Posted by: burusi | 03/05/2009

ივანე ამირხანაშვილი – “იუბილე თუ პროტესტი?”

აკაკის იუბილე. ქუთაისი 1908 წელი, 14 დეკემბერი

აკაკის იუბილე. ქუთაისი 1908 წელი, 14 დეკემბერი

“როგორ ასწრებს?!” – ამ სიტყვებით გამოვხატავდით გაკვირვებას გურამ შარაძის მიერ ბოლო დროს განხორციელებული გამოცემების გამო. თუმცა მან ისე დააჩქარა გამოცემების ტემპი, რომ უკვე ის კი აღარ გვაკვირვებს, თუ როგორ ასწრებს, არამედ ის, თუ ასე სწრაფად როგორ მუშაობს. მართლაცდა – “ასე სწრაფად?!” რამდენიმე თვის წინ გამოსცა ორი უზარმაზარი ტომი: “აკაკი წერეთელი, ცხოვრება, მოღვაწეობა, შემოქმედება” და “აკაკის მოგზაურობა რაჭა-ლეჩხუმში”. ახლახან ამას დაუმატა მესამეც – “აკაკის იუბილე”. ორ-სამ თვეში კი აკაკისადმი მიძღვნილი ხუთტომეულის დასრულებას გვპირდება.

“აკაკის იუბილე” 480-გვერდიანი ისტორიულ-ფილოლოგიური და დასურათხატებული მატიანეა; გამომცემელი – გურამ შარაძის ბიოგრაფიული ბიბლიოთეკა “ბიოგრაფიკა”, მეოხი – საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდი “ქართუ”.

კარგია, რომ გურამ შარაძე ტომებს თემატურად ალაგებს. თემა თავისთავად კარგი საგანია განსჯისათვის. რაჭა-ლეჩხუმში მოგზაურობაც და იუბილეც ბევრ საფიქრალს აღძრავს. ფაქტიურად, ეს არის ერთი თემა, უფრო სწორად, ერთი და იმავე მოვლენის ორი მხარე: აკაკის პიროვნება კერძო თვალსაწიერში და აკაკის ფენომენი ზოგად თვალსაწიერში.

მაინც რა იყო აკაკის გრანდიოზული პოპულარობის მიზეზი, რატომ იყო სიცოცხლეშივე გაღმერთებული? ჩვენში ხომ, როგორც წესი, ღირსეულად სიკვდილის შემდეგ აფასებენ მწერლებს. რა თქმა უნდა, ვგულისხმობ დიდ მწერლებს, თორემ პატარა მწერლებს ზოგჯერ დაბადებამდეც ვადიდებთ ხოლმე.

ქვეყანა, საიდანაც რუსთაველი გააძევეს, სადაც დავით გურამიშვილს დაბრუნება არ აღირსეს და სულხან-საბა ორბელიანი წვერით ათრიეს, სადაც მოკლეს ილია ჭავჭავაძე, მიხეილ ჯავახიშვილი და ტიციან ტაბიძე, სადაც თავი მოაკვლევინეს პაოლო იაშვილსა და გალაკტიონ ტაბიძეს, ქვეყანა, სადაც იშვა უკვდავი ფორმულა “ცოცხალი ხარ, გატირებ, მოკვდები და გიტირებ”, უცებ იფეთქებს და აკაკის სიყვარულით დაიფერფლება, უგვირგვინო მეფედ გამოაცხადებს, ღვთაებად აღიარებს, სალოცავ ხატად დაიყენებს.

ამ ამბის მიზეზების გარკვევა ადვილიც არის და ძნელიც. გააჩნია, რა კუთხით შევხედავთ, როგორ დავაკვირდებით, რაზე გავამახვილებთ ყურადღებას. ერთი კი ფაქტია, აკაკი მართლაც წრფელად და ალალად უყვარდათ, და, სხვათა შორის, ისიც ფაქტია, რომ ღვთაებად გამოცხადებულმა პოეტმა ცხოვრება მარტოობასა და უკიდურეს გაჭირვებაში განვლო.

