თენგიზ ვერულავა, მაკა გაბულდანი

თენგიზ ვერულავა, მაკა გაბულდანი

Accessibility of Urgent Neurosurgery Diseases by the State Universal Healthcare Program in Georgia (country)
Tengiz Verulava. Doctor of Medical Science. Head of School “Health Policy and Management”. Ilia State University
Maka Gabuldani. Health Claims Management Consultant. Insurance company “Aldagi”.

Published “Gazi Medical Journal”, Vol 26 (2). С. 42-45. ISSN 2147-2092
http://medicaljournal.gazi.edu.tr/index.php/GMJ/article/view/1104/1012
Abstract

Background. After introduction of the State Universal Healthcare Program in Georgia significantly has increased the financial access to the urgent health services, among them urgent neurosurgery services. The State Universal Healthcare Program covers 24 neurosurgery diseases. The aim of the research was to study the financial accessibility to the urgent neurosurgery services. Methodology, In-depth interview with the managers and medical personnel of the neurosurgery hospitals and direct interviews with the specially structured questionnaires with the patients or their family members have been applied. The Tbilisi University clinic “High Technology Medical Center” has been selected for the research. Results, the results of the research showed that the financial accessibility of health services has significantly improved after the introduction of the State Universal Healthcare Program. Although, Program is not financing the specific types of the urgent neurosurgery services and neither high-technological diagnostic tests (egg. CT and MRT). The financial limit defined by the State Universal Healthcare Program for the neurosurgery care is not enough. Some patients had to pay the significant amount of the cost of medical care that negatively effects on their financial accessibility. Conclusions, In order to increase the financial accessibility it is necessary to expand the list of the urgent neurosurgery diseases covered by the State Universal Healthcare Program, and in urgent cases to finance the high-technological diagnostic tests. It is important to define the financial limits for the urgent neurosurgery diseases that will avoid the high costs for the patients.

Keywords Health Care, Georgia, Financial accessibility

Background

It is very important for the State to ensure equal financial access to medical services. The patients very often could not get the relevant medical services. Because of the insolvency, the financial obstacles negatively effect on the people’s health. Minimizing of these barriers is one of the main tasks of the healthcare system. Since 2007 the State has provided health insurance for target populations below the poverty line as well as certain other groups (schoolteachers, the military forces and the policemen), in total 1.2 million people. From September 1, 2012 the government launched extension of state-funded health insurance for additional 1 million target population (retirement age population, students, children 0-5 and children 0-18 with disabilities), that, together with already insured by states population, accounted 50.8% of Georgia’s population. From October, 2012 the new Government declared moving towards universal health coverage. Universal Health State Program targeted at 2 million uninsured population came into force from February 28, 2013 (minimal basic package (BP) provided as vertical programs for PHC and emergency services, specifically ambulatory (planned and emergency) and emergency hospital services). The annual financial limit (15000 GEL) for scheduled hospital health services (more than 450 urgent in-patient services, including 24 neurosurgery diseases) has been defined.

The aim of the study is to research the financial accessibility of the beneficiaries covered by The State Universal Healthcare program in case of the urgent neurosurgery diseases.

Methodology

Research included qualitative and quantitative components. Qualitative research implied identification of suggestions made by managers and medical staff of the neurosurgery hospital. Within the qualitative component, discussions and in-depth interviews were held with focus groups. Within qualitative component, 1 focus group was implemented in in Tbilisi, May 2014.

At the second stage of research, some provisions for quantitative questionnaire were developed based on the problems identified within qualitative component. Based on the research aims, the Tbilisi University clinic “High Medical Technology Center” has been selected for the research, because this clinic is supposed to have one of the best neurosurgery departments in the country. The direct interview method has been applied. The interview was conducted through special structured questionnaires. Each questionnaire included open and closed questions; duration of interviews with the beneficiaries was 30-45 minutes.

200 beneficiaries (90.9%) of the selected 220 people agreed on participation in the study. 20 persons refused to participate, 12 of which were men and 8 women. 123 out of respondents were men (61.5%) and 77 – women (38.5%). Respondents aged under 45 years comprised 16%, 45 to 65 years 46%, and aged 65 years and older – amounted 37.5% (Table 1).

Table 1: The composition respondents based on sex and age:

Picture1

Results

The State Universal Healthcare program defines 24 urgent neurosurgery diseases (including: subarachnoid haemorrhage, intracranial haemorrhage, Traumatic brain injury). The research result showed that the list of the urgent neurosurgery diseases covered by the State Universal Healthcare Program is limited and don’t include such diseases, like: Arteriovenous malformation in brain, brain and spinal tumors, discogenic radiculopathy, pathological fractures of spine, also the program don’t includes cerebral infarction, surgical treatment of traumatic peripheral nerve lesions…

During the research in-depth interview has been conducted with the representatives of the The Ministry of Health, Labor and Social Affairs of Georgia. According to their statements, the previous state healthcare programs were financing all urgent cases and unlike the current situation the amount of diseases were not strictly defined. Accordingly, in the past the patient was financially protected in any urgent cases. In this research study the diseases of the hospitalized patients are diverse (Table 2).

Table 2: Distributions of hospitalization for cerebrovascular diseases by age, 2014 (May, June, July)

Picture2

The research result showed that, according to the majority of beneficiaries (92%) the most positive side of The State Universal Healthcare Program is improved accessibility to the medical services and coverage of a bigger part of population. The majority of respondents (83% of respondents) are informed that the urgent neurosurgical diseases are covered by The State Universal Healthcare Program. Approximately 87% was not informed that the high-technological diagnostic tests, such as Computer and Magnetic Resonance Tomography are not financed by this program.

According to the majority of beneficiaries they need more information about medical services and the procedures that are financed by the State Universal healthcare program. The managers and medical personal of the neurosurgical department noted that some patients suppose that all medical services are free, but actually, there are diseases and medical services are uncovered by the program and they have to inform patients about it.

Respondents satisfaction based on the following components of medical care has been assessed: patient admission procedures, flexibility/rapidity of medical procedures in hospitals, politeness and attention of medical staff, general condition of medical ward (wall, floor, ceiling etc.) cleanliness, sanitation (linen, toilet, ward) the doctors’ attitude (politeness, attention) and professionalism, attitude (politeness, attention) and professionalism of nurses, the time that doctors spend with patients, in-patient days, patient discharge procedures rapidity/flexibility, hospital staffs’ responses to the needs of patients, patient satisfaction with urgent neurosurgical hospital services. The majority of patients are satisfied with in-patient service. According to different parameters of medical services, their number varies between 83-93%. The reason of the beneficiaries’ dissatisfaction (7%) was mainly conditions for sick-nurses in the hospitals.

82% of respondents think that it is necessary to expand the program, they suggest particular services to be added to neurosurgical diseases benefit package. They think that the most important is to be covered high-tech diagnostic tests such as CT and MRT (72%). The research result showed that for the treatment of the urgent neurosurgery diseases, the reimbursement within the state universal healthcare program amounted 81% of the whole cost of treatment, the left 19% comes to private insurance or money paid by the patients. 45% of the respondents had to share the treatment cost. Among them 9% of the respondents had to pay more then 3000 $, 10% of the respondents -2000$-3000$, 12 % of the respondents – 1000$-2000$, 14% of the respondents – 100$-1000$. 13% of the respondents did not get financial support for the high-technological diagnostic tests (egg. Magnetic Resonance Tomography – MRT), necessary for their urgent neurosurgery treatment. 12% of the patients were insured by private insurance, therefore, their medical service costs had been financed by the private insurance company. According to the research results, the limit (15 000 GEL) defined by the State Universal Healthcare program was not enough for the treatment of the 9% of the patients. 36% of the respondents had to co-pay 30% of the cost defined by the State Universal Healthcare Program.

Discussion, Conclusion

The research results showed that the State Universal Healthcare Program has improved the financial accessibility of the population to the medical services. Despite the fact that the population is ensured with the basic medical service package, the specific types of the urgent neurosurgery diseases and high-technological diagnostic tests (egg. Computer and Magnetic resonance tomography – MRT) are not financed by the State Healthcare Program. Neither, the financial limit (15000 GEL) defined by the State Universal Healthcare Program for the urgent neurosurgery treatment is not enough. Some patients had to cover the part of their treatment costs (in some cases more then 2000$), that negatively effects on their financial accessibility.

The following recommendations have been defined based on the research: In order to increase the financial accessibility of the people it is necessary to expand the list of the urgent neurosurgery diseases in the State Universal Healthcare programs. Also, to be financed high-technological researches such as Computer and Magnetic resonance tomography (MRT). It is important to include the urgent neurosurgery diseases with such a financial limit that the catastrophic costs for the patients could be avoided.

References

1. The Ministry of Health, Labor and Social Affairs of Georgia, Report 2013 http://www.moh.gov.ge/files/angarishi-2013.pdf
2. The evaluation of the effectivity of the healthcare system report 2013. The Ministry of Health, Labor and Social Affairs of Georgia.
3. Resolution of the Georgian government #36. About some activities to be implemented for the transition to the universal healthcare. February 21, 2013 http://ssa.gov.ge/files/2013/File/N36-2013.pdf
4. Social Service Agency. http://www.moh.gov.ge/files/01_GEO/Banners/Left_Banners/failebi/sakoveltao.pdf
5. The information portal of the Ministry of Health, Labor and Social Affairs of Georgia
http://cloud.moh.gov.ge/Pages/SearchPage.aspx
6. Healthcare strengthening program, 2014, The evaluation of the healthcare program in terms of beneficiaries and service providers, final report
http://www.moh.gov.ge/files/JAN-USID/1.pdf

მერაბ აბრამიშვილი - Merab Abramishvili

მერაბ აბრამიშვილი – Merab Abramishvili

ზაზა წურწუმია “ოსმალეთის იმპერიის ქართველი ვალიდე სულთნები”
ისტორიის დოქტორი, პროფესორი, თურქეთმცოდნე

ოსმალეთის იმპერიის ხელმწიფის ცოლებიდან ის, ვისი ვაჟიშვილიც მომდევნო მბრძანებელი გახდებოდა, განსაკუთრებული პატივით სარგებლობდა. ხელმწიფის (ფადიშაჰი) ტახტზე ასვლის დღიდან, დედამისი იღებდა ტიტულს „ვალიდე სულთანი“ (დედა სულთანი) და თავის საგამგებლოში, ხელმწიფის რეზიდენციის ქალურ ნაწილში -ჰარემი, საზეიმო ცერემონიალით შედიოდა.
ვალიდე სულთანი ოსმალეთის სახელმწიფოში მნიშვნელოვან ავტორიტეტს ფლობდა და ხშირად გადამწყვეტ გავლენას ახდენდა სახელმწიფო საქმეებზე.
ოსმალეთის ხელმწიფის სასახლეში, ფადიშაჰის უცხოტომელ ცოლებსა და მხევლებს შორის, ქართველი ქალებიც იყვნენ. მათგან რამოდენიმემ მიაღწია უმაღლეს, ვალიდე სულთანის ტიტულს და შესამჩნევი კვალი დატოვა ოსმალეთის ისტორიაში.

მიჰრიშაჰ ვალიდე სულთანი: ოსმალეთის ხელმწიფეთა ქართველი ცოლებიდან ვალიდე სულთანი გახდა მუსტაფა III-ის მეუღლე და სელიმ III-ის დედა მიჰრიშაჰ სულთანი. მიჰრიშაჰ სულთანის დაბადების თარიღად მიჩნეულია 1745 წელი. 1761 წელს შეეძინა ვაჟიშვილი, შეჰზადე (ბატონიშვილი) სელიმი, მომავალი ხელმწიფე სელიმ III.
1774 წელს მუსტაფა III-ის გარდაცვალების შემდეგ ტახტზე ავიდა მისი ძმა აბდულჰამიდ I. აღსანიშნავია, რომ მასაც ძმის მსგავსად, ქართველი მეუღლე ჰყავდა. მიჰრიშაჰი, ხელმწიფის რეზიდენცია სტამბოლის თოფკაფის სასახლიდან სულთნების ძველ სასახლეში გადავიდა. 15 წლის შემდეგ, მისი შვილის, სელიმ III-ის ტახტზე ასვლიდან გამომდინარე, კვლავ დაბრუნდა თოფკაფის სასახლის ჰარემში.
მისი თანამედროვენი დაუფარავი აღტაცემით გადმოსცემენ მიჰრიშაჰის ხელმწიფის სასახლეში დაბრუნების ბრწყინვალე ცერემონიალს. ძველი სასახლიდან საპატიო ესკორტს ტახტრევანით მოჰყავდა ვალიდე სულთანი. მას მთავარ სახელმწიფო გზაზე (დივანის გზა) გამწკრივებული იანიჩართა რაზმები მიესალმებოდნენ. თოფკაფის სასახლის წინა მოედანზე დედას ფადიშაჰი სელიმი შეხვდა, მან დედას სამგზის სალამი მისცა, ტახტრევანის ფარდიდან გადმოწვდილ მის ხელს აკოცა და დედა სასახლის ჰარემის კარამდე მიაცილა.
მიჰრიშაჰ ვალიდე სულთანმა, თავისი გარეგნული სილამაზით, სათნოე-
ბითა და ქველმოქმედებით წარუშლელი შთაბეჭდილება მოახდინა თანამედრო-ვეებზე. მათი გადმოცემით, მიუხედავად იმისა, რომ დედას უზარმაზარი გავლენა ჰქონდა შვილზე და მთლიანად მხარს უჭერდა ახალგაზრდა რეფორმატორ ხელმწიფეს, ის არ ერეოდა პოლიტიკაში და საქველმოქმედო საქმიანობას მიუძღვნა თავისი ცხოვრება. სტამბოლში მიჰრიშაჰ სულთნის სახელთან დაკავშირებულია საქველმოქმედო ნაგებობანი, სასადილო სახლები უპოვართათვის, შადრევნები, მეჩეთი, მედრესე და ბიბლიოთეკა. ვალიდე სულთანი, ისევე როგორც მისი შვილი, სუნიტურ მევლევის თარიკათს (რელიგიურ ორდენს) ეკუთვნოდა. მიჰრიშაჰ ვალიდე სულთანი გარდაიცვალა 1805 წლის 16 ოქტომბერს თოფკაფის სასახლეში. დიდი სამგლოვიარო ცერემონიალით ჩატარდა დაკრძალვა. მიჰრიშაჰი სტამბოლის ეიუბის უბანში გადაასვენეს და მის მიერ უპოვართათვის აშენებული სახლის გვერდით, თავისივე სახელობის თურბეში (მავზოლეუმი) დაკრძალეს.

ნაკშიდილ ვალიდე სულთანი: აბდულჰამიდ I-ის მეუღლე და მაჰმუდ II-ის დედა ნაკშიდილ ვალიდე სულთანი 1766 წელს საქართველოში დაიბადა. 1785 წელს სულთნის სასახლეში შეეძინა ვაჟიშვილი მაჰმუდი. მეუღლის, სულთან აბდულჰამიდის გარდაცვალების შემდეგ, 1789 წელს, თოფკაფის სასახლე დაუცალა თავის თანამემამულეს მიჰრიშაჰ ვალიდე სულთანს, სელიმ III-ს დედას, და თვითონ გადავიდა სულთანთა ძველ სასახლეში, სადაც 19 წელი დაჰყო. ვაჟიშვილის, მაჰმუდის სულთნის ტახტზე ასვლის შემდეგ, 1808 წელს დაუბრუნდა თოფკაფის სასახლეს ვალიდე სულთნის ტიტულით. 1808 წლის 6 ივლისს, თოფკაფის სასახლეში შესაბამისი ცერემონიალით მისი შესვლა ოსმალეთის ისტორიაში დარჩა, როგორც სულთნის დედის უკანასკნელი საჯარო საზეიმო მსვლელობა თოფკაფის სასახლეში
თანამედროვენი გადმოგვცემენ, რომ ნაკშიდილ ვალიდე სულთანს დიდი გავლენა გააჩნდა თავის შვილზე, ოსმალეთის სულთან მაჰმუდ II-ზე. სწორედ დედის ჩაგონებით გადაწყვიტა სულთანმა თავისი რეზიდენცია თოფკაფის სასახლიდან ბეშიკთაშის სასახლეში გადაეტანა. ის მხარს უჭერდა შვილის ევროპული რეფორმების გატარებისადმი მიდრეკილებას და არაერთი რეფორმის მცდელობა, მაჰმუდ II-მ დედის ზეგავლენით განახორციელა.
ნაკშიდილ ვალიდე სულთანი ასთმის შეტევებით იტანჯებოდა და მას ბერძენი ექიმები მკურნალობდნენ. ის 1817 წლის 22 აგვისტოს გარდაიცვალა, სამგლოვიარო ცერემონიალით ცხედარი ფატიჰის მეჩეთის ეზოში გადაასვენეს, სადაც მის მიერვე აგებულ თურბეში დაკრძალეს.

ბეზმიალემ ვალიდე სულთანი: დაბადების თარიღად მიჩნეულია 1807 წელი. ის მცირეწლოვნობიდან სულთნის სასახლეში, ნაკშიდილ ვალიდე სულთანის მეთვალყურეობის ქვეშ იზრდებოდა. ბეზმიალემს მაჰმუდ II-სგან 1823 წლის 25 აპრილს შეეძინა ვაჟიშვილი, მომავალი ხელმწიფე აბდულმეჯიდი.
1839 წელს მაჰმუდ II გარდაიცვალა და ტახტზე აბდულმეჯიდი ავიდა, ბეზმიალემმა კი ვალიდე სულთანის ტიტული მიიღო. აბდულმეჯიდი ტახტზე ასვლისას 16 წლის ყმაწვილი იყო. სახელმწიფო საქმეებზე ვალიდე სულთანმა დიდი გავლენა მოიპოვა. როგორც ხელმწიფის დედა, შვილის სახელმწიფოს შიგნით ხშირი მოგზაურობების დროს, დედაქალაქში უმაღლესი ხელისუფლებას წარმაოდგენდა. ბეზმიალემ ვალიდე სულთნის გავლენა სახელმწიფო საქმეებზე მისი შვილის მმართველობის მთელი პერიოდის განმავლობაში იგრძნობოდა. ბეზმიალემ ვალიდე სულთანი 1853 წლის 3 მაისს ბეშიკთაშის სასახლეში გარდაიცვალა. ხელმწიფემ, მძიმედ განიცადა დედის გარდაცვალება და დიდი სამგლოვიარო ცერემონიალის გამართვა ბრძანა. ვალიდე სულთანი მეუღლის, მაჰმუდ II-ის თურბეში დაკრძალეს
საინტერესო მოგონებას გადმოგვცემს ბეზმიალემ ვალიდე სულთანთან შეხვედრის შესახებ აბდულმეჯიდის პირადი ექიმი შპიცერი; „ჩირაღანის სასახლეში შესვლისას, მსახურმა ჰარემ აღამ დარბაზის სიღრმეში სავარძელზე დაბრძანებულ, ჩადრით თავდაბურულ ქალბატონთან მიმიყვანა. ეს ვალიდე სულთანი იყო. მოკრძალებით მოვახსენე, რომ მისი ვაჟიშვილის დავალებით, რამოდენიმე შეკითხვის დასმა მსურდა ვალიდე სულთნის ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ. ჩემს შეკითხვებს ბეზმიალემ სულთანი მშვიდად უსმენდა და აუღელვებლად მპასუხობდა. ნახევრად გამჭვირვალე ჩადრის ქვეშ წითელ ღაწვებს ვამჩნევდი. მაშინ 36 წლის თუ იქნებოდა. ამ ქართველი ქალის თეთრი და ნატიფი თითების სილამაზე უცილობლად მიიპყრობდა მნახველის ყურადღებას. მოწყალე ხმით დამემშვიდობა და ერთი ქისა ოქრო მსახურს მიაწოდა ჩემთვის გადმოსაცემად“.
ბეზმიალემ ვალიდე სულთანმა უბრალო ხალხის დიდი სიყვარული დაიმ-სახურა თავისი ქველმოქმედებით. ხელმწიფის დედა დადიოდა სტამბოლის უბნებში და თავისი ხელიდან ურიგებდა უპოვართ შემწეობასა და საკვებს, მზითევს აძლევდა და აქორწინებდა ღარიბ ქალიშვილებს, არაერთხელ ყოფილა შემთხვევა, მძიმე ვალებში ჩავარდნილებისათვის ვალი გადაუხდია, პატიმრები შეუწყალებია და მათთვის ახალი ცხოვრების დასაწყებად სახსარი გაუჩენია. მის სახელთან არის დაკავშირებული სტამბოლში და საუდის არაბეთში, მუსლიმთა წმინდა ქალაქ მექაში აგებული საავადმყოფოები; ვალიდეს სასწავლებელი სტამბოლში, სადაც მისი განკარგულებით სტამბაც გაიხსნა; სტამბოლის ერთ-ერთი ღირსშესანიშნაობა, დოლმაბაჰჩეს ბრწყინვალე მეჩეთი, რომლის მშენებლობა მისმა შვილმა აბდულმეჯიდმა გაასრულა დედის გარდაცვალების შემდეგ და სხვა მრავალი სასწავლებელი და საქველმოქმედო ნაგებობა.

შევქეფზა ვალიდე სულთანი: დაიბადა ფოთში 1820 წელს. ბეზმიალემის ვაჟიშვილის, ხელმწიფე აბდულმეჯიდის მეუღლე. 1840 წელს შეეძინა ვაჟიშვილი მურადი, რომელიც ოსმალეთის ტახტზე ავიდა 1876 წელს მურად IV სახელით. მისი მმართველობა მხოლოდ სამ თვეს გაგრძელდა და გადაყენებულ იქნა სულიერი ავადმყოფობის ბრალდებით. ძალაუფლების დაკარგვის შემდეგ მურად IV შინაპატიმრობაში რჩებოდა.Mმურად IV ოსმალეთში ევროპული რეფორმების გატარების მომხრედ იყო ცნობილი და მხარდამჭერებმა არაერთხელ მოისურვეს კვლავ მისი ტახტზე აყვანა, თუმცა უშედეგოდ.
შევქეფზა ვალიდე სულთანი აქტიურად იყო ჩართული პოლიტიკაში, არასოდეს შერიგებია შვილის ტახტიდან ჩამოშორებას და მონაწილეობდა მურად IV ხელისუფლებაში დაბრუნებისათვის მოწყობილ შეთქმულებებში.
შევქეფზა ვალიდე სულთანი გარდაიცვალა 1889 წელს სტამბოლში, ჩირაღანის სასახლეში, დაკრძალეს იენი ჯამის თურბეში.

შადიე თავდგირიძე: ოსმალეთის მმართველი დინასტიის მემკვიდრის ქართველი მეუღლე, ქობულეთელი ბაჰრი ფაშა თავდგირიძის ქალიშვილი შადიე თავდგირიძე, 1919 წელს ცოლად გაჰყვა აბდულმეჯიდის შვილიშვილს, შეჰზადე იბრაჰიმ თევფიკ ეფენდის. წყვილს ორი ვაჟიშვილი ეყოლა; ბურჰანეთთინ ჯემი და ოსმან ბეიაზიდი. ოსმალეთის იმპერიის დანგრევისა და თურქეთის რესპუბლიკის გამოცხადების შემდეგ შადიე მცირეწლოვან შვილებთან ერთად 1924 წელს საფრანგეთში გადავიდა და შემდეგ აშშ-ში დამკვიდრდა. შადიე გარდაიცვალა 1986 წ.
შადიეს უფროსი ვაჟიშვილი ბურჰანეთთინ ჯემი, მეორე მსოფლიო ომში შეერთებული შტატების არმიის რიგებში იბრძოდა. მან იმოგზაურა საქართველოში და მოინახულა პაპისეული, თავდგირიძეთა მამული ქობულეთში. 1951 წელს ბურჰანეთთინ ჯემი დაქორწინდა ქართველი თავადების – გურამიშვილების შთამომავალ ირინა სტაროსსელსკაიაზე. (ირინა იყო დიმიტრი სტაროსელსკისა და ილია ჭავჭავაძის მეუღლის ოლღა გურამიშვილის დის, ეკატერინეს შვილიშვილი).
ბურჰანეთთინ ჯემი გარდაიცვალა 2008 წელს ნიუ-იორკში. დარჩა ვაჟიშვილი შეჰზადე სელიმი (დაბადებული 1955 წელს) და ქალიშვილი ნილუფერ სულთანი.ოსმალური დინასტიის მეთაურის ტიტულს კი ამჟამად ატარებს დინასტიის უხუცესი, შადიე თავდგირიძის უმცროსი ვაჟიშვილი, 1924 წელს დაბადებული ოსმან ბეიაზიდ ოსმანოღლუ.
ოსმალეთის ისტორიაში ცნობილია ოცამდე წარმოშობით ქართველი ქალი, რომლებიც ხელმწიფეთა და ოსმალური დინასტიის წევრების ცოლები იყვნენ, მაგრამ ვალიდე სულთნების მდგომარეობამდე არ მიუღწევიათ.

ბიბლიოგრაფია:

1. Çağatay Uluçay. Padişahların kadınları ve kızları. Ankara 1992.
2. Enver Ziya Karal. Osmanli tarihi. C. V, VII. Ankara 1995.
3. Halil Inalcik, Donald Quataert. An Economic and Social History of the Ottoman Empire. Vol. 2. 1600-1914. Cambridge University press1994.
4. M.Hudai Şentürk. Bezmi Alem Valide Sultan’ın Hayatı ve Eserleri. İstanbul. 1998.
5. Ibrahım Pazan. Padişah Anneleri. İstanbul 2007.
6.İsmet Parmaksizoğlu. Mihrişah Valide Sultan.Türk Ansiklopedisi.C. XXIV. Ankara. 1976.
7. Ismail Hami Danişmend. İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi. C.4. İstanbul 1950.
8. Izzetın Barış. Osmanlı Padışahların yaşamlarından Kesitler. Ankara. 2002.
9. Kemal Senyucel. Hanedan’ın Sürgün Öykusu. İstanbul 2009.
10. Necdet Sakaoğlu. Mihrişah Valide Sultan. Yapıtlarıyla ve Yaşamlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi. C. 2. İstanbul 1996.
11. Necati Elgin. Üçüncü Selim. Konya 1959.
12. Necdet Sakaoğlu. Nakşidil Valide Sultan. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. C. 6. Istanbul 1994.
13. Pazan İbrahim. Padişah anneleri. İstanbul 2007.
14. Reşat Ekrem Koçu. Osmanlı Padişahları. İstanbul 1981.
15. Sultan Abdulmecit Han’ın Sarayında. Doktor Spitzer’in Hatıratı. Çev. Ahmet Refik. Tarihi Osmani Encümeni Mecmuası. Say 34. İstanbul 1914.
16. T. Yılmaz Öztuna. Devletler ve Hanedanlar. C. 2. Ankara 1989.

თენგიზ ვერულავა

თენგიზ ვერულავა

სახელმწიფო-კერძო პარტნიორობის მოდელი ჯანდაცვის სექტორში
თენგიზ ვერულავა, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ჯნდაცვისა და დაზღვევის სკოლის დირექტორი

გამოქვეყნდა: ჟურნალი „ლიბერალი“. 10.04.2015
ელ. მისამართი: http://www.liberali.ge/ge/liberali/articles/124804/

ჯანდაცვის მინისტრმა, ბატონმა დავით სერგეენკომ, თავის გამოსვლაში განაცხადა, რომ იგეგმება „სრულიად ახალი მოდელის, კერძო-სახელმწიფო პარტნიორობის დანერგვა, რომელიც მონაწილეობას მიიღებს კლინიკების მართვაში“ (1). მსოფლიო პრაქტიკით, სხვადასხვა ქვეყნებში უმთავრესად არსებობენ შემდეგი ტიპის სამედიცინო ორგანიზაციები: სახელმწიფო საკუთრებაში მყოფი; კერძო, არამომგებიანი; კერძო მომგებიანი და სახელმწიფო-კერძო პარტნიორული სამედიცინო ორგანიზაციები. მაგალითად, ამერიკის შეერთებულ შტატებში, 2005 წლის მონაცემებით, ზოგადი პროფილის საავადმყოფოს 60 % წარმოადგენდა კერძო არამომგებიან სამედიცინო ორგანიზაციას, სახელმწიფო დაქვემდებარებაში მყოფი საავადმყოფოები შეადგენდა 22 %-ს, ხოლო კერძო, მომგებიანი საავადმყოფოები – 18 %-ს (2). )
ამ მხრივ, საქართველოში მხოლოდ ორი ტიპის სამედიცინო დაწესებულებებია წარმოდგენილი: მომგებიანი (კომერციული) ორგანიზაციები (რომლებიც უმრავლესობას შეადგენენ) და სახელმწიფო სამედიცინო დაწესებულებები. ესეც ერთ-ერთი დადასტურებაა იმ ფაქტისა, რომ საქართველო ბევრ ასპექტში ამოვარდნილია მსოფლიო პრაქტიკიდან და მისი განვითარების გზა არ შეესაბამება არსებულ გამოცდილებას. იბადება კითხვა, რატომ მოითხოვს ჯანდაცვის სექტორი სამედიცინო ორგანიზაციების საკუთრების სხვადასხვა ფორმებს?
ჯანდაცვის ბაზარი არსებითად განსხვავდება ეკონომიკის სხვა სფეროებისაგან, განსხვავებულია ჯანდაცვის ბაზარზე მოქმედი სამედიცინო მომსახურების მიმწოდებელთა ქცევაც, რაც უმთავრესად დაკავშირებულია მესაკუთრეობის ფორმასთან. თუ ჩვეულებრივი ბაზრისათვის, სადაც უმთავრესად კერძო, მომგებიანი ორგანიზაციებია წარმოდგენილი, დამახასიათებელია მაქსიმალური მოგებისკენ სწრაფვა, სამედიცინო ბაზარზე გარკვეული სერვისები საზოგადოებრივი სიკეთის ნიშნებით ხასიათდებიან. ასევე, მნიშვნელოვანია, რომ ჩვეულებრივი ბაზრებისგან განსხვავებით, სამედიცინო ბაზარზე ჯანდაცვის სერვისების მოცულობის დადგენაში გადამწყვეტი როლი ენიჭება მიმწოდებელს და არა მომხმარებელს. ასეთ სიტუაციას მიწოდებით პროვოცირებული მოთხოვნა, ანუ მიმწოდებლის მიერ სტიმულირებული მოთხოვნა ეწოდება.
აღნიშნულის და ბევრი სხვა ფაქტორების გამო, სამედიცინო ბაზარზე წარმოდგენილია სამედიცინო ორგანიზაციების სხვადასხვა ინსტიტუციური ფორმები. მკვლევართა აზრით, სამედიცინო ბაზარზე ოგანიზაციათა ინსტიტუციური ფორმების ასეთი მრავალფეროვნება აუცილებელია ჯანდაცვის სექტორის ნორმალური ფუნციონირებისათვის.
სტატიაში საუბარი გვექნება ერთ-ერთი ასეთი ინსტიტუციური ფორმის, სახელმწიფო-კერძო ბიზნესის პარტნიორობის შესახებ. ჯანდაცვაში სახელმწიფო-კერძო ბიზნესის პარტნიორობა არის სახელმწიფოს და კერძო ბიზნესის თანამშრომლობა ჯანდაცვის განვითარების პრიორიტეტული ამოცანების განსახორციელებლად, სარგებლების, ხარჯების და რისკების ერთმანეთს შორის განაწილების მეშვეობით, გრძელვადიანი, ნებაყოფლობით პრინციპებზე.
საქართველოსათვის განსაკუთრებით აქტუალურია ჯანდაცვის სექტორში სახელმწიფო-კერძო პარტნიორობის მოდელის განხორციელება. იგი განპირობებულია იმ გარემოებით, რომ ისეთი დაბალშემოსავლიანი ქვეყნისათვის, როგორიც საქართველოა, სადაც სახეზეა ჯანდაცვის სექტორის არასაკმარისი დაფინანსება, ხარჯების შეკავების მიზნით, განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს სახელმწიფო-კერძო პარტნიორობის პრაქტიკის ფორმირება და განვითარება. ასევე, გასათვალისწინებელია, რომ სახელმწიფო სამედიცინო დაწესებულებების ეკონომიკური ეფექტურობა უმთავრესად ძალიან დაბალია.
სახელმწიფო-კერძო პარტნიორობის ძირითადი მახასიათებლებია:
• სახელმწიფო და კერძო ორგანიზაციების სარგებლების, რესურსების, რისკების, პასუხისმგებლობის ერთმანეთს შორის განაწილება;
• სოციალურად მნიშვნელოვანი პრობლემების გადაწყვეტა სახელმწიფოსა და კერძო ბიზნესს შორის ურთიერთთანამშრომლობით;
• სახელმწიფოსა და კერძო ბიზნესს შორის თანამშრომლობის გრძელვადიანი ხასიათი;
• სახელმწიფოსა და კერძო ბიზნესს შორის თანამშრომლობის სამართლებრივად გამყარება;
• პარტნიორულ თანამშრომლობაში ნებაყოფლობითი მონაწილეობა;
• კერძო ბიზნესის მიერ შესრულებულ სამუშაოზე ხარისხის კონტროლის მექანიზმების არსებობა.
ჯანდაცვაში სახელმწიფო-კერძო პარტნიორობის ლიდერებს წარმოადგენენ დიდი ბრიტანეთი, კანადა, საფრანგეთი, გერმანია, აშშ. დიდ ბრიტანეთში ჯანდაცვის სექტორში სახელმწიფო-კერძო პარტნიორობის პრინციპებზე განხორციელდა 100-ზე მეტი პროექტი, რაც შეადგენს დაფინანსებული პროექტების დაახლოებით 22 %-ს (მათ შორის 611 მილიონი დოლარის ღირებულების საავადმყოფოს მშენებლობა, ონკოლოგიური ცენტრის რეკონსტრუქცია). სახელმწიფო-კერძო პარტნიორობის დიდი ბრიტანეთის გამოცდილება ადასტურებს ჯანდაცვის სექტორში სახელმწიფოსა და კერძო ბიზნესის ურთიერთქმედების ასეთი ფორმატის გამოყენების ეფექტურობას და პერსპექტიულობას.
ჯანდაცვის სექტორში სახელმწიფოსა და კერძო ბიზნესის თანამშრომლობის მთავარ სფეროებს წარმოადგენენ:
1. სამედიცინო მომსახურების გაწევა. სახელმწიფოს არ აქვს სამედიცინო მომსახურების გარკვეული სახეების მაღალი ხარისხით გაწევის საწარმოო და ორგანიზაციული შესაძლებლობები, რის გამოც, სახელმწიფო შეკვეთების შესასრულებლად მიზანშეწონილია კერძო სამედიცინო ორგანიზაციებთან ხელშეკრულების დადება. კერძო სამედიცინო დაწესებულებები დაინტერესებულები არიან სახელმწიფოსთან ასეთი თანამშრომლობით, რადგან იგი მათ საშუალებას აძლევს გაზარდონ თავიანთი ცნობადობა და მოიზიდონ რაც შეიძლება მეტი ადამიანები. მეორე მხრივ, სახელმწიფოს მიერ დადგენილი ტარიფები ხშირად არ ფარავენ სამედიცინო მომსახურების ფაქტობრივ ხარჯებს და კერძო ბიზნესისათვის მას შესაძლოა არ ჰქონდეს ეკონომიკური სარგებელი. თუმცა, სახელმწიფო პროგრამით გათვალისწინებული სამედიცინო მომსახურების გაწევისას კერძო პარტნიორი ვარაუდობს, რომ პაციენტმა შეიძლება დამატებით შეიძინოს ფასიანი სამედიცინო მომსახურება. თავის მხრივ, სახელმწიფო, რომელსაც გააჩნია შეზღუდული რესურსები, ცდილობს სახელმწიფო-კერძო პარტნიორული თანამშრომლობის შედეგად მოსახლეობამ მიიღოს როგორც სახელმწიფო, ასევე ფასიანი სამედიცინო მომსახურება. ამასთან, გასათვალისწინებელია, სახელმწიფო შეკვეთის განსახორციელებლად კერძო სამედიცინო ორგანიზაციების შერჩევა კონკურსის საფუძველზე, სადაც ყურადღება მიექცევა სამედიცინო მომსახურების სათანადო ხარისხით გაწევას და მასზე მონიტორინგს. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ სახელმწიფო-კერძო ბიზნესის პარტნიორული თანამშრომლობა, ჩვეულებრივ, შემოიფარგლება სამედიცინო მომსახურების გაწევაზე წლიური (ხანმოკლე) კონტრაქტით, რაც საშუალებას იძლევა, რომ სამედიცინო მომსახურების არასათანადო გაწევისას კონტრაქტი გაუქმდეს.
2. ქონების იჯარით გაცემა. სახელმწიფო-კერძო ბიზნესის პარტნიორული თანამშრომლობის ერთ-ერთი საშუალებაა სახელმწიფო ქონების იჯარით გაიცემა. ამ დროს სახელმწიფო ახდენს მის საკუთრებაში არსებული გამოუყენებელი შენობა-ნაგებობების, ლაბორატორიულ-დიაგნოსტიკური აღჭურვილობების იჯარით გაცემას კერძო ბიზნესზე. თუმცა, შენობების და მოწყობილობების სიჭარბე შეიძლება გააჩნდეს კერძო სამედიცინო ორგანიზაციებსაც. ამ შემთხვევაში, მოიჯარე შეიძლება იყოს სახელმწიფო. საკუთრების იჯარით გაცემას შეიძლება ჰქონდეს არა მხოლოდ მოკლევადიანი, არამედ გრძელვადიანი ხასიათი.
3. პერსონალის დაქირავება (აუთსტაფინგი) – კერძო კომპანიის მიერ კონკრეტული პროექტის შესასრულებლად შტატგარეშე პროფესიონალების მოზიდვა, რომელთაც აქვთ საჭირო ცოდნა, უნარები და გამოცდილება.
4. აუთსორსინგი. როდესაც სახელმწიფო ჯანდაცვის ორგანიზაცია გარკვეულ საქმიანობას (მაგალითად, საინფორმაციო ტექნოლოგიები, საბუღალტრო აღრიცხვა) უფრო ძვირად ახორციელებს, ვიდრე კერძო ბიზნესი, მიზანშეწონილია მათი გადაცემა, ანუ აუთსორსინგი. ზოგიერთ შემთხვევაში, აუთსორსინგს შეიძლება გადაეცეს კვების მომსახურება, სამრეცხაოს მუშაობა, შენობების და აღჭურვილობა-დანადგარების, ლაბორატორიულ-დიაგნოსტიკური მოწყობილობების სარემონტო სამუშაოებები და შენახვა. სამედიცინო ორგანიზაციების აუთსორსინგი შეზღუდულია 1 წლის ვადით. თუმცა, იგი შეიძლება იყოს გრძელვადიანიც (15-20 წელი), რაც შესაძლოა უფრო ხელსაყრელი იყოს, რადგან პირველი წელი აუთსოსერისგან მოითხოვს დიდ ინვესტიციებს და მხოლოდ გარკვეული დროის გასვლის შემდეგ მოაქვს მას ეკონომიკური სარგებელი. მკვლევართა აზრით, აუთსორსინგის მთავარ სარგებლებს წარმოადგენენ: დროის დაზოგვა, გადაცემული ფუნქციების (სერვისების) უფრო მაღალი ხარისხი, რომლის უზრუნველყოფა ხდება შედარებით ვიწრო სპეციალიზაციით, საბიუჯეტო ორგანიზაციის მიერ კრედიტების მიღების შესაძლებლობის არარსებობის შემთხვევაში აუთსორსერის რესურსების მოზიდვის შესაძლებლობა, სამედიცინო ორგანიზაციის რესურსების გამოთავისუფლება სხვა მიზნებისთვის…
5. ფინანსური თანამშრომლობა. სახელმწიფო-კერძო ბიზნესის პარტნიორობის ფარგლებში ფინანსური თანამშრომლობა გულისხმობს კერძო კაპიტალის მოზიდვას სოციალურად მნიშვნელოვანი პრობლემების გადასაწყვეტად, ჯანდაცვაში სოციალურად მნიშვნელოვანი პროექტების განსახორციელებლად კერძო სამედიცინო ბიზნესისათვის გრანტების მიცემას, სახელმწიფო სამედიცინო ორგანიზაციებში კერძო ბიზნესის მიერ ნებაყოფლობითი საქველმოქმედო შენატანების განხორციელებას (ბიზნესის სოციალური პასუხისმგებლობა), სახელმწიფოს მიერ კერძო სამედიცინო ორგანიზაციების პირდაპირი ინვესტიციები და შედეგად საწესდებო კაპიტალში წილის მიღება (ერთობლივი სამედიცინო ორგანიზაციების შექმნა – სახელმწიფო-კერძო პარტნიორობის ინსტიტუციონალური ფორმა).
ჯანდაცვის სექტორში სახელმწიფო-კერძო პარტნიორული თანამშრომლობა ეფუძნება თითოეული მხარისათვის დამახასიათებელ უპირატესობებს. სახელმწიფოს მხარე ფლობს მინიმალურ ბაზისურ პაკეტს, კერძო პარტნიორს გააჩნია რესურსების (ადამიანური, მატერიალური და ტექნიკური, ფინანსური) ეფექტურად მართვის, რაციონალური გამოყენების უნარები. ამდენად, სახელმწიფოს და ბიზნესის თანამშრომლობა ჯანდაცვის სექტორში აერთიანებს თითოეული პარტნიორის ძლიერ მხარეებს.
სახელმწიფოსა და კერძო ბიზნესს შორის პარტნიორული თანამშრომლობისათვის საჭიროა თითოეულ მხარეს გააჩნდეს საერთო ინტერესები.
სახელმწიფოსათვის კერძო ბიზნესთან პარტნიორული თანამშრომლობის მთავარ სარგებელს წარმოადგენს:
o შესაძლებელია შემუშავდეს ჯანდაცვის განვითარების ისეთი სტრატეგია სადაც სახელმწიფო და კერძო სექტორი არ არის ცალ-ცალკე გამოყოფილი და ერთადაა წარმოდგენილი;
o ფინანსური რესურსების მოზიდვა;
o ფინანსური და საოპერაციო რისკების შემცირება;
o ჯანდაცვაში მართვის თანამედროვე მეთოდების დანერგვა;
o ჯანდაცვაში სახელმწიფო კაპიტალდაბანდებების შემცირება, შესაბამისად, სახსრების გამოთავისუფლება ჯანდაცვის სექტორის სხვა პრიორიტეტებზე;
o სამედიცინო მომსახურების ეფექტურობის გაუმჯობესება ხარისხის დაქვეითების გარეშე ხარჯების შემცირების გზით;
o სამედიცინო მომსახურების ხარისხის და ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესება;
o ახალი სამუშაო ადგილების შექმნა, პერსონალის გადაყვანა სახელმწიფო ჯანდაცვის ორგანიზაციიდან კერძოში;
o ჯანდაცვის ობიექტებზე საკუთრების უფლების შენარჩუნება (კერძო პარტნიორზე გადაცემისას).
კერძო ბიზნესისათვის სახელმწიფო ორგანიზაციასთან პარტნიორული თანამშრომლობის მთავარ სარგებელს წარმოადგენს:
• ჯანდაცვის სფეროში სახელმწიფო აქტივების და რესურსების კერძო სექტორისათვის ხელმისაწვდომობა;
• ბიზნესის განვითარების სტაბილურობა (განსაკუთრებით გრძელვადიან პერსპექტივაში ფულადი ნაკადების გარანტიებზე სახელმწიფო-კერძო პარტნიორობის განხორციელებისას)
• ჯანდაცვის ინოვაციურ პროექტებზე სახელმწიფო მხარდაჭერა.
• ფინანსური ტვირთის განაწილება, როდესაც სახელმწიფო ახდენს ჯანდაცვის ერთობლივ პროექტში სახსრების ნაწილის ინვესტიციას.
შეიძლება ითქვას, რომ შეზღუდული საბიუჯეტო რესურსების პირობებში, ჯანდაცვაზე სახელმწიფო ხარჯების ოპტიმიზაციის და სამედიცინო მომსახურების ეფექტურობის ამაღლების მიზნით სახელმწიფო ცდილობს ხელშეკრულებების დადებას კერძო დაწესებულებებთან. ამ თვალსაზრისით, სახელმწიფო-კერძო პარტნიორობის გამოყენება მნიშვნელოვნად ზრდის როგორც სამედიცინო მომსახურების ხარისხს, ასევე მასზე ხელმისაწვდომობას.

ბიბლიოგრაფია:
1. დავით სერგეენკო. “პირველადი ჯანდაცვა სერიოზულ რეფორმას საჭიროებს”. Ipress.ge
http://ipress.ge/new/4396-davit-sergeenko-pirveladi-jandacva-seriozul-reformas-sachiroebs
2. American Hospital Association. Hospital Statistics, various editions: 1986, 1995-96, 2007. Chicago: AHA

Àíòîí Ïàâëîâè÷ ×åõîâ

ელენე თუმანიშვილი “ა. ჩეხოვის “ალუბლის ბაღის” ერთი სარეჟისორო ინტერპრეტაციის შესახებ”

ხშირად მიფიქრია, რა საინტერესოა, სტრიქონებს მიღმა, ნაფიქრს მიღმა ამოიცნო, ამოიკითხო ადამიანი. თუნდაც, ზოგად ხაზებში, ცოტათი მაინც მიუახლოვდე მის პიროვნებისეულს, სიღრმისეულს და შეეცადო გაიგო, რა არის მასში არსებითი, ნიშნეული…
წინ მიდევს რეჟისორ მიხეილ თუმანიშვილის სარეჟისორო გეგმა-ექსპლიკაცია სათაურით: „იმპროვიზაცია ჩეხოვის „ალუბლის ბაღის“ თემაზე“. ბევრი წელი დასტრიალებდა თავს რეჟისორის ფიქრი ჩეხოვის ამ პიესას: „წინ მიდევს ჩემი დღიური, გვერდით – „ალუბლის ბაღი“. მე დავდგამ ამ პიესას. ეს იქნება სპექტაკლი დედაჩემის წარსულზე, ხარბინზე, ყველაფერ იმაზე, რაც შემდგომ დედაჩემის და ჩემი ნათესავების ცხოვრებაში მოხდა, იმაზე, რაც წარსულს მიეცა“ – ესაა 1983 წლის 30 აპრილის სადღიურო ჩანაწერი. ნელი-ნელ, თითქოს პარვით უახლოვდებოდა რეჟისორი პიესას: ოდნავ შეეხებოდა თუ არა, გვერდით გადასდებდა, გარკვეული ხნით განეშორებოდა, მერე კვლავ მიუბრუნდებოდა, ისევ განერიდებოდა… – უფრთხოდაო თითქოს. ჩანს, რაღაც ძალიან-ძალიან ძვირფასი, ძალიან-ძალიან სათუთი, პირადული იყო მისთვის ამ პიესაში… ისეთი, რასაც ასე, ხელის ერთი დადებით ვერც შეეხები…

1

კითხულობ სარეჟისორო ექსპლიკაციის ტექსტს – ამ თითქოსდა თავისთავად, დამოუკიდებელ პატარა მოთხრობას (გარკვეულწილად, ავტობიოგრაფიულსაც კი) „ალუბლის ბაღის“ შესახებ და ცდილობ, ჩასწვდე მის შიდა შრეებს; მიყვები ავტორისეულ ფიქრთა, განცდათა, შეგრძნებათა დინებას და ცდილობ გაიგო, რა არის ის ღერძი, რომლის გარშემოც, თუ შეიძლება ასე ითქვას, „ტრიალებს“ მისი პიროვნული, რა არის ის მფეთქავი ძარღვი თუ მუხტი, წარმომჩენი ამ ადამიანის შინაგანი ძალისხმევისა, სულიერი მისწრაფებისა, წადილისა, ზარის ჩუმი წკრიალივით სულ რომ გასდევს მის არსებასა და შემოქმედებას.
აი, რამდენიმე ნაწყვეტი ამ პატარ-პატარა სცენა-ეტიუდებისგან შემდგარი ტექსტისა:
„ალუბლის ბაღი“ იწყება. ზაფხულობით, სამ საათზე ჯერ კიდევ ნელა. გარეთ წვიმს, მოქუფრული ცა უფრო მეტად აბნელებს ღამეს. დიდი სახლია, ძველი სახურავიდან წყალი ჩამოდის. მეორე სართულის ერთ-ერთ ოთახში ტაშტები და ქვაბებია დადგმული. დუნიაშას დროდადრო წყლით სავსე ტაშტი გააქვს, მერე ცარიელი შემოაქვს და კვლავ დგამს. წვიმა ხან მატულობს, ხან ცოტათი იკლებს. ცაზე ვეებერთელა, გოლიათი ღრუბლები ერთმანეთს ებრძვიან. ტახტზე ლოპახინს სძინავს. მერე ეღვიძება. იქნებ, დუნიაშამ სიბნელეში შემთხვევით სკამი წააქცია და ხმაურზე გამოეღვიძა. იზმორება… ნელა, აუჩქარებლად იმოსება, რანევსკაიასთან შესახვედრად ემზადება…
ტემპი შენელებულია. ჭერიდან ჩამოსული წვეთები წკაპა-წკუპით ეშვება ტაშტში – ყურს თუ დაუგდებთ, თავისებურ მუსიკას მოუსმენთ.
სველი ჩექმებით შემოაბიჯებს ეპიხოდოვი. ალუბლის ხის ტოტები მოაქვს. ამ სიბნელეში როგორ იარა ბაღში, ანდა როგორ დატეხა ტოტები? როგორია ეს ბაღი? იქნებ, აღარ ჰგავს იმ წინანდელ აყვავებულ ბაღს? ფირსი ხომ ამბობს, რომ იყო დრო, როდესაც ამ ალუბლისგან მურაბას ხარშავდნენ, ახმობდნენ კიდეც და გასაყიდად ქალაქს მიჰქონდათ. ახლა კი… ბაღი, რომელსაც ასე მისტირიან, კარგა ხანია, თითქმის აღარ არსებობს, ყველანი ჩვენს წარსულს მივტირით და ხშირად შორიდან მშვენიერი გვეჩვენება იგი. რანევსკაია, პარიზში ყოფნისას, წარმოსახვაში არაჩვეულებრივ ალუბლის ბაღს ხატავს. ამ ბაღში ტალავერებიცაა, მღვიმეებიც, გუბურებიც; მშვენიერი ჰაერია, საქანელები. არაჩვეულებრივი ბაღია, პირველქმნილი სილამაზე! პარიზიდან დილიჟანსით ან ფაეტონით დიდხანს რომ იმგზავრო, ბოლოს და ბოლოს ჩააღწევ რუსეთამდე, ალუბლის ბაღამდე, ბავშვობამდე. ბავშვობა კი უმშვენიერეს, ულამაზეს ალუბლის ბაღებშია მუდამ ჩაფლული“.
და აქვე, რეჟისორის ავტობიოგრაფიული, ბავშვობის ხანის მოგონება-ფრაგმენტი:
„ბავშვობა. მცხეთა. ბებიაჩემის სახლიდან ქვემოთ, ხიდიდან ხელმარცხნივ, პატარა სამჭედლოსთან, ბებრისციხის მიმართულებით, ბებრისციხემდე, ალუბლის ბაღებია გაშენებული. მარჯვნივ არაგვი ხმაურობს, მის უკან, ციცაბო ფერდობზე ჯვრის მონასტერია აღმართული, კოხტა და ლამაზი. მშვენიერ საზაფხულო კაბაში გამოწყობილი ბებია შვილიშვილებთან ერთად ეტლში ზის და ყველანი ალუბლის საკრეფად მივდივართ. ირგვლივ არავინაა. სიჩუმეა. ამ სიჩუმეში მხოლოდ ჭრიჭინების და სხვადასხვა მწერის ბზუილი ისმის. ძალიან მაღლა, ცაზე მწველი მზე გამოკიდულა. ცხელა, ალუბლის ტოტებქვეშ გაწოლილ ჩრდილში კი სასიამოვნო სიგრილეა. დამწიფებულ ნაყოფს ვკრეფთ, გვინდა, ბებიას შექება დავიმსახუროთ. ყუნწზე ორ-ორი, ზოგჯერ სამი ალუბალიც ჰკიდია ერთად. რა საოცარი, მსუყე ფერი აქვს მწიფე ალუბალს, რა დამათრობელი სიგრილითაა აღსავსე…
შორიდან მეეტლის ზარის წკრიალი მოისმა. სახლში ყველა გამოცოცხლდა, ატყდა სირბილი, ფაციფუცი. მუშები უზარმაზარ სკივრებს, ბაულებს, კალათებს ეზიდებიან.
და აი, როდესაც ხალხი ირევა (მაგრამ ყველა ჩურჩულით ლაპარაკობს, ჯერ ხომ ღამეა), შემოდის რანევსკაია! შეჩერდება, ჰგონია, ყველა გაირინდება, ის ხომ თავის სამშობლოში დაბრუნდა! მაგრამ მის მღელვარებას ვერავინ ამჩნევს. არ გამოვიდა! ყველაფერი ჩაიშალა, რანევსკაია აირევა, საკუთარ თავში ჩაიკეტება და საბავშვო ოთახიდან გავა. ეს ხომ ყოფილი საბავშვო ოთახია.
საბავშვო ოთახი – ბედნიერი ბავშვობისა და წარსულის სიმბოლოა! ეს არის ის, რისი გულისთვისაც რანევსკაია ჩამოვიდა, მაგრამ ზღაპრის ნაცვლად მას ჭერჩამოქცეული, მინებჩამტვრეული გამავალი ოთახი დახვდა, სადაც ეს საშინელი ტაშტები დაუდგამთ“.

2

„ჩამონაჟონი წყლის კვალი შიშველ კედლებზე. ვეებერთელა კაკლის ხის კარადა. კარადაზე – ფანჯრიდან ჩამოგლეჯილი გამჭვირვალე მდიდრული ფარდა. ჭერიდან უშველებელი აბაჟური ეშვება. ძველებური ავეჯია, დღეს ასეთ ავეჯს აღარ ამზადებენ. ოთახი მოუწესრიგებელია, დასალაგებელი (ვერ გაიგებ, რა ოთახია). შუა ოთახში, რატომღაც, პირსაბანის ნიჟარაა გამოჩხერილი და არავის აფიქრდება, მისი სადმე სხვაგან გადადგმა. ამ ოთახსაც ჰქონდა თავისი წარსული. ოდესღაც აქ მუსიკა გაისმოდა, სტუმრებს იღებდნენ, განსაკუთრებულ ლიქიორს საგანგებო, მომცრო სირჩებით მიირთმევდნენ…
მახსენდება ჩემი ცხოვრება ჯავახიშვილის ქუჩაზე. ასე მგონია, ეს ჩემი ახალგაზრდობის უბედნიერესი, უმშვენიერესი ხანა იყო. სინამდვილეში, რასაკვირველია, ეს ასე არ არის. ანდა მახსენდება ბებიაჩემის სახლი მცხეთაში, ალუბლის ბაღი, ნუშის ხეები…
ყველაფერი, რაც წარსულშია, მშვენიერია, განუმეორებელი, მხოლოდ ერთხელ არსებული. წარსულმა კარგა ხანია განვლო, ჩვენ კი კვლავ იქა ვართ.
ესაა ისტორიის გამჭოლ ქარში ცხოვრება. აი, როგორც ახლა: – ვერაფრით გაგვიგია, რა გველის!
დილაა. წვიმამ გადაიღო. ბუჩქებში, აქა-იქ გაბმულ ობობას ქსელში ალმასებივით ბრწყინავენ დიდრონი, გაყინული წვიმის წვეთები. სიჩუმეა. პეტიას რომანის დილაა. „წამოდი, წამოდი, ძვირფასო“ – ვარია გაიყვანს ანიას. შორს, ბაღის სიღრმიდან ისმის პიკოლოს ჩუმი ხმა.

პირველი მოქმედების დასასრული“.

ასე მგონია, ადამიანში პიროვნულის მეტი სიღრმით ამოცნობისთვის, მის აზრთა წყობა-დინების მეტი გარკვევისთვის ერთგვარი ბიძგის მიმცემი, წამშველებელი ერთი გარემოებაც უნდა იყოს: ამა თუ იმ წანაკითხ მასალაში რა არის ამ ადამიანის მიერ ხაზგასმული, გამოყოფილ-მონიშნული, რა აღმოჩნდა მისთვის ნიშანდობლივი, რა მიიჩნია საგულისხმოდ, თუკი, რასაკვირველია, წაკითხული ფურცლები ამის კვალს ატარებს.
ახლა ვნახოთ ზოგიერთი ფრაგმენტი, „ალუბლის ბაღთან“ დაკავშირებულ მასალაში რომ აქვს რეჟისორს მონიშნული.
თანამედროვე იტალიელი რეჟისორის ჯორჯო სტრელერის წიგნში „თეატრი ადამიანებისთვის“ ხაზგასმულია სტრელერის აზრი იმის შესახებ, რომ „ბაღი“ ეს არის „ფიქრი დროზე, თაობებზე, რომლებიც მიდიან, ისტორიაზე, რომელიც ყველაფერს ცვლის, ცვლილებებზე, ტანჯვაზე, რომლითაც სიმწიფეს უხდიან ხარკს. იმედსა და მტკიცე რწმენაზე იმისა, რომ ეს სამყარო უნდა გადაკეთდეს და რომ ის კიდევაც გადაკეთდება“.
კითხულობ ამ და სხვა ხაზგასმულ ფრაგმენტებს და თითქოს თვალნათლივ იკვეთება, საითკენ მიემართება რეჟისორის აზრი, რამ ააღელვა იგი სტრელერისეულ განსჯაში, რა ენიშნა, რას დაეთანხმა, რა მიიახლოვა… და ამ გზით სპექტაკლის საკუთარი კონცეფცია, საკუთარი სათქმელი გამოკვეთა თუ გაამყარა თითქოს: – სევდა, ძალიან დიდი სევდა და ტკივილი იმის გამო, რომ დრო ყოველივეს ულმობლად ცვლის და რომ მისი (ჩვენი, ყველას) ცხოვრებიდან სამუდამოდ მიდის, ქრება ალუბლის ბაღი – უმშვენიერესი, უძვირფასესი, განუმეორებელი, მხოლოდ და მხოლოდ შენი… რომ ჩვენი ცხოვრებიდან სამუდამოდ მიდიან, ქრებიან პრაქტიკულ ცხოვრებაში უუნარონი, მაგრამ განსაკუთრებული, მაღალ სულიერ ღირებულებათა მატარებელი ადამიანები, მათთან ერთად კი მიდის, სამუდამოდ მიდის რაღაც ძალიან დიდი, მნიშვნელოვანი, ლამაზი… მხოლოდ და მხოლოდ მათი… მიდის, ქრება კეთილშობილებით, საკუთარი ღირსებით აღსავსე, თავსდამტყდარი ყოველგვარი განსაცდელის მიუხედავად, ნიშნად შინაგანი სულიერი ძალისა, ღიმილით აღბეჭდილი, სხივჩამდგარი მათი სახეები…
მიდის, ქრება სულიერება…

3

მეორე მოქმედება

„ბალახზე უზარმაზარი ბოშური შალია გაშლილი, მასზე მსახურები წამოგორებულან, ფეხსაცმლები გაუხდიათ და შიშველი ფეხის თითებს ათამაშებენ. დუნიაშკა აღფრთოვანებულია ანიას გარეგნობით, სურს, დაემსგასოს მას. ანია ნაზი, მეოცნებე ქალიშვილია, დუნიაშას კი ორმოცდაორი ზომის ფეხი აქვს. იაშას ყვითელი ფერის კუბოკრული ჟილეტი აცვია, სიგარას ეწევა. ამ საშინელ ქვეყანაში ცხოვრება აღარ შეუძლია, აქაურობა აღარ შეეფერება მას. საკუთარი დედისაც კი რცხვენია. განსხვავებული კულტურა, სხვანაირი სიყვარული მოუნდა იაშკას. ანდა, ეპიხოდოვი, ეს ფარშევანგისფრთიანი ყვავი (მართალია, წიგნებს კითხულობს, მაგარამ მათი არაფერი გაეგება), არაფრის მაქნისია, თავი კი არისტოკრატად მოაქვს. ღმერთო, შეუნდე! ამ არისტოკრატიის შემხედვარე, შიში გეუფლება კაცს.
ვინ არიან ეს ადამიანები, ადრე სამზარეულოს იქით ფეხს რომ არ ადგმევინებდნენ და დღეს რომ (ახლა ხომ დემოკრატია გვაქვს) ბატონების ოთახებში დაბრძანდებიან, მსჯელობენ, ხალხს ტელევიზიით მორალს უკითხავენ, ყველას ჭკუას არიგებენ“.

მესამე მოქმედება

„სიღრმეში წყლის ჩამონაჟონით დალაქული უზარმაზარი თეთრი კედელია. ზემოთ ალუბლის ტოტებია. მარცხნივ, კედლის წინ ნამდვილი საჰაერო ბუშტის მცირე მაკეტია. ამ ბუშტით ანია პარიზში დაფრინავდა. ბუშტი, ანიას განწყობის მიხედვით (როგორც ბარომეტრი) ხან დაბლა ეშვება, ხან კი მაღლა-მაღლა მიიწევს. ბუშტი სიბნელეშიც შიგნიდან ანათებს. სცენის დიაგონალზე დიდი მაგიდა დგას სკამებით. სუფრა ლამაზადაა გაწყობილი. მაგიდის ერთ კუთხეში სანთლები დგას, როგორც მიცვალებულის სასთუმალთან. მაგიდაზე გადაფარებულია ძალიან მდიდრული ნაქსოვი სუფრა, რომელიც დაბლა ეშვება და ხალიჩასავით ეფინება იატაკს. მასზე დადიან. ეს სუფრა-ხალიჩაა. სცენაზე აქა-იქ ძველებური სათაგურები დაუდგამთ. ფირსი, როგორც ამ საქმის დიდი სპეციალისტი, სულ სათაგურითაა დაკავებული. ცხადია, სცენაზე თაგვებს არ იჭერენ“.
რეჟისორისთვის სპექტაკლის მხატვრული გადაწყვეტისას, მისი სახოვანი მხარის მოფიქრება-შეთხზვისას, გარკვეული იმპულსის მიმცემი, ვფიქრობ, უნდა ყოფილიყო მის მიერ ვ. ბერიოზკინის წიგნში „Художник в театре Чехова“ მონიშნული ადგილები. თვალი მივადევნოთ, რა ენიშნა მას ზოგიერთი მხატვრისა თუ რეჟისორის ნააზრევიდან, სახეთა თუ მოტივთა ნაკრებიდან სათავისოდ, რა იგულვა საკუთარი ჩანაფიქრისათვის სარგოდ.
მაგალითისთვის: წიგნში გახაზულია კ. სტანისლავსკისეული პირვანდელი ხედვა „ალუბლის ბაღის“ IV მოქმედების დეკორაციისა: „ოქტომბერია. გრილი, მაგრამ წყნარი და მზიანი დარია. იატაკზე, ოთახების მთელი ანფილადის გაყოლებით მზის ათინათებია გაბნეული. ფარდები და კარნიზები მოხსნილია და ახლა იატაკზე ყრია. კედლებზე (ძალზე დაძველებულსა და ოდესღაც მდიდრულზე) ლურსმნებია ამოყოფილი, მათ გარშემო კი ბათქაშია ჩამოცვენილი. სახლიდან უკვე ყველაფერი გაზიდული და გაყიდულია. ოთახში დარჩენილი ცოტაოდენი ავეჯი კედლებთან რამდენიმე რიგადაა მიდგმული – გასაყიდად რომ აწყობენ ისე“.
ანდა აი, მონიშნული აბზაცი, სადაც საუბარია ვ. დმიტრიევის მიერ 1947 წ. შესრულებულ ესკიზებზე (განუხორციელებელი დადგმა): დმიტრიევი, პირველ ყოვლისა, თითქოსდა გამოსახავს მოქმედების ადგილს – ოთახს, ოდესღაც საბავშვო რომ ყოფილა. მაგრამ, ამასთან ერთად, მხატვრისთვის მთავარი ხდება სხვა მოტივი – მოტივი ცხოვრებისა, რომელიც თანდათან ქრება. ოთახი თითქოს დაცარიელებულია. იქ მდგარი რამდენიმე ნივთი – უკვე გაზიდული ავეჯის შემთხვევით დარჩენილი ნაწილია.
ანდა, წიგნში მონიშნული მხატვარ მ. კიტაევის მიერ სპექტაკლ „ივანოვისთვის“ მოაზრებული გარემო, რომელიც „ცდილობდა, სიკვდილის თემა წამოეწია… შეექმნა გამოუვალი სივრცე, ჩიხი, თითქმის „სასაფლაო“…
ეს რაც შეეხება საერთო კონცეფციას, იდეას, სათქმელს. ახლა კი დეკორაციათა სიმრავლიდან რეჟისორის მიერ „ამოკრეფილ“ ცალკეულ მოტივებს, აქსესუარებს თუ დეტალებს მივადევნოთ თვალი.
აი, ზოგიერთი მათგანი:
„ბაღის გაშიშვლებული შავი ტოტები, თითქოს თეთრ ყვავილობას არიან მოწყვეტილნი… ისინი სახლში შემოვიდნენ, მასთან განუყრელ მთლიანობად გადაიხლართნენ, მის კედლებს მოედვნენ, სვეტის, ღუმელის, იატაკზე დასადგმელი საათის, სურათების, სავარძლების, როიალის შუაგულ ამოიზარდნენ; ისინი მხოლოდ ზემოდან კი არა, ქვემოდან, იატაკიდანაც მოიწევენ“.
ანდა, ჩამოცვენილ ფოთოლთა მოტივი ჩეხოვის „სამი დის“ ერთ-ერთ დადგმაში, სადაც ეს ფოთოლცვენა, ავტორის (ბერიოზკინის) თქმით, უცნაურ, განწყობის მხრივ ძალიან ჩეხოვისეულ „მუსიკას“ ქმნიდა.
ან კიდევ, სტანისლავსკის მიერ „სამი დის“ სარეჟისორო ეგზემპლარში გაკეთებული ჩანაწერი: „მთელი აქტის განმავლობაში აქა-იქ ხეებიდან ყვითელი ფოთლები ცვივა“.
ხაზგასმული ფრაზა: „სცენაზე მიყრილ-მოყრილი სკამებისა და შირმების მშფოთვარე, ქაოტური რიტმი…“
ჯ. სტრელერთან მონიშნული იმავე სკამების მოტივი, სადაც საუბარია იმის შესახებ, რომ სკამი არასოდეს აღნიშნავს უბრალოდ „დასაჯდომ ადგილს“. ხოლო რამდენიმე ცარიელი სკამი – ესაა შფოთი, დაურწმუნებლობა, საიდუმლო… ცარიელი სკამი შეიძლება მარტოობას აღნიშნავდეს.
მთელ წიგნში გაბნეული პატარ-პატარა მოხაზული ნაწყვეტები რომ შევკრიბოთ, ასე მგონია, ეს „ნაკრები“ დაალაგებს, მძივივით აკინძავს რეჟისორის შიდა მზერით დანახულ სურათთა, ხილვათა ჯაჭვს, რომელთა დახმარებით მისი წარმოსახვა ძერწავდა გარემოს, სამოქმედო სივრცეს, არეალს, გარკვეული ატმოსფეროთი, განწყობით მუხტავდა მას…
„უკრავს ორკესტრი. მესამე მოქმედებაა. საშინელი საღამოა. ვხედავ გაურკვეველ ჩრდილებს, უზარმაზარ ჩრდილებს, ჭერსა და კედლებზე რომ დაცოცავენ. განათებაც შემზარავია. იქნებ, ვიღაცამ ნავთის ლამპა „ელვა“ (მახსოვს, ჩემს ბავშვობაში იყო ასეთი ნათურები) იატაკზე დადგა და ამიტომ სინათლე ქვემოდან ამოდის. ასე ხდება, როდესაც ოდნავ შეზარხოშებულები რაღაცას ვიგონებთ: ცეკვები, ცეკვები სიბნელეში.
შარლოტას ტრაგიკული ბალაგანი. მას ჯამბაზის კოსტიუმი აცვია. თითქოს ყველას ერთბაშად გადაავიწყდა მოახლოებული კატასტროფა.
ვიღაც გიტარას აკვნესებს. ცოტაოდენ შეზარხოშებულნი არიან. იაშკა ხარხარებს (ჯადოსნური ფარნით შიშველ გოგოებს აჩვენებს, პარიზიდან ჩამოიტანა), საზიზღარი, ბოროტი იაშკა. პერსონაჟები ჯადოსნური ფარნის სხივში მოძრაობენ, რის გამოც თეთრ კედელზე უზარმაზარი შემზარავი ჩრდილები ჩნდება. იაშკა სატანაა, მესამე მოქმედებაში ის მართავს მეჯლისს.
და აი, ამ სოდომში, მთელი ქვეყნის უკიდეგანო სივრცის შორეთიდან ანია რანევსკაიას უყვირის: სამზარეულოში თქვეს, რომ ბაღი გაიყიდა!!! რანევსკაიას შემზარავი ხმით აღმოხდება: ვინ იყიდა? – თითქოს ახლა ამას რაიმე მნიშვნელობა ჰქონდეს. მთავარია – ბაღი გაიყიდა და ის უკვე აღარ არსებობს.
მოდის გაევი. უჩუმრად მიემართება თავისი ოთახისკენ. რანევსკაია: – ალუბლის ბაღი გაიყიდა? ვინ იყიდა? და აი, ჩუმად, თითქოსდა მობოდიშებით, ლოპახინი ამბობს: – მე ვიყიდე.
გრძელი პაუზა. ვარია გასაღებების აცმას გადაუგდებს. ხმა – წერტილი.
რეჟისორის საქაღალდეში პიესასთან დაკავშირებულ მასალებთან ერთად შენახულ პატარა წიგნში არის ასეთი ქვესათაური: „ჩეხოვის მეექვსე სიმფონია“. იგულისხმება მუსიკად, სიმფონიად აჟღერებული „ალუბლის ბაღი“.
ვ. მეიერჰოლდი, რომელიც „ალუბლის ბაღს“ ჩაიკოვსკის სიმფონიას ადარებდა, ჩეხოვს წერდა იმის შესახებ, რომ ამ პიესის დამდგმელმა რეჟისორმა “უწინარეს ყოვლისა სმენით უნდა „დაიჭიროს“ იგი“.
ჩვენს შემთხვევაშიც რეჟისორის მიერ პიესის სწორედ ამ „სმენით დაჭერასთან“ უნდა გვქონდეს საქმე. აკი წერს კიდეც: „ვარიას გადაგდებული გასაღებების აცმა ხმა-წერტილიაო და მერე გააგრძელებს: „ალუბლის ბაღი“ მუსიკასავითაა. ეს პიესა ცხოვრებაზეა, ცხოვრებაზე, რომელიც იწყება და სრულდება. ეს პიესა სულიერების, ცხოვრების აზრის შესახებ გვესაუბრება. გვესაუბრება მოუხერხებელ ადამიანებზე, რომლებმაც არ იციან, როგორ იცხოვრონ. „ალუბლის ბაღი“ შედევრია. ესაა ფიქრი დროზე, წარმავალ თაობებზე, მოახლოებულ საშინელებაზე: ფიქრი მოუწყობლობაზე, ადამიანთა რწმენაზე, რომ წარსული ბევრად უკეთესი და საინტერესო იყო.
კარგი იქნებოდა თითოეულ ჩვენგანზე, ჩვენს საზოგადოებაზე მოგვეთხრო. ჩვენს შესახებ სასაცილო და სევდიანი სპექტაკლი დაგვედგა.
ჩვენ მუდამ არაპრაქტიკულები ვიყავით, მაღალი მატერიებით, სულიერი ფასეულობებით ვცხოვრობდით. მატერიალურ ფასეულობებს ჩვენთვის მნიშვნელობა არ ჰქონდა. არც ვიცოდით, როგორ შეგვეძინა თუ დაგვეგროვებინა ისინი. ჩვენს შორის არასოდეს ყოფილან ლოპახინები, არადა, სწორედ ისინი აკეთებდნენ საქმეს: ბაღებს ჩეხავდნენ, ცხოვრების ახალ მოდელებს აგებდნენ. დაკარგვის არ ეშინოდათ, მაგრამ გზადაგზა კარგავდნენ იმას, რისი შეძენაც შეუძლებელია, თუ მხოლოდ გვეჩვენება ეს! რატომღაც აღარ ახსოვთ ინტელიგენციის სიკეთე. ამ ადამიანებთან ერთად რაღაც კარგი, განუმეორებელი წავიდა. ისინი თეთრი წეროებივით არიან. ეს მშვენიერი ფრინველები თანდათანობით ქრებიან. ყოველ გაზაფხულზე ველოდებით, აბა, ამ ჯერზე რამდენი მათგანი მოფრინდება, ანკი მოფრინდებიან საერთოდ?!“
და, აი, 1V მოქმედება. თავად ჩეხოვი, თურმე, დაჟინებით ითხოვდა, რომ „ბოლო მოქმედება მხიარული ყოფილიყო“.
ვნახოთ, ჩვენს შემთხვევაში რამდენად „მხიარული“ გამოუვიდა რეჟისორს ეს ფინალი.

4

მეოთხე მოქმედება

„შოპენის ნოქტიურნი და მაზურკა (ა-მოლლ, ოპ. 17 № 49). აუჩქარებლად გავდივარ რეპეტიციას. საოცარ სიამოვნებას განვიცდი. მეოთხე მოქმედება გარინდებულია, მიყუჩებული: აღარ ისმის ბილიარდის ბურთების რაკუნი. ყველა კუთხე-კუთხე იმალება – თითოეულ მათგანს, თუნდაც წამით, მარტო დარჩენა სურს სახლთან. საშინლად დაბნეულები, დათრგუნულები, ყველაფრის მიუხედავად, იღიმებიან, ისე იქცევინ, თითქოს ყველაფერი რიგზეა. ეს ფინალური სცენები „მხიარულად“ უნდა გათამაშდეს, რაც მათ განწირულობას კიდევ მეტად გაუსვამს ხაზს“.
რეჟისორი, ასე ვთქვათ, გარეგნულად კი მისდევს ჩეხოვის დაჟინებულ მოთხოვნას, რომ ფინალი მხიარული იყოს, მაგრამ აი, თურმე რისთვის – მეტად რომ გამოაჩინოს ტკივილი და ამით, მისთვის ჩვეული ფორმით თუ „ხერხით“ თქვას საკუთარი სათქმელი: მისი შემოქმედებითი მრწამსიც ხომ ეს იყო: თქვა შენი, საკუთარი ისე, რომ ავტორს არ გადაუხვიო.
ოთახებში ვიღაცეები მიდი-მოდიან. ყველა ხმაურობს. სცენაზე უამრავი ხალხი ირევა. რაღაც ავიწყდებათ, ეძებენ პოულობენ, სკივრებსა და ჩემოდნებში აწყობენ.
გაევი და რანევსკია მხოლოდ ერთხელ, სულ ბოლოს დარჩებიან მარტო, როგორც ოდესღაც ბავშვობაში, აი, ამ ოთახში. ისინი, ალბათ, ვეღარასოდეს შეხვდებიან ერთმანეთს. რას ნიშნავს და, ერთადერთი და? ეს მოქმედების მთავარი სცენაა.
გაევი და რანევსკაია კაკლის ხის უზარმაზარ კარადას მიუახლოვდებიან (რომელიც მათ გარდა არავის სჭირდება) და ატირდებიან. მერე, თითქოს შემთხვევით, ერთმანეთს მივარდებიან და ჩაეხუტებიან. ბავშვობა, წარსული, ცხოვრება დამთავრდა!
კარადა ოთხივე მოქმედების დროს სცენაზეა. მისთვის ადგილს ვერ პოულობენ. ამ საწყალს ორიენტაცია აქვს დაკარგული და აღარ იცის, სად უნდა იდგეს, დაავიწყდა. უადგილოდ წინ და უკან დაათრევენ, ხან სად დადგამენ, ხან – სად და მთელი ეს ამბავი, საბოლოოდ, ამ კარადით დამთავრდება. მას კი საგანგებო ვენზელი აქვს. უწინ, ასეთ ვენზელებს ნივთის, ავეჯის უკანა მხარეს ამოტვიფრავდნენ ხოლმე. მასში ჩადებულია მთელი გენეტიკური შენადედი წარსულისა, რომელიც აღარ არსებობს. ეს კარადა ხომ კვალია რაღაც ძალიან მნიშვნელოვანის, მნიშვნელოვანის ჩემთვის, იმათთვის, სხვებისთვის კი – გაუგებარი ნიშანია მხოლოდ.
მოშორებით ლოპახინი მიყუჩებულა მაგიდასთან. გაევი და რანევსკაია ვერ ამჩნევენ მას. ისინი წარსულში იმყოფებიან, წარსული კი ყოველთვის მშვენიერია.
ფინალში წუთით ჩამოჯდება ყველა, თითოეული – თავისებურად, სხვის საჩვენებლად და დასანახად კი არა, თავისთვის. წამით გაირინდებიან. სიჩუმეში შორეული, მიკარგული, გაწელილი ხმა გაისმის, რომელიც თანდათან ქრება და ბოლოს სულ მიწყდება. ყველა გაშეშდა. ოჯახური პორტრეტი. უკანასკნელი. მაგრამ ცხადია, სურათს არავინ იღებს. აუჩქარებლად დგებიან და სხვადასხვა მხარეს გადიან.
წვიმს, ამიტომ ყველა ოთახში ისევ ტაშტები და ქვაბები დგას. სახურავს, ჩვენს სახურავს გასდის, მაგრამ მისი შეკეთება უკვე შეუძლებელია. ეს დასასრულია!
გამომშვიდობების ხმები: ო, ჩემო ძვირფასო, მშვენიერო ბაღო! ჩემო ცხოვრებავ, ჩემო ახალგაზრდობავ, ჩემო ალუჩის ხეო, იასამნის ბუჩქო, ვარდებო, მშვიდობით! ცხოვრებამ ისე გაიარა, თითქოს არც მიცხოვრია!
ფირსიც ემზადება წასასვლელად, მაგრამ მათთან ერთად ვერ მოასწრო წასვლა – პლედს ეძებდა გაევისთვის. ეპიხოდოვი ფიცრებით აჭედებდა შესასვლელს, ფირსმა კი ხმა ვეღარ მიაწვდინა. ასევე დარჩა.
სახლი კვდება. მან თავისი დრო მოჭამა. ჩემი სახლის ფანჯარა ამოქოლეს და ამით ერთი ამბავი, დედაჩემის ცხოვრების ისტორია დასრულდა, ასევე – ჩემიც. ახალი დრო დადგა, მოვიდნენ საქმოსნები და ყველაფერი გადააკეთეს. პირველქმნილი გაქრა და რაღაც არაბუნებრივი აღმოცენდა.
ა. ჩეხოვი კი ამბობდა, რომ ბოლო მოქმედება მხიარულია! შეიძლება! მაგრამ ჩემთვის ეს ასე არ არის.
სიბნელეა. სანთელი ანთია და ჩემი ოთახი იდუმალებით ივსება. ვაკვირდები, თანდათან როგორ ლღვება, ქრება სანთელი: ჩაქრება, მერე უცებ შეკრთება, გაიბრძოლებს, განიცდის, დაიტანჯება და ნელ-ნელა საკუთარ ლღობად სტეორინში ჩაეფლობა. ალბათ, თეატრის არსიც ესაა. ალბათ, ამიტომაც დადის მაყურებელი თეატრში, რომ ტანჯვის, დაღუპვის მოწმე გახდეს, არა მარტო მოწმე, არამედ განცდის თანამონაწილეც, რათა მერე თავის ტანჯვას გარედან შეხედოს.
აი, ჩაქრა კიდეც სანთელი. მერე, უცებ ისევ აინთო და ჩაქრა, ახლა უკვე სამუდამოდ. გამოცხადების ქადაგებისას ჩაიწვა კოცონზე. მშვიდობით, სანთელო! ადამიანიც ასეა – შეკრთება და ჩაიფერფლება თავისი გზის დასასრულს, სპექტაკლის დასასრულს”.
დასრულდა პიესა. დასრულდა რეჟისორის წარმოსახვაში დაბადებული სპექტაკლი-მოთხრობა, მის ფიქრთა, განცდათა, მოგონებათა ნაკადით შექმნილი ეს სევდიანი სამყარო, სადაც საკუთარი თავი, საკუთარი განცდა-შეგრძნებები თითქმის გაიგივებულია პერსონაჟებთან, მათ განცდებთან. ასე მგონია, მათ შორის ბევრია საერთო, ბევრია მსგავსება. ასე მგონია, ერთნაირად სტკივათ დაკარგული ალუბლის ბაღი…
რამდენიმე ფრაგმენტი რეჟისორის ბოლო სადღიურო ჩანაწერებიდან:
„აი, დაიწყო კიდევ ერთი რვეული, იქნებ, უკანასკნელიც. დილაა. დღეები მიდის.
… ხვალიდან მინდა „ალუბლის ბაღს“ შევუდგე. შეიძლება ისე მოხდეს, ეს ჩემი ბოლო სიმღერა იყოს, ვინ იცის.
… ზამთარი კვდომაა……ან იქნებ, მზადება რაღაც ახლისთვის, მარადისობისთვის.
… რაღაც მემართება. გული მტკივა, ძალიან მტკივა. წამლები აღარ მშველის, ანდა, სულ რამდენიმე წუთით, მერე ყველაფერი თავიდან იწყება. გარეთ მზეა, პარკში წასვლა კი არ შემიძლია. სევდიანი, ძალიან-ძალიან სევდიანი გამიხდა თვალები.
… ხშირად მეჩვენება, რომ მივდივარ. ყველანაირ წამალს ვღებულობ, ცოტათი მაინც რომ გავიხანგრძლივო სიცოცხლე, “ალუბლის ბაღის” დადგმა რომ მაინც მოვასწრო. რეპეტიციის დროს ვნერვიულობ, პანიკა მიპყრობს, ასე მგონია, მეთოდი, რომლითაც ვმუშაობ, მოძველდა, რაღაც ახალი უნდა ვეძებო. ეს ძალზე მნიშვნელოვანია.
არ შეიძლება, მეთოდი დოგმად აქციო. დოგმა – სიკვდილია! ქრება შთაგონება, ქრება მოთხოვნილება შექმნისა.
… მერე კი ინფარქტი. 28 ნოემბერს, ღამის ოთხ საათზე თითქოს დანას მისვამდნენ გულში.
საავადმყოფო-კლინიკა. რეანიმაცია. წვეთოვანი. ჩემსკენ მოპყრობილი ექიმის თვალები და მონიტორი. ბევრი ექიმი და ჩემზე მოჩერებული თვალები.
… გუშინ პასტერნაკის მიმოწერიდან ამოვიკითხე, რომ „თეატრის ხელოვნება მოლოდინია“. როდესაც აღარაფერს ელოდები, როდესაც ყველაფერი უკვე ნათელი და გასაგებია, მაშინ შეიძლება წახვიდე კიდეც სპექტაკლიდან. ეს სიყვარულივითაა. როდესაც საიდუმლო ქრება – ქრება სიყვარულიც. სპექტაკლი უნდა ააგო, როგორც მოულოდნელობათა ჯაჭვი, მოულოდნელ აღმოჩენათა, სცენური სვლების აღმოჩენათა ჯაჭვი. როდესაც მაყურებლისთვის წინასწარაა ცნობილი ეს „როგორ“, ის, ტყუილად დროის დაკარგვას, შინ წასვლას ამჯობინებს.
… ჩავატარე ბაღის ორი რეპეტიცია, მაგრამ დიდად ნასიამოვნები არ ვარ. ძალიან სუსტად ვგრძნობ თავს, ნაბიჯსაც გაუბედავად ვდგამ. … რეპეტიციას ღონე სჭირდება, იმპულსი, შთაგონება, რომ ცხოვრება ძერწო.
… როგორ მივაღწიო, ქმედების რა ფორმები მოვძებნო, რომ სპექტაკლის ფიქრები და მღელვარება მაყურებლის მღელვარებად იქცეს, მსახიობები კი – იდეათა მქადაგებლებად?
… შეტევა მქონდა. ისევ სასწრაფოს გამოუძახეს. … მერე ინფარქტი, ეს სიგნალია შეჩერებისკენ. შინაგანად უნდა შევიცვალო, მაგრამ ლოდინი არაა საჭირო. შეძლებისდაგვარად უნდა ვიმუშაო, კი არ ველოდო, არამედ ვიმუშაო მუშაობისთვის, მოძრაობისთვის. ყველაზე მთავარია, არ გაჩერდე, სულ რაღაც აკეთო, გული რომც გტკიოდეს, მაინც“.
ხშირად მიფიქრია, რატომ მოხდა ისე, რომ რეჟისორმა ამდენი წლის ნაფიქრ-ნაგრძნობი თავისი სათქმელი ფურცლებზე გადატანილი დაგვიტოვა მხოლოდ? რატომ მოხდა ისე, რომ ვერ მოასწრო სპექტაკლის დადგმა მაშინ, როდესაც თითქმის ფინალამდე იყო მისული?! ვინ იცის…
აკი, თვითონაც გრძნობდა ამას. მის ბოლო ჩანაწერებშიც ხომ ხშირად გაკრთება ნაღვლიანი ფიქრი იმისა, რომ, ალბათ, ვერ მოასწრებს…

წყარო: გიორგი ჩუბინაშვილის სახელობის ქართული ხელოვნების ისტორიისა და ძეგლთა დაცვის კვლევის ეროვნული ცენტრი. ვებ გვერდი http://www.georgianart.ge

Older Posts »

კატეგორიები