პეტრე ოცხელი, გ. ბააზოვი, მუნჯები ალაპარაკდნენ, დეკორაცია, სახელმწიფო დრამის თეატრი, კ. მარანიშვილის ხელმძღვანელობით, 1932 წ.

კოგნიტური დისონანსი ანუ სამეფო კარის ჯამბაზები

ნუკრი დუმბაძე

სამეფო კარის ჯამბაზების ინსტიტუტი აღარ არსებობს, მაგრამ ისტორიის პარადოქსულობამ აჩვენა, რომ მათი სული უკვდავია და ისინი არსად წასულან… მათი ევოლუციის პროცესი დარვინისას ჰგავს- დაბალი სოციალური სტატუსიდან მაღალ სოციალურ სტატუსამდე და მუტაციაც ერთმნიშვნელოვნად უცნაურია, ისინი ელიტებად ტრანსფორმირდნენ…

როცა თანამედროვე ვითარებას აფასებ წინაპირობის გადააზრება აუცილებელი მომენტია. კერძოდ, თუ როგორ სახეს იღებდა კარის მასხარის სულისკვეთების მქონე ელიტების ან სელებრითების დითირამბული პათოსი  წლების მანძილზე და არის თუ არა რეალურად ეს პერვერსია…

სანამ ამას გადავხედავდეთ საჭიროა, გავაანალიზოთ თავად მეფის კარის ჯამბაზის ფსიქოპორტრეტი.

ლიტერატურის ისტორიის პრაქტიკა ცხადყოფს, რომ  ხშირ შემთხვევაში ისინი სულაც არ იყვნენ ისეთები, როგორადაც აჩვენებდნენ თავს, ან როგორი წარმოდგენაც დანარჩენ სამყაროს ჰქონდა მათზე… ამის მაგალითია XIX საუკუნის ცნობილი შოტლანდიელი მწერლის ვ.სკოტის ყველაზე ცნობილი რომანი “აივენჰო”, სადაც კარგად სჩანს საქსონელი დიდებულის სედრიკის კარის ჯამბაზი ვამბას დამოკიდებულება თავისი პატრონის მიმართ, რომელიც მას ინახავს, “აჭმევს”… როცა ვამბასთან ჯვაროსნული ლაშქრობიდან დაბრუნებული რაინდი ეკითხება თავისი პატრონის მისამართს ის სპეციალურად არასწორ გზას მიუთითებს და მის ერთგულებას პატრონისადმი ამ გზით ამჟღავნებს…

ვამბას კიდევ ერთი საინტერესო თვისებაა სიმართლის თქმის ირონიული პრინციპი, რომელიც თანამედროვე კარის ჯამბაზებმა დაკარგეს…

 მასხარის განსხვავებული ფსიქოტიპის მოდელი  გხვდება უილიამ შექსპირის  პიესებში.

 მაგალითად,  მასხარას  “მეფე ლირში”  მინიჭებული აქვს ვერბალური თავისუფლების ის ხარისხი, რომელიც მას საშუალებას აძლევს ყოველგვარი საშიშროების გარეშე  აკრიტიკოს ხელისუფალი, ოღონდ   სათქმელი არასოდეს არ არის ხისტი და ,,შიშველი’, ის მას ირონიის ან იგავის ანუ ქვეტექსტუალური  სარჩულით ფუთავს.

“მეფე ლირის” ერთ-ერთ სცენაში ვკითხულობთ:

მასხარა:
“ჩემთან დადგეს თუნდ შენ დადგე,
ეგ ორივე ერთი იქნება,
მაშინ ორივე ის მასხარა,
უგესლო და გესლიანი,
მე გაჩვენო ერთი აგერ, (ლირზედ უჩვენებს)
მეორე ჭრელ კაბიანი  (თავის-თავზედ უჩვენებს)

ამაზე ლირი პასუხობს მრისხანე აქცენტით
“მასხარასაც მეძახი შე ურცხვო?

ჯამბაზი კი იმის ნაცვლად რომ დადუმდეს და პატრონის მრისხანება თავიდან აიცილოს კიდევ უფრო ამწვავებს საკითხს,

“მაგ სახელის გარდა, რაც დედის მუცლიდამ სახელი და ხარისხი დაგყვა, სულ სხვას გაუბოძე და სხვა რა სახელი დაგიძახო?”

ამაზე კი იქვე მდგომი მეფის ერთგული გრაფი დასძენს
“ხელმწიფეო ეს სულელი მთლად სულელი არ ყოფილა”

შესაბამისად, შექსპირის ჯამბაზები არა თუ   არა  რიგითი გამრთობები და უბრალო  ფარისევლები ( რა ფუნქციაც მათ დღეს უფრო აქვთ!) ,არამედ პირიქით მიმდინარე პოლიტიკური სიტუაციის ზუსტი შემფასებლებიც იყვნენ და მათი მთავარი იარაღი იყო ირონია…

როგორც აღმოჩნდა, დროთა განმავლობაში კარის ჯამბაზის მისტიურმა სულმა ევოლუციის პროცესში ბევრი რამ დაკარგა და ბევრიც ახალი შეიძინა… ეს მისტიური სული გადანაწილდა ხელოვნების სხვადასხვა დარგში და დრო და დრო  მისი “გამოცხადება”  ხდებოდა მუსიკოსებად, მხატვრებად, პოეტებად და უბრალოდ ელიტებად… მაგრამ აქვე პრინციპულად უნდა გაიმიჯნოს მეხოტბე რომელიც არაგულისამრევი ფორმით გამოხატავს თავის დამოკიდებულებას მეცენატის, მეფის თუ სხვა პატრონაჟის მიმართ, ყველა დროში და ყველა ქვეყანაში არსებობდა სახოტბო ლირიკა და იყვნენ კარის პოეტები, ეს ვიცით…  რუსთაველიც ხომ სახოტბო ლირიკის მნიშვნელოვანი წარმომადგენელია

“თამარს ვაქებდეთ მეფესა სისხლისა ცრემლ-დათხეული…”

იგივე  “თამარიანი” ან “აბდულმესიანი”…

თავად შექსპირმაც ხომ ორი დიდი პოემა “ვენერა და ადონისი” და “ლუკრეციას გაუპატიურება”  მიუძღვნა საუთჰემპტონის გრაფს, ახალგაზრდა ჰენრი რიზლის. შეიძლება მივიჩნიოთ თუ არა ისინი მეფის კარის ჯამბაზებად, რომლებიც კუდს უქიცინებენ თავიანთ პატრონებს? რა თქმა უნდა არა …

მაშინ რით განსხვავდება თანამედროვე კარის ხელოვანი ამათგან?

საკუთარ თვალებში ნაცრის შეყრით…

როცა რეალობა ცხადზე ცხადია,  ის კი მაინც უსირცხვილოდ იყენებს თავის ავტორიტეტს, სტატუსს, თავის ელასტიურ ელიტურობას, რომ მეფეს (პატრონს!) დაუმტკიცოს თავისი ერთგულება და ფეხებზე იკიდებს თავის ღირსებას,  რადგან სინამდვილეში მისი გენეტიკა არის მეფის კარის ჯამბაზობა და თან არა შექსპირისეული ჯამბაზობა არამედ მლიქვნელური სულგაყიდული ტაშფანდურიზმი,  რომელსაც მეფე კარგად იყენებს რათა თეთრზე შავი ამტკიცებინოს…

ყველაზე სამწუხარო კი ისაა, რომ ხშირად ეს თავად მასხარის სურვილია, ეს კი ერთგვარი გამორჩენის კომპლექსია “არ არის გულწრფელი მაგრამ გამორჩება მაინც”…
საქმე კონკრეტულ ისტორიულ ტრადიციასთან გვაქვს…

ძალიან შორსაც ნუ წავალთ. ახლო წარსულსაც ბევრი აქვს მოსაყოლი ამის თაობაზე .

მიუხედავად იმისა, რომ რომანტიზმის ეპოქაში იყვნენ ავტორები, რომლებიც მისტიროდნენ ძველ ფეოდალურ წყობილებას და მათთვის მნიშვნელოვანი იყო ვიწრო წოდებრივ პოზიციებზე დგომა მაგ. (ს.რაზმაძე ა. ორბელიანი) ქართული რომანტიზმის გამოჩენილი წარმომადგენლები გამოხატავენ თავისი დროის იდეოლოგიის პროგრესულ ტენდენციებს და ლიტერატურას მიზნად უსახავენ ხალხის სამსახურს სევდიან და მძიმე წუთებშიც “სოფლისთვის ზრუნვას” აღიარებდნენ ადამიანის მთავარ დანიშნულებად, მნიშვნელობა არ აქვს, ეს იქნებოდა ხელოვანი, ელიტის წარმომადგენელი თუ უბრალოდ რიგითი ადამიანი. სამეფო კარის ჯამბაზის კოგნიტური დისონანსი თავს მეოცე საუკუნის  პოლიტიკურ თუ სოციალურ  ველში  უფრო იჩენს  და უფრო და უფრო ძლიერდება…

აკაკი ბაქრაძის ერთ-ერთ ძალზედ  საინტერესო ჩანაწერში “სტალინიადა” ვკითხულობთ სტალინისადმი მიძღვნილი სახოტბო ლექსების შესახებ, თუ როგორ ხდება სტალინის კულტის მითოლოგიზირება.