წიგნი “აკაკის იუბილე” გარეკანიდანვე შთამბეჭდავად იწყება, ჰენრიკ ჰრინევსკის მიერ 1908 წელს აკაკის საიუბილეოდ შესრულებული ნახატი სტილისტურად, ბუნებრივია, მოძველებულია, მაგრამ, სამაგიეროდ, თავისი დროის სულისკვეთებას გამოხატავს ძალიან მკვეთრად და რელიეფურად, რაღაც თვალსაზრისით ეს შეიძლება “საერო” ხატადაც მივიჩნიოთ, ყოველ შემთხვევაში, ასეთ ასოციაციას ბადებს ამაგდარი პოლონელი მხატვრის მიერ დახატული მიძღვნა.

შთამბეჭდავია იუბილეს გეოგრაფია. აკაკის იუბილეები გაიმართა თბილისში, ქუთაისში, ბათუმში, ფოთში, ზუგდიდში, ხონში, გორში, თელავში, ყვარელში, ბაქოში, სტამბოლში, პარიზში, რომში, ბრიუსელში, ჟენევაში, ოდესაში, კიევში, ხარკოვში, მოსკოვში, პეტერბურგში, კალიფორნიაში…

1908 წელს შესრულდა აკაკის საზოგადო და სამწერლო მოღვაწეობის 50 წლისთავი. შეიქმნა “იუბილეის კომიტეტი” და დაიწყო ზეიმი, რომელიც ოთხი წლის განმავლობაში, 1912 წლამდე გრძელდებოდა.

“ეს არ არის უბრალო იუბილე, რომელიც ერთ დღეს თავდება, ეს არის ხანგრძლივი სახალხო “დღესასწაული”, – უთქვამს აკაკის.

შესაშური ენთუზიაზმით მუშაობს “იუბილეის კომიტეტი” (გიორგი ყაზბეგი – თავმჯდომარე, იაკობ გოგებაშვილი – მოადგილე, სოფრომ მგალობლიშვილი – მდივანი, სამსონ ფირცხალავა – მდივანი, მარიამ ჯამბაკურ-ორბელიანი, ვალერიან გუნია, სოსიკო მერკვილაძე, ნიკოლოზ ერისთავი, პავლე თუმანიშვილი, პარმენ ჭიჭინაძე, ივანე გომართელი). არსდება აკაკის სალიტერატურო ფონდი, სხვადასხვა ქალაქებსა და დაბებში იქმნება ადგილობრივი საიუბილეო კომიტეტები; იგეგმება სადღესასწაულო წარმოდგენები, წირვა-ლოცვები, საღამოები, შეხვედრები; გამოიცემა კრებულები, ალმანახები, ბუკლეტები, ღია ბარათები; გროვდება ფულადი შემოწირულობები.

პირველი საიუბილეო დღესასწაული იმართება თბილისში, სახაზინო (ოპერის) თეატრში 1908 წლის 7 დეკემბერს. თუმცა თეატრამდე იყო პარაკლისი, რომელიც ხალხით გაჭედილ სიონის ტაძარში გადაიხადეს ეპისკოპოსმა დავითმა, დეკანოზებმა მარკოზ ტყემალაძემ და კალისტრატე ცინცაძემ, მღვდლებმა ნიკიტა თალაკვაძემ და ნესტორ მაჭარაშვილმა. თერთმეტ საათზე მგოსანი მრავალი მოწვეული სტუმრის, სამღვდელოებისა და ხალხის თანხლებით სიონის ტაძრიდან გამობრძანდა. იუბილარის ლანდოს ასამდე ეტლი მიჰყვებოდა. გზებზე გამწკრივებული თბილისელები “ვაშას” ძახილით ესალმებოდნენ საყვარელ პოეტს.

“რაღაც გამგმირავი და ღვთიური განცდის მომგვრელი იყო ეს “ვაშა”. ტფილისის ქუჩებს სიონიდან სახაზინო თეატრამდე სადღესასწაულო ელფერი ედო. სუყველგან “ვაშათი” და ქუდმოხდილნი უხვდებოდნენ საქართველოს უგვირგვინო მეფეს. სახაზინო თეატრის გარშემო მრავალ ათას კაცს მოეყარა თავი”, – იუწყებოდა “სახალხო ფურცელი”.

