარეებს. ის კი არა
მარტო აშიშვლებს თავის შინაგან სამყაროს, არამედ რენტგენის სხივებით აშუქებს
ყველაფერს, რასაც ჯერ ბუნება ფარავს სხეულით, ხოლო შემდეგ ადამიანი გაპუდრული
პარიკებითა და სხვადასხვა მოდის ტანისამოსით. სტენდალმა მოგლიჯა, მოხსნა პარიკი და
შემოახია ტანისამოსი ადამიანურ ფარისევლობას, რისთვისაც არც სხვა დაინდო და არც
თავისი თავი. მხოლოდ ამის შემდეგ თქვა ემილ ზოლამ, ჭეშმარიტებას შეუძლია შიშველი
სიარულიო. ეს კი სტენდალთან უმტკივნეულოდ როდი ხდება. თვითონ ისიც
შეძრწუნებულია თავისი სულის ტოტალური გაშიშვლებით, ყოველივე იმის მზის გულზე
გამოფენით, რაც ქვეცნობიერის ბნელში უნდა იყოს ჩამარხული.
«მე მრცხვენია ამაზე ფიქრი, _ წერს იგი, _ მაგრამ უკვე მზად ვარ ჩავიდინო ყოვლად
სამარცხვინო საქციელი, რისი წარმოდგენაც შეიძლება. თუ გინდა პატივმოყვარედ
მოაჩვენო თავი, ისე უნდა წარმოიდგინო, რომ ყველაფერს სწირავ ამ ერთ ჟინს და, აი მე
მრცხვენია ამის გამხელა, მაგრამ შაბათ საღამოს მეც ასეთი პატივმოყვარე ვიყავი, როცა
განვიზრახე ჯვარი დამეწერა დედაბერზე მისი ძმებისაგან რენტის მისაღებად. მე ჩემში
ვგრძნობდი მიდრეკილებას, ჩამედინა ყველაზე დიდი დანაშაული, დიდზე უდიდესი
საძაგლობა…»
სტენდალის გმირები ამგვარ «დანაშაულსა» და «საძაგლობას» ყოველი ფეხის
ნაბიჯზე სჩადიან, მაგრამ ეს მათ ღირსების შელახვად არ მიაჩნიათ. მათი აზრით,
«ყველაფერს «ამართლებს» საკმაოდ ბლაგვი ფორმულა: «რას იზამ, ასეთია ცხოვრება!» მათ
შორის განსხვავება მაინც არის: ერთნი თავს არხეინად გრძნობენ უწმინდური ცხოვრების
ჭაობში, მეორენი კი როგორღაც გაორებულნი არიან და ცდილობენ ერთგვარი
ფსიქოლოგიური დისტანცია მაინც დაიცვან. პირდაპირ უნდა ითქვას, რომ თავის დროზე
ანრი ბეილიც ცდილობდა არ გაემჟღავნებინა თავისი «ემოციური მონაწილეობა» ამ
სისაძაგლეში, მაგრამ საბედნიეროდ ეს არ გამოუდიოდა. «საბედნიეროდ»-მეთქი იმიტომ
ვამბობ, რომ სწორედ ამ სულიერი კონტრასტებით აღწევს შემდეგ სტენდალი დიდ
ფსიქოლოგიურ დამაჯერებლობას. იგი ფსიქოანალიზის პირველი დიდოსტატია ფრანგულ
ლიტერატურაში, რომელმაც მთელი საუკუნით გაუსწრო წინ თავის ეპოქას. მის სულიერ
ლაბორატორიაში ხდება ყოველგვარი გრძნობის კლინიკური შესწავლა. მისი «გენიალური
ანალიტიკური გონება» (ცვაიგი) ქიმიურად შლის რთულ გრძნობებს, «მიკროსკოპულად
სინჯავს ყოველ დეტალს. მას შეუძლია «ცივი გონებით» განსაჯოს «სიყვარულის ციებ-
ცხელება», ვნების ისტერია, დაძებნოს «სიყვარულის ბაცილები», შეისწავლოს მათი
თვისებები. ამას იგი «სულის ნათელმხილველობას» უწოდებს. ცვაიგი კი წერს, სტენდალს
შეუძლია «ადამიანის თავის ტვინში ჩაიხედოს», გასინჯოს მისი ყოველი უჯრედი,
აამუშაოს «გონივრული ნერვები» და შეუთანაბროს თავისი რომანების პერსონაჟთა გულის
ძგერასო. ამიტომაც უწოდებს მას «გულის ასტრონომიის კოპერნიკს», ან კიდევ,
«გრძნობათა მათემატიკური ანალიზის» დიდოსტატს.
სტენდალი მართლაც გასაოცარია ამ მხრივ. იგი ხასიათებს ქიმიური ხსნარებივით
ურევს ერთმანეთში, შემდეგ კოლბას შეანჯღრევს და ბადებს ლიტერატურულ
ჰომუნკულუსებს, რომელთაც თავისი პირადი გამოცდილების სისხლითა და ხორცით
აძლიერებს. თვითონ კი, მოგეხსენებათ, ისეა დამუხტული საპირისპირო ძალებით, რომ
ყოველი მოულოდნელი კონტაქტი მათ შორის იწვევს გენიალობის აფეთქებას, რაც
ყველაზე თვალსაჩინოდ ჩნდება მის პირველ შედევრში _ «წითელი და შავი». ეს არის
კრიტიკული რეალიზმის პირველი გამარჯვება საფრანგეთში. მ. გორკიმაც პირველად
უწოდა სტენდალს «კრიტიკული რეალიზმის ფუძემდებელი». ცხოვრების სინამდვილის
მართალი ასახვა და სახეების დიდი განზოგადების ძალა კიდევ უფრო ზრდის ამ
ნაწარმოების მხატვრულ ძლიერებას. გორკი წერს, სტენდალმა უბრალო სასამართლო
ქრონიკა აიყვანა დიდ ისტორიულ-ფილოსოფიურ განზოგადებამდეო.
თავისი გმირების დახასიათების დროს სტენდალი აუცილებლად აღნიშნავს მათ
სოციალურ წარმოშობას. მისი ჟიულიენ სორელი არ მიეკუთვნება ე. წ. «მაღალ წრეს». ეს
არის ხალხის წიაღიდან გამოსული, გამდიდრებული გლეხის (დურგლის) შვილი, ნიჭიერი
ახალგაზრდა, რომელიც საზოგადოებაში გზის გაკაფვასა და ცხოვრების ფართო ასპარეზზე
გასვლაზე ოცნებობს. მას წილად ხვდა, იცხოვროს რესტავრაციის პერიოდში, როცა, ერთი
მხრივ, რევოლუციით დაშინებული არისტოკრატია ებღაუჭება ფეოდალური წარსულის
პრივილეგიებს, ხოლო მეორე მხრივ, ძლიერდება ბურჟუაზიული კლასი, რომელსაც
ფულის მოხვეჭა გაუხდია ცხოვრების იდეალად და ამას სწირავს ყველაფერს.
პროვინციულ ქალაქ ვერიერში მცხოვრები ჟიულიენი ყოველივე ამას ხედავს და განიცდის.
მას სული ეხუთება გარემოცვაში, სადაც ყველაფერი ეწირება ფულს: ღირსება, პატიოსნება,
ნათესაური გრძნობები, ოჯახის ინტერესები, ყველაფერი, რაც წმინდა და შეუბღალავი
უნდა იყოს.
საგვარეულო არისტოკრატიაც ებმება ფულისათვის გაშმაგებულ ბრძოლაში. მთელი
მისი მონდომება გამდიდრების ინსტინქტს ეწირება. როიალისტური და ლიბერალური
პარტიები ერთმანეთს ეცილებიან ამ ბრძოლაში. სახელმწიფო ძალაუფლებას თანდათან
ბურჟუაზია იგდებს ხელთ. ცხოვრებას მგლური კანონები მართავს. აღარ არის
მოყვასისადმი სიყვარული. უკვე აღარც ჟიულიენი ეძლევა ილუზიებს. იგი ითვისებს
ცხოვრების ისეთ წესებს, რაც სძულს, «უნათესავდება» იმათ, ვინც ეზიზღება. ამით
თვითონაც ტარტიუფად იქცევა, პატივმოყვარე პირმოთნედ, კარიერისტად. იგი ღალატობს
საკუთარ სინდისს, მაგრამ, ბალზაკის რასტინიაკის მსგავსად, «ვერ ახერხებს» ბოლომდე
გადაგვარებას. ამაშია მისი ცხოვრებისეული ტრაგედიისა და სულიერი განწმენდის
საფუძველი. მან იცის, რომ ასეთ საზოგადოებაში ორი გზაა: ცხოვრების «ტკბილ
საზიზღრობასთან» შეგუება და უწმინდურების ჭაობში კეთილდღეობის ძიება, რაც
ეზიზღება, ან პროტესტი და ბრძოლა უსამართლობის წიანაღმდეგ, რისკენაც გული
მიუწევს, მაგრამ სახიფათოდ მიაჩნია. ჟიულიენისთვის, როგორც ანრი ბეილისთვის, არც
ერთია უცხო და არც მეორე. ამითაა გამოწვეული მათი შინაგანი სულიერი ბრძოლა და
ხასიათების ანტინომიურობა. ჟიულიენი გრძნობს თავის თავში დაუოკებელ ენერგიას,
მოქმედების ძალას, დარწმუნებულია, რომ დიდი საქმეებისთვისაა მოწოდებული. მას არ
აკმაყოფილებს ვიწრო მეშჩანური კეთილდღეობა, რადგან გულში ეშმაკივით უზის
ნაპოლეონი, რომლის რევოლუციური პერიოდის საქმეებისადმი ბოლომდე დიდ
მოკრძალებას იჩენს. სამაგიეროდ, ეზიზღება ტახტზე ასული დესპოტი ბონაპარტი,
რომელმაც ფეხქვეშ გათელა თავისუფლების, ძმობის და ერთობის პრინციპები, რითაც ასე
ძლიერ იყო გატაცებული მაშინდელი საფრანგეთის ჟულიენისებრი ახალგაზრდობა.
რომანის დანარჩენი გმირები კი ან ერთ საშუალებას ეძებენ, ან მეორეს, იმისდა
მიხედვით, თუ რომელ სოციალურ კლასს მიეკუთვნებიან. ჟიულიენი სოციალური
იერარქიის დაბალი საფეხურიდან იწყებს. იგი გრძნობს მტრულ გარემოს, მაგრამ ძლიერი
შინაგანი ბუნებისაა და ცდილობს წინ აღუდგეს მას. მასში თავისი კლასის დიდი
პოტენციური ძალაა დაგროვილი, მაგრამ ცხოვრება უფრო ძლიერია და სასტიკი. მის ყრუ
კედლებზე იმსხვრევა ჭაბუკური ოცნებები, რევოლუციური პათოსიც თანდათან ქრება,
მძლავრობს პატივმოყვარეობისა და განურჩევლობის გრძნობა. მას არ შეუძლია დასძლიოს
თავისივე შინაგანი «შემაძრწუნებლად მეორე» _ პატივმოყვარეობის დაუოკებელი ჭია. ეს
არის მისი ბედისწერა, მისი მეფისტოფელი. თავად პატიოსანი, ზნეობრივი ჭაბუკი მზადაა
უპატიოსნო გზით იაროს, რათა დააცხროს ეს ეშმაკივით შეჩენილი გრძნობა. ამიტომაა,
რომ ყველაზე მძაფრი ბრძოლა ჟიულიენს თავის თავთან აქვს გამართული.
ბეილიც ხომ ასეთი იყო: თვითგამქირდავი და საკუთარი არსების განმქიქებელი.
ამიტომ იყო, რომ ყველაფერს, რასაც წერდა, «ლიტერატურულ ღორობას» უწოდებდა
(წერილი დისადმი). ჟიულიენის სახეში სტენდალი მთელ თავის (ანრი ბეილის)
გამოცდილებას დებს. ეს აღრმავებს მის ფსიქოლოგიურ პორტრეტს. გულით იგი
რევოლუციონერია («მომავალი დანტონი»), მოქმედებით _ არა. იგი არც ივლისის
რევოლუციაში იღებს მონაწილეობას, თუმცა შინაგანად მზადაა ამისთვის. შეიძლება
იმიტომაც, რომ მატილდა დე ლამოლის «ციხესიმაგრის» დაპყრობა ურჩევნია ბასტილიის
აღებას. ამის შედეგია, რომ იგი თანდათან ეგუბა იმას, რაც ეზიზღება: ივლისის მონარქიას,
როიალისტური პარტიის ინტრიგებს, კარიერისადმი სწრაფვას, პატივმოყვარეობის
გრძნობის დაკმაყოფილებას; უბრალოდ რომ ვთქვათ, ეს იმას ნიშნავს, ერთს ფიქრობდე,
მეორეს აკეთებდე, რწმენის წინააღმდეგ მოქმედებდე და თან თავს იმართლებდე _ რა
გაეწყობა, სხვა გზა არ არისო.
ბეილიც ამისკენ მოუწოდებდა ნაცნობებს. დელაკრუასთვის მიუწერია: «ნურაფერზე
იტყვით უარს, რაც თქვენი დიდების მისაღწევადაა საჭირო». თვითონაც აღიარებს, თუ რამ
გამიკეთებია, მხოლოდ ჩემი სიამოვნებისთვისო. არც მწერლობა გაუხდია ოდესმე
ცხოვრების ძირითად ხელობად. მხოლოდ მაშინ წერდა, როცა ეწერებოდა. თავის გამოდება
არ უყვარდა, არც სახიფათო საქმეებში ჩაბმა. მართლაცდა, ყველას ხომ არ შეუძლია თავის
გაწირვა!
ყოველივე ეს მანამ ხდება, ვიდრე მოთმინების ფიალა აღევსებოდეს. შემდეგ კი იმ
დასკვნამდე მიდის, რომ ჭაობს ისევ ეშაფოტი სჯობია, თავის დახრას _ თავის მოკვეთა.
ამას კი უკვე უფრო მორალური მნიშვნელობა აქვს, ვიდრე საზოგადოებრივი. მართალია,
მონანიებით შეუძლია თავის გადარჩენა, მაგრამ არ სურს. ჯოჯოხეთში ცხოვრებას
სიკვდილს არჩევს და ზნეობრივად განწმენდილი უსვამს წერტილს თავის ხანმოკლე
სიცოცხლეს. მისი უკანასკნელი სურვილია იმ კლდის გამოქვაბულში დამარხონ, სადაც
ერთ დროს განმარტოვდებოდა ხოლმე და ილუზიებს ეძლეოდა.
ამგვარი წინააღმდეგობანი იწვევს გმირის შინაგან დაძაბულობას, დრამატიზმს,
ხასიათის სიმკვეთრეს, რაც ფსიქოლოგიური ნიუანსებითაა გადმოცემული. სტენდალი
ებრძვის არისტოკრატიის მოძალებას, მაგრამ არც ბურჟუაზიულ მოძრაობას ემხრობა. მას,
ისევე როგორც ბალზაკს, ყველაზე უფრო ბურჟუაზიის გაბატონებისა ეშინია. ამიტომ
მერყეობს და არისტოკრატიისკენ უფრო იხრება, ვიდრე ბურჟუაზიისკენ.
დამახასიათებელია, რომ თუ ბალზაკმა თავის გვარს თვითნებურად დაურთო მაღალი
წოდების ნიშანი «დე», ბეილმა თავის პატარა წიგნს «რომი, ვენეცია, ფლორენცია» მოაწერა:
«ბარონი დე სტენდალი». რაკი ნიღაბზე მიდგა საქმე, მან ცრუ არისტოკრატობა არჩია. იმავე
დროს იგი მხარს უჭერდა ლიბერალების ბრძოლას ასევე თვითმარქვია მეფის შარლ X-ის
წინააღმდეგ. ისე კი არც ეს «ლიბერალობა» იყო მისი პოლიტიკური იდეალი. მთელი
თხრობა ამ პლანში მიმდინარეობს: შინაგანი, ამაღლებული, ზნეობრივად წმინდა იდეალი
და მტრულ გარემოში მოხვედრილი პატივმოყვარე კარიერისტის საძულველი მოქმედება.
ამ წინააღმდეგობას ჭაბუკი მხოლოდ მოწამებრივი სიკვდილით აღწევს თავს.
ასეთივე მტრულ გარემოში მოხვედრილი ქალის იდეალური სახეა ქალბატონი
რენალიც. განსხვავება ისაა, რომ ჟიულიენი აქტიური მოქმედებისა და ბრძოლისკენაა
მოწოდებული, რენალი კი მხოლოდ სულიერი სიმშვიდისა და სიყვარულისთვის. იგი
მეშჩანური, მდიდრული ცხოვრების პირობებშია აღზრდილი და ეშინია ყოველგვარი
ცვლილებისა; თანაც უაღრესად ღვთისმოსავია, მორწმუნე და მინდობილი. სძულს
ყველაფერი, რაც რადიკალურია _ რობესპიერი, ნაპოლეონი. მას მხოლოდ მყუდრო კუთხე
უნდა ცხოვრებაში, ეკლესიური სიმშვიდე და სიყვარული.
სტენდალი უკვე შემზადებული იყო ამგვარი წმინდა სიყვარულის დასახატავად.
ტრაქტატში «სიყვარულის შესახებ» მან წინასწარ გამოიკვლია ამ «ღვთაებრივი გრძნობის»
ყველა ასპექტი. ამას ბეილის პირადი გამოცდილებაც დაერთო და ამიტომაც შესძლო
«ჟიულიენისა და ქ-ნ რენალის ტრაგიკული სიყვარულის ასე შთამბეჭდავად დახატვა. იმ
ტრაქტატში სტენდალი წერდა «სიყვარულ-ვნებაზე», რაც ყველაზე ამაღლებულად
მიაჩნდა. ასეთ სიყვარულზე უარის თქმა კი არაბუნებრივად ეჩვენებოდა, გაუმართლებელ
სისასტიკედ არა მარტო თავისი თავისადმი, არამედ მის მიმართაც, ვისი გაბედნიერებაც
შეეძლო თავისი გულწრფელი და არა პატივმოყვარე სიყვარულით. ქ-ნ რენალისათვის
უცხოა ანგარებიანი სიყვარული. ამიტომაც არ აკლებს თავის ჟიულიენს «შესაძლებელ
ბედნიერებას». სულ სხვაა მატილდა დე ლამოლი, არისტოკრატი ქალი, რომელიც
მხოლოდ ძველი ფეოდალური ტრადიციების ფარგლებში ოცნებობს. იგი რენალის
ანტიპოდია _ ექსტრავაგანტური და რამდენადმე თეატრალური, რომელიც უფრო
თამაშობს, ვიდრე გრძნობს. მან რაღაც მოსაზრებით კიდეც შეიყვარა და კიდეც შეიძულა
ჟიულიენ სორელი. სულის სიღრმეში მას ისიც კი უნდა, რომ მისი საყვარელი არსება
ეშაფოტზე აიყვანონ, რადგან ეს უფრო რომანტიკული იქნება. იგი განადიდებს ადამიანს,
რომელიც მას რატომღაც უყვარდა. საოცარია ადამიანის ამგვარი სულიერი გაშიშვლება
სიყვარულისა და სინდისის წინაშე… სტენდალი «მკაცრი სიმართლით» აშუქებს მატილდას
სიყვარულს ჟიულიენისადმი და გვიჩვენებს ერთგვარ სპექტაკლ-ფარსს, რომლის ფინალში
ტრანსფორმირებულია მატილდას ძველთაძველი წინაპრის მარგარიტა ნავარელის მიერ
საყვარლის მოჭრილი თავის საკუთარი ხელით დამარხვის ამბავი. იმ შორეული ამბის
აღსანიშნავად მატილდა ყოველწლიურად იმ დღეს ძაძებს იცვამს. ეს სპექტაკლია,
წინასწარ განზრახული, საკუთარი პატივმოყვარეობის გრძნობისა და ჟინის
დასაკმაყოფილებლად დადგმული. ამისთვის მას შეუძლია თავიც გაწიროს, მაგრამ
ურჩევნია, ისევ ჟიულიენს მოჰკვეთონ თავი. ეს უფრო რომანტიკული იქნება და
საშუალებას მისცემს, გაიმეოროს თავისი შორეული წინაპრის ექსტრავაგანტური
საქციელი: თვითონ დამარხოს თავისი საყვარლის მოჭრილი თავი. შეიძლება ეს მართლაც
თეატრალური იყოს, მაგრამ ამისი განსჯა ცალმხრივად მაინც არ შეიძლება. სტენდალი
ყველა თავის რომანში ცდილობს გააერთიანოს «გრძნობებისა და მოქმედების
ბედნიერება». მისი აზრით, ამაშია «ბედნიერად ყოფნის ხელოვნება» თვით სრული
უბედურების ჟამსაც კი. ამისთვის მას ყველა საშუალებით ბრძოლა გამართლებულად
მიაჩნია. ეს ეხება როგორც ქ-ნ რენალს, ისე მატილდა დე ლამოლს, რომელნიც ისეთ ძლიერ
სიყვარულს განასახიერებენ, რაც ანადგურებს, მაგრამ არ ამცირებს ადამიანს. ამისი
დასტურია რომანის ფინალური სცენა, სადაც ისინი სამუდამოდ ეთხოვებიან მათი
უბედურების მიზეზს _ ჟიულიენ სორელს.
* * *
წინამდებარე ერთტომეულში «წითელი და შავის» გარდა შეტანილია მოთხრობების
მთელი ციკლი საერთო სათაურით – «იტალიური ქრონიკები». სტენდალმა რომში ყოფნის
დროს სადღაც ამოჩხრიკა ძველი, XVI-XVII საუკუნეების ხელნაწერები, სადაც იმ დროის
საინტერესო, როგორც იტყვიან, «ჭრელ-ჭრელი» ამბები (ვაჟა რომ «რამე-რუმეებს»
უწოდებს) იყო აღწერილი. ამ მასალების ნაწილი მან შეიძინა, დანარჩენების ასლი
გადაიღო, გულმოდგინედ შეისწავლა და გამოიყენა მოთხრობების სიუჟეტებად, სადაც
ორივე ექსპოზიცია, ისტორიული და თანამედროვე, ადვილად ერწყმის ერთმანეთს.
როგორც ჩანს, სტენდალს არც იმ ისტორიული კოლორიტის დარღვევა უნდოდა და არც
თანამედროვეობის სულისკვეთების გამოხატვაზე უარის თქმა. «ქრონიკები» ამის
საშუალებას იძლეოდა, რადგან მასში აღწერილი ამბები საოცრად ჰგადა იმას, რაც
სტენდალის დროს ხდებოდა და ასევე საოცრად განსხვავდებოდა მათგან. დანაშაულს
მაშინაც სჩადიოდნენ და სტენდალის დროსაც, მაგრამ მაშინ ეს ძლიერი გრძნობების
აფეთქების შედეგი იყო და არა ანგარების გამო ჩადენილი საქციელი. ამის მიუხედავად,
თანამედროვეობაზე თხრობის დროსაც არ იკარგება ისტორიული ასპექტი.
ამ მოთხრობების ქვესათაურებში, როგორც წესი, მოკლე ანოტაციების სახით
მითითებულია ისტორიული წყაროები, ხოლო ტექსტის შინაგანი აზრი და მორალი
თანამედროვეობას ეხმაურება. ამისთვის სტენდალი ლიტერატურული ფალსიფიკაციის
ძველებურ (ბეილისებურ) ხერხს მიმართავს და ისევ თავსატეხს გვიჩენს: გვინდა გავიგოთ,
ამ მოთხრობებში სად ისტორიული ამბებია და სად თანამედროვე ცხოვრების ამსახველი
ფაქტები. ნაწარმოებთა საკმაოდ ვრცელ ქვესათაურებში უფრო მეტად ქრონიკებზეა
მითითება, გარდა «ვანინა ვანინისი», სადაც წერია: «ამბავი კარბონაროების უკანასკნელი
შეთქმულებისა, რომელიც პაპის სახელმწიფოში იქნა აღმოჩენილი». დანარჩენებს კი ასე
აწერია: «ჩენჩი» _ «ნამდვილი ამბავი ჯაკომო და ბეატრიჩე ჩენჩის და მათი დედინაცვლის _
ლუკრეცია პეტრონი-ჩენჩის სიკვდილისა: ეს ადამიანები მამისა და ქმრის
მკვლელობისათვის დასჯილ იქნენ უკანასკნელ შაბათს, 1599 წლის სექტემბრის
თერთმეტს, ჩვენი წმინდა მამის – პაპი კლიმენტი VIII-ის – ალდობრანდინის ზეობის
დროს». «ვიოლანტე პილიანო» _ «ზედმიწევნით სწორი თარგმანი ძველი ამბისა, რომელიც
1566 წელს აღიწერა». «წმინდა ფრანჩესკოს ეკლესია» _ «არისტი და დორანტი
მოგვითხრობენ ამ სიუჟეტს, რამაც შთააგონა ერასტი, მათი მაგალითისათვის მიებაძა».
«ვიტორია აკორამბონი» _ «როგორც ჩემი, ისე მკითხველის საუბედუროდ, ეს სრულიადაც
არ არის რომანი, არამედ ზუსტი თარგმანია ნამდვილ ამბავზე აგებული მოთხრობისა,
რომელიც 1585 წლის დეკემბერს დაიწერა პადუაში». «Suora scolastica» _ «ამბავი, რომელმაც
1740 წელს მთელი ნეაპოლი ააღელვა». «მეტისმეტი კეთილგანწყობილება დამღუპველია» _
«1589 წელს მომხდარი ამბავი».
ქვესათაუარი საერთოდ არა აქვს მხოლოდ საკმაოდ მოზრდილ მოთხრობას
«კასტროელი წინამძღვარი», რომელიც ამავე ტომშია შეტანილი.
ამ მოთხრობათა შორის განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს «ვანინა ვანინი»,
რომელშიც კარბონარო მისირილის სახით, ჟულიენის, ლუსიენისა და ფაბრიციოსაგან
განსხვავებით, რევოლუციისადმი ბოლომდე ერთგული, გაუტეხელი ნებისყოფის
მებრძოლის ტიპია გამოყვანილი. მისირილისათვის სამშობლოს თავისუფლების გარდა
სხვა არავითარი ბედნიერება არ არსებობს. ვანინა ვანინისაც სურს ასეთი იყოს, მაგრამ ვერ
თმობს პირად ბედნიერებას, რის გამოც მათი ურთიერთობა ტრაგიკულ ფინალში
გადაიზრდება.
იმავე იტალიური ქრონიკების რამდენიმე გვერდზე სტენდალმა ამოიკითხა ცნობა
თავზე ხელაღებული ყმაწვილის, ვინმე ალესანდრო ფარნეზეს საოცარი თავგადასავლის
შესახებ. ის ფარნეზე (1468-1549) რაღაც მანქანებით ციხიდან გაიქცა და ისე წარმართა
თავისი ცხოვრება, რომ 1534 წელს რომის პაპად იქნა არჩეული. სტენდალს უნდოდა ამ
სიუჟეტზე მოთხრობის დაწერა, შემდეგ კი გადაიფიქრა და იმავე სიუჟეტის მიხედვით
დიდი რომანის შექმნა გადაწყვიტა. ამ დროს იგი შემოქმედებითი ენერგიის ისეთ
მოზღვავებას გრძნობდა, რომ სულ რაღაც 53 დღეში უკარნახა გადამწერს თავისი
ცხოვრების ეს მეორე შედევრი _ რომანი «პარმის სავანე». როცა მკვლევარები გაიოცებენ
ესოდენ სწრაფი ტემპით წერის მაგალითით, ინგლისელი მხატვრის უისტლერის სიტყვებს
გაიხსენებენ ხოლმე: «მე ეს სურათი მეოთხედ საათში დავხატე მთელი ჩემი ცხოვრების
გამოცდილებაზე დაყრდნობით…»
ეს, რა თქმა უნდა, სტენდალზეც ითქმის.
მოქმედება «პარმის სავანეშიც» თანამედროვე იტალიაშია გადმოტანილი. თუ
რომანის შექმნის დრო ასე საოცრად შეკუმშულია, სამაგიეროდ, მასში საკმაოდ
ხანგრძლივი დროის (1796-1830) მანძილზე მომხდარი ამბებია გადმოცემული. დაწერის
თარიღი კი, როგორც უკვე მოგახსენეთ, ფალსიფიცირებულია. რეალური
სინამდვილიდანაც ბევრი რამაა შეცვლილი. მთავარი აქაც ავტორისეული განზოგადებაა
და არა ისტორიული სიზუსტე, რასაც სტენდალი შეგნებულად არ იცავს, ან უკეთ, თავს არ
იზღუდავს ამ სიზუსტით. მკვლევარებმა იციან, რომ პარმაში არავითარი სავანე არ არის.
აღწერილობის მიხედვით იგი უფრო რომის წმ. ანგელოზის ტაძარია, შორეულ წარსულში
რომაელი იმპერატორის _ ადრიანეს მავზოლეუმი, რომელიც რომის პაპს სატუსაღოდ
ჰქონდა გამოყენებული. პარმაში არც არავითარი რევოლუცია მომხდარა ოდესმე. ეს
საჰერცოგოც ნაპოლეონის ცოლს, მარია-ლუიზას ეკუთვნოდა და არა სანსევერინას.
ამგვარი შეუსაბამობანი ხელს სულაც არ უშლის სტენდალს, გასაოცარი სიზუსტით
გადმოგვცეს იმდროინდელი იტალიის საზოგადოებრივ-პოლიტიკური გარემო. იტალია
მაშინ ასე თუ ისე დამოუკიდებელ საჰერცოგოებად, სამეფოებად თუ რესპუბლიკებად იყო
დაქუცმაცებული. ნაწილი მისი ტერიტორიისა ავსტრიას ეკუთვნოდა. თითქმის ყველგან
დესპოტური რეჟიმი იყო გაბატონებული. ამიტომ ხვდებოდა იტალიის
თავისუფლებისმოყვარე ხალხი საფრანგეთის რევოლუციას ასეთი დიდი
აღფრთოვანებით; განსაკუთრებით აღტაცებულნი იყვნენ რესპუბლიკელები. შემდეგ კი
მათი ყველა იმედი გაქარწყლდა, როცა ნაპოლეონმა საფრანგეთი სამეფოდ გამოაცხადა და
იტალიაც ამ გზაზე დააყენა. მან თვითნებურად მიჭრა-მოჭრა იტალიის რუკა და აღკვეთა
თავისუფლების ყოველგვარი ნიშანი. ნაპოლეონის ეგვიპტეში ლაშქრობის დროს
ავსტრიელებმა დრო იხელთეს და ისევ შეიჭრნენ იტალიაში. აღმოსავლეთიდან
დაბრუნებულმა ნაპოლეონმა კი მარენგოსთან ბრძოლის შედეგად ერთხელ კიდევ
განდევნა ავსტრიელები იტალიიდან, მაგრამ მისი დამხობის შემდეგ იტალიაში კიდევ
უფრო გაძლიერდა მონარქისტული ტენდენციები, ხოლო ჯუჯა სამეფოთა ნაწილი ისევ
ავსტრიელების გამგებლობაში გადავიდა. ერთი მათგანი პარმა იყო თავისი მინიატურული
დესპოტური რეჟიმით. პოლიტიკური კლიმატის ესოდენ სწრაფი ცვლა შიშის ზარს სცემდა
პატარა ტირანებს. რევოლუციის განმეორების შიში მოსვენებას არ აძლევდა მათ. ამიტომაც
გრძნობდნენ თავს უფრო მშვიდად ავსტრიელთა ხიშტებზე. სტენდალი ასახავს ამგვარ
სიტუაციას. მისი ერნსტ რანუციი და გრაფი მოსკა აშკარად ადასტურებენ ამას. მათი
სასახლე სავსეა კარიერისტებით, მლიქვნელებით, პირმოთნეებით (მინისტრი რასი,
გენერალი კონტი და სხვები). არანაკლებ ამაზრზენია მოსყიდული ლიბერალების სახეები.
მთავარია მათ შორის პირველი მინისტრი გრაფი მოსკა. იგი «თავისთვის» თითქოს
დემოკრატიული თავისუფლების მომხრეა, სინამდვილეში კი დესპოტიზმის ერთგული
მსახურია. სტენდალი ისეთი ოსტატობით აღწერს ამ წრის ცხოვრებას, რომ აღტაცებაში
მოჰყავს ბალზაკი, რომელიც ამჩნევს, რომ ავტორი იყენებს ისტორიულ პირებს
(ლუდოვიკოებს, მეტერნიხს, რიშელიეს) და ამის მიხედვით ხატავს თავის პერსონაჟებს.
პარმის პრინცი, მოდენის ჰერცოგი ფრანცისკო IV სულ თავისი პატარა სამეფოს
საზღვრების გაფართოებაზე ოცნებობდა, მთლიანი იტალიის სამეფოზე; თითქოს
ამიტომაც «სძულდა» ავსტრიელები და «ემხრობოდა» ლიბერალებს, მაგრამ როგორც კი
მოდენაში აჯანყებამ იფეთქა, მისთვის «საძულველ» ავსტრიაში გაიქცა, უცხოეთის ჯარი
შემოიყვანა და აჯანყება სისხლში ჩაახშო. ასევე იქცევა რომანში რანუციი. სტენდალს
ეხერხება პორტრეტების ლაკონური მოხაზვა და დიალოგების დინამიური განვითარება,
რაც ბალზაკის აზრითაც დიდი ცოდნისა და გამოცდილების შედეგია.
მთავარი გმირი აქაც მტრულ გარემოში მოხვედრილი ჭაბუკია _ ფაბრიციო. იგი
ახალგაზრდა ანრი ბეილის მსგავსად, კუნძულ ელბიდან გამოქცეული ნაპოლეონის
არმიაში გარბის და მონაწილეობას იღებს ვატერლოოსთან გამართულ ბრძოლებში, უფრო
სწორად, გულუბრყვილო, გაოცებული თვალებით უყურებს ამ უაზრო სასაკლაოს,
ყოველგვარ რომანტიკას მოკლებულ სისხლისღვრას, მაროდიორების თარეშს,
დემორალიზებული არმიის გახრწნის სურათებს. იქნებ ეს, მართლაც, დიდების
შარავანდედით მოსილი «გმირული ბრძოლების» პირველი დერომანტიზაცია იყოს
ფრანგულ ლიტერატურაში. ყოველ შემთხვევაში, როგორც მოგახსენეთ, სტენდალის მიერ
ნაჩვენებმა ვატერლოომ ტოლსტოის, ბალზაკისა და სხვების გულწრფელი აღტაცება
გამოიწვია.
რამდენიმე ხნის შემდეგ ფაბრიციო გულგატეხილი და დემორალიზებული
ბრუნდება არმიიდან. იგი მოქმედების ახალ სფეროს _ სიყვარულს ირჩევს, რაც მას
სულიერი სიწმინდის შენარჩუნების ერთადერთ საშუალებად მიაჩნია. «წითელისა და
შავის» ქალთა კონტრასტული სახეები _ ქ-ნი რენალი და მატილდა აქ ანალოგიური
პერსონაჟების _ გრაფის ასულ სანსევერინასა და კლელიას სახითაა წარმოდგენილი.
პროტოტიპების ძიების მოყვარულებმა ამ შემთხვევაშიც დაადგინეს გრაფის ასულ
სანსევერინას «ლიტერატურული გენეალოგია»: ჯერ იტალიურ ქრონიკებში მოხსენიებულ
«ღვთაებრივ როსკიპს» ვანდოცა ფარნეზეს დაადეს ხელი, შემდეგ კი ანრი ბეილის ასეთივე
კალთამადლიან ტრფიალს _ ანჟელა პიეტრაგუას. ორივე ერთად რომანში ჯერ ანჯელა
პიეტრანერაა, მერე – სანსევერინა, ბოლოს კი გრაფ მოსკას მეუღლე. სტენდალმა
ქრონიკებში აღწერილი ამბები ანრი ბეილის გამოცდილებით გაამდიდრა და ახალი
ლიტერატურული სახეები შექმნა. ფაბრიციოშიც ბეილის საუკეთესო თვისებები და
ოცნებები განასახიერა. გრაფები დე ლამოლიცა და მოსკაც ერთმანეთს ჰგვანან. მსგავსი
პერსონაჟები ჩნდებიან სტენდალის დაუმთავრებელ რომანში «ლუსიენ ლევენი».