 იგი ამბობს, რომ მითოლოგიზირებას ყოველთვის არ მიმართავს სახოტბო ლირიკა…

აი, რამდენიმე მაგალითი:

ვალერიან გაფრინდაშვილი – “ოცნება ბელადზე”:

“ეს ოცნებაა თვითეულ მხატვრის,
ეს არის ფიქრი ყოველ პოეტის –
ასახონ იგი, ვით თვალი ნატვრის
და შთაგონება მთელ საბჭოეთის” (გვ.19)

ალიო მაშაშვილი – “სამშობლო ბელადისა”

“დაუშრეტელი ცეცხლის დენა ხარ,
ღელვა მზის შუქით განათებული,
გაუტეხელი ქვეყნის ნება ხარ,
ხალხის გენიად დაბადებული” (გვ.48)

და მრავალი სხვა ქართველი ავტორის  სტრიქონები…

სტალინის კულტს პოეზიაში აკაკი ბაქრაძე 20-იან წლებში, დემოკრატიული საქართველოს დამარცხების გამო დიდი ნიჰილიზმის  განცდას  აბრალებს ქართულ მოაზროვნე საზოგადოებაში (იხ.”მწერლობის მოთვინიერება”, “მთვარის მოტაცება”, I, 234-5).
ამ ნიჰილიზმს სტალინის ძალისადმი რწმენით ოპტიმიზმი დაუპირისპირდა (გამსახურდიას სიტყვები). თუ საქართველო უძლურია, სამაგიეროდ, იგი განსაკუთრებულ პიროვნებებს წარმოშობს…

ამ ფენომენმა ნელ-ნელა ტრადიციული სახე მიიღო და მოქალაქეთა კავშირის პერიოდშიც იჩინა თავი, როცა წინასაარჩევნო კამპანიაში მუსიკოსები ჩაერთნენ და კულტურიდან სოციალურ პოლიტიკურ რელსებზე გადასვლა წინასაარჩევნოდ გადაწყდა… და შეიქმნა კლიპი “გიხაროდენ” ჯემალ სეფიაშვილის ავტორობით..

ემთხვეოდა თუ არა მათი  პოლიტიკური გემოვნება მათ მუსიკალურ პროდუქტს? მღეროდნენ თუ არა იმას, რასაც ფიქრობდნენ?

ამის საფუძველზე კი შეიძლება ითქვას, რომ სწორედ აქედან იღებს სათავეს კოგნიტური დისონანსის განცდა კარის მეხოტბეებს შორის ანუ  დისკომფორტის მდგომარეობა, როცა ერთდროულად განიცდის ორ წინააღმდეგობრივ “ცოდნას’. იმას, რომ მათი მეფე, სულთანი, იმპერატორი, ფეოდალი თუ ოლიგარქი სულაც არ მოსწონთ და სულაც არ არიან  ისე განწყობილები, როგორადაც წარმოაჩენენ თავს.

 მაგრამ მათ არ შეუძლიათ   პიროვნულად მიიღონ გადაწყვეტილება და გაერიდონ ამ ე.წ.  ვულგარულ კიჩს,  რადგან ვამბას მსგავსად შემდეგში შეიძლება არავინ აჭამოს…

გამორჩენის მოკრძალებული კომპლექსიც ამ მომენტში იფეთქებს ხოლმე ანუ განიცდიან წინააღმდეგობას საკუთარ თავთან, სძაგთ ის პრობლემები და სოციალური ვითარება, რაშიც ცხოვრობენ. რადგან შეუძლებელია ცხვირწინ მოგისაქმონ და ეს ვერ შეამჩნიო თუ მგრძნობელობის ორგანოები ჯერ კიდევ მწყობრში გაქვს” ,მაგრამ მაინც იმარჯვებს სამეფო კარის ჯამბაზობის მისტიური, მლიქვნელური სული.

 კოგნიტური დისონანსის ცნება ხშირად გვხვდება შრომითი ფსიქოლოგიის საფუძვლებში, სადაც შრომის სუბიექტი თვლის ,რომ მას მოსწონდა სამსახური, მაგრამ მაინც დატოვა პოსტი, ვთქვათ, კოლეგას გამოუცხადა ამით სოლიდარობა, თუმცა შემდეგში აცნობიერებს, რომ არასწორად მოიქცა და საკუთარ თავთან რომ არ ჰქონდეს არასწორი გადაწყვეტილების მიღების გამო სინდისის ქენჯნის განცდა, იგონებს უამრავ მიზეზს რომ გაამართლოს მისი წამოსვლა სამსახურიდან, სამეფო კარის მასხარათა კოგნიტური დისონანსის შემთხვევაში კი პირიქით, წინადადება ასეთია “არ მომწონს სისტემა, მაგრამ ვუმღერებ, რათა შემამჩნიონ! ” .

სამეფო კარის ჯამბაზობის ტრადიცია სხვადასხვა ფორმით გრძელდებოდა შევარდნაძის შემდეგაც. ნაციონალური მოძრაობის მმართველობის დროს მისი პერვერტული ბუნების მანიფესტაცია ჩვენ ვიხილეთ 2018 წლის საპრეზიდენტო არჩევნების წინ, თუმცა მანამდეც კულტურის რამდენიმე მსხვილი წარმომადგენელი ღიად უჭერდა მხარს მმართველ პარტიას. მუსიკოსების ერთად შეკრება და “ჩემი საქართველო აქ არის” დამღერება იყო სამეფო კარის ჯამბაზობის სულის მისტიური გამოღვიძება. სიმბოლურია ,ალბათ, ისიც, რომ  ამის შემდეგ ზუსტად მეორე დღეს ვიგებთ 9 წლის გოგონას შემზარავი მკვლელობის ამბავს…
ჩვენი საქართველო აქ არის… არსად წასულა. სამეფო კარის ჯამბაზებიც აქ არიან და დიდი ალბათობით, ეს სული არასოდეს მიეცემა მარადიულ ძილს და ყველა დროში, ყველა ეპოქაში მარადიული გამოღვიძების რეჟიმში იქნება… ხოლო მისი ევოლუციის პროცესიც ისევე მრავალფეროვანი იქნება, როგორც აქამდე იყო, ბევრ თვისებას დაკარგავს და ბევრსაც შეიძენს, მაგრამ არამგონია ოდესმე დაკარგოს ეს, ერთი შეხედვით ,პარადოქსული ,,დისკომფორტის შეგრძნება “-არ მომწონს მაგრამ ვიჯამბაზებ” და ვინ იცის, იქნებ ისინი ვინც დღეს მეფეებად გვევლინებიან სინამდვილეში სულით ხორცამდე  სამეფო კარის რიგითი ჯამბაზები არიან?!

სოფელი ელენე ახვლედიანი

ელენე ახვლედიანი

ნატალია ქადაგიძე – ბააი

ბააი, მგონი, ასი წლის არის… ზუსტად არავინ იცის. დილით, როცა ჩიტები გალობით ბაღ-ბოსტანს იკლებენ, როცა საქონელი აჭრელებს შარას, როცა ძაღლები აქა-იქ კიდევ ყეფენ და, მამალი, ის-ისარის, ჩამცხრალი და მინაბულია,სახლიდან გამოდის ნიკოლაძის ნაქანდაკარივით აშოლტილი ბააი… ძალიან მოხუცი და მაინც ტანწერწეტა – ფუნჯებიანი შალით მხრებზე და გრძელი შავი კაბით. ის უერთდება წყლის პირას ჩამუხლულ ქალებს და იწყებს ბურნუთის მოწევას. ქალებთან კარგა ხანს ზის, თუმცა ყოველ მათგანს დილის საქმეები ელოდება – ზოგს ქმარი ეძახის, ზოგს – ბავშვი უტირის, ზოგს – სადილი უთუხთუხებს ცეცხლზე, ბააია მხოლოდ თავისუფალი, ბევრი შვილის და უამრავი შვილიშვილის პატრონს ყველა თავს ევლება… ”ბააი… ბააი…” – ისმის აქეთ – იქიდან. ეს, ძალზედ მელოდიური ბგერები ბებიას ნიშნავს ქისტურად. მგონი სახელი არც არავინ იცის ამ მოხუცის – ის მთელი სოფლისთვის ბააია… ასე მიმართავს მას ყველა, დიდი თუ პატარა.

ბააის საქმეს არავინ ავალებს, პირიქით, მის დაუკითხავად არაფერი კეთდება… ფეხზე დგება ყველა, როდესაც გზაზე მიდის – ასეთია ქისტური ადათი. მძიმე ცხოვრებაგამოვლილ მოხუცს ახლა ხელის გულზე ატარებენ შვილები და შვილიშვილები, მეზობლები, სოფლელები. ისიც სიამოვნებისგან იღიმება და თავი მაღლა უჭირავს. რაღაც დიდი შინაგანი სიამაყის ხორცშესხმაა იგი, თითქოს… სწორი ნაკვთებით და დახვეწილი სხეულით, მედიდური გამომეტყველებით, ბააი უდიდეს რიდს იწვევს ადამიანებში.

ბააი ხან ერთ შვილიშვილს ეფერება, ხან – მეორეს… მუხლებზე დაისვამს და ქისტურად ღიღინებს. ქართულ მელოდიასაც გაურევს ამ ღიღინში – ის და მისი ოჯახი ხომ, დიდი ხანია, საქართველოში ცხოვრობენ – პანკისში, თუშების გვერდით… აქ, ამ სოფელში, ქისტები, ხანდახან, თუშურს გამოურევენ საუბარში, თუშები – ქისტურს… ისინი, რაღაცნაირად, შეხმატკბილდნენ, ეხმარებიან ერთმანეთს საქმით, სიტყვით… იუმორიც საერთო და გასაგები აქვთ და მწვავე მოგონებებიც, განსაკუთრებით, ის დრო, როცა ქისტები ერთ ღამეს ააწიოკეს და შუააზიის გზას გაუყენეს. მაშინ დაიბადა ხალხში ყველაზე ტრაგიკული ნოტის შემცველი სიმღერა ” ვო, ბეთეშ, ბეთეშ, ჰო მიჩაჰ ვუედეშ?..” – ეს მიმართვაა ვინმე ბეთეშასადმი, რომელსაც ასახლებდნენ – ბეთეშ, ბეთეშ, ნეტავი სად მიდიხარო…

ხო, ბააის ახსოვს ეს ყველაფერი და უხინჯო ვოკალით აჟღერებს ხმაში იმ წარსულს, ხანდახან…

შვილიშვილებს მუდამ მოფერებით მიმართავს – ”ბააი იალაჰ, ბააი იალაჰო…” – ბააი მოგიკვდეს, ბააი შემოგევლოსო. ის ბედნიერია, რომ ასეთი ოჯახი ჰყავს – მრავალრიცხვოვანი და პატივისმცემელი… მართალია, ქისტებისთვის ძალიან ბუნებრივი და ჩვეულებრივია მოხუცებისადმი მოწიწება, მაგრამ ხომ არსებობენ გამონაკლისებიც.

და, ამ ქანდაკ ქალბატონს ასე სწყალობს ბუნება – შარმის და პეწის აქამდე შენარჩუნებითაც. ხან, მეზობლები მოადგებიან ჭიშკარს, – ვოო, ბააი! – ეძახიან ისინი, ბააისთან ჭკუის საკითხავად მოსულნი. ბააიც არ იშურებს კეთილ რჩევებს, ბურნუთის მბზინავ კოლოფს ამოიღებს ჯიბიდან, შესთავაზებს სტუმრებს და, მერე თვითონ – თლილი, დანაოჭებული ხელებით აიღებს დაფქულ თამბაქოს და ყნოსავს. საუბრობს დინჯად, დარბაისლურად… ა, ჰუ დეე… – იწყებს ის საუბარს, რაც ნიშნავს – იცი, რა უნდა ქნა?…

– ჰაა, ბააი, ჰაა, – თავს უკრავენ სტუმრები და ბოლოს, მადლობასაც მოაყოლებენ :

– ბარქალ, ბააი, ბარქალ!..

ბააის ვაჟს, სალმანს, ბევრი საქონელი ჰყავს. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ოჯახში საქონლის მომვლელიც ბევრია, მოხუცი მაინც ვერ ისვენებს, აიღებს შინდის დიდ ჯოხს და მიჰყვება მინდორში ძროხებს… ბააის ოჯახი დღე და ღამე შრომობს. ისინი უვლიან საქონელს, აპობენ შეშას, აპურებენ სტუმრებს, ახვევენ თუშურ ხინკალს ან აკეთებენ ქისტურ გალანებს – მჭადისგან, ჭინჭრის შიგთავსით… უგემრიელესია! უგემრიელესია ”მორძო” ”გარძანებითაც”- ეს ბააის საფირმო საჭმელია – რძის შრატი მოხარშულ მჭადთან…

…აი, კიდევ, პანკისის ერთი ჩვეულებრივი დილა – ჩიტებმა ჭიკჭიკით აიკლეს ბაღ-ბოსტანი, საქონლით აჭრელდა შარა, ძაღლები კანტი-კუნტად ყეფენ, მამალმაც დაასრულა ყივილი და მიჩუმდა, რომ უცებ, იხუვლა უამრავმა ხმამ – ბააი! ბააი! ბააი! და, თითქოს, ერთბაშად აიყარაო, მთელი სოფელი გაემართა ერთი მიმართულებით – ბააის სახლისკენ.  ” ბააი ვეღარ გადარჩებაო” – ისმოდა ჩურჩული… ეს კრიტიკული მომენტი ერთ კვირას გაგრძელდა, ქისტებმა დაიწყეს მზადება სამწუხარო რიტუალისთვის, სოფელი ჩუმად ქვითინებდა.

მაგრამ, ამის შემდეგ, ისინი, ვისაც არ სჯეროდა სასწაულის, კიდევ დიდხანს ხედავდნენ, ნიკოლაძის ქანდაკებასავით აშოლტილი ბააი როგორ გამოვიდოდა სახლიდან, ჩამოჯდებოდა თითქოს ერთი წამით ჩამუხლულ ქალებთან, ამოიღებდა ჯიბიდან მბზინავ კოლოფს და ბურნუთს შესთავაზებდა ყველას. ჩიტებს უხაროდათ ეს და იკლებდნენ ბაღ-ბოსტნებს ჭიკჭიკით… უთენია გაღვიძებული მამლები მშვიდად ჩასთვლემდნენ, ძაღლები კი, თითქოს ზრდილობის გულისთვის, დაიყეფებდნენ კანტი – კუნტად…

…ა, ჰუ დეე… აგრძელებდა ბააი კეთილ რჩევებს სხვადასხვა საკითხზე და, ალბათ, მათ შორის – სიცოცხლის საიდუმლოზეც… ჩვენი აზრით, ეს დიდი სიყვარულის სამყაროსთან იყო დაკავშირებული, რომელშიც მოხუცი ცხოვრობდა.

ალექს ბერდიშევი

ტალღა – Wave, ალექს ბერდიშევი

გურამ ხარშილაძე “იონათანი და მოჩვენება”

ივან, ღმერთი არსებობს?!

_ ლაზარე დამიძახეთ! _ უიმედოდ გაისმა წყვდიადში მილეული, თითქოს სასოწარკვეთილი ხმა.

_ ლაზარე _ თავისთვის ჩაილაპარაკა მოხუცმა.

_ დიახ, ლაზარე…

 სტუმარს უცნაური აღნაგობა ჰქონდა, ოდნავ მაღალი, ხმელი ტანი, ჩამომჭკნარი სახე, დაწვრილებული კიდურები და უჩვეულოდ დიდი თვალები. ერთი შეხედვით უდროოდ დაბერებულ ბავშვს ჰგავდა. ახლაც, ამ სიბნელეშიც გაირჩეოდა მისი გაფითრებული ტუჩების შემკრთალი, შიშნარევი მოძრაობა და ხმა… ხმა… თითქოს საიდუმლოს ამბობსო მუდამ, მილეული, ჩუმი და ამავდროულად ზღაპრული და ჯადოსნური. მისი ხმა – თითქოს გაუმხელელი ტკივილი გაუმხელლობით რომ იმხელს თავს. ხმა მისი – დროის მოგუგუნე წყვდიადს გამოქცეული, მოგუგუნე წყვდიადისთვის განწირული, განუყოფელი ნაწილი მოგუგუნე წყვდიადისა და ამავე დროს სულ სხვა, შორეული, უცხო და უცნაური, გაუგებარი და აუხსნელი, ამ ბნელ დარბაზში ხმიანობდა, ვით დამხობილი, უენო ზარი.

_ მაშ თქვენ ამბობთ, რომ არც მეტი და არც ნაკლები, ჯოჯოხეთიდან მეწვიეთ, ასეა?! _ მოხუცის სიტყვებს ცივი უნდოლობის სურნელი ასდიოდა.

_ დიახ, გაგეცინებათ და ეს სიმართლეა, იქაურობა ნამდვილად ჯოჯოხეთს ჰგავდა. გამიმართლა თავი რომ დავაღწიე. არადა უკვე იმედიც აღარ მქონდა რომ გნახავდით…

_ იქნებ უკეთ აღმიწეროთ… ეს როგორ მოხდა?

_ იცით მოხუცო, ეს… შეიძლება “მოხუცო” დაგიძახოთ?! _ მოხუცმა უხმოდ ანიშნა თანხმობა _ ეს… რთული ასახსნელია და დასაჯერებლადაც რთულია, მეტსაც  გეტყვით, წარმოუდგენელიც კია… ვშიშობ… ვშიშობ ჩემი მონათხრობი ბოდვად არ ჩათვალოთ, მაგრამ აქ შიში უადგილოა. ბოლოსდაბოლოს მე ხომ ჯოჯოხეთს დავაღწიე თავი. აწი რამ უნდა შემაშინოს, ყველაფერს ფარდა აეხადა. მზე ამოვიდა. იქმნა ნათელი და მე დავბრუნდი, თქვენთვის დავბრუნდი ჯოჯოხეთიდან, ჩუმად ჩაფერფლილ ქალაქ პომპეიდან გეახელით, წყალი მწყურია და თავშესაფარი, თუკი გაიღებთ მოწყალებას შუაღამემდე დავრჩები თქვენსას.

_ შეგიძლიათ დარჩეთ რამდენ ხანსაც ინებებთ. ეს სასახლე, ვრცელი დარბაზები სიბნელით რომ ავსილა ახლა სულ მე მეკუთვნის, მე ერთადერთს და სხვას არავის, არც სიბნელეს, არც შუაღამეს, არც უკიდეგანო სივრცეებსა და შავ მორევს. ეს სახლი, მდუმარე და ცარიელი ჩემი სახლია. დიდი ხანია აქ აღარავინ ცხოვრობს.

_ ო, მოწყალეო ბატონო, თქვენ კეთილი ხართ, უზომოდ კეთილი… შუაღამემდე დიდი დროა ჯერ კიდევ. ცეცხლი ანთია ტაძარში, მოხუცო, ჯერ კიდევ ცოცხალია თქვენი გული, ის ისევ ფეთქავს, ისევ არ ისვენებს, მე ახლაც მესმის მისი ხმა. შეხედეთ, შეხედეთ, ეს ბნელი დარბაზი გულია თითქოს თქვენი…

_ პოემპეიდან მეახელით ნუთუ?!

_ დიახ ბატონო. პომპეიდან… იცით, პომპეი შორსაა აქედან, ახლა იგი ფერფლადაა ქცეული. აღარაფერი აღარ დარჩა, გაქრა, ქარმა წაიღო მტვერი და ზღვაზე განაბნია… ოდესმე ყოფილხართ პომპეიში?! გინახავთ მისი მცხუნვარე მზე, ვიწრო ქუჩები, ნუთუ გინახავთ?!

_ არა, სამწუხაროდ არ მინახავს, თუმცა ვფიქრობ ვიცნობ ერთს, ვისაც შესაძლოა ენახოს.

_ ვის?

_ ექიმ ჰანსს… ამაღამ აქ დარჩით, მოისვენეთ. ხვალ, გამთენიისას შეგახვედრებთ. აი მას კი ძალიან ბევრი შეუძლია გესაუბროთ პომპეიზე…

_ ხვალ დილით… ო, მომიტევეთ, მე უსათუოდ შუაღამით უნდა გავემგზავრო. გათენებამდე ვეღარ შევიცდი. იქნებ გადასცეთ ბატონ ჰანსს, რომ მის გამო ძალიან ვწუხვარ.

_ როგორ გეკადრებათ, შუაღამით, ასეთ თავსხმაში როგორ გაგიშვათ?! ჯობს მოისვენოთ… გათენებამდე… ავდარი მალე გადაიღებს. იყავით მშვიდად.

_ ო, თქვენ კეთილი ხართ, უზომოდ კეთილი, მაგრამ გამიგეთ, საშინელება მოხდა, ამას არავინ ელოდა… ჩვენ ყველანი ჯოჯოხეთს ჩავცვივდით და ვერავინ გადარჩა ჩემს მეტი. შუაღამით უნდა წავიდე. სხვებიც მელიან ალბათ და ვენატრები. თქვენ ნუ იღელვებთ მოხუცო, მე სულ ასე ვარ, სულ შუაღამით ვმოგზაურობ. მხოლოდ ელვა თუ გამინათებს გზას, მხოლოდ გრგვინვა და გუგუნია ჩემი მეგზური. თქვენ ნუ იღელვებთ, მე ჩემს ჯოჯოხეთზე გიამბობთ და წავალ, მალე წავალ, თავს არ შეგაწყენთ.

_ როგორ გეკადრებათ…

_ არა, საჭირო არაა… საშინელება მოხდა. ვნახე როგორ დაიმსხვრა ქალაქის ბჭენი. იძრა მიწა და იგრიალა ხმამ. ქარში გატყორცნილმა ლოდებმა დადაღეს ქალაქი. გამთენიისას შავი კვამლით დაიფარა ზეცა. ცეცხლად და ლოდებად აწვიმდა ქალაქს. ხალხი სასოწარკვეთილნი აწყდებოდნენ დახშულ კარიბჭეს, იხვეწებოდნენ “გახსენით კარი, შემოგვიშვით, მძიმეა ტვირთი ჩვენი და ტკივილი განუკურნელი. ვიწვით და ყველაფერი უცხოა ჩვენთვის. ვიწვით და ვიტანჯებით, მიზეზი კი მაინც ამოუხსნელია, გახსენით, შემოგვიშვით, წყალი გვწყურია და თავშესაფარი!” ცეცხლოვანი წვიმა ქანდაკებად აქცევდა ცხედრებს. იმ ქანდაკებებზეც ტკივილი იყო და უსასოობა. მათი თვალები ღია დარჩა. მათი თვალები მზის სხივებმა ამოწვეს და დააბრმავეს, და ოდეს დაეცნენ ბჭენი ქალაქისა, ოდეს ყოველივე წარხდა აღარავინ იყო ცოცხალი, რომ ეხილა სინათლე, ეხილა სიმშვიდე, ეხილა ქალაქზე გველივით მწოლარე სიკვდილი, რომელიც თითქო ისევ იძინებსო, გულში იმარხავსო უდიდეს საიდუმლოს. დაეცნენ ბჭენი ქალაქისა და აღარავინ იყო, აღარავინ იყო დარჩენილი, რათა ეხილათ სინათლე…

_ თუკი ყველაფერი სიმართლეა, მაშ თქვენ როგორღა გადარჩით, როგორ დააღწიეთ სტიქიას თავი?

_ მე სასწაულმა გადამარჩინა… როცა ვიხილე ჯოჯოხეთი მიწაზე ჩამოსულიყო და ღმერთის დასანახად ცისკენ მივმართე მზერა, იქ მხოლოდ შავი კვამლი დავინახე და ლოდები. აღარაფერი დარჩენილიყო. თითქოს ყოველი ცარიელი იყო თავის არსისგან, მხოლოდ სივრცე და უიმედობა, იწვა შავ ღრუბლებად კუპრივით კვამლი და ცეცხლი ედებოდა ჩემს კანს. ძველებურ ღვინის სარდაფში ვიპოვნე გზა, ვიპოვნე კარი საიდუმლო და გვირაბი, ბნელი და საშიში, თუმცა სიკვდილი იყო ჩემს უკან და ჯოჯოხეთი, თავის გადასარჩენად გავიღებდი მსხვერპლს ნებისმიერს, რა იყო შიში სიბნელისა, ან თუნდაც თინათგრძნობა ავი, იმ ცეცხლთან, იმ სასჯელთან, რაც მოულოდნელად მოგვევლინა ყველას. არ ვიცი რამდენ ხანს ვიყავი იმ გვირაბში. დროის დინებას ვერ ვგრძნობდი და  ჩემი სხეული ცივი იყო მუდამ. ვსაუბრობი უცხო ხალხთან, რომელნიც მავალებდნენ დაბრუნდიო უკან. ვსაუბრობდი ჩემთვის უცხო ენაზე, სიტყვებისა და ბგერების გარეშე. ვსაუბრობდი ისე, რომ არ ვიცოდი რა იყო შინაარსი ჩემი ნათქვამის, თუმცა გაურკვევლობა მაინც არ იყო და არც შიში. ვგრძნობდი მტანჯველ მოვალეობას და თვალწინ მედგა დაცემული ქალაქი პომპეი. უამრავი ცოდნა შევიძინე იმ კედლებში და მიუხედავად იმისა, რომ იქ უსაფრთხოდ ვიყავი მაინც  თავის დაღწევაზე ვფიქრობდი და დიდხანს არაფერი გამომდიოდა, სანამ ბევრი რამ არ შევიმეცნე და ვისწავლე. ახლა შუაღამით ვმოგზაურობ მხოლოდ. გზები ნათელია და ყოველივე ცხადი. მ ე დავბრუნდი საბოლოოდ, რათა აღვასრულო სიტყვა, რათა გადმოგცეთ რა არის მათი სურვილი.

_ მათი სურვილი?

_ ო, სურვილი მათი ძლიერია და გარდაუვალი, ამავე დროს სასტიკიცაა და საშიშიც. ახლაც უცხოა იგი ჩემთვის და ცივი, მიუხედავად იმისა, რომ თავად ვიხილე… მაინც ცივია და უკარება, როგორც ყველაფერი წმინდა და მარადიული… ეჰ, იონათან, მოხუცო იონათან, ისმინე, ისმინე სასახლის დარბაზში ჩაკარგული  ბავშვის გოდება, ისმინე მისი ტირილი, შეიბრალე იგი, შეიწყალე… ნუთუ არაა საკმარისი რაც კი ეწამა?!

_ ჩემი სახელი საიდან იცით?! _ მოხუცი ახლაღა შეკრთა.

 _ეჰ იონათან, იონათან…  რამდენი საიდუმლოა, რამდენი დუმილი და გაურკვევლობა, რამდენი ნიღაბი… ნუთუ არაფერი შეცვლილა… არა… როგორ არა… თქვენი სახელი მოხუცო იმ გამოქვაბულის კედლებზე იყო ამოკაწრული აქამდე რომ მომიყვანა. იქ კიდევ ბევრი რამ ეწერა თქვენზე…

_ რა, რა ეწერა?

_ ნუ შეშფოთდებით მოხუცო, ნურც აღელვდებით, მე თქვენთანა ვარ.

_ არაფრისაც არ მეშინია! რასაც თქვენ ამბობთ სისულელეა…

_ ნუ ბრაზობთ…

_ არ ვბრაზობ!

_ ეჰ მოხუცო, ნუთუ არ მოგბეზრდათ ამოდენა სასახლეში ყოფნა მარტოს. კაცს თავისი ოცნება დაღლის და დაასუსტებს. ბოლოს იმას ინატრებს არ ამისრულდესო ნეტავ. თქვენ კი მოხუცო… ეჰ, მოხუცო… ნუთუ არავინ გამოჩნდა ისეთი, ვისაც გაუზიარებდით ამ დარბაზის სიბნელეს, ნუთუ ვერავისთვის გაიმეტეთ გაუმხელელი ოცნება თქვენი. სულით გაღარიბდი იგემონო!… და მაინც, დასასრულს, დიდი დაძინების წინეთ, გულზე ხელი დაიდეთ იონათან, გულზე ხელი დაიდეთ და ისე მთხარით, ნუთუ არავინ არ იყო ღირსი იმისა ეხილა რას მალავდით ამ ბნელ დარბაზში?!

მოხუცი დუმდა..

_ ეჰ იონათან, ვატყობ სიბერეში სევდა შემოგჩვევია და სინანული. აბა ბნელი დარბაზი სხვა რისთვისაა, უნდა დაჯდე და იფიქრო, იტირო და ევედრო, შეგიბრალონ უსიყვარულოდ, ძუნწი ოცნებით რომ იცხოვრე. განა რა იყო ამ დარბაზში, რას მალავდით ასე ძვირფასს?! _ ანგელოზის ფრთებს? _ ვინ იცის, იქნებ ისინი დიდი ხნის წინ დაჭკნენ. იქნებ ერთადერთს მახინჯ ვაჟს, ან თუნდაც სარკეს გაბზარულს, ან გაბზარულ ანარეკლს, ან იქნებ ყველაფერს ერთად?! ეჰ, იონათან, ამდენი საიდუმლო, ამდენი მდუმარება და სულ ტყუილად. მაინც რას ხედავდი იმ სარკეში ასეთს მოხუცო სხვას რომ არ შეეძლო დაენახა და ეთქვა: ” იონათან, შე მახინჯო, მე შენ მიყვარხარ, მიყვარხარ შენი სიმახინჯის, შენი ტკივილების გამო.” ნუთუ არავინ გამოჩნდა ეთქვა შენთვის, რომ არსად ენახა ასეთი ლამაზი სიმახინჯე, ნუთუ არავინ?!

ისევ დუმილი.

_ ეჰ იონათან, თქვენი თვალები მეუბნევა იქნებ და კიო… მაგრამ გულით მაინც ძუნწი იყავ და მიუნდობელი. მაინც იმ ჭირვეულ ბავშვს ჰგავდი და ისე იქცეოდი თითქოს თქვენს გარდა არავის სტკენია არასდროს, არავინ გაუკრავთ ჯვარზე. ჯვარცმა?! _ რა ვუყოთ… მძიმეა, მაგრამ ასეთია ბედი  ყველა ბავშვის. ისინი სიზმრებში ეწამებიან… თქვენ კი მაინც ისე იქცევით თითქოს სხვას არავის ეზიდოს ეს ტვირთი. გიფიქრიათ უფრო მძიმე ტვირთებზე, იმაზე, რომ ისინიც არსებობენ?… ჰო, გიფიქრიათ… გიფიქრიათ და ეს ფიქრი ტკივილიანი იყო, მაგრამ ახლა სულ სხვაა… თქვენი მესმის. მტკივნეულია ამ დროს ისევ დაიტოვო იმედი. ეს იმედი  შიგნიდან გჭამს თითქოს და შენს სისხლს ითხოვს. ის კი მიუხედავად იმისა რომ ასე ძვირფასია მაინც სიკვდილისთვის უნდა გაიწიროს, რათა მან მაინც დააღწიოს ტანჯვას თავი.

იონათანი დუმს.

_ ეჰ იონათან, ზიხარ ახლა ამ ბნელ დარბაზში და სიზმარივით იგონებ დღეებს გარდასულს, ოდეს პატარა ბიჭი თამაშობდა აქ და სიცარიელეს სიცარიელით ავსებდა. ახლა კი მხოლოდ სიცივეა თქვენთან და გულგრილობა. ზიხართ და ფიქრობთ, სინანულით იხსენებთ წარსულს. ფიქრობთ იქნებ და შეგიბრალონ ასეთი ტანჯვა-წამების გამო, მაგრამ მოხუცო სულ ამაოდ…. ნუ ელი მათგან მოწყალებას, ნურც შებრალებას… მათ შენ უყვარხარ, სიყვარული კი კაცისთვის გაუგებარი იცოდნენ მუდამ. ამოირჩევდნენ ვინმეს კაცთაგან და ამ უდიდესი სიყვარულის ნიშნად ჯვარზე აკრავდნენ, კოცონზე წვავდნენ, აწამებდნენ, თითქოს მახვილისთვის აწრთობდნენ ლითონს. ხან სუსხიანი ქარიშხალი, ხანაც მხურვალება კოცონის. კაცნი კი ამ ღვთაებრივი სიყვარულის ნაცვლად მხოლოდ ტკივილს გრძნობდნენ და ერთადერთი აწუხებდათ ფიქრი, როგორმე ეს ტკივილი აღეწერათ. ბუნებრივია ამ უგვანო სიყვარულისგან ჯერ არა გამოსულა რა,  მახვილად არ ქცეულა არცერთი კაცთაგანი. ზოგი ცეცხლს ვერ უძლებდა, ზოგი ქარიშხალს. ასე კვდებოდნენ ისინი და ამ ტანჯვისთვის სამაგიერო არ ჩანდა არსად. მათ კი… მათ – უკვდავთ ჯიუტად არ სურდათ შეცდომის აღიარება, ამაოდ ცდილობდნენ კაცი ღმერთის ხელში ექციათ მახვილად. დღემდე ასეა, დღემდე ეძებენ… ეჰ იონათან, რამდენი შეეწირა ამ ოცნებას, რამდენი?!…

იონათანი სიჩუმეს აყურადებს.

_ ეჰ იონათან, ნუ დაღონდები, სინანულის დრო არაა ახლა… ხედავ, წვიმასაც უკლო და ჩემი წასვლის დროც მოახლოვდა. შეყოვნება წამითაც არ შეიძლება. შეიძლება მონათხრობმა ძლიერ დაგაღონა, მაგრამ ნუ იღელვებ, მათ უკვე გამოიტანეს განაჩენი. გამთენიისას მოულოდნელად დაატყდება ამ ქალაქს ცეცხლის წვიმა, შენ კი იონათან დრო გაქვს, ერთხანს დააგდე სასახლე… გათენებამდე განეშორე ქალაქს, გამთენიისას გაისმება ხმა, გრგვინვა და გრიალი. წამოვა წვიმა ცეცხლოვანი და ნახავ გვამებს, ნახავ სისხლსა და სიკვდილის ტრიუმფს. გამთენიისას დაეცემა ქალაქი ესე, შენ კი იონათან, გირჩევ განერიდე აქაურობას, იხსენი თავი, ცეცხლს მიუგდე ეს ბნელი დარბაზი და მარტო წადი… დიდი დროა გათენებამდე, ლოცვაც მოესწრება ალბათ. აღმოსავლეთის კარიბჭიდან გაიპარეთ, მცველებს დიდი ხანია ღრმა ძილით სძინავთ. ახლა კი მომიტევეთ, წასასვლელი ვარ… ასეთ ღამეში მიუსაფარ მგზავრს რომ თავშესაფარი მიეცით ამისთვისაც გადაგიხდით ოდესმე. გაცილება საჭირო არაა, მე მუდამ მარტო ვმოგზაურობ. მშვიდობიან ღამეს გისურვებთ… აბა დროებით…

მოხუცი დაბნეული მიჰყვა სტუმარს კარამდე. ლაზარემ სწრაფად გამოაღო კარი და ჭყვდიადში გაუჩინარდა.

***

ბნელ დარბაზს უჩვეულოდ ადრე შემოეპარა სინათლე. გულისცემა აუჩქარდა მთელი ღამის უძილოსა და განაწამებს. მაინც უცნაური იმედით მიადგა სარკმელს, იმედითა და რწმენით, რომ სწორი გადაწყვეტილება მიიღო. მან დაინახა როგორ ამოიწვერა მთებიდან მზე როგორ ასცდა ჰორიზონტს და ქვეყანა გაანათა. ცეცხლის წვიმა არც იმ დღეს და არც მის შემდეგ იონათანს არ უნახავს, არც შუაღამისას დაურღვევია უცხო სტუმარს მისი სიმშვიდე. მაშინაც, როცა იმ გიჟურ შემთხვევას იხსენებდა ეცინებოდა კიდეც, უცნაური ღიმილით იმეორებდა: “ალბათ არაფერი არ იყო ნამდვილიო”…

Jorge Luis Borges

Jorge Luis Borges

ხორხე ლუის ბორხესი – გერმანული რეკვიემი

მართალია, მკლავს, მაინც მივენდობი.
იობი, 13:15

   ჩემი სახელია ოტო დიტრიხ ცურ ლინდე. ჩემი ერთ-ერთი წინაპარი, ქრისტოფ ცურ ლინდე, დაიღუპა კავალერიის ბრძოლაში, რომელმაც გამარჯვება მოუტანა ცორნდორფს. 1870 წლის უკანასკნელ დღეებში ჩემი დიდი პაპა, ულრიხ ფორკელი, ფრანგმა სნაიპერებმა მოკლეს მარშნუარის ტყეში. მამაჩემმა – კაპიტანმა დიტრიხ ცურ ლინდემ – თავი ისახელა 1914 წელს ნამურის ალყაშიც და, ორი წლის შემდეგ, დუნაის გადაცურვის დროსაც. რაც შემეხება მე, მე უნდა დამხვრიტონ, როგორც მკვლელი და ჯალათი. სასამართლომ სწორად განსაჯა. დასაწყისშივე ვაღიარე ჩემი დანაშაული. ხვალ, იმ დროისთვის, როდესაც ციხის საათი ცხრაჯერ ჩამოჰკრავს, მე სიკვდილის სამფლობელოში შევაბიჯებ. ბუნებრივია, ვიფიქრო ჩემს წინაპრებზე, რაკი ასე მივუახლოვდი მათ აჩრდილებს; რაკი, ასე ვთქვათ, მე უკვე ისინი ვარ.

   სასამართლო პროცესის დროს (რომელიც, საბედნიეროდ, ცოტა ხანს გაგრძელდა) მე არ მილაპარაკია. რაიმე ახსნა-განმარტების მიცემა, ჩემი მხრივ, დაბრკოლებებს შეუქმნიდა ვერდიქტის გამოტანას და მეც მხდალად წარმომაჩენდა. ახლა ყველაფერი შეიცვალა. ჩემი დასჯის წინმსწრებ ამ ღამეს შემიძლია უშიშრად ვილაპარაკო. არავითარი სურვილი არ მაქვს, მაპატიონ, რადგან არავითარ დანაშაულს არ ვგრძნობ. მსურს მხოლოდ ის, რომ გამიგონ. ისინი, ვინც ჩემს სიტყვებს მიაყურადებს, გაიგებენ გერმანიის ისტორიასაც და მსოფლიოს მომავალსაც. ვიცი: ასეთი შემთხვევები, როგორიც ჩემია, ამჟამად გამონაკლისია და შოკში ჩამგდები, ძალიან მალე კი არაფრით გამორჩეული აღარ იქნება. ხვალ მე მოვკვდები, მაგრამ მე მომავალი თაობების სიმბოლო ვარ.

   მარიენბურგში დავიბადე 1908 წელს. დღესდღეობით თითქმის დავიწყებულმა ორმა ვნებამ – მუსიკამ და მეტაფიზიკამ მრავალი საზარელი წელი ყოჩაღად და თითქმის ბედნიერად გადამატანინა. აქ ვერ ჩამოვთვლი ყველა ჩემს კეთილისმქმნელს, მაგრამ არის ორი სახელი, რომლებსაც ვერანაირად ვერ ავუვლი გვერდს. ესენია ბრამსი და შოპენჰაუერი. ხშირად მიმიმართავს პოეზიისთვისაც და ამ ორს დავუმატებდი კოლოსალურ ინგლისურ სახელს: უილიამ შექსპირი. უწინ თეოლოგიაც მაინტერესებდა, გარკვეულწილად. მერე კი სამუდამოდ ვაქციე ზურგი ამ ფანტასტიკურ დისციპლინასაც და ქრისტიანობასაც, ერთი მხრივ, შოპენჰაუერთან და მის პირდაპირ არგუმენტებთან, მეორე მხრივ კი, ბრამსთან და შექსპირთან, მათი სამყაროების უსასრულო მრავალფეროვნებასთან ერთად. მსურს, ყველამ, ვინც განიცდის მოწიწებასა და გაოცებას, ვინც თრთის სინაზითა და მადლიერებით, ვინც გულგანწონილია ამ კურთხეულ კაცთა თხზულებებში ამოკითხული რომელიმე ფრაზით, – ყველამ, ვინც ამ დონეზე შეძრულია, იცოდეს, რომ ოდესღაც მეც მათსავით გულგანწონილი ვიყავი ამ ადამიანებით: მე, საზიზღარი.
   ნიცშე და შპენგლერი 1927 წელს შემოვიდნენ ჩემს ცხოვრებაში. XVIII საუკუნეში მცხოვრები მავანი მწერლის თქმით, არავის სურს, რომ რამე მართებდეს თავისი თანამედროვეებისა. დამთრგუნველი გავლენისაგან განთავისუფლების მიზნით, დავწერე წერილი „ანგარიშსწორება შპენგლერთან“, სადაც აღვნიშნე, რომ ყველაზე არაორაზროვანი მონუმენტი იმ მახასიათებლებისა, რომლებსაც ავტორმა „ფაუსტური“ უწოდა, გოეთეს მრავალსახოვანი დრამა კი არ არის (გერმანია უნივერსალური სარკეა, რომელიც ყველა სხვას აირეკლავს, ანუ მსოფლიო ცნობიერება, გოეთე კი – ამ მსოფლიო გონების პროტოტიპი. არ ვაკრიტიკებ, მაგრამ არ ვუყურებ მას, როგორც შპენგლერის ტრაქტატის ფაუსტურ კაცს), არამედ ოცი საუკუნის წინ დაწერილი პოემა „De rerum nature“ . თუმცაღა, მივაგებ მისაგებელს ჩვენს ისტორიის ფილოსოფოსს (იგულისხმება ოსვალდ შპენგლერი – მთარ.), მის რადიკალურად გერმანულ და სამხედრო სულს. 1929 წელს მე შევუერთდი ნაცისტებს.
   ბევრს არაფერს ვიტყვი მოწაფეობის წლებზე, რომლებიც ჩემთვის კიდევ უფრო მძიმე აღმოჩნდა, ვიდრე სხვებისთვის, რადგან, მართალია, არასოდეს მაკლდა გამბედაობა, არც ძალადობის მოთხოვნილება მქონია ოდესმე. თუმცა იმასაც ვაცნობიერებდი, რომ ახალი ეპოქის ზღურბლზე ვიდექით და რომ ეს ახალი ეპოქა, როგორც ისლამის ან ქრისტიანობის პირველი წლები, ახალ ადამიანებს ითხოვდა. როგორც პიროვნებები, ჩემი ამხანაგები მძაგდა. ამაოდ ვცდილობდი, დამერწმუნებინა თავი: იმ მაღალი მიზნისთვის, რომელმაც გაგვაერთიანა, ჩვენ პიროვნებები არ ვართ-მეთქი.

   თეოლოგების მტკიცებით, თუ უფალი ერთი წამით მაინც უყურადღებოდ დატოვებს ჩემს მარჯვენა ხელს, რომელიც ახლა წერს, ეს ხელი არარაობაში დაინთქმება, თითქოსდა უჩინარმა ცეცხლმა ჩაყლაპაო. ვერავინ იარსებებს, ვამბობ მე, ვერავინ მოსვამს წყალს ან ჩამოჭრის პურს გამართლების გარეშე. ეს გამართლება კი თითოეული კაცისთვის სხვადასხვაა. ველოდებოდი უმოწყალო ომს, რომელიც გამოცდიდა ჩვენს რწმენას. ჩემთვის საკმარისი იყო იმის ცოდნა, რომ ერთი ჯარისკაცი ვიქნებოდი ბრძოლებში. ერთხელ შემეშინდა: გულისაცრუება არ გვეწვნია ინგლისის ან რუსეთის სიმხდალის გამო. შემთხვევამ (ან ბედისწერამ) განსხვავებული მომავალი მომიქსოვა. 1939 წლის მარტში, შეღამებისას, ტილსიტში მოხდა არეულობები, რომლებზეც გაზეთებს არაფერი უთქვამთ. ქუჩაში, სინაგოგის უკან, ორი ტყვია მომხვდა ფეხში და საჭირო შეიქნა მისი მოკვეთა (როგორც თქვეს, ნატყვიარს უკიდურესად სერიოზული შედეგები მოჰყვა). რამდენიმე დღის შემდეგ ჩვენი არმია ბოჰემიაში შევიდა. როცა სირენებმა ეს ამბავი გვაუწყეს, მე მჯდომარეთა საავადმყოფოში ვიწექი და ვცდილობდი, თავი დამევიწყებინა და დამეკარგა შოპენჰაუერის წიგნებში. ფანჯრის რაფაზე მასიური, ფუშფუშა კატა იწვა: ჩემი ამაო ბედის განსახიერება.
   პირველ ტომში წიგნისა „პერეგრა და პარალიპომენა“ , კიდევ ერთხელ წავიკითხე, რომ ყველაფერი, რაც ადამიანს შეიძლება გადახდეს დაბადების წამიდან სიკვდილის წამამდე წინდაწინ განსაზღვრულია მის მიერ. ამდენად, მთელი დაუდევრობა არაშემთხვევითია, თითოეული უნებლიე შეხვედრა – წინდაწინ დანიშნული, ყოველი დამცირება – მონანიების აქტი, ყოველი ჩავარდნა – იდუმალი გამარჯვება, ყოველი სიკვდილი – თვითმკვლელობა. არ არსებობს იმ მოსაზრებაზე უფრო მზაკვრული ნუგეშისცემა, თითქოსდა ჩვენ თვითონ ამოვირჩიეთ ჩვენი უბედურებები; რომ ინდივიდუალური თეოლოგია ამხელს საიდუმლო წესრიგს და, ყოვლად განსაცვიფრებლად, ერთმანეთში გვრევს ჩვენ და ღვთაებას. რომელმა უცნობმა მიზანმა გამომაჩხრეკინა ის საღამო, ის ტყვიები, ეს დასახიჩრება-მეთქი, ვფიქრობდი. არა ომის შიშმა, – ეს ვიცოდი, – არამედ რაღაც უფრო ღრმამ. ბოლოს, მე მგონი, მივხვდი. რელიგიისთვის სიკვდილი უფრო იოლია, ვიდრე ამ რელიგიის მთლიანად გატარება საკუთარ თავში. ველურ მხეცებთან ბრძოლა ეფესში ისე ძნელი არ არის (ათასობით ბნელ მოწამეს უქნია ეს), როგორც პავლედ – იესო ქრისტეს მსახურად ყოფნა. ერთი მოქმედება უფრო სწრაფია, ვიდრე ადამიანის ყველა საათი. ბრძოლა და დიდება იოლია. რასკოლნიკოვის ავანტიურა ნაპოლეონისაზე უფრო რთულია. 1941 წლის 7 თებერვალს ტარნოვიჩის საკონცენტრაციო ბანაკის დირექტორის მოადგილედ დამნიშნეს.
არ შევხაროდი მოვალეობებს, რომელთა შესრულებაც ამ თანამდებობაზე მიწევდა, თუმცა არასოდეს შემიცოდავს იმით, რომ რამე მიმეფუჩეჩებინოს. ხმლებს შორის მოხვედრილი მხდალი ავლენს თავის სიმხდალეს. გულმოწყალე, თანამგრძნობელი კაცი ეძებს გამოცდას დილეგებითა და სხვათა ტკივილებით. არსებითად, ნაციზმი ზნეობრივი აქტია, კორუმპირებული მოხუცის გაშიშვლება მისი ახლით შემოსვის მიზნით. ომში, კაპიტნების გაშმაგებულ შეძახილებსა და ყვირილში, ასეთი ტრანსფორმაცია ყველას ემართება, – ომში და არა ნესტიან დილეგში, სადაც მზაკვრული თანაგრძნობა სინაზის ძველებური აქტებით გვაცდუნებს. მსუბუქად არ ვწერ სიტყვას „თანაგრძნობა“. ზარატუსტრას უმაღლესი კაცისთვის, თანაგრძნობა უკიდურესი ცოდვაა. მე თვითონ (ვაღიარებ), კინაღამ თანაგრძნობამ შემიპყრო, როცა ცნობილი პოეტი დავიდ იერუსალემი გამოგვიგზავნეს ბრესლაუდან.
   ორმოცდაათი წლის კაცი იყო. ამქვეყნიურად მწირმა, დევნილმა, უარყოფილმა, ცილდაწამებულმა – თავისი გენია ბედნიერების ჰიმნებს მიუძღვნა. მახსოვს, „დროების პოეზიაში“ ალბერტ სორგელმა იგი უიტმენს შეადარა. არცთუ იღბლიანი შედარებაა: უიტმენი სამყაროს a priori ზეიმობს, ზოგადად და, ვირტუალურად, განურჩევლად. იერუსალემი სიხარულს თითოეულ პაწაწკინტელა საგანში პოულობს სკრუპულოზურ-საგულდაგულო სიყვარულით. არასოდეს უშინდება ჩამოთვლას, კატალოგებს. ახლაც კი შემიძლია მოვიყვანო არაერთი ჰეგზამეტრი იმ ღრმა ლექსიდან სახელად „ცე იანგი, ვეფხვების მხატვარი“, რომელსაც მთელ სიგრძე-სიგანეზე ავსებს ერთმანეთის გადამკვეთი ჩუმი ვეფხვები, ყველგან – ვეფხვები. არასოდეს დამავიწყდება არც მონოლოგი „როზენკრანცი ელაპარაკება ანგელოზს“, რომელშიც XVI საუკუნეში მცხოვრები მევახშე თავის სასიკვდილო სარეცელზე ამაოდ ცდილობს თავი გაიმართლოს და არც კი ეჭვობს, რომ მისი ცხოვრების იდუმალი გამართლება იმაში მდგომარეობს, რომ შთააგონა თავის ერთ-ერთ კლიენტს (რომელსაც ერთადერთხელ შეხვედრია მევახშეს და ისიც კი არ ახსოვს), შაილოკის ხასიათი მოხაზოს. თავისი დაუვიწყარი თვალებით, მოყვითალო კანითა და თითქმის შავი წვერით იერუსალემი ტიპურად აღმოსავლური ებრაელი იყო, თუმცა უფლებააყრილ და მოძულებულ გერმანელ-ევროპელ ებრაელთა შტოს ეკუთვნოდა. მკაცრად ვექცეოდი. არც თანაგრძნობა და არც მისი გავარდნილი სახელი გულს არ მირბილებდა. დიდი ხნით ადრე, სანამ დავიდ იერუსალემს შევხვდებოდი, გავაცნობიერე, რომ ამქვეყნად ყველაფერი შეიძლება იქცეს ჯოჯოხეთის მარცვლად. სახემ, სიტყვამ, კომპასმა, რეკლამამ – ყველაფერმა შეიძლება კაცი ჭკუიდან გადაიყვანოს, თუკი ვერ მოახერხებს და ვერ ამოიგდებს თავიდან. ნუთუ არ გაგიჟდება ადამიანი, გონებრივი მზერის წინ გამუდმებით უნგრეთის რუკა რომ ჰქონდეს? გადავწყვიტე, გამომეყენებინა ეს პრინციპი ჩვენი სახლის დისციპლინარული რეჟიმისთვის, და… 1942 წლის მიწურულს იერუსალემი გაგიჟდა, მომდევნო წლის პირველ მარტს კი მოახერხა, რომ თავი მოეკლა.
არ ვიცი, მიხვდა თუ არ ეს კაცი, რომ თუ მე ის მოვსპე, ესეც ჩემივე თანაგრძნობის გასანადგურებლად. ჩემს თვალში, ის არ იყო კაცი, არც ებრაელი, არამედ ჩემი სულის მოძულებული რეგიონი. მე მასთან ერთად ვიტანჯებოდი, მასთან ერთად მოვკვდი, რაღაცნაირად – მასთან ერთად დავიკარგე. ამიტომაც ვიყავი შეუბრალებელი.

   ამასობაში შემაძრწუნებელი ომის დიდი დღეები და ღამეები თავზე დაგვტრიალებდა. ჩვენს ფილტვებში ჩასულ ჰაერში იყო ემოცია, რომელიც ჰგავდა სიყვარულს. თითქოს უეცრად ოკეანე მოგვიახლოვდა: სისხლის ტონუსმა და აღტყინებამ იმატა. იმ წლებში ყველაფერი სხვანაირი იყო, თვით ძილის გემოც კი (შესაძლოა, არასოდეს ვყოფილვარ ბედნიერი, მაგრამ ყველამ იცის, რომ უბედურება დაკარგულ სამოთხეებს ითხოვს). არ არსებობს კაცი, რომელიც სისავსეს არ ესწრაფოდეს, ანუ იმ გამოცდილებათა ჯამს, რომლის მიღების უნარი მას შესწევს. არ არსებობს ადამიანი, რომელსაც არ ეშინოდეს, არავინ გამომცინცლოს ეს უსასრულო მემკვიდრეობაო. ჩემმა თაობამ ყველაფერი გამოიარა, რადგან ჯერ იყო დიდება, მერე – დამარცხება.
1942 წლის ოქტომბერში თუ ნოემბერში ჩემი ძმა ფრიდრიხი დაიღუპა ელ ალამიენის მეორე ბრძოლაში, ეგვიპტის ტერიტორიაზე. თვეების შემდეგ, საჰაერო ბომბარდირების შედეგად, დაინგრა სახლი, რომელშიც ჩვენ დავიბადეთ. მეორე ბომბარდირებამ, 1943 წელს, ჩემი ლაბორატორია შეიწირა. ვრცელ კონტინენტებზე დევნილი მესამე რაიხი სულს ღაფავდა. მისი ხელი ყველა ადამიანს ებრძოდა, ყველა ადამიანის ხელები – მას. შემდეგ მოხდა რაღაც ღირსშესანიშნავი, რაც, ვგონებ, ახლაღა მესმის. მეგონა, შევძლებდი რისხვის თასი ბოლომდე გამომეცალა, მაგრამ როდესაც ნალექამდე მივედი, მოულოდნელმა გემომ შემაჩერა, ბედნიერების იდუმალმა და თითქმის შემაძრწუნებელმა გემომ. რამდენიმე ახსნა ვსინჯე, მაგრამ ვერც ერთმა ვერ დამაკმაყოფილა. „მე ვგრძნობ კმაყოფილებას დამარცხებაში, – ვფიქრობდი, – რადგან ფარულად ვიცი ჩემი დანაშაული, რომელსაც მხოლოდ სასჯელი გამოისყიდის. გარდა ამისა, ვგრძნობ კმაყოფილებას მარცხში, რადგან დამარცხება უბრალოდ მოვიდა, რადგან ის უსასრულოდ ებმის ყველა მოქმედებას, რომლებიც არის, იყო და იქნება, და რადგან ერთი ცალკეული მოქმედების განსჯა ან დატირება მთელი სამყაროს შეურაცხყოფაა“. როგორც ვთქვი, ამ არგუმენტებს ვცდიდი და, ბოლოს, მართებულ არგუმენტამდე მივედი.

   ნათქვამია: ადამიანები ან არისტოტელეს ქარგაზე იჭრებიან, ან პლატონისაზეო. სხვა სიტყვებით: არ არსებობს აბსტრაქტული დავა, რომელიც არ წარმოადგენდეს დავას არისტოტელესა და პლატონს შორის. საუკუნეებისა და განედების მიხედვით იცვლება სახელები, სახეები, დიალექტები, მაგრამ არა მარადიული ანტაგონისტები. ასევე ფარულ უწყვეტობას აფიქსირებს ერების ისტორიაც. როცა არმინიუსმა ვარიუსის ლეგიონები ჩახოცა ჭაობში და სათითაოდ გამოსჭრა ყელი მეომრებს, მან არ იცოდა, რომ გერმანული იმპერიის წინამორბედის როლი შეასრულა. ბიბლიის მთარგმნელ ლუთერს აზრადაც არ მოსვლია, რომ წილად ხვდებოდა ისეთი ერის გამოჭედვა, სამუდამოდ რომ მოსპობდა ბიბლიას. 1758 წელს რუსული ტყვიით მოკლულმა ქრისტოფ ცურ ლინდემ ერთგვარი ნიადაგი მოუმზადა 1914 წლის გამარჯვებებს. ჰიტლერი ფიქრობდა, გერმანელი ერისთვის ვიბრძვიო, თუმცა ყველა ერისთვის იბრძოდა, თვით იმათთვისაც კი, რომლებსაც ვერ იტანდა და განადგურებას უპირებდა. მნიშვნელობა არა აქვს, რომ ჰიტლერის ეგომ ეს არ იცოდა, – იცოდა მისმა სისხლმა, მისმა ნებამ. მსოფლიო იხრჩობოდა იუდაიზმში და იუდაიზმის სნეულებაში – ქრისტეს რწმენაში. ჩვენ ქვეყნიერებას შევთავაზეთ ძალადობა და რწმენა მახვილში. ამ მახვილმა ბოლო მოგვიღო და ახლა ვგავართ ჯადოქარს, ლაბირინთს რომ ქსოვს და იძულებულია შიგვე იხეტიალოს სიცოცხლის უკანასკნელ დღემდე, ან დავითს, რომელსაც სასიკვდილო განაჩენი გამოაქვს უცნობი ადამიანისთვის, მერე კი ესმის გამოცხადება: „ეგ კაცი შენ ხარ“. ბევრი რამ უნდა განადგურდეს, რათა ახალი წესრიგი აშენდეს. ახლა ვიცით, რომ ერთი ასეთი რამ იყო გერმანია. ჩვენ გავეცით სიცოცხლეზე უფრო მეტი რამ: – გავეცით ჩვენი საყვარელი ერის სიცოცხლე. დაე, სხვები იწყევლებოდნენ და ქვითინებდნენ: მე მახარებს ფაქტი, რომ ჩვენეული ნიჭი სფეროსებრია და სრულყოფილი.

   ამჟამად მსოფლიოს შეუბრალებელი ეპოქა წამოსდგომია თავს. ის ჩვენ გამოვჭედეთ, ჩვენ, რომელიც მასვე ვემსხვერპლეთ. მერედა რა, რომ ინგლისი ჩაქუჩია, ჩვენ – გრდემლი? მთავარი ისაა, რომ მსოფლიოს მართავს ძალადობა, არა სიმორცხვის ქრისტიანულ-მონური აქტები. თუ გამარჯვება, უსამართლობა და ბედნიერება არ ეკუთვნის გერმანიას, დაე, სხვა ერებს ეკუთვნოდეს. დაე, არსებობდეს ზეცა, – ჩვენი ადგილი ჯოჯოხეთში იქნება.
სარკეში ვუყურებ ჩემს თავს, რათა ვიცოდე ვინ ვარ, ვიცოდე, როგორ ვანუგეშო ჩემი თავი ამ რამდენიმე საათის განმავლობაში, როცა აღსასრულის წინაშე ვდგავარ. ჩემს სხეულს შეიძლება ეშინია, მე თვითონ არა.

Older Posts »

კატეგორიები