robert-bresson

Robert Bresson – რობერ ბრესონი

“ბრესონისთვის არსებობდა მხოლოდ კინემატოგრაფი, სხვა დანარჩენი იყო “თეატრალური კინო” (გადაღებული თეატრი)

ბერტოლუჩი: შეიძლება გკითხოთ, იქნებ არის ვინმე კინემატოგრაფში, ვინც ყველაზე მეტად მოგწონთ? ან გაქვთ რომელიმე რჩეული ფილმი?

რობერ ბრესონი: არა. შეიძლება, ჩაპლინის რამდენიმე კადრი, ისიც როცა თავად იქ არ არის”.

ბერტოლუჩის წიგნიდან “პერსონა”

12524289_155172004856706_7986466142087318630_n

ზაირა არსენიშვილი “ვა სოფელო” (ამონარიდები)

“ჩიკომაც შემომძახა, კარგი, კარგიო, და მართლაც საკვირველი საიდუმლო გამანდო: ფრაუ ელზა ღამღამობით თურმე ყანჩად გადაიქცევა ხოლმე, იმიტომ ყანჩად, რომ აწოწილია, გრძელი ფეხები აქვს და გრძელი კისერი, მოკაუჭებული ცხვირი და მრგვალი, ყვითელი თვალები, თან თვალები ზოგჯერ უელავს ხოლმე. დედამ თქვა ეს უიშვიათესი რამ არის, ადამიანს კატასავით უელავდეს თვალებიო…

…მე არაჩვეულებვრივად მომწონს ჩვენი ახალი საიდუმლო, განა მართლა გადასარევი არ არის იმის წარმოდგენა, როგორ მიფრინავს ფრაუ ელზა, დიდი ფრთები გაუშლია ვერცხლისფერ ღამეულ ცაზე და მიფრინავს… მიფრინავს… და მიფრინავს…. ზოგჯერ დაისვენებს ხნიერი ყანჩაა, ჩიკო მეუბნება, აუცილებლად ხნიერ ყანჩად იქნება გადაქცეულიო, ამიტომ ხშირად იღლება და ღრუბელზე შემოჯდება ხოლმე, ჰამბურგისკენ მიმავალ ღრუბელზე, თან ისვენებს და თან მიფრინავს…

***

…მაგრამ ჩემთვის ყველაზე საოცარი ის არის, რომ დეიდა ალისაც და ფრაუ ელზაც ორივე ჰამბურგელია, ძია ლექსო ხომ გერმანიაში სწავლობდა და თურმე დეიდა ალისაც იმავე უნივერსტეტში იყო, ჰოდა, რა მიკვირს და გამკვირვებია, ფრაუ ელზამ და დეიდა ალისამ, ორივე ჰამბურგელმა აქ, ჩვენს ქალაქში გაიცნეს ერთმანეთი. თურმე უნდა ევლოთ, ევლოთ, ევლოთ, სხვადასხვა გზებით ჩვენს პატარა ქალქაში ჩამოსულიყვნენ, პატარა კახის ქონგურებიან ბურჯებთან შეხვედროდნენ ერთმანეთს, და თითქმის ყოველდღე, შუადღისას,სადილობამდე, ფრაუ ელზას დიდი შესვენების დროს, ახალი ბაღის აუზთან ჩამომსხდარიყვნენ საქარგავით ხელში. აი რა იყო ჩემთვის იდუმალი და მიუწვდომელი…

… მე და ჩიკოს გვიყვარდა მათთან ახლოს თამაში, – დავინახვდი, როგორ მყუდროდ ისხდნენ, ერთმანეთისკენ მიბრუნებულნი, გავიგონებდი მათ ხმადაბლა საუბარს მუტერშპრახეზე, ჩვენი შადრევანის ჩხრიალს რომ ერთვოდა, ისეთი სულში ჩამწვდომი მეჩვენებოდა მათი კავშირი, ისეთ უცხო გრძნობას აღმიძრავდა ამ ორი გადმოხვეწილი ადამიანის სიახლოვე, თითქოს ჩვენი შადრევანიც, ყვავილნარებიც, ცაცხვებისა და წაბლების კორომებიც იერს იცვლიდა, მათი თვალით დანახული ხდებოდა და მათი განცდით განცდილი, თითქოს მათთან ერთად ჩვენს ბაღსაც ამოუცნობი კავშირი ჰქონდა მათ შორეულ სამშობლოსთან, რადგან ისინი აქაც იყვენენ და იქაც….

***

“… რას იზამ, ასეთი ბედი ჰქონია, ზღვა ფაფად იდგა და უბედურ მაკას კოვზი არ შეხვდა… ახლა კი, როცა მიეწურა კუთვნილი წუთისოფელი, აღარაფერს ელოდა სიკვდილის მეტსა… უყვარდა სამგლოვიარო განცხადებების კითხვა, იზოლდის მხოლოდ იმიტომ გამოაწერინა ადგილობრივი გაზეთი « კოლხმა », გაიკეთებდა ყურებმომტვრეულ, ძაფჩაბმულ სათვალეს, ტახტის კუთხეში თავისებურად მიაქუჩებდა მუთაქებსა და ბალიშებს, მიწვებოდა და დაიწყებდა საგულდაგულოდ კითხვასა, თითო განცხადებას ორ-სამჯერ მაინც წაიკითხავდა, ჩაღრმავებით, ჩაკირკიტებით, ვის ვინ ჰყოლია, ვის ვინ შერჩენია, ვინ რა ასაკისა იქნებოდა, ვის ვინ დაიტირებდა. ზოგი მაინც, გეთაყვათ, რამოდენა ჭირისუფლის პატრონი იყო, რამოდენა ცრემლი გაჰყვებოდა… აი, რა შურდა მაკას, აი რაზე სწყდებოდა გული, აი რაზე უტიროდა დაჩაგრული გული, ცრემლია, რაც არის, ცრემლია დაა ?! აი, რასა სთხოვდა ყველას თავის გულში, ცრემლი გამაყოლეთო, თქვენი ჭირიმეთ, ცრემლი ნუ დაგენანებათო, ვითომ ცრემლი ძვირფასი თვლებივით საგანგებო ზარდახშაში ედოთ, უნდა ამოეღოთ და მაკასათვის გადაებნიათ…”

***

“ვიღასთვის აღარ ლოცულობდა, ვიღას აღარ ავედრებდა ყოვლად მოწყალე ღვთაება პირი ღვთისას, რაღას აღარ უმხელდა სულთა მპყრობელს და არსთა გამრიგეს. განსაკუთებით კი ავედრებდა « განუკითხველად დამსჯელთ და უკანონოდ დაწიხლულთ ». « უფალო, სანთლად გენთებიო », გულმხურვალედ შეჰღაღადებდა, « უსამართლოდ შებღალულთა და განუსჯელად შეგინებულთათვისო »… მაგრამ, ალბათ, არავის სულს არ ეხვეწებოდა ისეთი სასოებით, ალბათ არავისთვის არ ლოცულობდა ისე ხშირად, როგორც ბავშვობისდროინდელი, თანასოფლელი, პატარა, ბოროტი ბიჭისთვის…

რომელიც ბავშვობის მერე აღარც ენახა და არც ასავალ-დასავლი იცოდა, ვისი სახელიც, არ ვიცი, მართლა აღარ ახსოვდა, თუ განგებ არ ამხელდა და ვისი სახითაც საერთოდ « უკუღმა გზებზე მავალთ» და მათ შორის ბოლშევიკებსაც გულისხმობდა, ლოცვაშიც ასე მოიხსენიებდა ხოლმე : « უფალო, შეივედრე პატარა, ბოროტი ბიჭიო».