ჟიულიენი «დაბალი წრიდანაა», ფაბრიციო ბანკირის შვილია, ხოლო ლუსიენი _
საგვარეულო არისტოკრატიის წარმომადგენელი. სამივენი მტრულ გარემოში
მოხვედრილი ახალგაზრდებია, რომელნიც ოცნებით, ბრძოლით, თავისუფლების
იდეალებით იწყებენ, შემდეგ ცხოვრების ბნელით მოსილ ჯუნგლებს გაივლიან და
საბოლოოდ გულგატეხილნი ამთავრებენ სიცოცხლეს. ცვაიგი წერს, რომ სამივე
ახალგაზრდა მხურვალე, უსაზღვრო იდეალიზმით იწყებს ცხოვრებას «იმ ცივ საუკუნეში»,
სამივეს აბოდებს ნაპოლეონი. დასაწყისში სამივე სავსეა ჭარბი მგრძნობელობით; სამივე
სთავზობს ქალებს აღგზნებულ, ფარული ვნებით სავსე გულს, ჭაბუკურ რომანტიკას, რაც
ჯერ კიდევ არ არის შებილწული ანგარებით; სამივეში გულსაკლავად იღვიძებს
მოულოდნელი შეგნება, რომ ამ «ყინულისებურ გარემოში» საჭიროა ჩაიქრო გულის
მხურვალება, ჩაიხშო ოცნებები, დაამახინჯო საკუთარი არსება, მიენდო საზოგადოებრივ
გარემოცვას, წვრილმანობას, მეშჩანობას. ისინი, მართლაც, ითვისებენ (ითავისებენ)
თავიანთი მტრების ხერხებს, მათ სავალალო გამოცდილებას, მაქინაციებს, ინტრიგების
ხელოვნებას, ერთი სიტყვით, სამივენი ხელშეკრულებას დებენ ბოროტ ძალებთან,
ეგუებიან სინამდვილეს, ან ტრაგიკულად ამთავრებენ თავიანთ სიცოცხლეს.
ეს თვით სტენდალის მიერ განვლილი გზაა – მისი მარენგო, ვატერლოო და
აუსტერლიცი.
მეცხრამეტე საუკუნის ფრანგული ლიტერატურის ყველა დიდმა რომანისტმა
თავისებურად ახსნა «დამსხვრეული ილუზიების» ამგვარი დრამატული ისტორია.
სტენდალი პირველი იყო მათ შორის. მან შექმნა იმდროინდელი საზოგადოების
პრივილეგირებული წარმომადგენლების მთელი გალერეა. მათ შორის არიან «უძლიერესნი
ამა ქვეყნისანი», მაღალი თანამდებობის მოხელეები, მინისტრები, დიპლომატები,
მოსამართლეები, პროკურორები, ბანკირები, გახუნებული არისტოკრატები და
გააზნაურებული მდაბიოები, სინდისითა და სიყვარულით მოვაჭრენი, სალონების
მოლაყბენი. იმათგან ბევრი ძალითაა ჩათრეული ამ ჭაობში, უფრო მეტი კი ნებით ირჩევს
ამ გზას და ნებივრობს სიბინძურეში. არიან ისეთებიც, სული რომ ეხუთებათ და
გამოსავალს ეძებენ, მაგრამ ვერ ახერხებენ და მეშჩანურ კეთილდღეობაში ეძებენ ნუგეშს;
ყველა მათგანი იდუმალი შიშითაა შეპყრობილი. ისინი გრძნობენ, რომ მათი
კეთილდღეობა მყარი არ არის. ვინ იცის, საიდან დაუბერავს ქარი, როდის ატყდება ჭექა-
ქუხილი, ან ისევ თუ შემოვარდება ახალი კორსიკელი გადარეული და მილეწ-მოლეწავს
მათ მოჩვენებით კეთილდღეობას. სტენდალი თავისი მაღალი გონებისა და იდეალების
სიმაღლიდან დაჰყურებს ვნებათა ღელვის ამ სოდომსა და გომორს. იგი შეუბრალებელი
პირდაპირობით აშუქებს ყველაფერს; არც არაფერი შეეშლება, რადგან ყველაფერი თვითონ
აქვს განცდილი. ანრი ბეილმა იმდენი მასალა დაუგროვა სტენდალს, რომ, ვინ იცის,
ბალზაკივით ნაყოფიერი რომ ყოფილიყო, ან მეტ ხანს ეცხოვრა, კიდევ რამდენი შედევრით
გაამდიდრებდა მსოფლიო ლიტერატურას. მაგრამ რაც უფრო ფართოვდებოდა
სტენდალის შემოქმედებითი დიაპაზონი, მით უფრო იკუმშებოდა მისი სიცოცხლის
შაგრენის ტყავი. მერე განაცხადა, სულაც არ იქნება სასაცილო, თუ სადმე ქუჩაში
მოვკვდებიო. «სასაცილო», რა თქმა უნდა, ეს არც ყოფილა, მაგრამ მართლაც ასე მოხდა:
1842 წელს პარიზის ერთ-ერთ ქუჩაზე მიმავალს დამბლა დაეცა და მეორე დღეს
გარდაიცვალა. მის ცხედარს მონმარტრის სასაფლაომდე პროსპერ მერიმე და კიდევ
რამდენიმე ნაცნობი მიაცილებდა.
საფრანგეთმა მაშინ არც იცოდა, რომ იმ დღეს თავის დიდებას მარხავდა.
ახლა კი სტენდალი ყველასათვის ნაცნობია. იგი საკმაოდ პოპულარულია
საქართველოშიც. ჩვენს ენაზე თარგმნილია მისი საუკეთესო ნაწარმოებები.


კომენტარის დატოვება

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  შეცვლა )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  შეცვლა )

Connecting to %s

კატეგორიები

%d bloggers like this: