ტიციან ტაბიძე და ვალერიან გაფრინდაშვილი

ტიციან ტაბიძე და ვალერიან გაფრინდაშვილი

ვალერიან გაფრინდაშვილი: შენიშვნები ლირიკაზე

ლირიკა მონოლოგია. ლირიკოსს არ ჰყავს აუდიტორია. მისი ლექსი ლოცვაა და ამ ლოცვის ავტორი ყველაზე უფრო განმარტოებულია პოეზიაში. ლირიკოსი უდაბნოში ქმნის თავის ლოცვებს. ლირიკა არის „თეატრი თავისთვის“ და აქ საჭიროა უმძაფრესი ფანტაზია, რადგანაც ლირიკოსი თვითონ არის ამ თეატრის მსახიობი, რეჟისორი, ავტორი და მაყურებელი, გავიხსენოთ დიდი მაგალითი ედგარ პო: ისე დაიწვა და დაიფერფლა თავის კოცონზე, რომ ერთხელ არ გაუგონია პარტერის თანაგრძნობა. ბოდლერი, რემბო, ლოტრეამონი დაიღუპნენ, როგორც დიდი ქალაქები თავის შემოქმედების ცეცხლში, მაგრამ აუდიტორია არ მიშველებია იმათ სევდიანი აღტაცებით. პოეტი ვერ დაივიწყებს თავსი დანიშნულებას, თავის განცალკევებულ ბუნებას, ისე როგორც ვერ დაივიწყებს თავის სქესს ქალი. პოეტი თვითონ არის თავისი მსხვერპლი და ჯალათი. თანამედროვე ლირიკა, როგორც მისტიური თვითმკვლელობა, რაინდულია.

მსოფლიოს იდუმალებამ, როგორც ლოტრეამონის საშინელმა გომბეშომ, ლირიკაში ნახა თავისი ბუდე და პოეტი – მშვენიერ გომბეშოს კავალერი – ყოველთვის იღუპება იდუმალებასთან ბრძოლაში.

ლირიკოსი „ობოლი სულია“, მაგრამ ის იწვის და მისი ცეცხლი დიდ მანძილზე ანათებს.

ლირიკა ხშირად ავტობიოგრაფიულია, მაგრამ პოეტმა უნდა გააზღაპროს თავისი ავტობიოგრაფია. ტკივილი, რომელსაც ის განიცდის მაზოლებიდან უნდა ავიდეს მსოფლიო პრობლემის სიმაღლეზე. ვინ იყო ცხოვრებაში ვერლენზე უფრო მახინჯი და წვირიანი, მაგრამ ის დღეს დიდებული კერპია, რომელსაც თაყვანს ვცემთ პოეზიის ტაძარში. ცხოვრება არის დანტეს ჯოჯოხეთი, შემოქმედება განსაწმენდელია და ხელოვნება – შორეული სამოთხე. პოეტისათვის საჭიროა პოზა, როგორც ფორმა იმის შემოქმედებისა. პოზა ნიჭის უტყუარი მაჩვენებელია. ვინც ნახა თავის ორიგინალური პოზა (ხელოვნური თუ ბუნებრივი – ეს სულერთია) ის არის ღირსი პოეტის სახელის. ვისაც არა აქვს პოზა, იმას არა აქვს პოეტური დამოკიდებულება სინამდვილესთან. ლირიკა არის პოეტის ავტოპორტრეტი და არა ფოტოგრაფია. ავტოპორტრეტი გულისხმობს პოზას და ფოტოგრაფია მხოლოდ სინამდვილის გამეორებას. ვან გოგმა, სანამ თავის ავტოპორტრეტს დახატავდა, სარკის წინ ყური მოიჭრა და ყურმოჭრილი ვან გოგი უდიდესი სიმბოლოა თანამედროვე ხელოვნების, რომელიც სინამდვილეს არ ემორჩილება. დღეს პოზა ლირიკაში სიმბოლურია, რადგანაც ლირიკას სწამს გარეგანი სინამდვილე, როგორც საშვალება, და არა როგორც მიზანი, როგორც ფენომენი და არა როგორც ნოუმენი. ჩვენ ვნახულობთ პოზას რემბოს ცხოვრებაში და ეს ლეგენდარული ცხოვრება ღირსეულად ახასიათებს მის „მთვრალ ხომალდს“, ლაфორგის პოეზია მისი ჭლექის რეზონანსია.

არის განსხვავება თანამედროვე და წარსულ ლირიკას შორის. თანამედროვე ლირიკა უეჭველად შექმნა ქალქის ბოგემამ. ბოგემელები იყვნენ ვიიონი, ბოდლერი, ედგარ პო, რემბო, როლლინა, და სხვები. ეს ლირიკა ქალაქის ქუჩაში ან კაფეში დაიბადა ელეკტრონის სინათლეზე – იმ ჰაერში, რომელიც გაჟღენთილია პუდრის მოგონებით, როსკიპების და კურტიზანკების სურნელით. ეს ლირიკა ხშირად კოშმარულია. ნევრასტენია – უსახელო ყვავილი – ბოგემის ტალახით იკვებება. კორბიერის „პარიზი დღით“ და „პარიზი ღამით“ არის ბოგემის გენიალური ქმნილება. იქ, სადაც უწინ ბატონობდა სულთანივით ამაყი ვიქტორ ჰიუგო, ახლა არის თანამედროვე პოეზიის პანი – ვერლენი, რომელიც ცხოვრობს ყავახანაში, გოსპიტალში და საპყრობილეში. ვერლენის მათხოვრობა საკვირველია და ბაირონის ცხოვრება წარმოგვიდგება ჩვენ, როგორც ყალბი ბუტაფორია. დღეს ღატაკი ბოგემა არის ნოყიერი ნიადაგი, რომელზედაც იზრდებიან პოეზიის შხამიანი ყვავილები.

წარსულში ლირიკას არ ჰქონდა დიდი პრეტენზიები და მისი წრე განსაზღვრული იყო პრიმიტიული გრძნობებით და იდეებით. დღევანდელი ლირიკა მთელ მსოფლიოს უპირდაპირებს თავის თავს, უნდა შექმნას საკუთარი სამყარო, უნდა მეტოქეობა გაუწიოს თვით ტრაგედიას. დღეს ტრაგედიის მაგივრობას ასრულებს ლირიკა, რომელსაც ჰყავს თავისი გმირები – პოეტები, თავისი მიჯაჭვული ამირანები. მეტერლინკის ლირიკული დრამები კლასიკური ტრაგედიის უარყოფაა. ლაфორგის ლექსები ლირიკული ტრაგედიებია. მაგალითად, მისი „პიეროების გამოძახება“. იმ პსიქოლოგიურ მასკარადში, რომელსაც პოეზია ჰქვია, მოწამლულ და უცხო მასკებს ატარებენ ლირიკოსები. ლირიკა, დაიარებული ძვირფასი იარებით, საუკუნეების მელანქოლიით, ამერიკანელ ყორანის “Nevermore”-ით, დაისების ჭლექით, სიგიჟით, სიმახინჯის სიყვარულით – არის აღსარება სიკვდილის წინ. ლირიკული ატირება თითქოს სავალდებულო გახდა პოეტისათვის ვერლენის შემდეგ. ბოდლერი ძვირად გვიჩვენებს თავის ცრემლებს და მისი მუზა „არასოდეს არ სტირის და არასოდეს არ იცინის“. მალარმეს თრთოლვა ხანდახან ქვითინში გადადის, თუმცა მას სურს იყოს „თოვლივით თეთრი და ყინულივით ცივი“. ბოდლერის მუზა ირონიის ნიღაბით გვევლინება, მაგრამ ჩვენი ფანტაზია ამ ირონიით გაფითრებული, აქამდი კანკალებს და ცრემლებს ღვრის. ყოველ პოეტს მოქვს თავისი პოეტიკა.

პოლ ვერლენს სწამდა მხოლოდ ლირიკა, როგორც ნაჩრდილი, დანარჩენ მწერლობას მან თავის L’Art Poetique-ში ლიტერატურა უწოდა, ამ სიტყვის დამამცირებელი მნიშვნელობით.

ხანდახან ერთი ლირიკული კვნესა გადასწონის მრავალტომიან რომანს.

ილია ჭავჭავაძის „ტყემ მოისხა ფოთოლი“ არის შედევრი, რომელსაც ვერ შეედრება ვერც მისი „განდეგილი“, ლირიკა იძლევა მთელი მსოფლიოს სევდის კვინტენსენციას.

მეოცე საუკუნეში ყოველი ლიტერატურული რევოლუცია იწყება ლირიკის სფეროში და შემდეგ პოეზიის სხვა სფეროებში იჩენს თავს.

ლირიკამ გამოიყენა ყველა საოცნებო სახელები, მთელი წარსული პოეზიის სევდა მან აღიარა, როგორც ერთი ძვირფასი ქვა, ყველა გრიგალები, ორგიები და მარადი საყვედურები მან შესთავაზა ერთ სონეტს. შექსპირის „გამლეტი“ და მალარმეს „გედი“ – ორი თანასწორი სამკაულია.

ლირიკა არის მთელი პოეზიის უკანასკნელი დასრულება და ოხვრა. ლირიკა სესხულობს სახეებს ეპოსიდან და დრამიდან, მაგრამ ეს სახეები კარგავენ თავის პირველყოფილ ხასიათს და ლირიკულ საგნებად იქცევიან. ლირიკის დაბინდულ ბაღში ჩვენ შევხვდებით ყველა წარსულ შემოდგომებს, წარსულ ყვავილებს, დეზდემონებს და ოფელიებს, დონკიხოტებს და გამლეტებს, პაჟებს და ინфანტებს. პარნასელების ლირიკას შეჰყავს თავის სასუფეველში მთელი ისტორია, როგორც მოჩვენება, ლირიკა არის ელიზიუმი, სადაც ნებივრობენ პოეზიის გმირები და აჩრდილები. ლირი – მოქანცული ბრძოლით შექსპირის ტრაგედიაში – ლირიკაში ისვენებს. ლირიკა დაეძებს იმისთანა სახეებს, რომლებიც იძლევიან მარადისობის წინათგრძნობას! ძნელი აღსადგენია რომელიმე ეპოქა ლირიკის საშუალებით. ლირიკა თითქო დროს და სივრცის გარეშეა. ლირიკამ დასწვა ყველა ხიდები და წინ მიდის. იქნებ ეს წინსვლა ლირიკის კატასტროფით გათავდეს, მაგრამ უკან დახევა შეუძლებელია. დღეს ლირიკაში სიჩუმესთან ერთად გრიგალებია, დღეს ლირიკაში ტიუტჩევის ქაოსია გამეფებული და პოეტი დაურიდებლად მიექანება წინ, თუმცა იცის, რომ დამარცხება აუცილებელია. ქართული პოეზია ჯერ ეპოსით ამაყობს, მაგრამ დგება საბედისწერო წამი, როდესაც ლირიკის გოლგოთაზე უნდა ავიდეს ქართველი პოეტი, როდესაც ქართული პოეზია, როგორც სალომეია, მოითხოვს იოქანაანის მოკვეთილ თავს.

1919 წლის დეკემბერი

ჰანს ქრისტიან ანდერსენი - Hans Christian Andersen

ჰანს ქრისტიან ანდერსენი – Hans Christian Andersen

ჰანს ქრისტიან ანდერსენი: შიშველი მეფე

იყო და არა იყო რა, იყო ერთი მეფე, რომელსაც უსაზღვროდ უყვარდა მორთვა-მოკაზმვა და მისი განახლება. იგი მთელ თავის ფულს ამაში ხარჯავდა.

ჯარისკაცების წინაშე იგი მხოლოდ იმიტომ გამოდიოდა, თეატრში თუ ტყეში იმიტომ მიიჩქაროდა, რომ თავისი ახალი მორთულობით თავი მოეწონებინა. დღის ყველა დროისათვის მას განსაკუთრებული ტანსაცმელი ჰქონდა შერჩეული. და თუ საერთოდ მეფეებზე იტყვიან: ”მეფე საბჭოშია”, მასზე ყოველთვის ამბობდნენ: ”მეფე საგარდერობოშია”.

ქალაქი, რომელშიც ცხოვრობდა მეფე, დიდი და ხმაურიანი იყო. დღე არ გავიდოდა, ქალაქს უცხოელი სტუმრები რომ არ სწვეოდნენ და  აი როგორღაც ერთხელ მას ორი მატყუარა ესტუმრა. მათ  თავი წარადგინეს ფეიქრებად და განაცხადეს , რომ შეუძლიათ მოქსოვონ საუცხოო ქსოვილი, რომლის მსგავსსაც კაცი ვერც კი მოიფიქრებდა. შეფერილობითა და მოქარგულობით მომაჯადოებელს, თან საოცარი თვისება ექნებოდა – მისგან  შეკერილი სამოსელი უხილავი იქნებოდა ბრიყვთათვის და ასევე მათთვის, ვინც თავიანთ ადგილებზე არ სხედან.

”მართლაც რა შესანიშნავი ტანსაცმელი იქნებოდა! – გაიფიქრა მეფემ – ჩავიცვამ და იმ წუთას გამოჩნდება, ვის არ უკავია თავისი ადგილი ჩემს სამეფოში. თანაც შემეძლება გავარჩიო ჭკვიანები ბრიყვებისაგან! დიახ, დაე სასწრაფოდ მომიქსოვონ ასეთი ქსოვილი!”

და მან მატყუარებს ბევრი ფული მისცა, რათა მათ დაუყოვნებლივ დაეწყოთ მუშაობა.

მატყუარებმა ორი საფეიქრო დაზგა დადგეს და თავს იკატუნებდნენ, ვითომდა ვმუშაობთო, სინამდვილეში კი დაზგაზე გრამი ძაფიც არ ჰქონდათ. მათ მოურიდებლად მოითხოვეს წმინდა აბრეშუმი, ბაჯაღლო ოქრო, მიითვისეს ისინი და ”ქსოვა” ცარიელ დაზგებზე შუაღამემდე გააგრძელეს.

”კარგი იქნებოდა მენახა, როგორ მიდის საქმე!” – გაიფიქრა მეფემ, მაგრამ შეყოყმანდა, როდესაც გაახსენდა, რომ ბრიყვი ან ის, ვინც უვარგისია თავისი  საქმისთვის, ვერ დაინახავდა ქსოვილს. თუმცა სწამდა, რომ თვითონ საშიში არაფერი ჰქონდა, მაინც გადაწყვიტა დასაზვერად გაეგზავნა ვინმე.

უკვე მთელმა ქალაქმა იცოდა ქსოვილის ჯადოსნური თვისება და ყველა სულმოუთქმელად ელოდა, ენახა, თუ რა უვარგისი ან ბრიყვი მეზობელი ჰყავდა.

”ჩემს პატიოსან, მოხუცებულ მინისტრს გავგზავნი ფეიქრებთან! – გადაწყვიტა მეფემ, – აბა სხვა ვინ შესძლებს, თუ არა ის, შეამოწმოს ქსოვილი, ის ხომ ჭკვიანია და თანაც ყველაზე უფრო შეეფერება მის ადგილს!..”

და აი მხნე, მოხუცებული მინისტრი შევიდა დარბაზში, სადაც ორი მატყუარა მუშაობდა ცარიელ დაზგებზე.

”ღმერთო, შემიწყალე! – გაიფიქრა მოხუცმა მინისტრმა და თვალები გადმოკარკლა, – მე ხომ ვერანაირ ქსოვილს ვერ ვხედავ!”

მაგრამ მას ამაზე კრინტიც არ დაუძრავს.

მატყუარები კი მას უფრო ახლოს მისვლას სთავაზობდნენ, ხალისიანია თუ არა ფერები, როგორ მოსწონს ქარგა და თან ყველაფერ ამასთან ერთად ცარიელ დაზგებზე უთითებდნენ, საცოდავი მინისტრი მაგრად აჭყეტდა თვალებს, მაგრამ მაინც ვერაფერს ხედავდა, რადგან დასანახიც არა იყო რა.

”ღმერთო ჩემო! – ფიქრობდა იგი – ნუთუ ასეთი ბრიყვი ვარ? ნამდვილად ვერასოდეს წარმოვიდგენდი ამას! მაგრამ აბა რა ვქნა, ქსოვილს რომ ვერ ვხედავ!”

– რატომ აღარაფერს იტყვით? – შეეკითხა ერთი ფეიქართაგანი.

– ოჰ, ძალიან მომხიბვლელია! ფრიად თვალწარმტაცი! – თქვა მოხუცმა მინისტრმა, თან გულმოდგინედ აკვირდებოდა სათვალეებიდან – რა ქარგაა, რა ფერები… დიახ, დიახ, მე მოვახსენებ მეფეს, რომ ძალიან მომწონს!

– ძალიან კარგი, ჩვენ მოხარულები ვართ!.. – თქვეს მატყუარებმა და მოჰყვნენ ფერების დასახელებას, უიშვიათესი ქარგის განმარტებას. მოხუცი მინისტრი ყურადღებით უსმენდა და იმახსოვრებდა, რათა ყოველივე ზუსტად მოეხსენებინა მეფისათვის.

იგი ასეც მოიქცა.

მატყუარებმა კი დამატებით კიდევ მოითხოვეს ფული, აბრეშუმი და ოქრო: თითქოს ეს ქსოვილისათვის ყოფილიყო საჭირო, მაგრამ ყველაფერი ისევ მიითვისეს, ქსოვილზე ერთი გრამი ძაფიც არ დაუხარჯავთ, თვითონ კი კვლავ გააგრძელეს ”ქსოვა” ცარიელ დაზგაზე.

მეფემ მალე სხვა პატიოსანი მოხელეც გააგზავნა გასაგებად, თუ როგორ მიდიოდა საქმეები და რამდენ ხანში დაამზადებდნენ ქსოვილს. ამ მოხელესაც ზუსტად იგივე დაემართა, რაც მინისტრს, მანაც დიდხანს უყურა, უყურა, მაგრამ ვერა დაინახა რა, რადგან ცარიელი დაზგების გარდა იქ სხვა არაფერი იყო.

– აბა რას იტყვით, მოგწონთ ქსოვილი? – ეკითხებიან მატყუარები და თან არარსებულ დიდებულ ქარგას უხსნიან.

”მე ხომ ბრიყვი არა ვარ! – გაიფიქრა მოხელემ – მაშასადამე, გამოდის, შესაფერისი არა ვარ იმ მშვენიერი ადგილისათვის, რომელიც მიკავია სამეფო კარზე? საკვირველია! ყოველ შემთხვევაში, არ უნდა შევიმჩნიო და იგი შეუდგა მისთვის უხილავი ქსოვილის ქებას, აღფრთოვანება გამოთქვა ფერებისა და ქარგის გამო.”

– ოჰ, ძალზე მომხიბვლელი ქსოვილია! – მოახსენა მან მეფეს.

ამის შემდეგ მთელი ქალაქი ალაპარაკდა, თუ რა შესანიშნავი ქსოვილი მოქსოვეს ფეიქრებმა.

ახლა კი მეფემაც ისურვა ქსოვილის ნახვა, სანამ ”ნაწარმს” დაზგიდან ჩამოხსნიდნენ.

სამეფო კარის რჩეულთა უზარმაზარი ამალის თანხლებით, რომელთა შორის აქ ნამყოფი ორი მოხუცი, პატიოსანი მოხელეც ერია, ხელმწიფე მოხერხებულ მატყუარებს ეწვია, რომლებიც მთელი ძალით მუშაობდნენ, თუმცა დაზგებზე ძაფის ნასახიც არ იყო.

– განა დიდებული არ არის? – ერთხმად წამოიძახა უკვე აქ ნამყოფმა ორივე მოხელემ – ნახეთ, თქვენო ბრწყინვალებავ, რა ქარგაა, რა ფერები! – და ცარიელ დაზგებზე მიუთითეს, რადგან ფიქრობდნენ, რომ სხვები, ალბათ, აუცილებლად ხედავენ ქსოვილსო.

”რა ხდება? – გაიფიქრა მეფემ – მე ვერაფერს ვერ ვხედავ! რა უბედურებაა! ნუთუ ბრიყვი ვარ? ან იქნებ სამეფო ტახტისათვის არ ვვარგივარ? უარესს ვერც კი მოიფიქრებდა კაცი!”

– ოჰ, ძალიან ლამაზია! – თქვა მეფემ – ვაცხადებ ჩემს უზენაეს მოწონებას.

ის კმაყოფილებით აქნევდა თავს და თვალიერებდა ცარიელ დაზგებს, არ უნდოდა ეგრძნობინებინა, რომ ვერაფერს ხედავდა. მისმა თანმხლებმა ამალამაც  უყურა, უყურა და თუმცა სხვებზე მეტი ვერაფერი დაინახა, მეფეს მაინც კვერს უკრავდა: ”ოჰ, რა შესანიშნავია” – და თან ურჩევდნენ მას ამ შესანიშნავი ნაჭრისაგან შეეკერა სამოსი მოახლოებული საზეიმო მსვლელობისათვის. ”ეს ბრწყინვალეა! შესანიშნავია!” – ისმოდა ყოველი მხრიდან, ყველა აღფრთოვანებულიყო. მეფემ მატყუარებს კარის ფეიქრის წოდება და რაინდის ჯვრიანი სამკერდე ნიშანი უბოძა.

ზეიმის წინა დღეს, მთელი ღამე კერავდნენ მატყუარები და თექვსმეტზე მეტი სანთელი დახარჯეს. ყველანი ხედავდნენ, თუ როგორ ჩქარობდნენ ისინი, დათქმულ ვადაში მოესწროთ მეფისათვის სამოსელი. ისე მოხერხებულად დასტრიალებდნენ თავს სამუშაოს, რომ სრული შთაბეჭდილება იქმნებოდა, თითქოს დაზგებიდან ნაჭერს ხსნიან, დიდი მაკრატლით ჭრიან და ნემსით კერავენო. ბოლოს თქვეს: – ესეც ასე, მორთულობა მზადაა!

სამეფო კარზე ყველაზე დაახლოებულ დიდგვაროვანთა თანხლებით მეფე მატყუარებს ეწვია, მათ კი ხელები მაღლა აეწიათ, თითქოს რაიმე სჭეროდათ და ამბობდნენ:

– აი შარვალი! აი პერანგი! აი, მანტია! – და ასე შემდეგ,- ყველაფერი ბუმბულივით მსუბუქია! – კაცმა შეიძლება იფიქროს, არაფერი მაცვიაო, მაგრამ ამ სამოსის მთელი ეშმაკობაც ხომ ამაშია!

– დიახ, დიახ, – ამბობდნენ დიდგვაროვნები, თუმცა ისინი ვერაფერს ხედავდნენ, რადგან დასანახიც ხომ არაფერი იყო.

– ახლა კი თქვენო სამეფო აღმატებულებავ, ტანთ გახდა ინებეთ! – უთხრეს მატყუარებმა. – ჩვენ ჩაგაცმევთ ამ ახალ ჯადოსნურ სამოსელს დიდი სარკის წინ.

მეფემ გაიხადა, მატყუარებმა კი შექმნეს შთაბეჭდილება, თითქოს ერთიმეორის მიყოლებით აცმევდნენ მას ტანსაცმლის სხვადასხვა ნაწილებს. შემდეგ გარს შემოეხვივნენ, თითქოს წელზე რაღაცას ამაგრებდნენ – ეს იყო გრძელკუდიანი ფესვედი და მეფეც დატრიალდა, დაბზრიალდა სარკის წინ.

– ოჰ, როგორ უხდება! რა ზუსტად მოერგო! – ერთხმად იძახდა დიდგვაროვანთა ამალა. – რა ქარგაა, რა ფერები! საუცხოო კაბაა!

– საჩრდილობელი გელოდებათ, თქვენო ბრწყინვალებავ! – მოახსენა მეფეს საზეიმო ცერემონიის ხელმძღვანელმა. – საზეიმო მსვლელობი დროს იგი თავს ზემოთ გექნებათ.

– მე მზად ვარ! – თქვა მეფემ და კიდევ ერთხელ შეტრიალდა სარკის წინ. ხომ უნდა ეჩვენებინა ხალხისათვის, ყურადღებით ვათვალიერებ მორთულობასო.

პირისფარეშებმა, რომლებსაც უნდა ეტარებინათ მეფის გრძელკუდიანი ფესვედი, ხელები მოაფათურეს იატაკზე და თავი მოაჩვენეს, თითქოს აიღეს იგი, შემდეგ კი წინ გამოწვდილი ხელებით უკან დაედევნენ მას.

ასე ჩაუდგა მდიდრული საჩრდილობლის ქვეშ მყოფი მეფე სათავეში პროცესიას. ყველანი ქუჩიდან თუ ფანჯრიდან გაიძახოდნენ:

– ოჰ, რა დიდებულია მეფის ახალი სამოსელი! რა ლამაზი ფესვედია! როგორ უხდება მანტია!

არავის სურდა ეღიარებინა, რომ ვერაფერს ხედავდა, ეს ხომ იმის ტოლფასი იქნებოდა, რომ იგი ან ბრიყვია ან თავისი ადგილისათვის შეუფერებელი. მეფის არც ერთ სამოსელს არ გამოუწვევია ასეთი აღფრთოვანება ხალხში.

– კი მაგრამ ის ხომ ტიტველია! – თქვა მოულოდნელად ერთ-ერთმა ბავშვმა.

– ღმერთო ჩემო, გესმით, რას ამბობს უცოდველი ბალღი! – თქვა მამამისმა. ხალხმა დაუყოვნებლივ ჩურჩულით დაიწყო ბავშვის ნათქვამის ერთმანეთში გავრცელება.

– ის ტიტველია! აი ბავშვმა თქვა, რომ ის ტიტველია!

– კი მაგრამ, ის ხომ ტიტველია! – იხუვლა ბოლოსდაბოლოს ხალხმა.

მეფემ უხერხულად იგრძნო თავი: ეჩვენებოდა, რომ ხალხი მართალი იყო, მაგრამ თავისთვის ფიქრობდა: ’პროცესია ხომ უნდა მივიყვანო ბოლომდე.”

და გაჯგიმულმა, შიშველმა მეფემ, უფრო მედიდური იერით განაგრძო მსვლელობა, პირისფარეშები კი უკან მისდევდნენ არარსებული ფესვედით ხელში.

გერონტი ქიქოძე

გერონტი ქიქოძე

გერონტი ქიქოძე: “ჩაქუჩიანი მამაკაცი”

ქვაბლიანის ხეობაში, ასწლოვანი კაკლის ხეებქვეშ ჭულების მონასტერი სთვლემს მთის წყაროს რაკრაკში. ამ მონასტრის კედლებზე ჩაქუჩიანი მამაკაცის ქანდაკება აღმოაჩინეს. ზევით წარწერა ჰქონდა: ხურციძე ბასილი. ამავე გვარს ზარმზმის მონასტრის ერთ წარწერაში ვხვდებით. ბასილ ხურციძე ალბათ ამ ორი მონასტრის ხუროთმოძღვარი იყო. ეს მით უფრო საფიქრებელია, რომ ზარზმა და ჭულები მცირე მანძილზეა ერთმანეთისაგან დაშორებული და ორივე ტაძარს ერთი და იგივე გეგმა უძევს საფუძვლად.

მაგრამ ეს რელიეფი საყურადღებოა თავისთავად. ჩაქუჩიანი მამაკაცი ძველი საქართველოს ნათელი სიმბოლოა, ისევე, როგორც მახვილიანი ან ჯვრიანი მამაკაცი.

დღეს ძველ საქართველოს შესახებ მეტისმეტად ცალმხრივი წარმოდგენა გვაქვს. გვგონია, რომ ჩვენი წინაპრები გამუდმებით სისხლს ღვრიდნენ ურწმუნოებთან ბრძოლაში ან კიდევ ფეხთმოკეცილნი დავითნსა და ვეფხისტყაოსანს კითხულობდნენ. ჩვენს ფანტაზიაში ნათლად ვხედავთ იმ ძველ საქართველოს, რომელიც იბრძოდა და ოცნებობდა, მაგრამ ხშირად ვეღარ ვამჩნევთ იმას, რომელიც აზროვნებდა და მოქმედებდა. ეს კი ძლიერ დიდი უმრავლესობაა. კულტურული შემოქმედების ნიჭი ჩვენს ძველებს დიდად ჰქონდათ განვითარებული. ამით აიხსნება, რომ მათ რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში უთვალავი ძეგლებით მოჰფინეს მთელი საქართველო.

დედამიწის ზუგრზე ცოტაა ისეთი ქვეყანა, სადაც ასე მცირე ტერიტორიაზე ამდენი ნაშთი მოიპოვებოდეს. ერთი უცხოელი მეცნიერი, რომელმაც ჩვენი სამშობლო მეცხრამეტე საუკუნის დასაწყისში მოვლო, ამტკიცებს, რომ მარტო ეკლესიების რიცხვი ორიათასს უნდა აღემატებოდეს. ეს ციფრი არაა გადაჭარბებული. ბევრი ძველი ტაძარი გავერანებულია და უდაბნოებში ან უღან ტყეებშია დაკარგული, ბევრი გადაკეთებულია მაჰმადიანების ჯამედ, სომხების სამლოცველოდ ან რუსის ბერების სავანედ.

ჩვენ სრულიად არ ჩაგვიბარებია წინაპრებისმიერ დატოვებული მემკვიდრეობა. თავისთავად ის მეტისმეტად მდიდარი და მრავალფეროვანი იყო. ძველი ქართველები მარტო ტაძრებს როდი აშენებდნენ, მათ ბევრი საუცხოო ციხე-გალავანი, დარბაზი, კოშკი, ქარვასლა, ხიდი და არხი გააკეთეს. ეს შენობები უმეტეს ნაწილად ადრე მოიშალა და გაქრა: მტრები მათ ნაკლები მოკრძალებით ექცეოდნენ, ვიდრე ეკლესიებსა და მონასტრებს.

შეცდომაა იმის ფიქრი, თითქო ძველ საქართველოში საერო ხუროთმოძღვრება ნაკლებ ყოფილიყო განვითარებული. თუ უცხო და ქართველ მემატიანეებს დაეჯერება, არტანუჯი, ნეკრესი, გრემი, ურბნისი, მცხეთა, ქუთაისი, თბილისი მშვენივრად გაშენებული ქალაქები უნდა ყოფილიყო. ზოგიერთი მათგანი ალბათ, არაფრით ჩამოუვარდებოდა ანისს. მაგრამ ანისის ნაშთი მაინც გადაარჩინა შემთხვევამ, ჩვენი ქალაქები კი რამდენჯერმე გადათელეს ველურმა ურდოებმა.

ვინ იცის, რამდენი საუნჯეა  დამალული დედამიწის გულში იქ, სადაც წინათ ქალაქები იყო და ახლა მხოლოდ ნაქალაქევებია? ურბნისის ნიადაგი ოციოდე წლის წინათ ზეზერეულად მოჩიჩქნეს რუსის მკვლევარებმა და შიგ გიშრის ბეჟმენდის და აყიყის მძივები აღმოაჩინეს, ბროლის ლარნაკები და საცრემლეები, ოქროს და ვერცხლის რგოლები, ბეჭდები და საყურეები, ბრინჯაოს კლიტეები და ზარები. ეჭვი არ არის, ამ ნიადაგქვეშ დიდი შენობების ფუძეებიც იქნება დამარხული. ადამიანები, რომელნიც ძვირფას სამკაულით ირთობოდნენ და მშვენიერ ლარნაკებს ხმარობდნენ, უბრალო ქოხმახებში არ იცხოვრებდნენ. მათ ალბათ თაღიანი დარბაზები ექნებოდათ, აუზიანი ბაღები და ქვაფენილიანი ქუჩები თუ მოედნები.

და მართლა, სრა-სასახლეების, კოშკების, აბანოების და ქარვასლების ნაშთები ნიადაგის ზედაპირზეც საკმაოდ აღმოაჩინეს მკვლევარებმა. მაგრამ საჭიროა ცხოველი ფანტაზია, რომ ამ ნაშთების მიხედვით მთელი ჩვენი ნივთიერი კულტურის ბრწყინვალება წარმოვიდგინოთ. საჭიროა, აგრეთვე ის ნიჭი განჭვრეტისა, რომლის შემწეობით ადამიანი ნაწილში მთელს ხედავს, ხოლო ხილულში – უხილავს. მხოლოდ იმას, ვისაც ეს ნიჭი და ეს ფანტაზია აქვს, შეუძლია დაახლოებით მაინც გაზომოს ის უტეხი ენერგია, რომელიც დუღდა ძველ საქართველოში.

ზოგიერთ ერს თავისი თავი დევგმირების და ცალთვალა ციკლოპების შთამომავლად მიაჩნდა. მათ მიაწერდა ვეებერთელა ყორეების და მიწის ზვინების გაკეთებას. ამ რწმენას საქართველოში არანაკლებ მტკიცე საფუძველი აქვს, ვიდრე სხვაგან. ჩვენი წინაპრები მართლაც, ცალთვალა დევების მსგავსი ადამიანები უნდა ყოფილიყვნენ. ვახუშტი ბატონიშვილი ზოგიერთ ქართულ ტაძარს სამართლიანად გმირთნაკვეთს უწოდებს: მათი ბოძები, თაღები და კედლის ლოდები ისეთი ზომისაა, რომ მხოლოდ გმირებს შეეძლოთ მათი გამოკვეთა. ასეთი იყო მაგალითად, ბანის ტაძარი ტაოში, არტანუჯის – კლარჯეთში, ბაგრატისა – იმერეთში, თიღვისა ქართლში. მაგრამ გასაოცარი იყო ისიც, თუ სად და რა პირობებში აშენებდნენ ტაძრებს და სხვა შენობებს. ზოგიერთი ტაძარი და ციხე სიმაგრე თვალუწვდენელ კლდეზეა აზიდული, ზოგიერთი მონასტერი უდაბნოშია გაშენებული, ან კიდევ ისეთ მივარდნილ ადგილას, სადაც ”არა აქუნდათ ცული და წერაქვი, არცა სხვაი ეგე ვითარი სახმარი. . . და არცა მსოფლიოში ერისკაცნი ახლვიდეს ახლად შენებისათვის მათ ქუეყანათაისა”. მაგრამ შეუდრეკელი ენერგიის წყალობით ჩვენი წინაპრები ყოველგვარ დაბრკოლებას სძლევდნენ: ქვა და კირი ”ფიცხელ კლდეზე” ზურგით აჰქონდათ, წყალი არხებითა და მილებით აჰყავდათ, ხოლო საქმის დასაჩქარებლად დღესა და ღამეს ასწორებდნენ. ”რაც შეძლება მქონდა დღე და ღამე მოუსვენრად ვშრომობდი, არ ვეც ძილი თვალთა ჩემთა ვიდრემდის განასრულებდნენ მონასტერსა ამას”, ამბობს ანანურის ტაძრის ერთს წარწერაში ხუროთმოძღვარი ბაღსარაშვილი.

გასაკვირი არ არი, რომ ამ თავდადებულმა ხუროთმოძღვრებმა საუცხოო სასახლეები და ტაძრები ააგეს, ან კიდევ მიუვალი სიმაგრეები, რომელთაც შემდეგ ქაჯებისა და მგლების ციხეებს უწოდებდნენ. თუ საქართველომ მრავალი საუკუნეთა განმავლობაში მტრის გაშმაგებულ იერიშებს გაუძლო, ამას მარტო ფარ-ხმლიან რაინდებს როდი უნდა ვუმადლოდეთ: მათ ჩაქუჩიანი და ცულდიანი ოსტატები ედგათ გვერდში; და სწორედ ეს ოსტატები კვეთდნენ იმ გალავანს, რომელზედაც იმსხვრეოდნენ შემოსეული ურდოები.

მაგრამ თუმცა ქართველ ხუროთმოძღვარს ხელში მძიმე ლითონის იარაღი ეჭირა, მისი სული მაინც თავისუფლად მიისწრაფოდა მაღალი უცნობი სფეროებისაკენ. ამ მხირვ ის ღვიძლი შვილი იყო ძველი ქართველობისა, რომელშიაც სიფხიზლე და აღფრთოვანება იყო შეუღლებული. ძლიერ დამახასიათებელია ის მშვენიერი ლეგენდა, რომელიც ხერთვისის ციხესთან არის დაკავშირებული:

”ხერთვისის ლამაზ ციხეს ორი დიდი კოშკი აქვს, აღმოსავლეთისა და დასავლეთისა. კოშკების აშენების ამბავს ხერთვისელები ასე მოგვითხრობენ: თამარ მეფემ უბრძანა ორ კალატოზს აეშენებინათ  ორი კოშკი. ერთი იყო ოსტატი და მეორე მისი შეგირდი. ოსტატს უნდა აეშენებინა აღმოსავლეთის კოშკი, ხოლო შეგირდს – დასავლეთისა. მეფე დაჰპირდა, – უხვად დავაჯილდოვებ, ვინც უფრო კოხტა და ლამაზ კოშკს ააგებსო. ოსტატი და შეგირდი გულმოდგინედ შეუდგნენ საქმეს. ჯერ არ დაემთავრებინათ ხელოსნებს მუშაობა, რომ ხალხმა ყაყანი დაიწყო, – შეგირდის ნაშენობა სჯობია ოსტატისასო. მართლაც, თამარს შეგირდის კოშკი უფრო მოეწონა და წინდაწინვე უხვად დააჯილდოვა ხელოსანი. საშინლად გაბრაზდა ოსტატი, იხელთა დრო და თავის შეგირდს კიბე გამოაცალა სწორედ მაშინ, როდესაც შეგირდი კოშკის თავს ასრულებდა. რა ექნა შეგირდს? რაკი უკიბოდ ძირს ვეღარ ჩამოვიდოდა, ადგა და გაიკეთა ფრთები ორიოდე დარჩენილი ფიცრისაგან. ცულდი წელში გაირჭო და გაფრინდა ჯავახეთის მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე. მაგრამ ძირს ისე უხერხულად დაეშვა, რომ ცულდით დაიჭრა და გარდაიცვალა. ამ ადგილს ხერთვისელები ახლაც მსხვერპლის ადგილს ეძახიან”. (ა. ფრონელი, ”დიდებული მესხეთი”).

რევაზ თვარაძე

რევაზ თვარაძე

რევაზ თვარაძე: “ფიქრები მომავლის პოეზიისათვის”

თუ გულდასმით დავუკვირდებით თანადროული მსოფლიოს კულტურული განვითარების ტენდენციებს, სხვა დამახასიათებელ ნიშანთა შორის კიდევ ერთს შევამჩნევთ: ეს არის სწრაფვა მთლიანობისაკენ, სინთეზისაკენ.

უკანასკნელი საუკუნეების განმავლობაში კულტურის ყველა სფეროს დაეტყო დანაწევრება, დიფერენციაცია, განკერძოება. ეს პროცესი განსაკუთრებით დაჩქარდა XVIII-XIX საუკუნეებში და XX საუკუნეში თავის ზენიტს მიაღწია. ასე, მაგალითად, თუ ავიღებთ მეცნიერების დარგებს, ძნელი დასანახი არ იქნება, რომ ამ დარგთაგან ყოველი მათგანი (იმის კვალობაზე, თუ როგორი ინტენსიობით იკვლევდა თავის საგანს) ნაწევრდებოდა ქვედარგებად, ახალ და ახალ განშტოებებად იყოფოდა.

ეს ყოველივე იყო შედეგი ადამიანის გაცნობიერებული ან ზოგჯერ გაუცნობიერებელი სწრაფვისა _ მაქსიმალურად მოეცვა, შეესწავლა და შეეცნო როგორც გარემომცველი, ისე შიდასამყარო, მიუკვლეველი არ დაეტოვებინა არც ერთი, თუნდაც უშორესი კუნჭული.
ხელოვნებაში ამ პროცესმა თავი იმით იჩინა, რომ მხატვრულად იქნა “ათვისებული” სინამდვილის წარმოუდგენლად რთული, უღრანი და გაუვალი სფეროები, ხოლო ამ “ათვისების” პროცესში ხელოვნების დარგები მანამდე არნახულ დიფერენციას განიცდიდნენ. გაჩნდა, მაგალითად, “სოციალური რომანი”, “ფსიქოლოგიური რომანი”, სამეცნიერო-ფანტასტიკური და ასე და ამრიგად… მიკვლეულ და შესწავლილ იქნა კაცობრიობის სოციალური, ბიოლოგიური, ინტელექტუალური თუ სხვა იმპულსები. არ დარჩენილა არსებობის ვგონებ არც ერთი ფორმა, რომელსაც ხელოვნება არ მისწვდომოდა.

კულტურის სფეროთა ამ თავდავიწყებული დიფერენციაციის, განცალკევების, დანაწევრების, როგორც ჩანს, კანონზომიერი პროცესის თავისებურება ის არის, რომ ადამიანის თავლსაწიერს დროებით ავიწროებს, მის ყურადღებას ერთი გარკვეული არხით მიმართავს და კერძოს, ცალკეულის ჩხრეკისას ზოგადის, მთლიანის ხილვას უძნელებს.

ერთი მაგალითი: ფსიქოლოგიის როგორც ექსპერიმენტული მეცნიერების განვითარების გარკვეულ ეტაპზე აღმოჩნდა, რომ ზოგიერთი ფსიქიკური მოვლენის საფუძველი ფიზიოლოგიურ ფაქტებში ყოფილა საძიებელი. ამ მხრივ მიმართულმა კვლევა-ძიებამ მეცნიერთა ნაწილი ისე გაიტაცა, რომ ცნობიერების როლი საერთოდ გამორიცხეს და ადამიანის ქცევა მთლიანად ფიზიოლოგიურ რეაქციებზე დაიყვანეს (ბიჰევიორიზმი). მსგავსი მაგალითების მოტანა მრავლად შეიძლება როგორც მეცნიერების, ისე ხელოვნების სფეროდან.
ხსენებული დიფერენცირების, დანაწევრების პროცესი, როგორც აღინიშნა, განსაკუთრებით თვალსაჩინო შეიქნა უკანასკნელ საუკუნეთა განმავლობაში. მაგრამ ამ პროცესის სათავეები გაცილებით უფრო შორს არის საძიებელი; კაცობრიობის კულტურული განვითარების ისტორიას აღმა რომ ავყვეთ, ბოლოსდაბოლოს მივაკვლევთ ხანას, როდესაც ადამიანის სულიერი ფასეულობანი დაუნაწევრებლად, მთლიანი სახით იყვნენ წარმოდგენილნი და როდესაც ადამიანს აზრადაც არ მოსდიოდა მათი გათიშვა. ეს გახლდათ ანტიკური ეპოქა, რომლისთვისაც ყველაზე ნიშანდობლივი ის იყო, რომ სინამდვილე (გარე თუ შიდა სამყარო) განიხილებოდა, შეისწავლებოდა და იწვდომებოდა როგორც მთლიანობა და ამ განხილვის, შესწავლისა და წვდომის შედეგი გამოიხატებოდა ერთი სიტყვით _ სიბრძნე. სიბრძნე შეიცავდა ყველა მეცნიერებას, შეიცავდა ფილოსოფიას, შეიცავდა ხელოვნებას…

ის, რასაც ჩვენ ხელოვნებას ვუწოდებთ, ამ დროისათვის სიბრძნის წიაღში მკვიდრობდა და მისი სხვაგვარი არსებობა ვერც წარმოიდგინებოდა. მთლიანი ადამიანი შეიცნობდა მთლიან სინამდვილეს (ღვთაებათა ჩათვლით) და ამ შეცნობის შედეგი ვლინდებოდა აგრეთვე მთლიანობად _ სიბრძნედ.

მაგრამ ამ მთლიანობას ჰქონდა ერთი თვისება, რომელიც იმანენტურად განაპირობებდა მის დაშლასა და დანაწევრებას: ეს იყო დიფუზიური მთლიანობა და არა ჭეშმარიტი სინთეზი ადამიანის სულიერ ფასეულობათა. ჭეშმარიტი სინთეზის მოსაპოვებლად, როგორც ახლა უკვე თვალსაჩინო შეიქნა, აუცილებელი იყო ამ მთლიანობის დარღვევა და მისი ცალკეული ინგრედიენტების უკიდურესი დიფერენცირება, რათა ეს ინგრედიენტები კვლავ შერწყმულიყვნენ ახალ, უფრო მაღალ საფეხურზე.

კულტურის ისტორიას აღნუსხული აქვს სახელი იმ მოაზროვნისა, ვინც ეს პირველად იგრძნო და პირველი კადნიერი ნაბიჯები გადადგა არსებული მთლიანობის ჰარმონიის დასარღვევად: ეს იყო არისტოტელე. ეს მან გამიჯნა პირველად ფილოსოფია მეცნიერებათაგან, მეცნიერებათა დარგები _ ერთიმეორისაგან, ხოლო ხელოვნება _ ყოველივე დანარჩენისაგან.
ამ დროიდან იღებს სათავზე ზემოხსენებული პროცესი. ხოლო ზენიტს, როგორც ითქვა, ჩვენი საუკუნის პირველ მესამედში აღწევს.

რაღა თქმა უნდა, შუა საუკუნეებშიც და შემდგომშიც იყვნენ მთლიანობის წვდომის უნარის მქონე ადამიანები. ეს ადამიანები თავისთავში წინაწარ ახორციელებდნენ იმ უმაღლეს სინთეზს, რომელიც ახლაღა ისახება კაცობრიობის მეტი ნაწილისათვის. მაგრამ ასეთნი თითებზე თუ ჩამოითვლებიან და მათ, როგორც მოგეხსენებათ, გენიოსებს ვუწოდებთ ხოლმე. ერთ-ერთი მათგანი იყო სწორედ რუსთაველი, რომელმაც პოეზია კვლავ სიბრძნის დარგად გამოაცხადა.

თანამედროვე ადამიანისათვის დღითიდღე აშკარავდება, რომ კაცობრიობის სულიერი ცხოვრების ყველა სფერომ დაიწყო გამომჟღავნება მთლიანობისაკენ, სინთეზისკენ სწრაფვის ტენდენციისა. ანალიზის, ძირამდე ჩხრეკის, საწყისთა ძიების ხანგრძლივ ეპოქას მოსდევს სინთეზის, საწყისთა ერთობის წვდომის ეპოქა.

ეს ითქმის როგორც მეცნიერების ცალკეული დარგების, ისე ფილოსოფიისა და აგრეთვე ხელოვნების შესახებ. ყოველი ცალკეული დარგის მეცნიერი უკვე გრძნობს არა მარტო მომიჯნავე, არამედ ერთი შეხედვით შორს მდგარი დარგების მიერ მოპოვებულ მიღწევათა და დასკვნთა გათვალისწინების აუცილებლობას; ყოველი ჭეშმარიტი ხელოვანი მიისწრაფვის მაქსიმალურად გაიფართოოს თვალსაწიერი და ოდენ საკუთარი (თუნდაც უაღრესად მნიშვნელოვანი) გამოცდილების ანაბარა აღარ წარსდგეს მკითხველის, მაყურებლის თუ მსმენელის წინაშე (აქ, ცხადია, იგულისხმება არა ცოდნის მექანიკური შეძენა-გადაცემა, არამედ არსებობის უღრმეს საწყისთა წვდომისა და გააზრების უნარისთვის ზრუნვა).

ამრიგად, ფასეულობათა უმაღლესი სინთეზი _ ასეთად შეიძლება დაისახოს მომავლის კულტურა, რომელიც ყველაზე უკეთ გამოიხატება ალბათ ისევ ერთი ცნებით _ სიბრძნე. და, თუ ეს უნდა აღსრულდეს, მაშინ ისიც უეჭველია, რომ მომავლის პოეზია ჭეშმარიტად სიბრძნის ერთი დარგი იქნება.

თუკი ამასთან დაკავშირებით ვისმე აღეძვრის კითხვა _ როგორღა უნდა იტვირთოსო სიბრძნით დამძიმებულმა პოეზიამ უბრალო კაცობრიული განცდებისა და ვნებების მატარებლის როლი, ამ კითხვის პასუხსაც ისევ და ისევ “ვეფხისტყაოსანში” მიაკვლევს.
1967

Older Posts »

კატეგორიები