Posted by: burusi | 16/12/2021

თავი 3:  უფლისწულნი

ჯაყელები, საფარას მონასტრის ფრესკა

ისტორიული რომანი      ს ი მ ო ნ    მ ე ფ ე

თავი 3:  უფლისწულნი

წიგნი ბაგრატიონთა : „ამ ჟამითგან გავა 20 წელი, მეფედ მირონცხებული  დავით მეფე სპარსეთს ეწვევა და დასწერს:  „და ერთსა დღესა, ერთსა ბედნიერსა და ფილოსოფოსსა კაცსა შემოვეყარენით და თავისა სახლშიგა მიმიყვანა და მრავალი საექიმო და სამეცნიერო წიგნები ჰქონდა და გვიჩვენა. და სრული ის წიგნები ვნახეთ და გავსინჯეთ და მწოვედ მოგვინდა და მოგვეწონა. წინას კაცთა მცნებასა და მცოდნეობას გავჰკვირდით, თუ ამა ყუელასა სენსა, ჭირსა და სატკივარსა ან როგორ მიხუდეს, ან გული როგორ გაავლეს, და ამთენსა სენსა და ჭირსა თავ თავისი წამლები როგო უპოვეს….. ესე ჩუენცა ვიცოდით, რომე დღეს საქრისტიანოშიგა ამისთანა და ამგვარი წიგნი სააქიმო არ იყო და საქრისიტიანოშიგა  მრავალი ისეთი კაცი ვნახეთ, რომე უხელობითა და უცოდნელობითა მოკვდა და დაზიანდნეს, რომე რაცა მათ კაცზედა სენი და ჭირი ვნახეთ ან მისი სენისაგან ისი კაცნი დაზინდნეს, მის სენისა და ჭირის წამალი ყუელა ადვილისა საქმითა მათ წიგნებშიგა ეწერა. ვნახეთ და წავიკითხეთ ამ რიგისა სენისა მკურნალი წამალიცა ბევრი ვნახეთ”.

ქართლის სამეფოს უმცროსი უფლისწული დავითი ეხლა დედოფლის ბაღის  ტერასაზე ზის და საკუთარი გულის ბაგაბუგს უსმენს. ათიოდე კვირიაკის წინ ახალგაღვიძებულზე აღმოაჩინა რომ ფეხის ტერფები დაბუჟებული ჰქონდა. სირბილი უნდოდა მაგრამ ფეხიც კი ვერ წადგა წინ და „დედაო“ შეჰყვირა, მაგრამ ხმაც კი არ ამოუვიდა პირიდან, რადგანაც უეცრად მკერდი ასტკივდა, წამებში თავბრუდაეხვა და საწოლის წინ იატაკზე ჩამოჯდა.  ამ დროს  შემოვარდა მისი  მწევარი შურდანი რომელიც პატრონის დაკრუნჩხული ფეხების ლოკვას მოჰყვა და ოდნავ დაუამა ტკივილი დათოს. 

ამის შემდეგ ერთი კვირა იწვა. მეფის მიერ განჯიდან გამოძახებული სპარსელი ექიმები თავს ეხვეოდნენ, ერთმანეთს შეჰყურებდნენ, მის შარდსაც სვამდნენ და ძარღვებში სისხლის მიმოქცევას უსინჯავდნენ ყურის მიდებით.

ტკივილმა გააღიზიანა ბიჭი. ძებნა დაუწყო თავის სულს. ვერ დაიოკა წყურვილი სულის-ყურისა და მიაყურადა მის გარშემო არსებულ სულებს. ბევრის სული არ მოეწონა. გაჰკვირდა ბიჭი, თავის თავში ჩაიკეტა და ტკივილის დასაოკებლად სიბრძნით შეიმოსა. ძალიან დიდ ტკივილს განიცდიან თავის თავში ჩაკეტილი ბავშვები. თუ მათ ტკივილი დაძლიეს და სხვისი ბედნიერებისათვის იშრომეს, მაშინ შესაძლოა, რომ მათი ჩაკეტილობა სიბრძნედ იქცეს. ჰა, იქცა ბიჭურ სიბრძნედ დავითის სულიერი და სხეულებრივი ტკივილი, მაგრამ რა? ვის უთხრას მან საკუთარი ხვიშიადი. გარს მხოლოდ გამორჩენაზე მოსული ხალხი და მოღალატენი ახვევია, მასაც და მის მამას, მეფე ლუარსაბს. გრძნობს დავითის ყოვლის აღმომჩენი, მიმალული აზრი იმას, რომ ეს ხალხი, მეფეს რაღაც წამამდე ემსახურება. ეს კი ის წამია, როდემდესაც ლუარსაბ ბაგრატიონს მხნედ უპყრია თავისი სამხედრო რახტი ხელთ. ხოლო ეს რომელი რახტია? თუ არა მტრის სისხლითა და ტვინით გაპოხილი, მოდიდო რვალის ნატეხი, რომელსაც კბილები და ჯაჭვები აქვს ჩაყოლებული (თავად მეფის სურვილით) რათა რახტი უფრო საზარელი და დიადი გამოჩნდეს, ზრიალითა და ხროტინით მომაკვდავთა თავზე, მაშინ როცა მირონცხებული ლუარსაბ მეფის ლაშქარი მტერს შეუტევს და მის მთლიან სამწყობრო კედელს ისე არევს, რომ მისი მზადების შემყურე მტერი დაითრგუნება, ხოლო ლუარსაბ, ყოველთვის მოწინავე საკუთარ ჯარში, მტრის რაზმებში შევარდება და ჯერ რახტით ამოავლებს მტვერში იმათ ტვინებს ვისაც ბაგრატიონთა ალმის დანახვა, ცახცახს ჰგვრის, ხოლო შემდეგ, ბაგრატიონთა ჯევარდინით დაერევა განსაკუთრებით გულმოცემულებს, რომლებსაც მფრთხალ სიკვდილს, ხმლით ხელში მყისიერი, განგმირვა სურს. მამა მუდამ სამაგალითოა დავითისათვის. მაგრამ როგორც კი სულის-ყური აუმოქმედდა, მანაც იგრძნო რომ ლუარსაბის სიცოცხლე ბრძოლიდან ბრძოლაში ძლიერდება, მაგრამ მისი გარემოცვა მეფეს ათვალიერებს და ყნოსავს. მეფის სიცოცხლის საიდუმლოს იკვლევს და მუდმივად მონურ მორჩილებაშია. „მონის მორჩილება აზატის ერთგულების მტვრადაც არ ღირს“-ფიქრობს დავითი და აქეთ იქით იყურება, იმ ადამის ძეს ეძებს ვისგანაც რაიმეს ისწავლის. ბავშვი განსაკუთრებით ექიმებითაა გატაცებული. მათ ცოდნაზე ფიქრობს და ფარულად თავადაც აქიმობას მიელტვის.   

ჯერაც ფოცხვერივით მოქნილი, სახით ლამაზი, ტანით ახოვანი ლუარსაბ მეფე ხშირად ეწვევა დავითის პალატებს, რომელიც ნარიყალას ფერდობზე დგას და დედოფლის ბაღს გადაჰყურებს.  მეფეს უნდა ბიჭი სანადიროდ წაიყვანოს, მაგრამ როდესაც იგი შემოდის, დედოფალი თავის მეუღლეს რაღაცას უჩურჩულებს და ლუარსაბ მეფე შვილს მიუახლოვდება, ხელში აიყვანს, მოუალერსებს, მაღალ შუბლზე აკოცებს და იმედიანი თვალებით შეავლებს თვალს მის მკლავებს. იტყვის „მეფის მარჯვენა“-დაუკოცნის ის შვილს მარჯვენა მკლავს, „მეფის მარცხენა?“- იკითხავს დავითი და ლუარსაბ მეფე ვაჟს მარცხენა მხარზე ეამბორება.

-მამი, მამი მომიყევი, ტახს როგორ მოარტყი თემის შუბი? – ეკითხება დავითი მამას. ლუარსაბი გრძელ ულვაშზე ხელს გადაისმევს, დავითით ხელში აივანზე ჩამოჯდება და დაიწყებს:

– ჩრდილოეთ კავკასიონზე მივდიდოდით მე, „ხევსურა“ და დუკა ორატორი. უეცრად წავადექით დიდ შავ ტახს, რომელიც ეშვებით მიწას ჩიჩქნიდა. ტახი ძალიან გამძვინვარდა, ჩვენი დანახვისას და როდესაც ჩვენსკენ შემოტრიალდა, დრო უკან დახევისა აღარ იყო. „ხევესურა“ თავისი დაშნით ცალ მუხლზე დაჩოქილი ელოდა ტახს და მკერდით ჩემს დაფარვას ცდილობდა, დუკა ორატორი იმ წიგნით ხელში იდგა, რომელიც ინგუშთა ბელადთან საჩუქრად მიგვქონდა, ჰოდა არ დავახანე, გადავხტი წინ, ჩამოვეფარე „ხევსურას“, შალითიდან დავაძვრე, თემის შუბი, რომელიც კარგი გალესილი არც კი იყო და ჩემსკენ წამოსულ ტახს შიგ ხახაში ვუთავაზე.

უეცრად „ხევსურა“ გადამიხტა წინ, მაგრამ ტახი უჯვე განგმირული დახვდა, დაშნა მიაბრჯინა მის ეშვებს და თავჩაღუნული იდგა.

დუკა ორატორმა , „ხევსურა“ დაამუნათა – შენ ხარ მეფის დამცველი თუ პირიქითააო? „ხევსურა“ ისე გაბრაზდა, კინაღამ სისხლი არ დაღვარა თქვენი მასწავლებლის, რომელიც თვითონაც იწევდა „ხევსურასთან“ შესაბმელად.

შემდეგ ინგუშთა ბელადი ციოყ ბაბა მოგვიახლოვდა, როდესაც გვიცნო, უმალ ჩვენსკენ გამოიქცა, გადამეხვია, ტახს დახედა და თქვა – „ქართლელებმა გაგვაოცეთო“.

ინგუში ამგვარ ტახს, მხოლოდ სახელდახელო მახით თუ მოინადირებს, ჩვენ კი პირისპირ შევებით და მოვკალით – ამბობდა მეფე და თავის დედოფალს შეჰყურებდა, თვალებს მალავდა, როდესა დავითის გასიებულ ტერფებს დახედავდა და შემდეგ საუფლისწულო პალატის კედლებზე გამოსახულ წითელ ცხენოსანს შეავლებდა თვალს და იტყოდა.

  • დავთვებზე სანადიროდ მივდივარ ხვალ, „ხევსურა“ მიმყავს, დუკაც მოდის და კარგ დროს გავატარებთ თრიალეთის ქედებზე.
  • მამი როდის წამიყვან სანადიროდ ? კითხუულობდა დავითი და მამის ძლიერ მკერდს ეხუტებოდა.
  • მოვა დრო შვილო და წაგიყვან, დუკამ ახალი წამალი ჩამოიტანა სპარსეთიდან, დღესვე შეგიხვევს მუხლს და ტკივილი გაქრება, ყოველი დაგავიწყდება და მალე მე და შენ მშვლდისრითა და ხმლით სანადირო ტყიდან იშვიათად გამოვალთ.
  • მამი, ეხლავე წამისვას დუკამ მალამო ბრძანებდა ბიჭი და ლუარსაბ მეფე თვალებს მალავდა, შვილს თავზე ხელს გადაუსვამდა და პალატიდან გადიოდა.       

მომავალში, „იადგარ დაუდის“ ავტორი , მოიკვლევს და მოიძიებს აღმოსავლეთის სააქიმო სიბრძნეს. ეხლა კი სიგიჟით განთქმულ თავის უფროს ძმას დაჰყურებს. დაბლა ტირიფებსა და ნაძვებში, შირაზისა და ბუხარის ვარდების ხეივანში რვა წლის სიმონი ყარაბახული კვიცით, დაჯირითებს, ხელთ თბილისელი ოსტატების მიერ მორთმეული საუფლისწული ხმალი უჭირავს და დავითს აკვირვებს.   

  • ჩამო , ჩამოოოო, დავით მეხმალავე, დამეჭიდე, სანამ დუკა მოვა გავერთოთ! ჩამოო რა – ყიჟინას სცემს უჩვეულოდ დაუდეგარი უფლისწული, რომელიც ხან ცხენებისაკენ იწევს და ხანაც ძაღლებისაკენ.
  • ძმაო დაოკდი, ეხლა დუკა მოვა და გაკვეთილი დაგვეწყება – მძიმე სახით და შეკრული წარბებით ამბობს, უჩვეულო სენისაგან დაბრძენებული  უფლისწული დავითი.
  • გაჩუმდი, დუკა აღარ მინდა ! მე სარდალი ვარ ! მომიქნიე ხმალი და თუ შესძლებ! – უხეშად ხუმრობს უფროსი ბატონიშვილი.

***

„თუ შესძლებ“- გულში ჩარჩა დავითს უფროსი ძმის ნათქვამი, მთელი ღამე არ ეძინა ამ სიტყვის შემდეგ, ექიმმა სიცხე დაუდგინა და საწოლში ჩააწვინა. გვერდით შურდანი მიუწვა და დავითმა თვალები მილულა, მაგრამ სიზმრად მამის ტახტზე მჯდომი სიმონი იხილა. „დამარხეთ ეხლავ ეს გონჯი“ – ამბობდა ვიღაც მასზე და ამ დროს შეეღვიძა, გული უჩვეულოდ უცემდა, სიცხეს გაეთანგა.  

 შემდეგ წამოიწია და მარცხენა ხელ-ჯოხს დაყრდნო, კარი გააღო და თბილისის თავს  გადამხობილი კომშისფერი დიდი მთვარე შენიშნა, კოჭლობით გავიდა აივანზე, ტერფებს უჩვეულოდ დგამდა და უკვე აღარ მიათრევდა. „თავი  ხელთ უნდა ავიყვანო“, გაიფიქრა დათომ და  ტერასიდან დაბლა კიბეზე ჩახტომა იწყო და ხტუნვა-ხტუნვით სადედოფლო პალატის იარაღებით გაწყობილ დარბაზში შევიდა და ერთ კედელთან აიტუზა.

დარბაზს „სასროლეთი“ ერქვა და მის კედელზე, ვაჭრების მიერ აღმოსავლეთიდან შემოტანილი ცეცხსასროლი იარაღი ეკიდა. მეფე ლუარსაბს თოფები არ მოსწონდა. მის გამოყენებას არაკაცურად თვლიდა და ბრძოლაში ხშირად გრძელი შუბით შედიოდა, ჩვენს მიერ აღწერილი „ლუარსაბ – რახტი“, ომის დროს, ცხენის უნაგირზე ისვენებდა. „ჩემი რახტი, გულისყურით უსმენს ჩემს შუბს, შუბი კი მე მისმენსო“ – ამბობდა მუდამ გამარჯვებული სარდალი და აღფრთოვანებითა თუ შურით აღვსილებს იმ უთვალავ სამხედრო ისტორიებს უყვებოდა, რომელთა გადაწყვეტაში ლომის წილი მიეღო.

***

„ლაჩრებისაა თოფი და ფინდიხი, ჯაზაირი და ყოველი ზამბულაკი. რომ ესვრი ვის ესვრი, იქნება საკუთარს ახვედრებ შენ დალოცვილო“- ამბობდა ერთხელ ბრძოლა გადახდილი ლუარსაბ მეფე და მის წინ დაჩოქილ თურქ მეთოფეებს დაჰყურებდა.

„რა ვუყოთ ამათ მეფეო?“- იკითხა ამილახვარმა, რაზეც ლუარსაბის ