ნიკო ბაგრატიონი (ბური)

ნიკო ბაგრატიონ მუხრანელი ბელინსკის აღმართზე

 

კახაბერ ჯაყელი

2019 წელი

ეს ამბავი შუშანა ბებიამ მიამბო, ბელინსკის აღმართზე თუთუნს ჰყიდდა თავად გენერალი ნიკო ბაგრატიონ – მუხრანელი,  იგივე ნიკო ბური,  შემდეგ კი რა მოხდა თავად ლექსშია აღწერილი  

***

ბელინკის აღმართზე  ის იჯდა ეულად

გერმანულ თუთუნს ჰყიდდა

არაფერს ელოდა

ბელინსკის აღმართზე ადიოდნენ ამაყად

მოხუცი კი იჯდა და  მომდგარ ცრემლს  ჰფარავდა

  • რა ხდება შინსახკომში დაიჭირეს მტრები?

კითხულობდა ქალბატონი მკერდის რხევა-რხევით

  • მტრებს კი ვიჭერთ მაგრამ მაინც დასახვრეტი ბევრია

პასუხობდა ამ ქალბატონს  ბოლშევიკი ტეტია

  • „ვინ და როგორ უნდა ზიდოს ტვირთი ბურჟუაზიის?
  • დაიჭირეთ მოგვაცილეთ ოკეანე ბაცილის“,

მოიწერა თურმე ასე, მოსკოვიდან პარტიამ,

მაგრამ რა ვქნათ, ზომა-წონა მაუზერსაც არგია,

სულ სიცილით საუბრობდა ბოლშევიკი პეპერა

და თუთუნის გამყიდველთან  ერთი წამით შეჩერდა,

  • შენ მოხუცო ამიწონე ათი მწიკვი სასწრაფოდ,

ჯიბეს ხელი რომ გაიკრა თუმნიანი დააძრო,

იქვე ზემო-ვერის სიომ მოუბერა ანაზდად,

თუთუნს ყნოსავს ბოლშევიკი  სიტყვას ამბობს ქარაგმას

  • კონტრაბანდულ თუთუნს პაპავ უნდა გა-და-ეჩვიო!
  • პროლეტარებს პროლეტარის საქმე უნდა გერჩივნოს…

ამას ამბობს დაკვირვებით მოხუცს თვალს ვერ აშორებს,

„ამ თეთრწვერა ბუმბერაზს ხომ შევხვედრივარ საშორეს“

ფიქრობს ძველი ბოლშევიკი და მოხუცის  ფარაჯას ეპოლეტის კვალს უპოვნის

  • ძაღლიშვილო აქ რად ხარ?

ეკითხება ბოლშევიკი კლასობრივ მტერს  საჯაროდ

„ეშველება  რამე ნეტა ამ ქვეყანას  საბრალოს?“

აიშლება ბუმბერაზი  – მჯიღს საქვეყნოდ საქებარს!

უთავაზებს ყბაში მომხუდურს – მუშტს აფრიკას ნაომარს,

დაგორდება ბოლშევიკი,  ჰგოდებს  ბოზი – ჩათლახი!

„დაგელოცოს ნიკო პაპავ სანაქებო მხარ-მკლავი

მაგრამ ეხლა გადაგმალო უნდა  ვერელ ყასბებთან,

შენ თავს მაგათ ვერ გავატან“ – მორბის  ქურთი  აჰმედა…

***

აირია ზემო ვერა, ნიკო პაპას ეძებენ,

ენკავედეს ნასედკები თვალს ბნელეთში ჰკვესავენ,

მაგრამ ვერსად ვერ მიაგნეს, იმ თუთუნის გამყიდველს,

ყბამოტეხილ ბოლშევიკს კი მის დახვრეტას დაჰპირდნენ

 

***

აი თურმე ვინ ყოფილა ეს ბებერი ყაჩაღი,

მიკვირს როგორ გადაგვირჩა ,ვის იფარავს ქალაქი,

არ მწამს ამ შენს თბილისელთა ერთგულება პარტიის,

წითელ ტერორს მოვაწყობდი მომავალი მარტისთვის,

ეუბნება ბეჟანოღლის  მურთაზიჩი ნასედკა,

მოსკოვიდან ელოდება  ის საჩუქრად „პაბედას“

მაგრამ ამ დროს ვერის აღმა, ყოფილ ღვინის სარდაფში,

ნიკო პაპა ფიქრიანად გულს აყოლებს ჭადრაკში…

  • „არა, ჩემო ღენერალო შენ დამმართებ ფათერაკს,

პეტერბურგში გამოგზარდეს ალბათ პირველ სტრატეგად,

მაგრამ აჰმედ ჩადი ოღლუს თვალსაჩინო „ხოდებით“,

თქვენს დედოფალს მივადგებით, წარმატების ოხვრებით,

მაგრამ ისე, როგორ სთხლიშე იმ ნაბიჭვარ  პეპერას,

სულ დაღმართი ჩაიარა, ალბათ ასე ეწერა“

ეხუმრება ქურთი აჰმედ და დიდებულ მოხუცთან,

თანაზიარ ამბებს იგებს,  თითქოს ტვინიც მოუცვდა,

იმდენია გასაგები და იმდენი სათქმელი,

გაგონილსა და ნანახს შორის დარჩა ალბათ სარჩელი,

თვითონ აჰმედ ჩადი ოღლი რომ ქალაქის შვილია,

ბალღობიდან ჩაესმოდა – „ნიკო ბური გმირია“,

მაგრამ ეხლა ამ გმირთან ზის და თან მისთვის თავს დადებს,

ხანდახან რომ თვალს შეავლებს, უჩუმრად ცრემლს აგორებს.

ამ ბუმბერაზ მოხუცს რომ აქვს აწეწილი ცხოვრება,

აბა აჰმედს მშვიდად სახლში როგორ დაედგომება!

 

***

მთვარე მძიმედ ადევს ზეცას, ფიროსმანის ფერებით,

განაბულა ჩვენი კერა, ამბნი-უმბნის შერევით,

მტკვარი ისე მოსრიალებს, თითქოს დამნაშავეა,

მთაწმინდა კი ჰლოცავს ქალაქს,მისი მოტრფიალეა,

კონკა მორცხვად ჩამოივლის, ხურდებივით აჰკრებს ხალხს,

და ლაღიძის წყალს მიირთმევს, ქალაქური ფაბ-ლიქა!

როცა კარგად დაბნელდება, ქალაქს ბინდი უხდება,

ნიკო პაპა თვალს მილულავს, და წარსულში ბრუნდება.

 

***

ეზმანება  სიყმაწვილე, მუხრანს, რაინდული აღზრდა,

გმირობისკენ ლტოლვა ამ ვაჟს გაუღვიძეს წინაპართა,

დაჩაგრულთა დახმარება შეასწავლა რუსთაველმა,

ავთანდილი იყო უნდა,  მეგობრისთვის ეგო ველად,

პეტერბურგს რომ მიავლინეს, თეთრ ქათიბში, საოპეროდ,

თეატრონში რომ გამოსჩნდა, იქცა ქალთა საოცნებოდ,

გიგანტური აღნაგობა და ქართული სიმამაცე,

მას ბრძოლისკენ მიაქანებს, გზას უთმობენ კარისკაცნი,

მკერდს სასთუმლად სთავაზობენ, დემონურად მშვენიერნი,

მაგრამ ხატი წინაპართა  და რუსთველის შეგონება,

„გული ერთსა დააჯერო“, და იაფი მტლაშა-მტლუში,

გძულდეს მხოლოდ,დაიხსომე,არ ჩაგიძვრეს ავი სულში,

ახსოვს ჭაბუკს, ეზმანება თითქოს ნესტან დარეჯანი,

ფათერაკის გზაზე წასულს გაამხნევებს არჩევანში.

„მიდი ვაჟო, ბაგრატიონს, ხმალი უნდა ჰქონდეს მჭრელი

დაჩაგრულთა დასაცავად , წადი თუნდაც არაბეთში

მხრებით დაგაქვს წინაპართა მადლიანი შეგონება

კაცთა მოდგამს ემსახურე, და მართალი იყავ ღმერთთან “

 

***

რიჯრაჟია ვერის ხევში, ზემო ვერას სძინავს ფრთხილად,

ნაგანებს და მაუჰზერებს ალაპლაპებს მთვარე დილის,

უმანქანოდ, ჯგროდ მოდიან, ტურებს ჰგვანან, დაძაბულნი,

მონიშნული არის სახლი, „აქ არს ღერენალი დამალული“

  • აჰმედაის ტყვია შუბლში, მეტი არ ღირს მისი სული,
  • ღენერალი? „შეიპყარით“ გასამართლდეს ეგ წყეული…

აიშალნენ, ჭიჭი, მიჭი, ბიჭი , უჭო , აბა მუჭო?

გარს ერტყმიან აჰმედას ქოხს, კაი კაცთა ამქრის ხუროს!

***

  • აჰმედ, ფათერაკი მოდის, არ შეშინდე შვილო შენა!
  • ნიკო პაპავ ჯერ მე გავალ, აჰემდასთვის არც მთლად ბნელა,

გაიხარებს ქურთი ბიჭი თუ კარგ საქმეს ეწირება, მისი საქმე მარტივია

და სიკვდილი  ემზირება….

  • ვით გენერალს მემორჩილე, ვიცი რაც ვქნა ამედ ჩემო, დაიხიე და მომყევი,

და დავიპყრათ ჩვენი ეზო….

 

***

  • გამოვდივართ ეხლა კარში, არ აკადროთ უბანს ტყვია,

უკან მომსმდევს აჰედ ბიჭი, ვინაც მძევლად ამიყვანია,

იმპერიალისტებთან ნაბრძოლს, დაჩაგრულთა სამსახური

დამიფასდა როგორც ვხედავ და დამხვრიტეთ  ნიკო ბური!

მაგრამ სანამ გაიმეტებთ ექვს გრამიანს გენერლისთვის,

აქვე დუქანს, გორულ მწვანეს დაგპატიჟებთ სიმხნევისთვის,

ჩემსას გეტყვით, პრერიებში კიჩინერთან ნაბრძოლი ვარ,

ჩერჩილი მყავს შეპყრობილი, კატორღაში ნაჯდომი ვარ!

მეტსაც გეტყვით, მონობისგან დავიხსენი ერი ბურთა,

და საფრანგეთს აღარ დავრჩი, ჩემს თბილისში აღსასრული მსურდა!

 

***

იმ განთიადს ზებუს დუქანს, არნახული სტუმრობს ხალხი,

მაუზერებს კონდახს ხსნიან და სხდებიან „ტუსაღს“ გასწვრივ,

ზებუ კუპატს აშიშხინებს და გორული მწვანე  დნება,

ულვაშებზე, ქილვაშებზე,   ღვინო თრთის და ჩუმად წვეთავს,

ხარხარებენ „ჩეკისტები“ ნიკო ბურის ამბებს ვნებით,

ისმენენ და  მიჰყვებიან წარმოდგენას ზევით ქვევით,

„ეხლა ჩვენ ვართ აფრიკაში, ძუ-ლომს როგორც ტარიელი, ვუტრიალებ, უთოფოდ ვარ

ტყვიის აბგა ცარიელი“,

„ანდა კიდევ პრეტორიას მიგვაქვს პრეზიდენტის ოქრო, უკან მოგსვდევს ინგლისელი,

ცხენი უნდა დავაოთხო,

მაგრამ პრეზიდენტი ითხოვს, მოხალისედ ვინ დარჩება,

მტერს გზას წინ ვინ გადაუჭრის,

ვისი ხრმალი უკეთ ჰკვეთავს?

უნდა გითრხრათ ყმაწვილობო, ასეთ ჟამში, ასეთ დროში, თქვენი პაპა ნიკო მუდამ,

ევლინება ჩაგრულთ მონად!

სად მიდიხართ ყმაწვილებო, მოსაყოლი მე მაქვს ბევრი, მოდის ერთი კვლავ შევავსოთ,

და გორული მწვანეს ქვევრი, ბარემ ძირზე დავიყვანოთ, დავინახოთ ჭურის ფსკერი,

აქვ ვარ ყველას გიმასპინძლებთ, თქვენი „კლასობრივი მტერი“!

 

***

  • ნიკო პაპავ, მადლობელი რომ ვართ გულით გეუბნებით,
  • ეხლა სამსახური გვიხმობს, აბა წავალთ ჩვენი ფეხით –

ზეამდგარი ჩეკისტები ხელს ართმევენ მოხუცს რიდით

  • როგორ აღარ მიჭერთ განა – ნიკო ამბობს და სიცილით,

აჰმედაის ხელს გადაჰხვევს, „მძევლად მყავახარ აყვანილი

სანამ ამ ქვევრს ჩვენ არ დავცლით  ასე ვიდგეთ ორი გმირი“

ზებუს კვლავაც შეუკვეთოთ, რომ ბუფეტი განაახლოს,

„თართი უნდა ღენერალსო“, და „ხაშისთვის მაემზადოს“

„ჰა მეარღნეც მოაყენოს, დაბალ ხმაზე არმაღანი, ჰანგი ჩანგსაც მიაშველოს,

ადრე მქონდა კარგი ბანი“

– ხუმრობს გენერალი ალბათ, თან ჩეკისტებს უმზერს ეჭვით,

„არც ხუნდები, არც დილეგი,  ბიჭებო ნუ დაიშლებით!“

ერთიც შევსვათ, სიყვამწვილეს, თქვენსას მართლაც გულით ვლოცავ,

ვინც მეგობარს არა ეძებს ის იქცევა კერპად, მონად!

  • უკვე მივალთ ნიკო პაპავ, თქვენ კი როცა მოისურვებთ, ჩეკაში თუ სტუმრად ,მოხვალთ დოკუმენტზე ხელს მოგვიწერთ!
  • როგორ მართლა აღარ მიჭერთ, ან აქერონს არ მისტუმრებთ, ამიხსენით ერთი ძმებო,

იქნებ მართლაც მაჯილდოებთ!

  • ხუმრობა კი იქით იყოს, მაგრამ თავისუფლი ხართ, საქმე დახურული არის! ნიკო პაპავ ჩვენ მივდივართ!

 

***

ჩემო ზებუვ მომიტანე ერთი ბეჭის ძვალი,

დავაწერო უნდა ლექსად, რომ მაქვს შენი ვალი!

გეკადრებათ გენერალო, გვიხსნა ქრისტე ღმერთმა,

მოინებეთ – ბეჭის ძვალი და დიდება თქვენდა!

 

***

 

(წარწერა ბეჭზე, ზებუს დუქანში )

ქალაქია ერთი,

გარდმოხედავს ღმერთი,

აქ მარცხდება შური!

გახსოვდეთ : ნიკო ბური!

 

კახაბერ ჯაყელი

2019 წელი 27 ნოემბერი

ხის ხიდი კავკასიის მთებში. ლუიჯი პრემაცი; Luigi Premazzi

დავით ყიფშიძე “კავკასიონი”

ეს ისტორია ოცი თუ ოცდაათი მილიონი წლის წინ დაიწყო. მიწის ორი უზარმაზარი ფილა დაეჭიდა ერთმანეთს – ცოტა იკინკლავეს, ვუკლანებიც გააღვიძეს, შემდეგ დამშვიდდნენ,  დალაგდნენ და ერთ დიდ სივრცედ გაერთიანდნენ. ასე შეიქმნა კავკასიონის გოროზი მთათა სისტემა.

საუკუნეები დღეებივით გარბოდა და კავკასიონის მთების ერთადერთ გასართობად, მათ ფერდობებზე მონაცვლეობით მყოფი სულიერი არსებები იქცნენ. რას არ ნახავდით აქ: თავდაპირველად, ეს პრეისტორიული ხანის უზარმაზარი ცხოველები იყო, შემდეგ ზეზვა და მზიას სანათესაო, შედარებით მომცრო ცხოველებთან ერთად, შემდეგ პირველი ქალაქები, ადამიანის აღზევება, ნადირობა, ომები ადგილის დამკვიდრებისთვის და ა.შ. მთებმა პირობა დადეს, მოდი, ჩვენ ჩვენთვის ვიდგებით და არ ჩავერევით დანარჩენი სამყაროს საქმეებშიო, მაგრამ იყო მომენტები, სული წასძლევდათ და აბობოქრდებოდნენ ხოლმე, თუმცა ამას, თავისი მიზეზები ქონდა.

თითქოს ყველაფერი თანმიმდევრობით ხდებოდა, ყველა და ყველაფერი ვითარდებოდა, იხვეწებოდა, პატარავდებოდა, მაგრამ ბოლო ათასწლეულებში ერთი რამ შენიშნეს მთებმა – რაც მეტად განვითარდა ადამიანი, მით მეტად დაკნინდა ყველაფერი დანარჩენი. გაიჩეხა ტყეები, გაწყდა ცხოველების სახეობები. ის კი არა, თავისებსაც არ ინდობდნენ, ხან ამ და ხან იმ უაზრო მიზეზით ერთმანეთს დაერეოდნენ ეს უცნაური ჭკვიანი ორფეხები და დედაბუდიანად ჟლეტდნენ ერთმანეთს. არ მოსწონდათ მთებს ეს ყველაფერი და ზოგჯერ დედას – მიწას სთხოვდნენ დახმარებას და გემრიელ მიწისძვრებს უწყობდნენ, ხან კი, მზეს ახედავდნენ მოჭუტული თვალებით და ხანძრებით ბრაზობდნენ, მაგრამ ძირითადად, მაინც თავისი ძალებით გამოხატავდნენ პროტესტს უსამართლობისადმი – ან ზვავს იწვევდნენ, ან მეწყერს.

ბევრი იბუტბუტეს, ბევრჯერაც გაიბუტნენ, მაგრამ ადამიანებს კი ვერა შეაგნებინეს, რა. ეს ჯიუტი არსებები აგრძელებდნენ დანარჩენი სამყაროსგან მოწყვეტას. ყოველი სტიქია მათთვის უნივერსიტეტის საგამოცდო ლექციასავით იყო. რაც მეტად ცდილობდნენ მთები რაიმეს თქმას, მით მეტად უძალიანდებოდნენ ისინი ყოველ ჯერზე. ხის სახლებს ქვის სახლებით ანაცვლებდნენ, ძველის ადგილას ახალ, უფრო გამძლე ნაგებობებს დგამდნენ, წყალს იმარაგებდნენ, წინასწარ იცნობდნენ მოსალოდნელ საფრთხეებს და მთებსაც მოწყინდათ საუბარი – ადგნენ და გაჩუმდნენ.

ყველაფერი ნაცნობი სცენარით განვითარდა, მეტი ომი, გარემოს მეტად დამორჩილება, კოშკები, ქალაქები, ცხენებზე ამხედრებული მშვილდ-ისრიანი კავკასიელები, გადასახლება, გადმოსახლება, ზოგიერთი ჯგუფის ერად ჩამოყალიბება, ზოგისაც – გაქრობა და დადგა ახალი, განვითარებული ადამიანის საუკუნეები.

მთელი ამ პერიოდის განმავლობაში, ხმის ამოუღებლად აკვირდებოდა კავკასიონი თავის ფერდობზე ორფეხებს და თანდათან შეეჩვია კიდეც მათ. ერთი ჯგუფი შეიყვარა განსაკუთრებით. ეს ერი მისი ერთი ლამაზი მთის, ლიხის ქედის ორ მხარეს ფლობდა. ბოლო ოცდაათი საუკუნის განმავლობაში განსაკუთრებით ფუსფუსებდა აქაურობა: ერთიანდებოდა, ძლიერდებოდა, იბრძოდა გადარჩენისთვის და ბოლოს, ორფეხებმა სახელიც კი მოუფიქრეს თავის სამოსახლოს – საქართველო.

ლიხი მათ ყველაფერში ეხმარებოდა, ხან მდინარეებს უგზავნიდა, ხან ხეხილს, ხან ცხენებს და პირუტყვს, ის კი არა, თავისი საყვარელი მცოცავი ვაზიც კი უჩვენა. მისდა გასაკვირად, ამ ერსაც ძალიან მოეწონა ის და მოიშინაურა, გაითავისა. კავკასიონი უბრაზდებოდა ლიხს, ზედმეტად ათამამებ ამ შენ ორფეხებსო, თუმცა ლიხი თავისას არ იშლიდა. როგორც ჩანს, მას რაღაც განსაკუთრებული ხიბლი ქონდა, რადგან ყველას ლიხის მითვისება უნდოდა: ხან დასავლეთიდან, ხან აღმოსავლეთიდან, ხან სამხრეთიდან და ხანაც ჩრდილოეთიდან, სხვა მიწების მაცხოვრებლები მოსვენებას არ აძლევდნენ  აქაურ ორფეხებს –  წვავდნენ, გლეჯდნენ, ხოცავდნენ, თავიანთ მხარეებში ერეკებოდნენ, იტაცებდნენ, ძალადობნენ, მაგრამ ამაოდ. იცოდნენ აქაურებმა, სანამ კავკასიონი იდგა, თვითონაც იდგებოდნენ და იცავდნენ, გაუთავებლად იცავდნენ თავის სამოსახლოს. არწივებს და ქარაფის ჯიხვებს ეტოლებოდნენ – პირდაპირ მწვერვალებზე აგებნდნენ ციხე-კოშკებს და იქვე სახლდებოდნენ.

ლიხიც არ იდგა გულხელდაკრეფილი –  დახმარებას ხან რომელ და ხან რომელ მყინვარს სთხოვდა – მიშველეთ, ყველა ჩემს ორფეხებს ერჩისო. მყინვარები, ხედავდნენ რა ყველაფერს – უშბა, შხარა, თეთრნულდი და სხვა მრავალი ერთიანდებოდა მის გარშემო, რომ ქოლგასავით გადაფარებოდნენ ლიხის სამოსახლოს. კავკასიონს არაფერი გაუპროტესტებია, მისთვისაც გამოცანა იყო ეს უცნაური ერი, რომელიც ლიხივით გიჟი და გადარეული იყო. სვანეთის ან თუშეთის, რომელიღაც კილომეტრებიანი სიმაღლის მთის წვერზე, ჯიხვზე მონადირე უშიშარი ორფეხას დანახვისას, თვითონ უხდებოდა გული  ცუდად. კი, ეს მოწონდა მას ამ ერში, შიში არ ქონდათ არაფრის – ან ომობდნენ, ან მღეროდნენ და მადლობას უხდნიდნენ მთებს მფარველობისთვის.

რომ ეგონა კავკასიონს, მეტად რით გამაკვირვებენ ესენიო, სწორედ ამ დროს გამოჩნდა ორფეხების ახალი გამოგონება – ავტომობილი. თან თითქოს რამე ჯადო აქვთო, უცებ, ერთ საუკუნეში ყველამ მისით დაიწყო ბოდიალი. ისევ აბუტბუტდა, ხან გზები ჩახერგა, ხან მდინარეები აადიდა და ხიდები დაულეწა, ხან სახლები დაუნგრია, თუმცა ისევ უშედეგოდ. მთა და ადამიანი სხვადასხვა ენაზე საუბრობდა და მხოლოდ დაკვირვებულ ორფეხებს შეეძლოთ კავკასიონთან საერთო ენის გამონახვა. ასეთებზე, თვითონ ორფეხები ამბობდნენ, ლაშქრობა უყვარსო.

გულზე მოეშვა კავკასიონს, როგორც ჩანს, ჯერ ბოლომდე არ გადაგვარებულა ორფეხთა მოდგმაო და ყველას, ვინც ოდნავ ინტერესს მაინც გამოხატავდა მისი მოხატული მთებისადმი, ძალ-ღონეს არ იშურებდა და მთელ თავის სიდიადეს უზიარებდა.

ლიხის ორფეხები ამ მხრივაც გამოირჩეოდნენ, ალბათ იმიტომ, რომ იცოდნენ წარსულში მათ გადარჩენაში კავკასიონის დიდი წვლილის შესახებ. მიუხედავად იმისა, რომ მწვერვალებზე აღარ ცხოვრობდნენ, მაინც სტუმრობდნენ ხან რომელ და ხან რომელ მათგანს და ხელახლა ითვისებდნენ მივიწყებულ სამოსახლოებს. კავკასიონსაც არ ეზარებოდა, ყოველ ჯერზე პატარა ბავშვივით ბედნიერი მოურბენინებდა და წინ ულაგებდა ფერთა გამას სეზონის მიხედვით. თუმცა, ეს სეზონები ოდნავ განსხვავდებოდა სტანდარტული აღქმისგან. თუ ბარის ორფეხები წელიწადს ოთხ თანაბარ სეზონად ყოფდნენ, მთის ორფეხები მას უფრო სხვაგვარად ანაწილებდნენ. შემოდგომის ბოლოდან გაზაფხულის ბოლომდე – ზამთარი, დანარჩენი პერიოდი, კი – ზაფხული.

ზამთარში, მთებში, თეთრი სიჩუმე მეფობდა. იშვიათად, მაღალმთიან სოფლებში, ხან დახმარების, ხან კი ვინმეს გადმოსხმის მიზნით მიმავალი ვერტმფრენები თუ დააარღვევდნენ ხოლმე მას. უკვირდა კავკასიოს, ამ ყინვაში რა აჩერებთ ამ სიმაღლეზე ამ ხალხსო, მაგრამ ვერაფერს ამბობდა, მასაც უნდოდა ხმის გამცემი.

ზამთრის მთის ხალხი სხვანაირი იყო – უდრეკი, დაკვირვებული. მართალია, მთებთან საუბრისთვის დიდად არ ეცალათ, თავისი საზრუნავიც თავზესაყრელად ქონდათ, თუმცა ხმის ამოღება საჭირო არ იყო, მათი ქმედებიდანაც ჩანდა – ორივე მხარე თავისებურად ცდილობდა, ერთმანეთი დაეფასებინა.

ზაფხულში, სულ სხვა სიტუაცია იყო, თითქოს თაფლი უსვიაო, სხვადასხვა მიწებიდან, ყველა ეროვნების თუ აღმსარებლობის ორფეხა ესეოდა კავკასიონის მთებს, სერავდნენ მანქანებით, ცხენებით, ფეხით, მოტოციკლებით და მთებსაც გასართობი არ აკლდებოდათ.

ერთი რამ აკვირვებდა კავკასიონს, რატომღაც, ბოლო პერიოდში, ლიხის ბარის ორფეხები რიცხვობრივად ჩამორჩებოდნენ სხვა დანარჩენებს. ჩაჯდებოდნენ თვითმფრინავში და სხვა მხარეებში გარბოდნენ, მისკენ კი არ იხედებოდნენ. ალბათ, მშობლებისგან იციან ყველაფერი ჩემს შესახებ და მობეზრებული აქვთო, ფიქრობდა და წარმომავლობის განურჩევლად, ყველა სტუმარს ბედნიერი ეგებებოდა. ისინიც აღფრთოვანებას ვერ მალავდნენ და მეტ და მეტ თავისიანს ეძახდნენ კავკასიონისკენ. ამ მთების ზოგი რეგიონი ადვილი მისადგომი იყო, ზოგი კი, მეტად რთული.

ბევრისთვის, განსაკუთრებით სახიფათო თუშეთის მთებისკენ მიმავალი გზა იყო. რამოდენიმე დღის წინ ამოვიდა აქ ლიხის სამი ორფეხა მანქანით, ორი ბარიდან, ერთი კი ადგილობრივი. გაუხარდა კავკასიონს, რადგან მთელი გზა აღფრთოვანებას ვერ მალავდნენ სტუმრები და არც ქარაფების, არც ვიწრო გზიდან გადავარდნის ან სხვა რაიმესი შეშინებიათ. ერთმა მათგანმა ისიც თქვა, მგონი წინა ცხოვრებაში აქაური ვიყავი, იმიტომ, რომ ისეთი შეგრძნება მაქვს, თითქოს შინ მივდივართო. გაიშალა წელში კავკასიონი, სიამაყემ ოდნავ სძლია და ტრაბახს მოყვა – აბა, ეს მთა შემიფასე, აბა, ახლა ეს ნახეო. ლიხის მკვიდრნიც იღებდნენ და იღებდნენ ფოტოებს: ხან ხშირი ტყე, ხან ნაცრისფერი ქედები, ხან კლდიდან მდინარის ვარდნა, ხანაც უსასრულო სივრცე და ერთმანეთის უკან კარტის დასტასავით ჩალაგებული ულევი კავკასიონის ქედები. ერთი ბარის მკვიდრი მეორე დღეს გაბრუნდა უკან და თან დიდი ემოციები წაიყოლა, მეორე კი დარჩა და მთაზე დაკვირვება დაიწყო.

ცოტა ეუცნაურა კავკასიონს, აქამდე ხომ თავად აკვირდებოდა ორფეხებს, ისინი კი, აქა-იქ გაესაუბრებოდნენ ხოლმე. ან პირიქით როგორ გამოვიდოდა, მას ათასწლეულის წარსული ქონდა, ლიხის ბარის ორფეხას კი – მხოლოდ, ოცდაათი წლის. მაგრამ იყო რაღაც, რაც ორივემ იცოდა – ეს ძველი კავშირი იყო, საუკუნეების, რომელიც წლებში არ ითვლებოდა. ცხენი ითხოვა ბარის ორფეხამ, ორი სხვა მიწის სტუმარიც იპოვა და მთის ერთი პატარა სამოსახლოდან მეორესკენ, ცხენების პატრონთან ერთად, გაუყვა გზას. გზადაგზა სხვებს თავის წარსულს აცნობდა, განა პირადს, ლიხისას. ჯერ ასე იყო, შემდეგ ისე, შემდეგ გავძლიერდით, შემდეგ დავსუსტდით, შემდეგ დაგვჩაგრესო, მაგრამ ფაქტი სახეზე იყო, მაინც აქაური, მაინც თავის სიტყვას ამბობდა. უცხო მიწის სტუმრებიც უსმენდნენ, თავის გამოცდილებას და ისტორიას უზიარებდნენ.

ცხენები კარგი გამოდგა, ძლიერი, თავისუფალი – ერთი პირი დაცადეს მხედრები, აბა, თუ გამოგვყვებიანო. რა დაინახეს, მხედრებმა თავისი საქმე იცოდნენ, გააქროლეს და გააქროლეს. კავკასიონს უხაროდა, ეს მხედრები ხომ სიხარულით მიქროდნენ და არა საომრად. ისევ დაიწყო ნახატების გამოლაგება – აი, ამ ფერდზე ასეთი ვარ, ამ ფერდზე, ასეთიო.

ისედაც დიდ სიმაღლეზე მყოფ, მიტოვებულ ციხე-კოშკებთან ჩამოქვეითდნენ და ოთხი მხედრიდან, ორი მათგანი, თითქმის ცაში გამოკიდული კოშკისკენ დაიძრა. ზემოთ ასულებმა გაოცება ვერ დამალეს,  წინათ, აქ ან როგორ არსებობდნენ, ან ვინ ბედავდა ამათზე თავდასხმასო. კავკასიონს გაეცინა, ლიხის სრული სილამაზე რომ იცოდეთ, მიხვდებოდით, ბევრი იყო მსურველიო. ორფეხებმა ვერ გაიგეს, მაგრამ ზუსტად მათ სიმაღლეზე, ორმოცდაათი მეტრის მოშორებით, ქარის ტალღებზე ფრთაგაშლილმა არწივმა გაიგო და ერთხელ ომახიანად დასჭექა კიდეც. ორფეხებმა ღიმილით გახედეს, მიხვდნენ, რაღაცის თქმა უნდოდა არწივს. უკან ჩამობრუნებულები ძველებურად მოახტნენ ცხენებს, პირაპირ ცხენდაცხენ გადაიარეს მთის გიჟი მდინარე და მხიარული დოღით გაბრუნდნენ უკან.

საღამოს ყველანი ერთად ისხდნენ, ლიხის მთის და ბარის შვილები, უცხო მიწელები და კავკასიონი და ერთმანეთს განვილი დღეების გამოცდილებას უზიარებდნენ. ყოველ მის ქებას კავკასიონი თავისებურად პასუხობდა – მზეს და ნიავს აწვდიდა სტუმრებს, ფერდობებზე ფერებს ვცლიდა და სუფთა ჰაერი მოქონდა სხვადასხვა კუთხეებიდან. ლიხის ბარის ორფეხას ერთი გამონათქვამი მოეწონა განსაკუთრებით, რომელიც მას ერთი იქაური ტაძრის შესასვლელში ამოეკითხა – „ვინამ თქვა თუშთა დალევა, ნაპირ მოტეხა ცისია“. ლიხმა ძალიან კარგად იცოდა მისი მნიშვნელობა, ორფეხას კი მოგვიანებით განუმარტეს – მანამდე არ გავქრებით, ვიდრე ვინმე ციდან ნატეხის ჩამოტეხვას არ შეძლებსო. ორფეხას და ლიხს ერთად გაეღიმათ, დიდი ხანი გამოდისო. არ შედავებია კავკასიონი, მასაც უნდოდა ხმის გამცემი ..

29/8/2019

ვალერი პოზნერის (პარიზი) რეცენზია წიგნზე „კოტე მიქაბერიძე“ გამოქვეყნებული ფრანგულ კინოჟურნალში „1895“

სოსო დუმბაძე, ნინო ძანძავა კოტე მიქაბერიძე

თბილისი, საზოგადოებრივი გამომცემლობა სა.გა., 2018, 505 გვ. (http://www.sa-ga.org/book/kote-mikaberidze/52)

ეს წიგნი ქართველი მსახიობისა და კინორეჟისორის, კოტე მიქაბერიძის (1896-1973), შემოქმედებით საქმიანობაზე მოგვითხრობს. ის ნათელს ჰფენს მის მოღვაწეობას იმ მასალების საფუძვლიანი შესწავლის წყალობით, რომლებიც საქართველოს არქივებშია დაცული (დამუშავებულია საქართველოს ხელოვნების მუზეუმში არსებული კინორეჟისორის ფონდი, მისი ოჯახისა და ქართული ხელოვნების სფეროში მოღვაწე ადამიანთა კერძო არქივები, თბილისის კინოსტუდიის კოლექცია, ასევე, საქართველოს ეროვნულ არქივში, ეროვნულ ბიბლიოთეკასა და შინაგან საქმეთა სამინისტროში მოძიებული მასალები). რამდენიმე დოკუმენტი (განსაკუთრებით, ფოტოსურათები) მოპოვებულია გოსფილმოფონდიდან და რუსეთის სხვა ბიბლიოთეკებიდან თუ არქივებიდან. წიგნი იყოფა სამ ნაწილად. პირველი მოიცავს წიგნის ავტორების კვლევას, რასაც ემატება მესამე, ესეი, რომლის ავტორიც არის ტომას თოდე. მეორე ნაწილი, რომელიც ეთმობა მიქაბერიძის კარიერას – თავდაპირველად როგორც მსახიობის და შემდეგ როგორც კინორეჟსორის – შედგება მხოლოდ არქივის დოკუმენტებისგან (შენიშვნები მის სცენარებზე, სხვადასხვა ინსტანციების დასკვნები მისი ფილმების ორიგინალ ვერსიებზე, ავტორის წერილები ან განცხადებები, ხელშეკრულებები, სამუშაო სქემა-მონახაზები და ა.შ.). ასევე, დამატებულია ერთი თავი, რომელიც მოიცავს ბიოგრაფიულ მონაცემებს, და სრულდება მისი 1953 წლის დღიურით; ერთ თავში მოკრებილია დოკუმენტები, რომლებიც ასახავენ 1957 წელს მის დასჯას ანტისაბჭოური მოქმედებების გამო. ამ მეორე ნაწილს ასრულებს ზოგიერთი მისი საჯარო გამოსვლა და ოფიციალური სტატიები. დაბოლოს, მესამე ნაწილი ეძღვნება მის ფილმოგრაფიას და წარმოგვიდგენს ბიბლიოგრაფიულ რესურსებს, რომლებიც მიუთითებენ ქართულ და რუსულ ჟურნალებზე, სადაც ქვეყნდებოდა მისი ფილმების ანალიზი და აგრეთე სასარგებლო საგნობრივი საძიებელი.

ეს წიგნი არის სრული, საინტერესო და, ამასთანვე, ძალიან კარგად ილუსტრირებული კვლევა: გარდა დიდი რაოდენობის ფოტოგრაფიებისა და კინოგადაღებების პროცესის ამსახველი სურათებისა, აქ წარმოდგენილია ფილმების აფიშები, ოჯახური პორტრეტები, ესკისები და ამონარიდები; წიგნში, ასევე, იხილავთ მიქაბერიძის მიერ შექმნილ მრავალრიცხოვან კარიკატურას ქართველი კინორეჟისორებზე, რომელთა შორის ზოგიერთი ძალიან იუმორისტულია (მაგ., მიხეილ ჭიაურელი, გვ. 349). მიქაბერიძე იყო ნიჭიერი გრაფიკოსი და მხატვარიც კი (იხილეთ მისი ავტოპორტრეტი, გვ. 307); სხვათა შორის, მან, როგორც ილუსტრატორმა, ითანამშრომლა რამდენიმე ქართულ გაზეთთან თუ ჟურნალთან.

არადა, მისი პირველი ნაბიჯები თეატრიდან იწყება, ქუთაისში, სანამ ის “ტიფლისში” ჩამოვიდოდა დამოუკიდებლობის მიერ მოტანილი კულტურული და შემოქმედებითი დუღილის პერიოდში (1918-1921). საბჭოთა ხელისუფლების სათავეში მოსვლისთანავე არსდება სტუდია, სადაც, ძალიან მალე, მას პერსეტიანი იღებს სამსახურში. კოტე მიქაბერიძე მონაწილეობს არსენა ჯორჯიაშვილის (ივან პერესტიანი, 1921) გადაღებაში: ერთ-ერთი პირველი ქართული პროდუქცია იმ სტუდიისა, რომელიც შემდეგში ხდება საქართველოს სახკინმრეწვი. ამ ფილმში მისი პარტნიორი არის მიხეილ ჭიაურელი, რომელსაც წინ, როგორც სტალინის მომავალ საყვარელ კინორეჟისორს, ლამაზი კარიერა ელოდებოდა. სტუდიის არსებობის პირველი წლებში ერთ-ერთი ყველაზე მეტად დამუშავებული ჟანრია რევოლუციურ-სათავგადასავლო ფილმი, სადაც ნაჩვენებია აჯანყება რუსი თავადების წინააღმდეგ. კიდევ სხვა, ასევე, გავრცელებული ჟანრია მელოდრამა, რომელსაც საფუძვლად ტრადიციები უდევს. მიქაბერიძე ასრულებს ხან რევოლუციონერის, ხან რომანტიკული გმირის როლს – ხან კი ორივეს ერთად – ქართული კინოს სხვა სახელგანთქმული წარმომადგენლების მხარდამხარ, რომლებმაც მის მსგავსად კინოკარიერა როგორც მსახიობებმა დაიწყეს (მიხეილ გელოვანი, მიხეილ კალატოზიშვილი – იგივე, მიხეილ კალატოზოვი). ქალ მსახიობებს შორის ნატო ვაჩნაძე, მისი საუკეთესო პარტნიორი, მალევე იქნა აღიარებული მთელი საბჭოთა კავშირის კინოვარსკვლავად. მოკლე ხანში, ამ ახალგაზრდა მსახიობთა წარმომადგენლები – სხვათა შორის, ყველანი მრავალმხრივი ნიჭით დაჯილდოვებულნი (მსახიობები, დეკორატორები, რედაქტორები, კინოოპერატორები, კინოჩვენების ოპერატორები …) – მიიჩნევენ, რომ მათ ძალუძთ შეცვალონ ძველი თაობის კინორეჟისორები, რომლებსაც განათლება 1910-იან წლებში ჰქონდათ მიღებული (პერესტიანი, ბეკ ნაზაროვი, ვლადიმირ ბარსკი…). მიქაბერიძეც მათ შორის იყო, მაგრამ მან ვერ მიაღწია იმავე აღიარებასა და კარიერას, რასაც მისმა თანამოაზრეებმა. მიზეზად შეიძლება დასახელდეს როგორც შემთხვევითობა, ასევე „მოქნილობის“ ნაკლებლობა: თუ წყაროებს დავუჯერებთ, მიქაბერიძეს ეს “უნარი“ არ გააჩნდა.

თუმცა, მისი კარიერა შთამბეჭდავია. აქ შევჩერებით ამ წიგნის განსხვავებულ მიდგომაზე, რომლის დამსახურებაც ზუსტად იმაშია, რომ იგი თავს უყრის არქივის დოკუმენტებს, ყველანაირი “დამუშავების“ გარეშე, რომლებიც ლამის კრიტიკული ხედვის არეალის მიღმა რჩებიან: დოკუმენტები მხოლოდ თარგმნილია ინგლისურად (და ხშირად მოცემულია მათი ზუსტი, ფაქსიმილური ასლი). ეს მასალები წამოსწევს მრავალ სააზროვნო თემას საბჭოთა კინოს ისტორიის შესახებ დაწყებული 1920-იანი წლებიდან 1950-იანი წლების დასასრულამდე: მის წყვეტებსა და მის უცვლელ/სტაბილურ მხარეებზე. აქ მოვიხსენიებთ მხოლოდ რამდენიმე მათგანს, თუმცა თითოეული თემა იმსახურებს ღრმა კვლევას და შეიძლება გახდეს მნიშვნელოვანი წყარო სამეცნიერო კვლევების, სტატიებისა და სადოქტორო ნაშრომებისთვის.

უპირველეს ყოვლისა, ეს წიგნი გვაძლევს უნიკალურ შესაძლებლობას გავეცნოთ საბჭოთა პროდუქციის მატერიალურ ასპექტებს: გადაღებების ორგანიზაცია, მსახიობების აყვანა, ბიუჯეტის საკითხები, მომსახურე პერსონალის ანაზღაურების საშუალებები და ა.შ.; და, აქედან გამომდინარე: კინოფირის მოპოვების სირთულეები, ძალაუფლების გადანაწილება სტუდიის შიგნით, არათანაბარი ანაზღაურება თანამშრომლებს შორის, პერსონალის ხშირი დეფიციტი. მაგ., 1930 წელს 25 ჯგუფისთვის სულ მხოლოდ და მხოლოდ 15 კინოოპერატორია, არ არის საკმარისი ადმინისტრატორები და, რაც მთავარია, აღმასრულებელი მწარმოებლები, რომლებიც პირდაპირ ჟონგლიორობენ რამდემინე გადაღებას შორის, რაც იწვევს აბსურდულ სიტუაციებს. ასე რომ, მანამ, სანამ მიქაბერიძე ადმინისტრატორის ან ბუღალტრის მოლოდინშია ბიუჯეტის დასამტკიცებლად, მის კინოოპერატორებს სხვა გადაღებეზე აგზავნიან; ამიტომ ის ვერ იღებს რთველის ვერცერთ (პროექტი „Rote fane“) მნიშვნელოვან სცენას. აქედან გამომდინარე, იგი შეეცდება პროექტის მთავარი თემატიკა გადაიტანოს ღვინის დამზადების მომდევნო ეტაპებზე, მაგრამ აქაც მისი წვალება ფუჭი გამოდგება: გადაკეთებული სცენარის დადასტურებას იმდენი დრო დასჭირდა, რომ ის იძულებული გახდა დაევიწყებინა ის დიდი შრომა, რომელიც მან გადაღებების მოსამზადებელად გასწია, და ფილმი მიეტოვებინა.

მიუხედავად ამ ობიექტური პრობლემებისა, ქართული პრესის ერთი სტატია მას მოიხსენიებს როგორც ჭირვეულ და ზარმაც მუშაკს! თავის გასამართლებლად ის აყალიბებს სათითაოდ ყოველი ეტაპის ჩავარდნის მიზეზებს, რომლებმაც ის ამ მარცხამდე მიიყვანა და მოჰყავს შესაბამისი გადაწყვეტილებები, ბრძანებები, წერილები. ის მხოლოდ ფაქტებს ასახელებს (გვ. 229-239) – შემაშფოთებელია ის არაკომპეტენტურობა და ბიუროკრატიული ბარიერები, იგივე მანკიერი მხარეები, რასაც ის აკრიტიკებს ფილმში ჩემი ბებია (1929), რომელიც სატირული ჟანრის შედევრად ითვლება. ფილმმა გამოსვლის ნებართვა ვერ მოიპოვა და ეკრანებზე არ გამოსულა. მისი კარიერის სხვადასხვა პერიოდში მიქაბერიძე კიდევ არაეთხელ გადაეყრება ასეთ უუნარო ფუნქციონერებს – ჯიუტებს, ზანტებს, არაკომპეტენტურებს და მხოლოდ პირად სარგებელზე ორიენტირებულებს. ხშირი კრებები და უსარგებლო დისკუსიებში დაკარგული დრო ააშკარავებს კიდევ ერთ მანკიერ მხარეს საბჭოთა კინოინდუსტრიისა; ისევე, როგორც სხვადასხვა იერარქიული საფეხურის მომრავლება, რაც იწვევს ფართოდ გავრცელებულ უპასუხისმგებლობას. ყველა ყველას ზემო საფეხურისკენ ამისამართებს და ამიტომ ვერაფერი მიდის წინ; ეს იწვევს ენერგიისა და შემოქმედებითი ძალის გამოფიტვას, რასაც ყოველი ორიგინალური იდეა ერთ პატარა საერთო წერტილამდე დაჰყავს; მოცემული კომენტარები არის ბუნდოვანი და „გაუგებარი“: ხელმძღვანელებს „მიძინებული“ გონება აქვთ, „საკუთარი იდეები არ გააჩნიათ და მხოლოდ იმეორებენ სხვებისგან გაგონილ აზრებს“ (გვ. 362). მას მიუმაგრებენ მოსკოვიდან ჩამოსულ არაფრისმაქნის სცენარისტს, რომელსაც უნდა დაუთმოს თავისი ჰონორარის ერთი ნაწილი.

ამ თვალსაზრისით, მთელ წიგნს თან გასდევს კინორეჟისორთა ანაზღაურების საკითხები: პროექტების შეჩერება, სცენარებისა და წინადადებების უარყოფა წარმოადგენს ნამდვილ მატერიალურ კატასტროფას შემოქმედებითი პერსონალისთვის, რომლებიც არ არიან სტუდიის მუდმივი თანამშრომლები, მიქაბერიძე კი ყოველივე ამას განსაკუთრებული სიმძაფრით იწვნევს საკუთარ თავზე. მოსკოვისგან დადასტურების მოლოდინში აგვიანებს წინასწარი ანაზღაურებაც; ზოგიერთი თანხა ირიცხება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მოთხოვნილი ცვლილებები შეტანილია და წარდგენილია ახალი ვერსია (ამავდროულად, მბეჭდავების მოძიება ძალიან გართულებულია!). იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც კინორეჟისორი სტუდიის თანამშრომელია, ხელფასი ირიცხება არარეგულარულად, ერთი ან ორი თვის დაგვიანებით და ისიც მხოლოდ 50%. მიქაბერიძის ცოლი ფეხმძიმეა, მას კი არ აქვს საკმარისი ფული იმისთვისაც კი, რომ ელექტროენერგიის ხარჯები გადაიხადოს, ხანდახან პურის ფულიც კი არ გააჩნია (იხ. ჩანაწერები მიქაბერიძის1953 წლის დღიურიდან, გვ. 331-366).

ყველგან ჩნდება კითხვა, თუ რა ურთიერთობაა ცენტრსა და პერიფერიას შორის. გავიხსენოთ, რომ 1927-1928 წლებამდე სახკინმრეწვი არის ერთ-ერთი ყველაზე წარმატებული სტუდია, რომელსაც აქვს დიდი პროდუქცია და დისტრიბუციას მთელ საბჭოთა კავშირში ახორციელებს. ის თანდათან აღწევს კომერციულ წარმატებებს, სანამ ცენტრი მის საქმიანობას კითხვის ნიშნის ქვეშ არ დააყენებს. საყვედური ეხება როგორც სახკინმრეწვის აღმოსავლურ ტენდენციებს, ასევე, მის პრეტენზიებს იმუშაოს უნივერსალურ თემებზე (რუსული და უცხოური კლასიკოსების ადაპტაციებზე) და, რაც მთავარია, მის იდეოლოგიურ დონეს, რომელიც შეფასებულია როგორც ძალიან სუსტი.

1930-იანი წლების დასაწყისის ინსტიტუციური რეფორმები გოსკინპრომსა და პერიფერიების ყველა სტუდიას ცენტრის ძალაუფლების ქვეშ აქცევს. ამიერიდან ცენტრი გადაწყვეტს ბიუჯეტს, ყოველწლიურად წარმოებული ფილმების რაოდენობას და მათ ორიენტაციას, მაგრამ, ასევე, სტუდიის პერსონალის და აღჭურვილობის საკითხებსაც. ამასთანავე, ის ამოწმებს სცენარებს, თანხმობას იძლევა კასტინგზე და ა.შ. ქართული სტუდიის მოქმედების სივრცე მკვეთრად მცირდება. მალევე მას ეკრძალება მუშაობა ყველა სხვა თემაზე, გარდა ადგილობრივი თემებისა.

ამ თვალსაზრისით, ავიღოთ ჟანრობრივი საკითხების მაგალითი: 1930-იან წლებში პერიფერიის სტუდიებს მოუწოდებენ ორიენტაცია აიღონ ეროვნული ლიტერატურიდან კლასიკური ნაწარმოებების ადაპტაციებზე.1920-იან წლებში ისტორიულ თემეზე მუშაობისას რეჟისორები გაცილებით დიდი თავისუფლებით სარგებლობდნენ: არ არსებობდა ავტორის ხედვის დამახინჯების შიში, რადგან ეს თემა იმთავითვე უკვე რეაქციონერულად მიიჩნეოდა (იხ. იური ტარიჩის კაპიტნის ქალიშვილის მაგალითი პუშკინის ნაწარმოების მიხედვით, რომლის საბჭოური ვერსია ეკუთვნის ვიქტორ შკლოვსკის, 1927 წ.). თუმცა, მომდევნო ათწლეულში უბრუნდებიან ლიტერატურული ნაწარმოებების უფრო ერთგულ ადაპტაციებს. მიქაბერიძემ და დოლიძემ მათი ეპოქის ეს დიდი ცვლილება ვერ გაიაზრეს და ამიტომაც გადააწყდნენ ძლიერ კრიტიკას კაკო ყაჩაღის (ილია ჭავჭავაძის პოემის მიხედვით, 1840 წ.) ადაპტაციის პროექტის წარდგენისას.

როდესაც ვკითხულობთ 1937 წლის სექტემბრის სამხატვრო კომიტეტის სხდომაზე მიმდინარე დებატებს, რომელსაც ამ სცენართან დაკავშირებით გადაწყვეტილების მიღება ევალებოდა (გვ. 240-261), ვარკვევთ, რომ კომიტეტის მოლოდინი და მათი შემოთავაზებები ერთმანეთს არ ემთხვევა და კონსენსუსი მიუღწევადია. ამიტომ, ამ ფილმს არც არასოდეს გადაიღებენ. უპირველეს ყოვლისა, სცენარისტებს უნდა ჰქონდეთ ისტორიულად სწორი მიდგომა და, ამავდროულად, ისინი უნდა დარჩნენ ლიტერატურული ნაწარმოების ერთგულნი! საქმეც იმაშიან, რომ გლეხების აჯანყება კახეთში, რომელიც ნაწარმოების ცენტრშია, დიდი ისტორიული ჭეშმარიტებით არ არის წარმოდგენილი ჭავჭავაძის წიგნში: ესაა ამბავი თავადზე, ვისი დამოკიდებულებაც რუს დამპრობელთან მიმართებაში ორაზროვანია; ამიტომ სცენარისტებმა გამოიკვლიეს ისტორიული ფაქტები, რათა ამ ეპიზოდისთვის მიეცათ უფრო მეტი ავთენტურობა. ამით ისინი დაშორდნენ პოეტურ ნაწარმოებს, რაც იმ პერიოდის პრინიციპების თვალსაზრისით ერესის ტოლფასია. ამას კიდევ ემატება სხვა პრობლემები: მართალია, საქმე გვაქვს წინარევოლუციურ მოძრაობასთან, მაგრამ მკვეთრად უნდა იგრძნობოდეს, რომ გლეხების აჯანყება, როდესაც მას არ ხელმძღვანელობს ურბანიზებული ქალაქელი პროლეტარიატი, განწირულია მარცხისთვის. ასევე, ხაზი უნდა გაესვას რუსი ჯარისკაცების (რომლებიც არ არიან ოფიცრები) პოზიტიურ როლს; და სომეხი და აზერბაიჯანელი პერსონაჟების პორტრეტები დადებითად უნდა წარმოჩნდეს. სტუდიას უნდა გამოესწორებინა ყველა ეს დეფექტი, რაზეც მას მოსკოვმა მიუთითა. ამ ყველაფრის გათვალისწინებით, ამავე დროს, პროექტი განსხვავებული უნდა ყოფილიყო იმ ფილმებისგან, რომლებიც მსგავს თემებზე უკვე გადაეღოთ. დაბოლოს, სამხატვრო საბჭოს წევრებს გაყოფილი აზრი აქვთ: ზოგი (მაგ., ჭიაურელი) ავტორებს ურჩევს, რომ დაიცვან ჭავჭავაძის რომანტიკული პოეტური სტილი, ზოგი კი (როგორც შენგელაია) უფრო რეალიზმის მომხრეა. თუმცა, დოკუმენტები არ იძლევა საშუალებას გავარკვიოთ, თუ რა არის პროექტზე მუშაობის შეწყვეტის რეალური მიზეზები: წინა პროდუქციების გამეორება? მოსკოვის მოთხოვნა, ფილმები ყოფილიყო უფრო აქტუალურ თემებზე? თუ, უფრო მარტივად, სტუდიის დირექტორის, ამბროსი თითბერიძის, დაპატიმრება, რომელიც ამ კამათს ხელმძღვანელობდა? და რომელიც მალევე დახვრიტეს კიდეც (დიდი ტერორის პერიოდი).

წიგნის კიდევ ერთი მხარე ეხება ტექნიკას და განსხვავებებს როგორც აღჭურვილობაში, ასევე, ცენტრისა და პერიფერიის პროფესიონალებს შორის დახელოვნებაში. როდესაც მიქაბერიძე წამოიწყებს ქართული ეპიკური პოემის ვეფხვისტყაოსნის (შოთა რუსთაველი, მე-12 საუკუნე) ადაპტირებული ვერსიის გადაღებას, ის გეგმავს ამბიციურ დადგმას განსაკუთრებული ეფექტების გამოყენებით, მაგრამ თბილისის სტუდია ნამდვილად არ არის საკმარისად აღჭურვილი და არ ჰყავს საკმარისი სპეციალისტები. პროდუქცია მრავალ სირთულეებს აწყდება და ამიტომ მოსკოვიდან ჩამოდის სპეციალისტი (ივან ნიკიტჩენკო), რათა ადგილობრივ გუნდს ხელი შეაშველოს, მაგრამ იგი თავისი საქმის მიმართ ინტერესს არ იჩენს, არ ცდილობს გაეცნოს ქართულ კულტურას. განსაკუთრებით, უპატივისმცემლოდ და უხეშად ეპყრობა თანამშრომლებს, არ სურს, მათ ცოდნა გაუზიაროს და პრესასთან შეხვედრაზეც კი უარს აცხადებს. ყოველგვარი ახსნის გარეშე, რამდენიმე დღის განმავლობაში არ ცხადდება სამსახურში და მოითხოვს ხელფასის გაზრდას. მას ამაზე დასთანხმდებიან, მაგრამ ეს არაფერს ცვლის. ბოლოს, მოითხოვს დეკორატორის გამოცვლას და თავის განკარგულებაში მხატვრების მთელი გუნდის გადმოცემას. იმასაც კი ეცდება, რომ კინორეჟისორი დაითხოვონ სამსახურიდან! არადა, მისი სამუშაოს შედეგები არცთუ ისე დამაჯერებელია. რამდენიმე კვირის და თვეების ფარული კონფლიქტის შემდეგ სტუდიის უფროსობა მას ათავისუფლებს თავისი მოვალეობებისგან; ამიერიდან სამუშაოს მთლიანად ადგილობრივი პროფესიონალები ასრულებენ, მათ შორის, განსაკუთრებით აღსანიშნავია მთავარი ოპერატორი დიღმელოვი.

როდესაც ომის შემდეგ მიქაბერიძე გამოთქვამს სურვილს გადაიღოს ნაცარქექია – ქართული ფოლკლორის ერთ-ერთი ნიმუში – რაც ბევრ სპეცეფექტს მოითხოვს, ის კვლავ გადაულახავი სირთულეების წინაშე აღმოჩნდება. არადა, ყველაფერი საუკეთესოდ იწყება: მის სცენარს ბრწყინვალედ მიიჩნევს სტუდიის სამხატვრო კომიტეტის ყველა წევრი, რომელიც 1945 წლის 30 აგვისტოს შეიკრიბება. რა თქმა უნდა, ფილმის იდეოლოგიურ შინაარსს არ აქვს სათანადო სიღრმე და სერიოზულობა. უნდა ითქვას, რომ გმირი, „ის, ვინც ნაცარში იქექება“, არის ზარმაცი პიროვნება, რომელიც თავის სიმდიდრეს მხოლოდ ტყუილითა და ლამაზი სიტყვებით აგროვებს. მიუხედავად ამისა, იოსიფ მანევიჩი მიიჩნევს, რომ ზღაპარი არის “კინემატიკური”, მხიარული და სიბრძნით სავსე სატირული ეპიზოდებით გაჯერებული (გვ. 275). მას მალევე, 1945 წლის ოქტომბერში, დაამტკიცებს მოსკოვი (კალატოზოვი და ბოლჩაკოვი), მაგრამ რეჟისორს სურს გადაღება იყოს ფერებში (ცნობილი კინოფირის, Agfa-ს, გამოყენებით, რომელიც საბჭოთა კავშირმა ბერლინში მოიპოვა და ამზადებს ვოლფენში). სტუდიას არ აქვს უფლება ამ ფირის შეძენის: მხოლოდ მოსკოვს აქვს ეს პრივილეგია. დაბოლოს, მოთხოვნილი სპეცეფექტების გადასაღები მოწყობილობა არ არის ხელმისაწვდომი, რაც, სავარაუდოდ, პროექტის მიტოვების ერთ-ერთი ახსნაა. მიქაბერიძე 1953 წელს მას ნაწილობრივ გადაამუშავებს ცისკარას ანუ ჯადოსნური სალამურისთვის (გვ. 268-280). ის კვლავ წარუდგენს თავის მოსაზრებებს სპეცეფექტების შესახებ, რომლებიც საკმაოდ განვითარებულია ჩემი ბებიას (1929) და ქაჯეთის (1936) შემდეგ, სადაც ასევე მრავალი განსაკუთრებული ეფექტი იყო გამოყენებული.

მის ფილმებთან დაკავშირებული სხვადასხვა პრობლემის მიუხედავად, კინოსტუდია მიქაბერიძეს თვლის რეჟისორად, რომელსაც ყველაზე უკეთ შეუძლია განახორციელოს ეს ტექნიკური რევოლუცია საქართველოში. ამჯერადაც არაფერი გამოდის. ფილმი გადაეცემა ნაკლებად ამბიციურ რეჟისორს, სერგო ჭელიძეს (რუსული სათაურით Vоlshebnaia svirel, ფილმი გამოვა 1956 წლის სექტემბერში, მხატვრული საბჭოს წინაშე ჩვენებიდან ერთი წლის შემდეგ). ამჯერად ფილმი არის ფერადი, მაგრამ გადამღები გუნდი კრიტიკის ქვეშ ექცევა, რადგან ჩათვლიან, რომ ის ზედმეტად აგრესიულად „ჭრელია“. ეს საყვედური ძალიან ხშირად გაჟღერებულა ათწლეულების წინ მოსკოვში პირველ ფერად ფილმებთან მიმართებაში.

ამ ფილმის შესახებ მოგროვებული სხვადასხვა დოკუმენტი (გვ. 281-300), ასევე, აჩვენებს საბჭოთა კინოს ისტორიის სხვა ასპექტს, რომელიც ჯერ კიდევ ნაკლებადაა გაშუქებული საერთო კვლევებში და ეხება საბჭოთა კინოკრიტიკას, მის ძალადობრივ მხარეს. კომსომოლის მიერ წიქარაზე გამოთქმული საყვედური არის განსაკუთრებულად მტრული (აგრესიული), ამასთანავე, მოკლებულია ყოველგვარ სერიოზულ ანალიზს (მიქაბერიძე თავის დღიურში ამას ხსნის იმით, რომ ზოგიერთი ავტორი, არის რა წარუმატებელი მსახიობი, იქცევა კრიტიკოსად).

სიძულვილის ეს ნაკადი არავითარ შემთხვევაში არ არის გამიზნული იმისთვის, რომ წაადგეს კონსტრუქციულ კრიტიკას და დაეხმაროს შემოქმედს – ის უბრალოდ გამანადგურებელია. მიქაბერიძის დღიურში, ასევე, იკვეთება მისი რეაქციები რუსულ პრესაში (Sovetskaya cultura) გამოქვეყნებულ სტატიებზე, რომლებიც ეხება ქართულ კინოსტუდიას: მოსკოვი საყვედურობს თბილისს, რომ ის ეყრდნობა ხალხურ ზღაპარს, იმის ნაცვლად, რომ გადაიღოს ფილმები თანამედროვე სიუჟეტებზე/თემებზე… ამავდროულად, რუსები თვითონ ქმნიან უამრავ ფილმ-ზღაპარს. რეჟისორის მწარე იმედგაცრუება და ეპიზოდური პროტესტი იგრძნობა მის ჩანაწერში: “ზოგს აქვს უფლება, სხვებს კი არა!” იგი არ ერიდება ლაპარაკს “იმპერიულ ქედმაღლობაზე”.

ასე რომ, წლების განმავლობაში იმედგაცრუებების, ჩაშლილი პროექტებისა და ნახევრადგატეხილი კარიერის შემდეგ, სრულიადაც არ არის გასაკვირი, რასაც მიქაბერიძე წერს 1956 წელს (გვ. 369):

ჩვენ ვსხედვართ დაწესებულებაში და ყურს ვუგდებთ რადიო-ტყუილებს. არის ლაყბობა ელექტრო-ენერგიის გადიდების შესახებ მეექვსე ხუთწლედის მანძილზე, ცხოვრების გაუმჯობესების შესახებ და სხვა ამგვარი ზღაპრები. ამ დროს – კი ჩვენი ოჯახები სიბნელეში არიან იმიტომ რომ… . არ ყოფნით ელექროდენი! სახელმწიფოს ელექტროდენი არ ყოფნის! ჰა-ჰა-ჰა! სასაცილო ამბავია! ყოველ წელიწადს ამ დაწყევლილი ორმოცი წლის მანძილზე დაბეჩავებულ, ენაწართმეულ საბჭოთა ადამიანებს ეუბნებიან, აიმედოვნებენ, რომ მომავალში ყველაფერი თავზე საყრელი გექნებათო. მაგრამ ხალხი დარწმუნდა იმაში, რომ კომუნისტური პარტია და საბჭოთა მთავრობა არის აფერისტების, ჟულიკების, სისხლიანი მკვლელებისა და მატყუარების ხროვა და რომ მათი დღენი დათვლილია.

საბჭოთა ხელისუფლება უძლურია მოსპოს სპეკულაცია, ქურდობა, ბანდიტობა, მკვლელობა მხოლოდ იმიტომ, რომ თითონ ხელისუფლება ბანდიტია.

ისტორია იწერება. როგორ შეიძლება ისტორიამ, ხალხმა დაივიწყოს ის მილიონები, რომლებიც საკონცენტრაციო ლაგირებსა და ციხეებში აწამეს, სტანჯეს და დახვრიტეს. თქვე ლაჩრებო, სად წაგვიხვალთ! რა არის საბჭოთა ხელის უფლება?

საბჭოთა ხელისუფლება არის – გიგანტური საკონცენტრაციო ლაგირი; ყველაზე ლაჩარი, მშიშარა სახელმწიფო, რომელსაც თავისი ჩრდილების ეშინია, ხალხის ეშინია, ადამიანების ეშინია; ყოვლად მატყუარა სახელმწიფო; დესპოტი, რომელმაც წაართვა საბჭოთა მოქალაქეს ყოველგვარი თავისუფლება, მეობა, ვაჟკაცობა, ხასიათი – ინდივიდუალობა; მთელი ნაციების გამანადგურებელი.

საბჭოთა სახელმწიფო ინგრევა. პატარა სახელმწიფოებმაც, იუგოსლავიამ, ჩაარტყა თავში, გააბითურა.

რის საბჭოთა ხელისუფლება – ეს ხომ ნამდვილი იმპერიალისტური სახელმწიფოა, უფრო უარესი – ფაშისტური სახელმწიფოა! ხალხმა იცის ეს. გაუმარჯოს თავისუფალ საქართველოს!

ეს და კიდევ სხვა სამი მსგავსი წერილი ანონიმურად გაეგზავნა ადგილობრივი ძალაუფლების წარმომადგენლებს და გაზეთ კომუნისტის რედაქციას. ამ წერილების გამო მიქაბერიძეს მიესაჯა ხუთწლიანი[1] პატიმრობა, მაგრამ ჩამოიყვანეს სამ წელზე, რომლებიც მან გაატარა მორდოვიის ბანაკში. მან ცნო თავისი დანაშაული და თავისი საქციელი ახსნა ღრმა დეპრესიით. სხვადასხვაგვარი სტენოგრამები, ოქმები, გადაწყვეტილებები, ექსპერტების დასკვნები, ცენზურის დოკუმენტები – იძლევა მრავალფეროვან პერსპექტივას, რაც ავლენს უფრო და უფრო მავნე გარემოებას, იმედგაცრუებას და დამცირებას. თავის დროზე მიქაბერიძე იყო არა მარტო პარტიის წევრი, არამედ რაღაც მომენტში, ასევე, სტუდიის განყოფილების მდივანი და თანამშრომლებს უტარებდა პოლიტიკური განათლების გაკვეთილებს. დღევანდელი თვალთახედვით, საკმაოდ ძნელია ამ მონაცემების ერთმანეთთან დაკავშირება, მაგრამ საბჭოთა კავშირის ცხოვრება ასეთი წინააღმდეგობებითაც იყო შემკული. წარუმატებლობას, დეპრესიას და ალკოჰოლიზმს მიჰყავს იმედგაცრუებამდე, მაგრამ ზოგჯერ ეს უთმობს ადგილს მოვალეობის გრძნობას, რომელიც რჩება შეულახავი (ვერტოვი).

თუ დავუბრუნდებით ურთიერთობას ცენტრსა და პერიფერიას შორის, მაგრამ ამჯერად უფრო დადებითი თვალსაზრისით, სოსო დუმბაძის და ნინო ძანძავას ნამუშევარი მატებს რამდენიმე შტრიხს იმ დაუსრულებელი მოზაიკას, რომელსაც ქმნიდა ხელოვნების მარცხენა ფრონტის (LEF) მოქმედება. აქ ლაპარაკია კომენტარებზე, რომლებიც ჩამოაყალიბეს შკლოვსკიმ და ტრეტიაკოვმა მიქაბერიძის ფილმის ჩემი ბებია სცენარზე. ისინი მრჩევლის სტატუსით მიმაგრებულები იყვნენ ქართულ სტუდიაზე (1927-1929), სწორედ იმ პერიოდში, როდესაც თვითონაც ცუდ სიტუაციაში იმყოფებოდნენ მოსკოვში. შკლოვსკის ეტყობა, რომ ფილმის სცენარის გაბედულობამ მასზე შთაბეჭდილება მოახდინა. ის თვლის, რომ მისი გადაღება ძალიან რთული იქნება, მაგრამ, ამავდროულად, ის აყალიბებს სხვადასხვაგვარ შემოთავაზებებს, რომლებიც კარგად ეთანადება ავტორის მიერ შერჩეულ გროტესკულ და გიჟურად სასაცილო მიმართულებას. (ავტორმა, როგორც ჩანს, ეს გაითვალისწინა). ტრეტიაკოვის მიერ ფილმის კრიტიკა ძალიან საინტერესოა და მისი არგუმენტები – დამაჯერებელი. იგი აკრიტიკებს მიქაბერიძეს, რადგან მიიჩნევს, რომ მან ვერ შეძლო სწორად შეემუშავებინა სიუჟეტური ინტრიგა, რომელიც საკმარის მასალას მისცემდა სრულმეტრაჟიანი ფილმისთვის; რომ იგი ურევს ერთმანეთში „ექსცენტრულ“ და „ნატურალისტურ“ სტილებს – ასე რომ, მაყურებელი ძნელად გადადის გროტესკული სიტუაციებიდან სინამდვილეში და პირიქით. ის მიიჩნევს, რომ ხუმრობების ფაქტორი ხშირად სუსტია, ხოლო ზოგიერთი მასალა, რომელიც მიუთითებს ლინდერის რეპერტუარისკენ, ძალიან მიამიტურია. ფიქრობს, რომ ზოგიერთი აქსესუარი არის ძალიან თეატრალური და კინოში კარგად არ ინტეგრირდება. ტრეტიაკოვი, ასევე, აღნიშნავს, რომ სატირული ჟანრის გავრცელება შეიძლება საშიში იყოს. ადმინისტრაცია წარმოდგენილია აბსტრაქტული და სქემატური სახით, რაც მას უნივერსალურ მნიშვნელობას ანიჭებს – თითქოს ეს საზოგადოდ მთელ საბჭოთა ადმინისტრაციას ეხება. გასაგებია, რომ ასეთი არასაიმედო, სულელური ქცევით (რეჟისორიდან კურიერის ჩათვლით) წინ ვერაფერი წაიწევს.

მიუხედავად ამისა, იგი რეჟისორს წარმატებად უთვლის „ექსცენტრიკული კომედიის შექმნის მცდელობას, რაც ყველაზე რთული ჟანრია საბჭოთა კავშირის გარემოში, სადაც სატირა უდრის პროკურორის კაბინეტში მოხვედრას“. იგი, ასევე, მიესალმება თანამედროვე თემის შერჩევას, რაც წინააღმდეგობაში მოდის ეგზოტიკურ და ისტორიულ თემებთან, რომლებსაც სტუდია უპირატესობას ანიჭებს. ანიმაციის გამოყენებას თუ მთლად არ ეთანხმება, ასევე, მიესალმება მეტაფორების შექმნის მცდელობებში ასახულ ექსპერიმენტებს და გამბედაობას: ბიუროკრატი გახვრეტილია ფანქრით და ეს მეტაფორა უშუალო კარიკატურად იქცევა. მიუხედავად ამისა, ტრეტიაკოვის რჩევა იყო, რომ ნახევრად შემცირებული ფორმატით (!) ფილმი საცდელად გაეშვათ მხოლოდ რამდენიმე ეკრანზე.

დავამთავრებთ ამ წიგნის მიერ წამოყენებულ ორი თემის მოხსენიებით: პირველი ეხება საბჭოთა კავშირის დროს ვარსკვლავად ყოფნის ფენომენს – ისტორიოგრაფიამ ეს არასაკმარისად გამოიკვლია. მიქაბერიძის დღიურის გვერდებზე (გვ. 341-351) აღწერილია, თუ რა დიდი შოკი გამოიწვია ქართველ მაყურებლებში ნატო ვაჩნაძის ავარიაში დაღუპვამ (თვითმფრინავის კატასტროფა, 1953 წ.). საკმაოდ გასაოცარია უცნობი ხალხის მხრიდან გამოხატული პატივი, რომელთა ენთუზიაზმის შეკავება მილიციასაც კი უჭირს; კიდევ უფრო გასაკვირია ეს რეაქცია, როდესაც ვიცით, რომ უკვე დიდი ხანია, რაც მსახიობს აღარ ეკავა ის ადგილი, რომელიც მისი იყო 1920-იან წლებში.

მეორე თემა ეხება ძალაუფლების მატარებელთა და მათზე დამოკიდებულთა ურთიერთობას, რომელიც ძირითადია საბჭოთა არაფორმალურ ეკონომიკაში და, ასევე, ახასიათებს ხელოვნების სხვა დარგებსაც, განსაკუთრებით არქიტექტურას და ფერწერას. თუმცა, ეს აქამდე იშვიათად იყო ასე გამოკვეთილი კინოში. ამ შემთხვევაში ეს არის ბერია, ვინც მფარველობს ქაჯეთის წარმოებას და ვისაც სტუდიის მთავარი რეჟისორი პატივს მიაგებს ფილმის პრეზენტაციის დროს (გვ. 98).

საერთო ჯამში, ნამუშევარი, როგორც ვხედავთ, ინფორმაციის საგანძურია და მისი ინტერესიც აღემატება ერთი რეჟისორის კარიერას, რომელიც საბჭოთა კავშირის პანთეონში მხოლოდ ერთი ფილმით არის შესული (ფილმის ეკრანებზე გამოსვლა დაუშვეს 1968 წელს). ამ თვალსაზრისით, დასანანია, რომ წიგნის ავტორებმა კიდევ უფრო მეტად არ გამოიყენეს სტუდიისა და პარტიის არქივები (პირველ რიგში, სტუდიის პირველადი არქივები)[2]. მაგრამ მკითხველი თავისუფალია განაგრძოს ძიება და ყურადღება შეაჩეროს სხვა მისთვის უფრო საინტერესო მომენტებზე.

ვალერი პოზნერი (პარიზი)

რეცენზია გამოქვეყნდა ფრანგულ კინოჟურნალში „1985“, 2019 წლის სექტემბერში

[1] დოკუმენტების მიხედვით პროკურორმა მოითხოვა კოტე მიქაბერიძის ხუთწლიანი პატიმრობა: „პროკურორი შუამდგომლობს – დადასტურებულად ჩაითვალოს სამართალში მიცემულ მიქაბერიძის მიმართ წარდგენილი ბრალდება სსკ 5810 მუხ. I ნაწ. და ამ მუხლით მიესაჯოს მას 5 წლის ვადით აღკვეთა.“ (იხ. ქართული გამოცემა, გვ. 436). სასამართლომ მას მიუსაჯა სამი წელი: „კონსტანტინე არჩილის ძე მიქაბერიძე ცნობილ იქნეს დამნაშავედ წარდგენილ ბრალდებაში, რაც გათვალისწინებულია საქართველოს სსკ 5810 მუხ. І ნაწილით და ამ მუხლით მიესაჯოს თავისუფლების აღკვეთა სამი (3) წლით. წინასწარი პატიმრობა კ. ა. მიქაბერიძეს ჩაეთვალოს 1957 წლის პირველი თებერვლიდან. განაჩენი საკასაციო წესით განსაჩივრებას არ ექვემდებარება.“ (იქვე, გვ. 439). (აქ და შემდგომ შენიშვნები სოსო დუმბაძის).

[2] ავტორი რეცენზიის შედგენისას არ ფლობდა ინფორმაციას, რომ ქართული კინოსტუდიის პირველადი პარტიული ორგანიზაციის დოკუმენტები ინახება საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს არქივში, რომელიც წიგნის გამომცემლებმა სრულად გაითვალისწინეს. ამდენად, პარტიული არქივი ცალკე არქივად წიგნში არ ფიგურირებს.

ნუგზარ შატაიძე

ნუგზარ შატაიძე

ნუგზარ შატაიძძე – გიორგობისთვე

– რა ქენი, შვილო? – ჰკითხა მარნიდან აივანზე ამოსულ შვილს ქეთომ და საქსოვი გვერდზე გადადო.
– მოვრჩი, რა უნდა მექნა.
– გასინჯე, ბიჭო?
– რავი, შლანგიდან ჩამეყლაპა ცოტა…
– მერე?
– მირონია!
– აბა, შვილო, კარგი არა ჰქენ, რო დამიჯერე და შარშანდელივით შაქარწყალი არ დაანთქივლე ზედა? – ჩამუქებული თვალები გაუნათდა ქეთოს.
– ხოო, მაგრამ გაგვყვება აღდგომამდე?
– რამდენზე დადგა?
– რა არი, ექვსი ბალონია, რა!
– რას იზამ, შვილო, ნათქვამია – ცოტა მოთოხნე და ცოტა მოხოხნეო… ზოგს რო ეგეც არა აქვს?
ნოემბრის უჟმური, უამური ამინდი იდგა. ცრიდა. სოფელი ნისლს დაევიწროებინა. იმ ნისლში ბუნდად მოჩანდა ეზო, ტალახიანი გზა და გონჯილაშვილების სახლის წითელკრამიტიანი, სველი სახურავი.
– მაიტა, მაჭამე რამე, დედი, არაფერი გვაქ? – ტახტზე ჩამოჯდა თენგო და ხელები მაგიდაზე დაალაგა.
– მტერსაც ნურა ჰქონია რა! – ქეთო წამოდგა და სამზარეულოს კარი შეაღო, მაგრამ სანამ შიგ შევიდოდა, გაჩერდა და შვილს რაღაცნაირი ღიმილით მოჰხედა, – გადადი, ბიჭო, მალხაზა მაინც გადმოიყვანე, ღვინო გასინჯეთ, ხო გაგიგონია, მარტო კაცი ჭამაშიაც ბრალიაო.
– ეეჰ, სად ვიპოვო ეხლა მე მალხაზა!
– რა პოვნა უნდა, ქა, შინ იქნება, აბა, ამ ძანძახში სად წავიდოდა?!
– მიდი, მაშინ, ტელეგრეიკა გამომიტანე…
თენგომ ტახტქვეშიდან რეზინის ჩექმები გამოყარა, ხვნეშით ჩაიცვა, მხრებზე დაბამბული ქურთუკი მოიხურა და კიბეზე მძიმე ნაბიჯით დაეშვა.
ცრიდა. ჰაერში ბოლისა და გამონახადი ჭაჭის მომჟავო სუნი ტრიალებდა. გონჯილაშვილების რკინის ჭიშკარს რომ ჩაუარა, ძაღლის ღრენა და ჯაჭვის ჩხარუნი შემოესმა. თენგომ ნაბიჯს აუჩქარა, იქაურობას სწრაფად გაეცალა და მალხაზაანთ სახლთან ჩავიდა.
საჩიხში მალხაზას პაპა იჯდა და წვიმას გაბეზრებული სახით უყურებდა.
– გამარჯობა, პაპავ! – დაუძახა თენგომ.
– გაგიმარჯოს. რომელი ხარ?
– თენგო ვარ!
– აბა, თენგო?
– მიშას ბიჭი.
– რომელი მიშასი?
– ბოგირისა.
– შენა ხარ, შვილო? სულ დავბრმავდი, ბიჭო, ვეღარასა ვხედამ… შემოდი, კაცო, რა შორიდან იძახი!
თენგო ეზოში შევიდა, თან აქეთ-იქით იყურებოდა, მალხაზას ეძებდა.
– როგორ არი მამაშენი? – ჰკითხა პაპამ.
– როგორ უნდა იყოს, აღარ არი.
– როგორ თუ აღარ არი?!
– აღარ არი, მოკვდა.
მოხუცმა ერთხანს დაბნეული სახით უყურა და მერე ხმელი, გარკინებული ხელი საფეთქელზე მიიკაკუნა:
– აი, შე უბედურო ჩემო თავო, განაღა მახსომდა, ბიჭო…
– შენ როგორღა ხარ, პაპავ?
– იჰ, რაღაა ჩემი ყოფნა… ვზივარ და ველოდები ი ბეითალმან სიკვდილსა… წელიწადი შესრულდა, შვილო?
– წელიწადიც შესრულდა და ორიცა.
– აფსუს, მიშა, რა ბიჭი იყავ!
– მალხაზა სად არი.
– ჯანაბაში, მე რა ვიცი, სად არი. გამოუარა წეღან ტრიხის ბიჭმა და ამოიკრეს საითკენღაც აბრაგანი.
– რაო, სად მივდივართო?
– აბა, მე ვიღა რაღასა მკითხავს, შვილო?!
თენგო ეზოდან გამოვიდა და ორღობეს ქვემოთ დაუყვა.
წყაროსთან ორი პატარა გოგო იდგა, კოკებს ავსებდნენ და თან დიდი ქალებივით საიდუმლო ხმით ტუტუნებდნენ.
– შენი ძმა შინ არი, გოგო? – ჰკითხა ერთ-ერთ მათგანს თენგომ.
– შინ არა!
– მა სად არი?
– ტრიხის ბიჭმა და მალხაზამ გამოუარეს და სადღაც წაიყვანეს.
– არ იცი, სად იქნებიან?
– რავი, იტყვიან?
– წეღან, ეგენი და კიდევ მარუსაანთ გურამა ილოს საბძელთანა ტრიალებდნენ. – უთხრა მეორე გოგომ.
რაღას იზამდა და თენგომაც ილოს საბძლისკენ აიღო გეზი, ორღობე აათავა, ფერდობი აიარა და ფოთოლგაცლილ კაკალთან ავიდა.
საბძლიდან ისეთი სიცილი ისმოდა, გეგონებოდა, ჩარლი ჩაპლინის კინოს უყურებენო.
თენგომ ფიცრულის კარი შეაღო და შევიდა.
იმის დანახვაზე უარესი ხორხოცი ატყდა: ტრიხის ბიჭი თივაზე გულაღმა გადავარდა და სახედარივით აყროყინდა, გიომ ორთავ ხელი მუცელზე იტაცა და ჩაბჟირდა, ახარხარებული ილო და გურამა კი ერთმანეთს მხრებით მიეხალნენ.
მარტო მალხაზა იჯდა ჩუმად, სიგარეტის ჩალეული ნამწვი ორი თითით ეჭირა და თვალებდაელმებული ასლოკინებდა.
“ე, რა მაგრა დაბოლილან?!…” – გაიფიქრა თენგომ, მაგრამ ხმამაღლა არაფერი უთქვამს. ერთხანს იდგა და სიცილისაგან სახედაბრეცილ ბიჭებს უსიტყვოდ ათვალიერებდა, მერე საბძლიდან გამოვიდა და კარი პირუჩუმრად გამოიხურა.

ქეთოს მაღლა სახლში ბუხარი დაენთო და კოხტა, პეწიანი სუფრა გაეშალა: ყველი, პური, მრგვლად მოხარშული დედალი, კირკაჟი ლობიო და შემრეშილი პამიდვრის მწნილი.
თენგომ ამოლაფული ჩექმები კიბეზევე დაიხადა, სველი, დაბამბული ქურთუკი ლურსმაზე ჩამოკიდა და ოთახში შევიდა.
ქეთომ სათვალეს ზემოდან გამოხედა:
– მარტო მოხველ, ბიჭო?!
– ჰო.
– მალხაზა რა უყავ?
– არ იყო შინა…
– მა რა ვქნათ ეხლა? – შეწუხდა ქეთო.
– რა უნა ვქნათ, დავსხდეთ და კაი პური ვჭამოთ!
– მე კიდევ ცომი მოვზილე, ხაჭოს ხინკალი უნდა მომეხვია…
– კიდევაც მოახვიე რა, ვერ შევჭამთ თუ როგორ არი შენი საქმე.
– მარუსაანთ გურამა? გიო? დავიჯერო, ვერავინ იპოვე?
– ვერა, ვერავინა.
– ვერც ილო?
– ვერც ილო.
ქეთო ჩაფიქრდა.
– თენგო, შვილო, რაც არი, არი, მოდი, გონჯილაშვილს დავუძახოთ.
– მამწყდეს თავიდან! – ხელი აიქნია თენგომ.
– რათა, გენაცვალე, აბა, რათა… ცხვირი პირიდან მოიჭრება?
– მოიჭრება.
– აი, მამაილავ, მამაილავ!
თენგო აივანზე გავიდა, ხელებზე წყალი გადაივლო და გონჯილაშვილების ეზოს გაჰხედა. იქ კაცის ჭაჭანება არ იყო. ჯაჭვით დაბმული ქოფაკი საჩიხში იწვა და პურის ქერქს ლოღნიდა.
თენგომ ხელები პირსახოცზე შეიმშრალა და ოთახში შებრუნდა.
– საწყალი მამაშენი, შვილო, ღვინოს რო გადაიღებდა… – წამოიწყო ქეთომ.
– კარგი, დედი, ნუ ატყდები ეხლა შენებურათ!
– ბიჭო, აბა მოთვალე, რამდენი ხანია ამ სახლში სტუმარი აღარა ყოფილა…
– ვაა, კაცო, კი არავინ იყო შინა და რა ვქნა, რა თავში ქვა ვიხალო?!
– გადაბრუნდება ის საცოდავი საფლავში… – ხმაში ხრინწი გაერია ქეთოს.
თენგო გაბრაზდა:
– აი, სუ რო ლოყები დაიხოკო არა, გონჯილაშვილს მაინც არ დავუძახებ!
– კარგი, შვილო, კარგი, გენაცვალე, მაგრამ კაცი როგორ დაილია ამხელა სოფელში, ქა? თუ არავინ არი, ჩადი, ბიჭო, ტრასაზე – ამვლელია, ჩამვლელია, ვინ იცის, რამდენი მშიერ-მწყურვალი დადის ქვეყანაზე, დაუჭირე ხელი ვინმესა და მოიყვანე…
თენგო ერთხანს იდგა და სახემოღვენთილ, თვალცრემლიან დედას ჩუმად უყურებდა, მერე კეფა მოიქექა, გარეთ გავიდა, სველი ქურთუკი მხრებზე მოიხურა, რეზინის ჩექმები ჩაიცვა და გულმოსული კიბეზე დაეშვა.
ეზოდან ჯერ არ იყო გასული, რომ სახლს ერთხელაც მოჰხედა: “ოხ, ქეთო, ქეთოო!” – ჩაილაპარაკა და ალინჭყულ გზას ქვემოთ დაუყვა.
წვიმას გადაეღო. ოდნავღა წინწკლავდა. ტრასაზე ქშუილით დაქროდნენ სველი მანქანები.
თენგო გზის პირზე გავიდა და ზემოდან მომავალ ლურჯ “ოპელს” ხელი აუწია, მაგრამ იმან ისე ჩაუქროლა, ოდნავაც არ შეუნელებია. ახლა ჯერ იმის უკან მომავალ “ბეემვეს” ანიშნა, გაჩერდიო, მერე “პეჟოსა” და კიდევ ერთ “ოპელს”, მაგრამ, რასაკვირველია, არც ერთმა არ გაუჩერა.
იცოდა, განა არ იცოდა, რომ ეგრე იქნებოდა, მაგრამ ქეთოსი და იმ დაბოლილი ბიჭების ჯიბრზე არ ეშვებოდა – ხან ერთს აუწევდა ხელს, ხან მეორეს.
ბოლოს, თეთრმა “მერსედესმაც” რომ არად ჩააგდო, თენგოს თავის ძმაკაცებზე გაეცინა: მოდი ეხლა და გაამტყუნეო – იშრომე, ივაგლახე, ჯერ გასხალი, მერე დაბარე, ჩაიწყვიტე წელი აპარატის თრევითაო. ახლა შეფურჩვნა? შესარვა? მორწყვა? მოკრეფა? დაწურვა? გადაღებ-გადმოღება? ეგ კიდევ არაფერი – კერძსაც ხო გაკეთება უნდაო, ცომს – მოზელვა, ხინკალს მოხვევა, სუფრას – გაშლა… სტუმრის შოვნაც, ხო ნახე, როგორ გაჭირდაო და მერე, ის რო წავა, თეფშებიც ხო უნდა დარეცხოო! არა სჯობიან – შეაკეთე კოხტათ ერთი პაპიროსი, მიწექ საბძელში და მიაწექიო!
ამ “თეფშების დარეცხვაზე” ერთი ხმამაღლა გაიცინა და მაშინვე მიიხედ-მოიხედა, ემანდ არავინ მიყურებდეს, გიჟი არავის ვეგონოო.
უყურებდნენ. დიდი, შავი “ჯიპი” გაჩერებულიყო და იქიდან ვიღაც ბიჭები გამოსცქეროდნენ.
თენგო ახლაღა მიხვდა, საკუთარი განზრახვის უაზრობას, დაიბნა, კეფა მოიქექა, მაგრამ რაღა უნდა ექნა.
– ჰა, ხო მშვიდობაა, ძმაკაც? – გამოსძახა მძღოლმა.
– მშვიდობაა, მშვიდობა!..
– მა რა იყო, რაზე გაგვაჩერე?
– არაფერი, არა, – ხელები გაასავსავა თენგომ, – შემეშალა, ნაცნობები მეგონეთ!
– მერე თვალები კარქა გაახილე რა, შეჩემა!
თენგოს გულზე ცეცხლი შემოენთო:
– შეჩემა და ერთიც მეტი!
– ე, როჟა ნახე, ტო?!
– წადი რა, გზას ბარაქა დააყარე!
მანქანის ოთხივ კარი გაიღო, იქიდან სულ ტალიკ-ტალიკი ბიჭები გადმოვიდნენ და თენგოსკეს გამოსწიეს.
მიხვდა, რომ სახუმაროდ აღარ იყო საქმე, მაგრამ გაქცევა არ იკადრა.
– შენ რას ბლატაობ, ბიჭო, აქა? – ჰკითხა ერთმა.
თენგო შეიშმუშნა, ის იყო უნდა ეპასუხა, რომ უეცრად ცხვირში მძიმე მუშტი მოხვდა და თვალებიდან ნაპერწკლები გადმოაყრევინა.
– ოხ, თქვენი დედა, მე თქვენი! – გამწარდა თენგო, მუშტის დამრტყმელს წელში შეუვარდა, ბრუნზე წამოიღო და ასფალტზე მთელი ძალით დაახეთქა, მაგრამ სიბრაზისგან ვერ მოზომა და თვითონაც წაიქცა.
დიდი, მძიმე ბათინკები ეცვათ…
თენგო მოიკუნტა, წიხლი რომ სახეში არ მოხვედროდა, თავპირზე ხელები წაიფარა, მუცელს კი მუხლებითა და ნიდაყვებით იცავდა.
ისინიც, ძირითადად, თირკმელებში უბაგუნებდნენ, ზემოდან დაჰყვიროდნენ და აგინებდნენ.
სანამ გული არ იჯერეს, თავი არ დაანებეს, მერე თითო წიხლიც ჩააზილეს, “ჯიპისკენ” გაიქცნენ, შიგ ჩასხდნენ და კარებები მიიჯახუნეს.
მანქანამ დაიბღუვლა, ადგილს მოსწყდა, დაპატარავდა, დაპატარავდა და გაქრა.
თენგო გზის პირზე დარჩა.
წვიმას გადაეღო. ახლა მაღლიდან თოვლის წვრილი, მსუბუქი ფიფქები ცვიოდა და სველ ასფალტს ზედ ადნებოდა.
შებინდებულიყო. გიორგობის თვის ბოლო დღე ღამდებოდა.

Older Posts »

კატეგორიები