***
« შეხე, შეხე ქეჩსა ?! რა დარბაისლური სვლა აქვს ? მიდის და თან ისე დინჯდად ატრიალებს აქეთ-იქით თავსა, ღირსებით ავლებს თვალს გარემოს ! ცხვარი კი მიყვარს ! ძალიან მიყვარს ! უბედური ცხოველია, დაბნეული ცხოველია, სუნი მაგან არ იცის. გეზი მაგან არ იცის, ოგური მაგან არ იცის, სიუცხოვე მაგან არ იცის, გზა და კვალი… ქეჩის გარეშე ფეხს ვერ გადაადგმევინებ… სულ შენ თვალქვეშ უნდა იყოს… მარტოდ დარჩენილმა ცხვარმა შეიძლება ბღავილი დაიწყოს და სამნი უკვე ხმას აღარ იღებენ… რო დაინახო როგორ მისდევს მგელსა ! თვითონ უფრო სწრაფად გარბის, ერთი ბეწვა წინააღმდეგობას არ უწევს, გარბის, რაც ძალი და ღონე აქვს, საცოდავია და რა ქნას ?! »

« შენ საცოდავი თქვი და სიღარიბეს როგორ დაუბაკუნა ფეხი და ფარეხიდან გააგდო ?! – ვეტყოდი მე დიდი თავგამოდებით, რომ მესიამოვნებინა, აქაოდა, შენი ნათქვამი და ნაამბობი მახსოვს-თქო.

« გააგდო, მაშ, გააგდო ! აბა, შენი ადგილი აქ სად არისო ? ერთ კუთხეში მე უნდა დავდგე, მეორეში მატყლი დავდო, მესამეში ყველი და მეოთხეში ბატკანი დავაყენოვო… » – ღიმილით თავს გააქნევდა – « დალოცვლი ცხოველია ».

***

 

ნიკოლოზ ბარათაშვილი - მერანი, მხატვარი ირაკლი თოიძე

ნიკოლოზ ბარათაშვილი – მერანი, მხატვარი ირაკლი თოიძე

მაკო ჯანჯიბუხაშვილი “თავისუფლების გაგება «მერანის» კონტექსტში”

 საკითხის დასმამდე a priori  მივიღოთ: სამყარო სავსეა შინაარსებით და ხელოვანი ამ შინაარსებს გვაცნობს, თავად კი შთაგონებით წვდება მათს სიღრმეებს. ასე რომ, ჭეშმარიტი ხელოვნება გამომგონებელი კი არ არის, აღმომჩენია.

   ხელოვნების მთელ განვლილ გზას თუ შევხედავთ, იმ ხელოვნების გზას, რომელსაც შესაძლოა ვუწოდოთ „სულთმარგებელი სწავლა“ ანდა „სიბრძნის დარგი”, ვნახავთ, რომ საქმე გვაქვს ფენომენალური მოვლენების კაცებრივ ენაზე განმარტებასთან – როგორც რუსთაველი იტყვის, “ნათარგმანები ამბის ლექსად გარდათქმასთან”.

   ასე რომ, ჭეშმარიტი ხელოვნების ნებისმიერი ქმნილება იტევს ისეთ შინაარსს, რომლის გაცნობიერებაც აუცილებელია ადამიანისათვის, რათა მან საბედისწერო კითხვებზე პასუხის გაცემა შეძლოს, რათა ყოფიერებისგან დაღლილმა დილემის საფრთხე აიცილოს. და რაც უნდა მაღალი მიზნები ამოძრავებდეს დიდ შემოქმედს: დათრგუნვა ყოფისა, უარის თქმა ამაო და მსწრაფწარმავალ ვნებებზე, მან უნდა შეძლოს “მოძმისთვის” გზის გაკვლევა, უნუგეშოსთვის – ნუგეშის მოფენა. მან “აქ” უნდა ასწავლოს ადამიანს ის, რაც მისთვის ცხადი გახდა შემოქმედებითი ჭვრეტისას. ამ გაგებით იგი მხსნელის მისიას ატარებს.

   ამ გადასახედიდან დავსვათ საკითხი: რატომ დაიკავა ბარათაშვილის “მერანმა” ქართველის ცნობიერებაში უდიდესი ადგილი, რას ეუბნება იგი მოძმეს იმისთანას, რაც მანმადე არ უთქვამთ. აქ არის მოწოდება დაუმორჩილებლობისაკენ, ბრძოლისაკენ და ზრუნვა მოძმეზე. ასეთი რამ ბარათაშვილამდეც უთქვამთ, მაგრამ საქმე ის არის, რომ მან მოწოდება კი არ დაგვიტოვა, ამ მოწოდების საფუძველში ჩაგვახედა.

   ჩვენს მიზანს არ შეადგენს, ვიმსჯელოთ იმაზე, თუ როგორ შეძლო ბარათაშვილმა თავისუფლებაზე იმგვარი ლექსის დაწერა, რომ ყოველ დროსა და სივრცეს მოერგოს. რა განაპირობებს ზღვრების დაძლევას, რამ მიანიჭა მას უკიდეგანობის, საყოველთაობის სტატუსი.

   აქვე ბანალური სიმართლეც: მიუხედავად იმისა, რომ იგი ქართულ ენაზე და, უპირველეს ყოვლისა, ქართველთათვის დაწერილი ლექსია, ეს არ კეტავს მას ჩვენს ეროვნულ სივრცეში.

                          X   X   X

   კაცობრიობას, რომელსაც მიეცა ბიბლია და მითოსი, როგორც სწავლება, მიეცა ნიჭიც იმისა, რომ ამ დიდ “წიგნებში” მოთხრობილ ამბავთა მიღმა მოვლენათა ზოგადი მოდელები წაეკითხა.

   იმისათვის, რომ თავისუფლების არსს ჩავწვდეთ, ბიბლიამ ედემის ისტორია გაგვაცნო, მითოსმა – პრომეთეს თავგადასავალი, ხოლო ახალმა საყოველთაო რელიგიამ გვიბოძა ქრისტე – კაცობრიობის მხსნელი ანუ განმათავისუფლებელი.

   ამ სამ იდეალში, რომელთაგან ორი – ადამი და პრომეთე – ქრისტეს ბიბლიურ და მითოსურ არქეტიპს წარმოადგენს, ადამიანებმა იცნეს მხსნელები, განმათავისუფლებელნი, კაცთა მოდგმისთვის თავგანწირული “ზეცის კაცები”.

   შეუძლებელია, კულტურულ სივრცეში თავისუფლებაზე ისაუბრო ან იაზროვნო ისე, რომ ადგილი არ დარჩეს რომელიმე მათგანისათვის, თუ იმას არ ვიტყვით, რომ ამოსავალი არ ვპოვოთ თითოეულ მათგანში.

   ახლა გავიხსენოთ, რას ნიშნავს თითოეულთან თავისუფლება, რას უპირისპირდება ეს თავისუფლება და როგორ მიემართებიან ისინი ურთიერთს.

   რა ხდება ედემში? ადამს აქვს ყველაფერი, რაზეც შესაძლოა ადამიანმა იოცნებოს – უკონფლიქტო სამეფო, სადაც ყოველივე მის მორჩილებაშია, მას არ ჭირდება ზრუნვა, მას არა აქვს მოვალეობა და, რაც მთავარია, მას არ ემუქრება სიკვდილი.

   ეს არის ადამის ბედისწერის რკალი. აქედან – ბედისწერა, თავისი კლასიკური გაგებით, არის ჩაკეტილობა, ხოლო ჩაკეტილობაში იბადება სურვილი მისი გარღვევისა, მისგან გასვლისა.

   თუმცა ბედისწერა აქ მძიმე არ არის, პირიქით, იგი მსუბუქია. მისგან, წესით, არ უნდა გარბოდეს ადამიანი, მაგრამ ადამიანს აქვს ნება, რომელიც იტევს არჩევანის უფლებას. კაცმა რომ თქვას, აქ თითქოს ასარჩევიც არაფერია, ყოველგვარი სიკეთე მოცემული გაქვს. რა გამოდის – უარს ამბობ ამ სიკეთეზე და ირჩევ რას – იმას, რაც არ იცი, გაურკვეველ მომავალს?

   ადამის არჩევანი ამგვარად ეჩვენება ადამიანს, რომელსაც კაცობრიობის მისია ვერ გაუცნობიერებია. რომ არა ადამის მსხვერპლი, ვინ იტყვის, ვინ გაბედავს თქმას, რა იქნებოდა საერთოდ და საკითხის ამგვარი დასმა ხომ აბსურდის კითხვაა, კრიზისის ფიქსაციაა. ვინ არ მოქცეულა ჩიხში, როდესაც ეს კითხვა მის გონებაში წამოტივტივებულა?!

   ხოლო ის, რაც ნამდვილად მოხდა, გვეუბნება, რომ ადამმა უარი თქვა ედემზე. ამის შედეგად იგი გახდა ვითარცა ღმერთთაგანი – “მეცნიერ კეთილისა და ბოროტისა”, იგი გახდა მოკვდავი და იგი გახდა კაცთა მოდგმის მშობელი.

   გულწრფელად იტყვის თითოეული ჩვენგანი – ღმერთებთან მიმსგავსება ღირდა, კაცთა მოდგმის მამობა ღირდა, მაგრამ, აი, სიკვდილი?..  ნუთუ სხვაგვარად არ შეიძლებოდა? არც აქ არის საჭირო დიდი განაზრებანი, ფაქტია, სხვაგვარად არ შეიძლებოდა. არსებობს ედემი უკვდავებით და სიცოცხლე სიკვდილით. ამგვარია ზოგადი მოდელი: ედემი მარადიული აწმყოა, ედემის გარღვევა – გზა მომავალში. სიცოცხლე არის მიღება სიკვდილისა და დასაბამი თავისუფლებისა.

   რაც უნდა ბევრი ვიმღელვაროთ ადამიანებმა სიკვდილზე, რაც უნდა  ვამუნათოთ  ადამი, ვერავინ იტყვის, რომ ჩვენმა პირველმა მამამ მასზე (სიკვდილზე) უარი თქვა, ანდა, მისი საშინელება არ იგემა. სიკვდილის მთელი სიმძიმის პირველი განცდა ედემის კარიბჭესთან მოხდა.

   ასე რომ, პირველი “თავისუფალი” ედემზე უარისმთქმელი, ედემის დამთმობი, ედემური ბედისწერის გადამლახავი არის ადამი და, ამავე დროს, იგი გზის მაჩვენებელია, გზის გამკვლევია მოძმისთვის. იგი აზრს სძენს ქმედებას (ქროლვას), ადამიანობის უცილობელ მახასიათებელს. იგი მიუძღვის “მოძმეს” უსასრულობისკენ (გზა არ მთავრდება), თავისუფლებისკენ.

   პრომეთე უარს ამბობს ღმერთების პატივზე და თავს სწირავს ადამიანთათვის, მას მოაქვს ცეცხლი ანუ ღვთაებრივი გონი – მეცნიერება კეთილისა და ბოროტისა, უნარი აქტივობისა. პრომეთე თავისუფალია თავის არჩევანში, მან იცის თავისი მისია და მას მსახურებს. კაცობრიობა უგონოდ, უცეცხლოდ არ არსებობს. სამაგიეროდ, პრომეთეს კლდეზე აჯაჭვებენ (ჯვარცმის მითოსური გამოხატულება), იგი იტანჯება, მაგრამ ამ ტანჯვაში თავისუფალია ანუ – ტანჯვა კი არ ერგო, ტანჯვა იკისრა, იტვირთა.

   ადამს ედემი ებოძა, პრომეთეს – ღმერთების პატივი, ხოლო არჩევანით ორივემ უარი თქვა მშვიდ ბედისწერაზე, ერთ წრეში ყოფნაზე ( ასე გვგონია, ილიამ ადამის სიტყვები ამოიძახა: “ვაი, რა ცარიელია ეს სავსე ქვეყანა უადამიანოდ” და დაიწყო საქმე).

   არჩევანი მაცხოვრის წინაშეც დგება. მაცდურის დაპირებანი მას შეახსენებენ, რომ შეუძლია ედემური განცხრომის დაბრუნება: პირველი გამოცდა – ქვის პურად ქცევა ანუ უზრუნველი სარჩო, მეორე გამოცდა – მეფობა და, მესამე – უკვდავება. მაცდური შეახსენებს ქრისტეს, რომ მისთვის ედემი შესაძლებელია, მაგრამ ეს ხომ უკუსვლისკენ მოწოდებაა. სწორედ ამ განცხრომაზე უარის თქმაშია ქრისტეს, როგორც მაცხოვრის მისია – მან საკუთარი მშვიდი მხოლოდყოფნა უნდა დაძლიოს, რათა კაცთა მოდგმას სიძნელე გზისა გაუადვილოს, გაუკვალოს გზა თავისუფლებისა, ხსნისა. იგი თანახმაა ჯვარს ეცვას, ეს ტანჯვა ნებაყოფლიბითია, თუმცა უმძიმეს წუთებში მიმართავს მამას: “უკეთუ ვერ შესაძლებელ არს სასუმელი ესე თანა-წარსლუად ჩემდა, რაითამცა არა შევსვი იგი, იყავნ ნება შენი” (მათე 26.42). ამ `სასუმელის~ აცდენა შეუძლებელია, იგი ტანჯვაა და ეს ტანჯვა არის ამაღლების წინაპირობა.

   ვინ იტყვის, რომ მიწაზე ჩამოსულ მაცხოვარს არ მოუხდა თავისი მისიის აღსრულება დიდი დათმენებისა და დიდი ტკივილების ფასად: მარხვა უდაბნოში, საცდურები, მწუხარე ლოცვა გეთსიმანიის ბაღში, ეკლის გვირგვინი, მწარე სასუმელი და ჯვარზე ლურსმნით მიჭედებული ხორცის ტკივილი, ისეთი ტკივილი, რომ ხმამაღლა იყვირა თავის სიმარტოვეზე.

   კაცთა მოდგმის იმ სახეობამ, რომელსაც ჩვენ წარმოვადგენთ, ჭეშმარიტი თავისუფლების სხვა გაგება არ იცის. მისი მოპოვება შესაძლებელია სიკვდილის ფასად, უკვდავების დათმობის ფასად. სიკვდილი სანეტარო კი არ არის, არამედ ეს არის ნებაყოფლობითი თანხმობა თავისუფლებისაკენ სავალ გზაზე. ამავე დროს, სიკვდილი აუცილებლობაა ბედისწერისაგან გამოღწევისათვის, ბედისწერისაგან, რომელსაც შენი დამონება მოუწადინებია. ხოლო მონობაც აქ უნდა გავიგოთ თავისი ზოგადი მნიშვნელობით – როგორც პასივობა, შეგუება ანუ ანტითავისუფლება (თავისუფლების მახასიათებლებია ქმედება, დაუმორჩილებლობა).

   ბარათაშვილის “მერანი” არის პოეტური განზოგადება თავისუფლებისკენ ლტოლვისა, აქ ზუსტად არის აღწერილი თავისუფლების ბილიკები შემხვედრი და დასაძლევი წინააღმდეგობებით და, ამასთან, – მიზანი თავისუფლებისა. ამიტომ არის “მერანი” ოდა თავისუფლებისადმი და კონსტატაცია თავისუფლების შინაარსისა.

   “მერანის” გმირი, ზოგადად, ადამიანის არქეტიპებს ეხმიანება, უფრო სწორად, ნებისმიერ მათგანს მოიცავს და ამიტომ ახდენს მკითხველზე ასეთ ძლიერ ზემოქმედებას.

   ვერავინ იტყვის, რა ენერგიას ატარებდა ადამი ედემიდან გამოდევნისას, რაგვარ ტკივილებს იტევდა მისი დაჭრილი სული, რა ვნებებს ითმენდა პრომეთე, კლდეზე რომ აჯაჭვებდნენ. შედარებით უფრო გასაგებია ქრისტეს ტანჯვა, რადგან მან სიტყვებით მიმართა მამას: “ელი, ელი, ლამა საბაქთანი!” (“ღმერთო, ღმერთო! რაისად დამიტევებ!”). “მერანის” ავტორმა ამ ტანჯვების სიღრმეს გვაზიარა, უფრო სწორად, ჩვენს ენაზე თარგმნა ეს ტანჯვა:

          “ნუ დავიმარხო ჩემსა მამულში, ჩემთა წინაპართ საფლავებს შორის,

           ნუ დამიტიროს სატრფომ გულისა, ნუღა დამეცეს ცრემლი მწუხარის”.

   თუ ედემს მოვიაზრებთ სივრცედ, სადაც ყველა და ყველაფერი ჩემია, მაშინ იგი არის მშობლებითა და საყვარელი ადამიანებით დასახლებული სამშობლო, ამიტომ სამშობლოზე, მშობელსა და სატრფოზე უარის თქმა ისეთსავე სიძნელეს წარმოადგენს, როგორსაც – უარი ედემზე.

   სიკვდილის გავლით თავისუფლებისაკენ სავალ გზაზე ადამიანი მარტოა, მასთან აღარ არის არც სამშობლო, არც მშობელი, არც სატრფო. მასთან არის ყორანი, რომელიც უკან ეწევა, ხოლო მასში არის სიყვარული თავისუფლებისა, რაც მოძმეზე ზრუნვად გარდაისახება. მან უნდა “გარდაიაროს ბედის სამძღვარი”, უარი უნდა თქვას სიმშვიდეზე, მონობაზე, რაც ნიშნავს თანხმობას “მხვედრზე”, ამაშია მისი ინდივიდუალური მისია, ეს არის თითოეული ადამიანის უმაღლესი მონაპოვარიც და ვისაც თავისუფლების ეკლიან გზაზე უქროლია, მან ყველაზე უკეთ უწყის სალმობათა ბუნება და მათი დაძლევით მოპოვებული ნეტარების ფასი.

   ეს ქროლვა სულის მახასიათებელია, მისი სუბსტანციის თვისებაა და ოდესმე კი არ ჩერდება, არა, ეს სული მიჰქრის კაცთა მოდგმის კვალდაკვალ, იგი ტოვებს გათელილ გზებს, მაგრამ არც გზა მთავრდება, არც ქროლვა წყდება.

   “მერანის” სულისკვეთების საპირისპირო კრიზისული განცდა შესანიშნავად გამოხატა გალაკტიონმა: “სულს სწყურია საზღვარი, როგორც უსაზღვროებას”.

   ისიც უნდა ითქვას, რომ “მერანი” იქმნება ქრისტიანულ და, ამავე დროს, პრომეთეს “მშობელ” ქვეყანაში. ამ ქვეყნის სულიერი პოტენციები დევს პოეტური ენის გენიაში. ოდესმე, თანაც კრიზისის საფრთხის წინ უნდა ამოქმედებულიყო და ამუშავებულიყო ეს პოტენცია, როგორც დროული შეხსენება ადამიანის ზოგადი და უმაღლესი მოვალეობისა. ერთი მხრივ, დგას ყოფნა-არყოფნის საფრთხე (სამშობლოს მდგომარეობა), მეორე მხრივ, არყოფნის დაძლევის საფრთხე მატერიაზე მიჯაჭვით (შეგუება მონობასთან), რამაც, შესაძლოა, ადამიანი გადააქციოს მხოლოდ სოციალურ არსებად და დაავიწყოს მარადიული ღირებულებები – მოძმის სიყვარული და მასზე ზრუნვა.

   ბარათაშვილის ფიზიკური არსება ყრმობის ასაკშივე ეწირება მსხვერპლად ყველა იმ საფრთხეს, რაც იმ დროის საქართველოში არსებობდა – ქვეყანა დაპყრობილია, მისი წრე ძალაგამოცლილია და, ლამის, – სულგამოცლილი, სატრფოს არ ესმის მისი, რადგან თავისუფლების იდეა, რომელიც ყველაზე მასშტაბურად სიყვარულში გამოიხატება, აქ ნიველირებულია და იცვლება წარმავალ ღირებულებაზე – მიწიერ პატივზე (ეკატერინეს არჩევანი – დედოფლობა). ამიტომ ინგრევა ღვთის ტაძარი, რომელიც ჰპოვა, როგორც შესაფარი, როგორც განსასვენებელი, მისი ხელახლა აგება კი აღარ ძალუძს სიყვარულსაც კი, რადგან ტრფობის ობიექტი “მისდა მდუმარებს”. ამიტომ სიყვარული გაიაზრება, როგორც სულის თვისება, რომელიც არის არა ამშენებელი, არამედ განმანათლებელი “ყოვლი გრძნობის, სულის და გულის”. ტაძარი, როგორც ფორმა, სილამაზეს ანუ ხორციელებას უნდა შევუსაბამოთ. ინგრევა ის, რაც წარმავალია, რჩება წარუვალი – ტაძარი ინგრევა, სიყვარული რჩება. და ახლა, როდესაც ყველაფერი ნგრევადი დანგრეულია, საბოლოოდ ცხადი ხდება, რომ კი არ უნდა აშენოს, უგზო-უკვლო გზები უნდა გათელოს, უნდა გაუმკლავდეს სამყაროს ყველაზე მძლავრ მოვლენათა წინააღმდეგობას, ელემენტთა ბუნებას: “გაჰკვეთე ქარი, გააპე წყალი”. ქართულ მწერლობაში ამ ცოდნის ტრადიცია არსებობს: “ღმერთსა შემვედრე, ნუთუ კვლა დამხსნას სოფლისა შრომასა,/ ცეცხლსა, წყალსა და მიწასა, ჰეართა თანა ძრომასა”. მათი დაძლევის შემდეგ ეძლევა ადამიანს უნარი “დღისით და ღამით ხედვიდეს მზისა ელვათა კრთომასა”.

   “მერანის” გმირი წარმოგვიდგება ადამად, რომელსაც ყველაზე “ახლოს” ჰყავს განცდილი ანგელოზი ცეცხლოვანი მახვილით; პრომეთედ, ღვთაებრივ ცეცხლს რომ მოაქროლებს მოძმეთათვის; კაცობრიობის მხსნელად, განკაცებულ ღვთის ძედ, რომელსაც მაცდურის დაძლევის შემდეგ ანგელოზნი მსახურებენ. დიდ სიძნელეებზე, დიდ გამოცდებზე გამარჯვებულის ამოძახილია ეს სიტყვები: “გასწი, გაფრინდი, ჩემო მერინო, გარდამატარე ბედის სამძღვარი, თუ აქამომდე არ ემონა მას, არც აწ ემონოს შენი მხედარი”.

   ამ ლექსის დაწერის წინა დღეებს ბარათაშვილი ასე აღწერს: “სამი დღე გაბრუებული ვიყავ ათასის სხვა და სხვა უცნაურის ფიქრებით და რომ გეკითხათ კი ჩემთვის, მეც არ ვიცოდი, რა მინდოდა”. და უეცრად, ამ ქაოსიდან იბადება პოეზიის მშვენება, ლექსი, რომელმაც ქართველობას ყოფა შეუმსუბუქა, უფრო სწორად, ყოფიერებაზე ამაღლების გზა აჩვენა.

   არ გვიკვირს, რომ ბარათაშვილში ასეთი შეუცნობი განცდები აღიძვრის. თუ წესრიგი ქაოსის პირმშოა, “მერანი” არის წესრიგი თავისუფლებისა.

   ფსიქოლოგიის ენაზე თუ ვიტყვით, ამ დროს ბარათაშვილში “კოლექტიური არაცნობიერი” იწყებს თრთოლას და არქეტიპებს ალაგებს ერთმანეთის თანმიმდევრობით, ანდა, შესაძლოა, ასე ითქვას, არქეტიპები იმ ენაზე ესაუბრებიან პოეტს, მოგვიანებით “ჩინარში” რომ გაგვიცხადებს: “მრწამს, რომ არს ენა რამ საიდუმლო, უჰასაკოთაც და უსულთ შორის/ და უცხოველეს სხვათა ენათა არს მნიშვნელობა მათის საუბრის”. ეს საიდუმლო ენა სამ დღეს ესაუბრება ბარათაშვილს, ასწავლის თავის თავს და მერე პოეტიც “გადმოთარგმნის” თუ “მიბაძავს”. მთავარია, რომ იგი გვასწავლის თავისუფლების სულს და თავად მზადაა თვითშეწირვისათვის. აქ უკვე მისი, როგორც შემოქმედის მისია, აღსრულებულია, რადგან ადამიანის უფრო მაღალი დანიშნულება არ ვიცით:

    “ცუდად ხომ მაინც არა ჩაივლის ეს განწირულის სულის კვეთება

     და გზა უვალი, შენგან თელილი, მერინო ჩემო, მაინც დარჩება.

     და ჩემს შემდგომად მოძმესა ჩემსა სიძნელე გზისა გაუადვილდეს,

     და შეუპოვრად მას ჰუნე თვისი შავის ბედის წინ გამოუქროლდეს”.

   ხოლო სახეები, რომლითაც იგი აზროვნებს, ასევე ზოგადია და ამიტომაც, – კარგად საწვდომი. თავად მხედარია და არა – პოეტი, სული მერანია და არა – აბსტრაქცია, სიკვდილი შავი ყორანია – ზოგადი სახე ანტიღვთაებრივისა (სულიწმიდა თეთრი მტრედია), რომელიც ანტიესთეტიკური და ანტიმუსიკალურია – თვალბედითი და მჩხავანა. მხედრის წარმავალ ნაწილებს საბოლოოდ ეს ყორანი გაუთხრის სამარეს და ქარიშხალი მიწას მიაყრის. ამ მიზნისკენ სავალ გზაზე ჩანს ის ნათელი, შემოღამების ფინალში რომ გამოჩნდება: “მწუხრი გულისა, სევდა გულისა/ ნუგეშსა ამას შენგან მიიღებს,/ როს გათენდება დილა მზიანი/  და ყოველს ბინდსა ის განანათლებს”.

   შეიძლება ითქვას, რომ მერანი არის პოეტური მონათხრობი “სიკვდილითა სიკვდილის დათრგუნვისა”, ამიტომ არის იგი ქართული ქრისტიანული ძეგლი, რომელმაც კრიზისს წინა უსწრო და მომავლის სიტყვა დაუბარა თანამოძმეებს.

   ამ კონტექსტიდან მეტად საინტერესოდ აჟღერდება ბარათაშვილის საიდუმლოებით მოცული სიტყვები, რომელთაც სოლომონ ლიონიზე წარმოთქვამს, ვერ ჩაწვდება რა ერეკლეს გადაწყვეტილების სისწორეს:

          “ზოგჯერ ღვთიურსა ზრუნვასა მეფის გონება ყმათა ვერა მიჰხვდების”

ალბათ, ამ კონტექსტიდან უნდა წავიკითხოთ, საერთოდ, ჩვენი ქვეყნის ისტორიული ბედისწერა, ერის დამოკიდებულება ხვედრისადმი და მისი შედეგები.

   ამავე კონტექსტიდან შეგვიძლია ვთქვათ, რომ იდუმალი ხმის მოწოდება: “ეძიე, ყრმაო, შენ მხვედრი შენი, ვინძლო იპოვნო შენი საშვენი”,  მიგნებულია: მისი “მხვედრი” მხსნელის “მხვედრია”, მისი საშვენი კი – უკვდავება.

13600225_1312379428791572_3575974178485101797_n

სირცხვილი, როგორც ხსნა

მაკო ჯანჯიბუხაშვილი

ყველანი ვალდებულნი ვართ, გვრცხვენოდეს,

ვინაიდან იმ სამყაროში,სადაც ვცხოვრობთ,

უამრავი ადამიანია, რომელსაც ჩვენზე მეტად

სცივა, სტკივა, შია და ვერაფერს ვშველით.

ამასთან, სირცხვილი უსირცხვილობაზე

უკეთესია, ამ დროს ჯერ კიდევ არსებობს

ზნეობრივი გადარჩენის შანსი, რაც,

შესაძლოა, ხსნადაც იქცეს

მორჩილების და თვითგვემის ის ფორმა, რომელიც ჯონ მაქსველ კუტზეეს “სირცხვილშია” გადმოცემული, ალბათ, იდიოტიზმის შთაბეჭდილებას ტოვებს, მაგრამ ესეც ხომ ჭეშმარიტი ქრისტიანობის ერთ-ერთი სახეა _ მორჩილება და თავს გადამხდარი ყველა მოვლენის მიღება განცდით: “იყავნ ნება შენი, უფალო?!”

მანამდე კი დოსტოევსკი ქმნიდა ასეთი “იდიოტური” მორჩილებისა და სიყვარულის რომანებს. საყოველთაო კეთილშობილება, რომელიც ბოროტებასაც ფარ-ხმალს აყრევინებს, რომელიც ყველას, განურჩველად ზნეობისა და მდგომარეობისა, აღიარებინებს ამ სიკეთის მატარებელს – მიშკინს.

 კეიპტაუნის უნივერსიტეტის პროფესორის დევიდ ლურის რუტინულ ყოველდღიურობას მეძავთან ურთიერთობა აფერადებს, კვირაში ერთხელ, ხუთშაბათობით. პირობითი სახელით ცნობილი მეძავი სორაია მის სექსუალურ თუ სენსუალურ ცხოვრებას საკმარის კმაყოფილებას სძენს, მაგრამ, ერთხელაც, ეს ურთიერთობა მთავრდება, ხოლო მარტოხელა და “თავნება” პროფესორი საზოგადოებრივ ნორმებს ღალატობს და სტუდენტ გოგონასთან აბამს რომანს, უფრო ზუსტად, – იწყებს ახალ სექსუალურ ურთიერთობას. სწორედ ამ ახალ ურთიერთობას მოჰყვება სკანდალი, რის გამოც შუა ხნის (52 წლის) პროფესორი სამსახურსაც კარგავს და საზოგადოების კეთილგანწყობასაც. პურიტანული საზოგადოება, როგორც წესი, აქაც ფარისეველი და აუტანელია და “ცოდვილი” პროფესორი თავისი შეუვალობით უფრო მეტ სიმპათიას იმსახურებს. საყურადღებოა, რომ სწორედ ამ შეუვალობის გამო აგდებენ დევიდ ლურს სასწავლებლიდან და არა – ჩადენილი დანაშაულისთვის. ასეა თუ ისე, უსამსახუროდ დარჩენილი მარტოხელა კაცი თავის ერთადერთ ქალიშვილთან მიდის დროებით თავის შესაფარებლად. ის კი შორეულ, ბნელ პროვინციაში ცხოვრობს, რაღაც კომუნისმაგვარ სოფელსა თუ თემში, ეწევა სოფლის მეურნეობას და ურთიერთობა უხდება ადგილობრივ შავკანიანებთან. მოქმედება სამხრეთ აფრიკაში მიმდინარეობს, ქვეყანაში, რომელიც ოდესღაც კოლონიად აქცია ინგლისმა. ლურები დამპყრობელთა შთამომავლები არიან, ადგილობრივი შავკანიანები კი – დაპყრობილნი და ამ ადგილის კანონიერი მფლობელნი. როგორ უდგება ამ საკითხს ლუსი ლური, მიუხედავად აფრიკელთა მხრიდან მის მიმართ  განხორციელებული არაადამიანური ძალადობისა, სწორედ ამ ეთიკურ საზრისზეა აგებული რომანი.

განსხვავებით ლუსისგან, დევიდი ინტელექტუალური ცხოვრებით ცხოვრობს, იგი კომუნიკაციის სპეციალისტია (რაც ერთგვარი ირონიის საგანია, რადგან სწორედ კომუნიკაციის დეფიციტში ვითარდება რომანის დრამა) და, ამავე დროს, ლიტერატურას ასწავლის სტუდენტებს. იგი ორ თემას უტრიალებდა თავისი მეცნიერობის და პედაგოგობის პერიოდში – ერთი უილიამ ურდსუორთის შემოქმედება და სამყარო იყო, მეორე კი – ჯორჯ ბაირონის სასიყვარულო რომანი იტალიელ ტერეზა გვიჩიოლისთან, ახალგაზრდა, თითქმის პრიმიტივ ქალთან, რომელიც ბაირონთან ურთიერთობამ შემოუნახა ისტორიას. ამ თემაზე მუშაობისას დევიდ ლური უთუოდ ავლებდა პარალელს თავის მრავალრიცხოვან სასიყვარულო ურთიერთობებსა და დიდი ინგლისელის, ასევე, მრავალრიცხოვან რომანებს შორის. ამბიცია, ყოფილიყო სხვაზე უკეთესი და არა – რიგითი, თითქოს ამ ურთიერთობებითაც იკვებებოდა. პარალელურად კი, განსაკუთრებით იტაცებდა და აღაფრთოვანებდა უორდსუორთის სუფთა, შეურყვნელი სამყაროს დიდებულება, რომლისკენაც მხოლოდ რაციონალური ლტოლვა გააჩნდა და არა – პრაქტიკული.

მკითხველი ადვილად ხვდება, რომ დევიდ ლურის პრობლემა უფრო ინდივიდუალურია და პიროვნული კრიზისიდან მომდინარეობს და არა – გარე-ფაქტორებიდან. მას ვერც პროფესიაში უპოვია მყარი საყრდენი, ვერც – პირად ცხოვრებაში, ამიტომაც პროტესტი უფრო ძლიერია და, თითქოს, იოლად ელევა სამყაროს, სადაც ცხოვრობს.

შუახნის კაცის ყველაზე ამაღელვებელი და წმინდა სიყვარული ქალიშვილს ეკუთვნის, მიუხედავად იმისა, რომ მათ შორის არანაკლებ ღრმა და ამოუვსები უფსკრულია. ქალიშვილი, რომლის სახელია ლუსი, მამისთვის ამოუცნობია, მიუწვდომელი, თუმცა – ყველაზე სასურველიც. მწერალი უმშვენიერესი ეპითეტით ამკობს მას: “ლუსი იყო მისი დაგვიანებული სიჭაბუკის პატარძალი”. ეჭვი არ არის, ეს სახელი (ლუსი) მწერალმა სწორედ უორდსუორთის ლექსის პერსონაჟს დაესესხა – ტრაგიკულ და უბედურ გოგონას.

უვალ გზებს შორის ის ბინადრობდა

ნაკადულების პირად,

ქალწულთან ყოფნას არვინ ნატრობდა,

იყო ეულად, მწირად.

თითქოსდა ჰგავდა პატარა იას,

ხავსიან ქვებში მალულს,

ან ვარსკვლავს, ცაზე რომ იწყებს ციალს

და გვფენს სინაზეს ქალურს.

იყო ეული, ვერვინ გაიგო

როდის წავიდა ლუსი,

მისი სხეული მიწამ წაიღო,

ჩამიქრა სხივი გულში.

ლუსი საკუთარი ნებით ცხოვრობს მიყრუებულ თემში და ადგილობრივების ცხოვრების სიმძიმეს იზიარებს, ნებაყოფლობით ერთვება და ემორჩილება თემის წესებსა და კანონებს. დევიდის ჩასვლამდე თითქოს არაფერი ხდება ისეთი, გარდა იმისა, რომ თავად ყოფაა მძიმე და დამთრგუნველი, ვერც წინსვლაზე იფიქრებს იქ ჩასული ადამიანი, ვერც უპირატეს საზოგადოებრივ მდგომარეობაზე. მამისთვის აბსოლუტურად გაუგებარია ლუსის მისწრაფებები, მით უმეტეს, მას შემდეგ, რაც ადგილობრივები დაესხმიან თავს და საშინელი სისასტიკით შეურაცხყოფენ მამა-შვილს. ამ ფაქტის შემდეგაც არ იცვლის ლუსი “მსოფლმხედველობას”, თუ შეიძლება მის გამოუთქმელ და ვერბალურად გამოუხატავ მიზანს მსოფლმხედველობა დაერქვას. მის შემდეგ მამა-შვილს შორის გაუგებრობა უფრო მატულობს, მაგრამ შვილი თუ ადვილად ელევა მამას, ამ უკანასკნელისთვის ქალიშვილის მიტოვება, მით უმეტეს, ასეთ ბნელ და მტრულ გარემოში, სადაც უკიდურესი სისასტიკით შეუძლიათ მოპყრობა, წარმოუდგენელია. ამიტომ “თემიდან” წამოსული ყოფილი პროფესორი მხოლოდ დროებით შორდება შვილს, მიუხედავად იმისა, რომ ვერაფერი გაიგო მისი მისწრაფების, მისი თავდადრეკილი მორჩილების.

მამისა და შვილის, მით უმეტეს, მამისა და ქალიშვილის ურთიერთობის სინაზესა და საფრთხეზე, ტრაგიზმზეც კი, ჯერ ფროიდმა “დააფრთხო” დასავლელი ადამიანი, მერე, არანაკლებ მწვავე და შემაშფოთებელი წიგნიც გამოჩნდა (მაქს ფრიშის “ჰომო ფაბერ”, რომელსაც სხვა პრობლემებიც ედო საფუძვლად, თუმცა მაინც გამოდგება ფსიქოანალიზის სკოლის თეორიის “განმტკიცებისთვის”), მაგრამ კუტზეესთან ფროიდისტული აღმოჩენა უკვე “მონელებულია” და მამა მშვიდად, რამდენადაც შესასძლებელია აქ სიმშვიდე, ფიქრობს თავისი ქალიშვილის სექსუალურ მისწრაფებებზე და მხოლოდ ძალადობისგან დაცვა სურს მისი და არა,ზოგადად, – სექსუალური ურთიერთობებისგან. ამიტომაც მათი ურთიერთობა ამ მხრივ ჯანსაღია, არ არის აგებული კომპლექსების “რისხვაზე”. მამა ცდილობს შვილის დაცვას ზოგადი სისასტიკისგან, უთანასწორობისგან და არა – მამაკაცებისგან. შვილის არგუმენტი, რატომ არ უნდა დაიცვას თავი მოძალადეებისგან, იმდენად პასიურად არის გამოხატული, იმდენად გაბუნდოვანებული და, ერთი შეხედვით, “ველურიც” კი ჩანს, რომ მხოლოდ იდუმალება გამოდგება სამოსად და ასეც “შემოსა” მწერალმა – ლუსის პასუხია – “შენ ამას ვერ გაიგებ”. რატომ ვერ გაიგებს, მკითხველმა უნდა ახსნას ვარაუდებით.

შეიძლება ითქვას, პროფესორ ლურის სირცხვილი, რაც სტუდენტ გოგონასთან სექსუალური ურთიერთობის შედეგია, სირცხვილის ვიწრო ფორმაა და სიმბოლურად ფართოვდება იმ სირცხვილამდე, რის გამოც ასეთ თვითგვემას ეძლევა ლუსი ლური – მოძალადე პროფესორის “კომუნისტი” ქალიშვილი (“კომუნისტს” თემური ყოფის ანუ კომუნის  მომხრეობის გამო ვუწოდებ და არა – პარტიული კუთვნილების გამო), ეს არის სირცხვილი იმ ძალადობისთვის, უფრო სწორად, ლუსის მხრიდან პასუხისმგებლობის აღება იმ სირცხვილზე, უფრო ზუსტად კი, იმ სამარცხვინო ძალადობაზე, რაც სამხრეთ აფრიკაზე განახორციელა ინგლისმა და რის გამოც აფრიკელ აბორიგენებში ასეთი ზიზღი “სუფევს” კოლონიზატორთა შთამომავალი მამა-შვილისადმი. მწერლის ნიჭიერების წყალობით ინდივიდუალური დრამა იმდენად ორგანულად არის შერწყმული ზოგად-ეროვნულთან, რომ შესაძლოა, “უკანა პლანი” ან “ქვედა შრე” არც “წაიკითხო”. ეს უმარტივესი სიუჟეტი, უფრო ზუსტად, ეს უბრალო ამბავი, რაც რომანს საფუძვლად უდევს, თავისთავადაც იმდენად ამაღელვებელია, რომ ბაირონისა და ტერეზა გვიჩიოლის რომანი ანდა ინგლის-აფრიკის “ძალადობრივი ქორწინება” შესანიშნავად მიედინება “მეორე არხში” ისე, რომ მკითხველს არ უხდება ტვინის ჭყლეტა და სიმბოლოთა გაშიფვრაზე ფიქრი. შეიძლება ითქვას, მწერალი უმარტივესი მხატვრული ფორმებით აღწევს შედეგს. თუმცა კვლევისთვის, რა თქმა უნდა, სწორედ ეს შიდა დინებები და სიმბოლური პლასტებია საინტერესო, სწორედ აქ “მდებარეობს” მწერლის სიდიდის გასაღები.

კუტზეეს თავისებურების ერთი ნიშანი ისიც არის, რომ ყველაზე მნიშვნელოვანს მინიმალურ ყურადღებას უთმობს და, შესაძლოა, დაუკვირვებელ მკითხველს მხედველობიდანაც კი გამორჩეს.

მოკლედ, რომანის დრამა, თუ ერთი მხრივ, შერცხვენილი პროფესორის ბედს ეხება, მეორე მხრივ უფრო მასშტაბური და ზოგადია და იგი სხვადასხვა კულტურათა, სხვადასხვა პოლიტიკურ მდგომარეობათა, სხვადასხვა სოციალურ ფენათა, ანუ, ზოგადად, უთანასწოროთა ურთიერთობების სირთულეზეა აგებული. მაგრამ ეს უთანასწორობა, შესაძლოა, ბუნებრივი, ანუ ობიექტური მოცემულობით იყოს გამოწვეული, დავუშვათ, უნივერსიტეტს პროფესორი, თავისთავად, უფრო მაღალ საფეხურზე დგას, ვიდრე გლეხი და ა.შ. მაგრამ ამ უთანასწორობას თავისი სოციალური და, ერთგვარად, “კანონიერი” საფუძველიც აქვს – საზოგადოება უფრო მეტად აფასებს განათლებულ ადამიანს, ვიდრე გაუნათლებელს, ანდა, თეთრს, ვიდრე – შავს (რასას) და ა.შ. ამ უთანასწორობას, ბუნებრივია, სოციალ-პოლიტიკური სარჩული უდევს და პოლიტიკასვე ძალუძს მისი “გასწორება”, მაგრამ არსებობს მდგომარეობა, რომელიც აბსოლუტურად ინდივიდუალურია და სწორედ ამ უკანასკნელის შეუზღუდავობაზეა დამოკიდებული ადამიანის თუ საზოგადოების ჭეშმარიტი თავისუფლება. კუტზეე ერთ პაწაწინა ეპიზოდში  საუბრობს ამ თემაზე და სხვაგან აღარც აგრძელებს – ეს არის ბუნებითი მოცემულობის, როგორც ერთგვარ სიწმინდემდე ამაღლებული თავისებურების, თუგინდ, ინდივიდუალობისადმი პატივისცემა, მისი დაცვის სურვილი, რაკიღა ამ ბუნებითობაში ვლინდება ერთი კერძო არსება, თუმცაღა ძალადობრივი სამყარო სწორედ ამის წინააღმდეგ ილაშქრებს ხშირად, რადგანაც ინდივიდის მისწრაფება საყოველთაოდ აღიარებულ წესებსა და ნორმებს შეურაცხყოფს.

ერთ-ერთი უმთავრესი მოტივი, რომელიც გაშლილია რომანში და უკავშირდება პიროვნების თავისუფლება-ანტითავისუფლებას, ნებას და ნების წინააღმდეგ ბრძოლას, ძირითადად პიროვნების პრობლემას უკავშირდება, თუმცა, რაკიღა ამბავი “გაბოროტებულ კოლონიაში” მიმდინარეობს, შესაძლოა ვიფიქროთ, რომ მწერალი ირიბად სძენს ამ პრობლემას პოლიტიკურ ელფერს, უფრო ზუსტად რომ ვთქვათ, პოლიტიკურ კონტექტსსაც არგებს. ერთ ეპიზოდს მოვიხმობთ სანიმუშოდ, სადაც დევიდი ესაუბრება ლუსის:

“პატარა რომ იყავი, კენილვორტში ვცხოვრობდით. ჩვენს მეზობლებს ოქროსფერი რეტრივერი ჰყავდათ… ხვადი იყო. როგორც კი ახლომახლო ძუ გამოჩნდებოდა, მაშინვე ყველაფერი ავიწყდებოდა, სრულიად უმართავი ხდებოდა და პატრონები პავლოვისებური რეგულარობით სცემდნენ. ასე გრძელდებოდა დიდხანს. ბოლოს ძაღლმა უკვე აღარ იცოდა, რა ექნა. როგორც კი ძუკნას სუნს იკრავდა, აქეთ-იქით აწყდებოდა, ყურებჩამოყრილი, კუდამოძუებული წკმუტუნებდა და ცდილობდა, დამალულიყო…… ამ სანახაობაში იყო რაღაც ისეთი სამარცხვინო, რაც მე სასოწარკვეთილებაში მაგდებდა. ძაღლი, შესაძლოა, დასაჯო რაღაც დანაშაულისათვის, მაგრამ სურვილი სულ სხვა რამეა… კენილვორტის სანახაობაში სამარცხვინო ის იყო, რომ საცოდავმა ძაღლმა თავისი ბუნება შეიძულა. მას ცემა აღარ სჭირდებოდა, მზად იყო, თავად დაესაჯა საკუთარი თავი”. დევიდი იმასაც ამბობს, რომ მძაფრი  ვნებების დათრგუნვა უმკაცრესი სასჯელია, რომ დათრგუნული ვნებები სიმახინჯედ იქცევა და, ალბათ, არ არის საფუძველს მოკლებული, თუ ამ დებულებას მივუსადაგებთ დაპყრობილი აფრიკელების ქცევის სიმახინჯეს – ოდესღაც ისინი დათრგუნეს, მათ ბუნებრივ ვნებებს ლაგამი ამოსდეს. როდესაც ლუსისთან ერთად აანალიზებს თავდამსხმელების სისასტიკეს, დევიდი ასეთ დასკვნამდე მიდის: “მათი სახით ისტორია ლაპარაკობდა, პირადული არაფერი იყო, ყველაფერი წინაპრებისგან მოდიოდა”. ასეა გადაჯაჭვული ერთმანეთზე ინდივიდუალური დრამა თუ პოლიტიკური ბედისწერა, რაც მახინჯი ფორმებით ახდენს თავისი “სამართლიანობის აღდგენას” ოდინდელი უსამართლობის პასუხად.

დევიდი ადამიანის ქცევის ერთ-ერთ სერიოზულ გამართლებად მიიჩნევს “სურვილს”, როგორც პიროვნების ინდივიდუალური ბუნების მახასიათებელს, თუმცა ლუსის შეკითხვაზე პასუხობს, რომ ზოგჯერ სურვილი ეჩვენებოდა ტვირთად, რომლის გარეშეც ადამიანი მშვენივრად გაძლებს. ლუსი სწორედ ამ თვალსაზრისს იზიარებს – სურვილებზე აქვს ხელი აღებული და აბსოლუტურად ნაცრისფერ, მოძალადე სოციალურ ყოფასაც კი ეგუება. ეს თვითგვემაა და, როგორც ვხედავთ, აქ ჰპოვა ლუსიმ გამოსავალი თუ თავშესაფარი (თუ შეიძლება ამას თავშესაფარი ეწოდოს). თვითვემის უკიდურეს ზღვარს აღწევს ლუსის გადაწყვეტილება – გააჩინოს ბავშვი, რომელიც ძალადობის შედეგად ჩაესახა, ბავშვი, რომლის მამა არც კი იცის, ვინ არის (რადგან ჯგუფური ძალადობის მსხვერპლია), მიუხედავად იმისა, რომ ყველა საფუძველი არსებობს ამ ბავშვის “მოშორებისთვის”.

საგულისხმოა, რომ თუ ადგილობრივები მტრულად არიან განწყობილნი თავის დროზე მისიონერული მიზნით შემოსული დამპყრობლების შთამომავლობისადმი, არც “მისიონერებს” აქვთ ნაკლები მიზეზი, ნაწყენები იყვნენ უმადურ “მოწაფეებზე”, რაკიღა ჰუმანურობისა ვერაფერი შეასმინეს და ამ გათანაბრების განცდით, ეგებ, ლუსისაც ეპოვა გამოსავალი იმ სიბნელიდან, მაგრამ “სირცხვილის”, როგორც ახალი მხატვრული ტილოს ერთი უდიდესი ღირსება, ვგონებ, სწორედ ის არის, რომ ავტორმა ლუსის თვითგვემა შემოგვთავაზა (ეგებ, მთელ თანამედროვე კაცობრიობას), რათა ვიგრძნოთ პასუხიმგებლობა იქაც კი, სადაც ჩვენი ცოდვა თუ დანაშაული ან საერთოდ არ არსებობს, ანდა მინიმუმამდეა დაყვანილი, სადაც, შესაძლოა, პირიქით, ჩვენც ვიყოთ მსხვერპლნი. ანუ, იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც ჩვენზე ძალადობენ, შეგვრჩეს სიბრალულის ანდა შემწყნარებლობის გრძნობა.

შესაძლოა, ეს თვითგვემა იდიოტიზმამდეც კი მიდის და ძალზე ამაზრზენია, მაგრამ ეს ინდივიდუალური არჩევანია, რომელსაც ყველა ადამიანი ვერ გაიზიარებს, თუმცა, განკითხვითაც ვერ განიკითხავს. ასეთი თვითგვემა მხოლოდ ქრისტიანულ სხვერპლს თუ გაგვახსენებს. ქალიშვილის თვითგვემით შეძრული დევიდი ეუბნება მას: “შენ გინდა, წარსულის სიბილწე გამოისყიდო, მაგრამ ამას ამ გზით ვერ მოახერხებ”, მაგრამ ეს შეგონებაც არაფერს აძლევს ლუსის, ის თვლის, რომ, უბრალოდ, მამამ არ იცის, “რა მოხდა”. ერთი პირობა, იმასაც იფიქრებ, რომ მწერალმა საგანგებოდ შეარჩია თვითმგვემი პერსონაჟად ქალი, რადგან ამ გზით მამაკაცებრივ საწყისს გაუმართა პოლემიკა, ამავე დროს, თანამედროვეობის ერთი აქტუალური პრობლემაც წამოსწია – ფემინიზმი, რასაც თავისი ობიექტური გამართლებაც გააჩნია.

მნიშვნელოვანია მწერლის მიერ პრობლემის “გადაწყვეტა” _ თმობს მამა, შვილი ისეთ გზას ადგას, რომელსაც ვერ გადაუხვევს, ვინაიდან ეს იდეაც კი არ არის (როგორც თავად ამბობს ლუსი), ეს, უბრალოდ, მისი ცხოვრებაა, რომელსაც ვერ მიატოვებს, მის მიერ გასავლელი გზაა, რომელიც ყველა შემთხვევაში უნდა გაიაროს, რათა საკუთარი თავის პატივისცემა შერჩეს.

ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ მიუხედავად უაღრესად დამთრგუნველი, საშინელ უსუსურობამდე დაყვანილი უსიხარულობისა, დევიდი ინტელექტუალურად, ლუსი კი ფიზიკურად, მაინც იქმნიან ერთგვარ თავისუფალ სივრცეს, სადაც სულის მოთქმა შეუძლიათ. განსაკუთრებით შთამბეჭდავია და მრავალპლანიანი ბაირონისა და ტერეზა გვიჩიოლის რომანის რეპროდუცირება, როგორც, ერთი მხრივ, დევიდის შემოქმედებითი ინტერესისა, მეორე მხრივ კი, კვლავაც,  პოლიტიკური მოტივაციის შეფარულად თქმისა. ბაირონი, რომელიც, ერთი მხრივ სურვილებისა და ვნებების ტრფიალია, მეორე მხრივ, კი – თავისივე სამშობლოს მიერ დაპყრობილი საბერძნეთის სოლიდარობისთვის თავგანწირული. კუტზეეს, როგორც უაღრესად დახვეწილ ინგლისურენოვან მწერალს, შეუძლია ასეთი მაღალზნეობრივი განცხადება გააკეთოს: “სულ უფრო და უფრო რწმუნდება (საუბარია დევიდზე), რომ სამხრეთ აფრიკაში სიმართლის სათქმელად ინგლისური შესაფერი ენა არ არის”.

უცნაურ ფინალსაც მოუნახავს ბაირონისა და ტერეზას სასიყვარულო ისტორიას: “შესაძლოა, უსიხარულო ტრიო (ბაირონი, ტერეზა და მისი ქმარი) სწორედ აქ გაცოცხლდეს, სამხრეთ აფრიკაში” _ საბერძნეთში დაღუპული ბაირონი, როგორც ხსნა კოლონიზატორი ინგლისის სირცხვილისა.

აქვე იმასაც დავძენ, რომ დევიდი თავის ნაწარმოებს მუსიკალურ ფორმაში ქმნის, ვინაიდან ვერბალური ენა, როგორც ერთგვარი პოლიტიკური კუთვნილება, რამდენამდე შერყვნილი და ზნეობრივად უუფლებოა, უფრო სწორად, ზნეობრივად მიუღებელია. ხოლო როდესაც ბაირონის, ტერეზასა და მისი ქმრის სიყვარულის სამკუთხედს ერთგვარ “ხსნას” მოუძებნის, ახალ ჟანრსა და ახალ ფორმებში შეასხამს ხორცს, შედეგსაც “მოკრძალებულს” უნდა ელოდეს: “რომ ბგერების ქაოსიდან მოულოდნელად ამოფრინდება უკვდავი ვნებების ტოლფასი ერთადერთი ჭეშმარიტი ნოტი”. ამ ერთადერთ ნოტს ეძებდა ადრიან ლევერკიუნიც, როდესაც მსოფლიო ბოროტების წინაშე აღმოჩნდა თავისი ტრაგიკული ბედით და მუსიკით. მუსიკა, როგორც უნივერსალური ენა, რომელიც მხოლოდ სულის პირისპირ თუ დადგება, როგორც სიწმინდე, როგორც  მორალური ვალდებულებებისგან თავისუფლება, როგორც ინდივიდუალური მშვენიერება, რომელსაც ერთადერთი ჭეშმარიტი ნოტი გამოხატავს.

ბოლოთქმასავით

ალბათ, ყველაზე შთამბეჭდავი ის წიგნია, რომელიც ჩვენს თანამედროვეობას, ჩვენს ყოფას, ჩვენთვის მტკივნეულ თემებს თუ პრობლემებს ეხმიანება და თავისებურ ორიენტირს გვთავაზობს. ასე რომ შეგვეხედა: უკანასკნელი ოცი წლის მანძილზე დაშვებული შეცდომებისა თუ დანაშაულებებისათვის, როგორც წესი, სულ სხვას ვკიცხავთ, საკუთარ შეცდომას ან ვერ ვხედავთ, ან ისე ვალამაზებთ, რომ შეცდომისგან აღარაფერი რჩება, არადა, ერთადერთი, რაც მცირედ მაინც გვიშველის და სწორ გზაზე დაყენების შანსს გაგვიჩენს, არის სირცხვილის განცდა იმის გამო, რაც ხდებოდა, რაც მოხდა და რაც, შესაძლოა მოხდეს, თუ არ შეგვრცხვება და კვლავაც გავაგრძელებთ – სხვისთვის გადაბრალებას, თავის მართლებას, საკუთარი პასუხისმგებლობის უგულებელყოფას… დარწმუნებული ვარ, როდესაც სირცხვილი დაგვაუნჯებს და მორჩილად გადვახრევინებს თავს, შესაძლოა “იდიოტურადაც” კი მოვეჩვენოთ ვინმეს და გვირჩიოს, რომ “არ არის აქ ხსნა”, მაგრამ სხვათა განკითხვას და მრისხანე ვნებებს მხოლოდ ასეთი თვითგვემა თუ დაუპირისპირდება, რაც, შესაძლოა, თავისთავად აუტანელია და მონური, მაგრამ აქ გზის კონტურები მაინც იკვეთება, განსხვავებით უსირცხვილობისგან, რომელიც ჩიხია…

 

Older Posts »

კატეგორიები