როგორც გურამ შარაძე წერს, თბილისელებთან ერთად აქ ყოფილა წინა დღით პროვინციებიდან ჩამოსული აუარება ხალხი. განსაკუთრებით ბევრი ყოფილა იმერეთიდან, კახეთიდან, საინგილოდან, ქართლიდან, მესხეთიდან, გურიიდან, სამეგრელოდან, აჭარიდან და აფხაზეთიდან. არ დარჩნილა ქალაქი და დაბა, დეპუტაცია რომ არ გამოეგზავნოს. დეპუტაციები ყოფილა ამგრეთვე მაჰმადიანთა, სომეხთა, ებრაელთა და სვხა ეროვნებათა კულტურული დაწესებულებებისგან.

თეატრის დარბაზში ტევა არ იყო. ათი იმდენი გარეთ დარჩა. გარეთ დარჩენილთა შორის აღმოჩნდა გალაკტიონ ტაბიძე, რომელიც შემდეგ იგონებდა:

“აკაკის იუბილე იყო, ბევრმა პირველად დაინახა ამ დღეს აკაკი.

მე ერთი კვირის წინეთ ვიკითხე სახაზინო თეატრის კასაში ბილეთი, მაგრამ სრულიად გაყიდულიყო ბილეთები.

დავრჩი ასე, რომ აკაკი ვერ ვნახე, უკვე თხუთმეტი წლის ვიყავი, სემინარიაში ვსწავლობდი, ლექსებსაც ვწერდი, ვბაძავდი აკაკის… “სირცხვილი არ არის, რომ აკაკი ვერ ვნახო?” – ვფიქრობდი, მაგრამ შემთხვევა არ მომეცა. სიონის ტაძრიდან აკაკი ეტლით წამოიყვანეს, მინდოდა დამენახა, მაგრამ ჩემს წინ ჩემზე მაღალი ხალხი იდგა. ეტლმა ჩაიარა კიდეც… შემდეგ სახაზინო თეატრის წინ ვიცდიდი, ხალხი ბუზივით ირეოდა… გათავდა საიუბილეო ზეიმი, აკაკი კი არ სჩანდა. ხალხი მოუთმენლად ელოდა მის გამოსვლას.

– რაზოიდიტეს! – გაისმა პოლიციელის ხმა, აკაკი უჟე უიეხალ.

– აკაკი წავიდა!

გულდაწყვეტილი გვიან დავბრუნდი ბურსაში, სადაც სემინარიელები ერთმანეთს უზიარებდნენ თავიანთ შთაბეჭდილებებს აკაკიზე”.

ბედის ირონია: გალაკტიონი რომ ამაოდ ცდილობდა თვალი მაინც მოეკრა აკაკისთვის, ამ დროს ვაჟა-ფშაველა ძალით შეჰყავდათ თეატრში. “მთის არწივი” ენის დაწუნების გამო ნაწყენი იყო აკაკიზე და არ სურდა იუბილეზე დასწრება, თუმცა სწორედ იმ დღეს დაწერა და სახაზინო თეატრის სცენაზე წაიკითხა აკაკისადმი მიძღვნილი ცნობილი ლექსი, რომელიც ასე მთავრდება: “მადლობელი ვარ გულითა, შოთაის სულის ლხენამა! სამშობლოს სამსახურისთვის ჩანგი გიკურთხოს ზენამა!”

ერთი კვირის შემდეგ, 1908 წლის 14 დეკემბერს ქუთაისი აღნიშნავდა იუბილეს. თუ როგორ ემზადებოდნენ ქუთათურები, ამის შესატყობად ღირს ოსკარ შმერლინგის მეგობრული შარჟის ნახვა.

აქაც ზუსტად ისეთივე სიუჟეტი ჰქონდა აქციას, როგორც თბილისში: ჯერ საიუბილეო სადღესასწაულო პარაკლისი ალექსანდრე ნეველის სახელობის ქუთაისის საკათედრო ტაძარში (სობოროში), შემდეგ კი ორნაწილიანი საზეიმო წარმოდგენა ქუთაისის დრამატულ თეატრში.

21 დეკემბერს აკაკი უკვე ბაქოშია. ზეიმი იმართება ადგილობრივი საკრებულოს დარბაზში, სადაც რესპექტაბელურ საზოგადოებას სოციალ-დემოკრატები შეერევიან და დისონანსს შეიტანენ საიუბილეო განწყობილებაში. სიტყვით გამოსულმა გრიგოლ ურატაძემ პირდაპირ საყვედურები გადმოულაგა მგოსანს იმის თაობაზე, რომ მას მუშები და სოციალისტები არ უყვარდა.

აკაკიმ, რა თქმა უნდა, ღირსეული პასუხი გასცა ურატაძეს და ძმათა მისთა, მაგრამ მთავარი ეს კი არ არის, არამედ ის, რომ სოციალ-დემოკრატები თბილისსა და ქუთაისშიც ცდილობდნენ აკაკის გაღიზიანებას და საზოგადოების ყურადღების მიპყრობას.

ბრიუსელსა და ჟენევაში საიუბილეო საღამოები თბილისის იუბილეს, 1908 წლის 7 დეკემბერს, დაამთხვიეს; სხვა ქალაქებში სხვადასხვა წლებისა და თვეებში გაიმართა.

აშკარაა, რომ აკაკის იუბილე მსოფლიო მასშტაბის აქციად იყო ჩაფიქრებული.

იუბილე… იუბილე… იუბილე… გამაღიზიანებელია ამდენი ზეიმი, ამდენი მისვლა-მოსვლა, ამდენი მილოცვა და რევერანსი. ეს ალბათ აკაკისაც გააღიზიანებდა. თუ არ გააღიზიანებდა, დაღლიდა მაინც. თუმცა არც მას და არც ზეიმის ორგანიზატორებს დაღლის უფლება არ ჰქონდათ, რადგან მათ იცოდნენ, რას აკეთებდნენ.

უყურებ კომპიუტერზე გაცოცხლებულ ძველ ფოტოებს, უყურებ ამ ზღვა ხალხს, საერთო აღტკინებით გაერთიანებულ ქართველებს, უყურებ მათ ამდენ ფორიაქს, ამდენ ცდას, ამდენ მოწიწებას და გრძნობ, რომ ეს მარტო მგოსნის დღეობა არ არის, მარტო საიუბილეო დღესასწაული არ არის, მილოცვის გარდა ეს ხალხი კიდევ რაღაცას გამოხატავს, რაღაც დამალულ, ფარულ გრძნობას, რომელიც ძალიან ჰგავს პროტესტს.

დავუკვირდეთ, როდის დაიწყო აკაკის საიუბილეო ღონისძიებები? – ილია ჭავჭავაძის მკვლელობიდან ერთი წლის შემდეგ! ქართველმა მოღვაწეებმა აკაკის იუბილე ფაქტიურად “გამოიგონეს”, მათ შეეძლოთ წელიწადნახევვარიც მოეცადათ და აღენიშნათ პოეტის დაბადების სამოცდაათი და ლიტერატურული მოღვაწეობის 50 წლისთავი, მაგრამ საჭირო იყო სწორედ ილიას მკვლელობის წლისთავს დამთხვეოდა ეს ფართომასშტაბიანი აქცია, რომელსაც ქართველთა ეროვნული მთლიანობა და ილიას იდეებისთვის ბრძოლის სურვილი უნდა ეჩვენებინა.

ამას გრძნობდნენ ქართული ნაციონალიზმის მტრები, მათ შორის, სოციალ-დემოკრატებიც, რომლებიც თავხედურად აქტიურობდნენ თბილისში, ქუთაისში და განსაკუთრებით ბაქოში, სადაც აკაკი იძულებული გახდა ეპასუხა მათი გამოხდომებისთვის…

ერთი სიტყვით, “აკაკის იუბილე” წარმოგვიდგენს ქართული ეროვნულ-გამათავისუფლებელი მოძრაობის ერთ-ერთ საინტერესო ეპიზოდს, რომელის ცენტრში ვხედავთ მზიურ აკაკის, გარშემო კი ქართველი ინტელიგენციისა და საერთოდ იმ ხალხის თანავარსკვლავედს, ვინც მონაწილეობდა ზეიმისა და პროტესტის ამ მსოფლიო აქციაში.

უსათუოდ მადლობის ღირსია გურამ შარაძე, რომელმაც კიდევ ერთხელ გაგვაკვირვა შრომისნაყოფიერებით. იგი იმდენს ასწრებს და თანაც ისე სწრაფად, რომ ზოგჯერ, ერთი ჩვენი მეგობრისა არ იყოს, შეიძლება იფიქრო, გურამ შარაძე ერთი კი არა, რამდენიმეა.

“ლიტერატურული საქართველო ” N 11,  16-22 მარტი, 2007 წელი


კომენტარის დატოვება

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  შეცვლა )

Connecting to %s

კატეგორიები

%d bloggers like this: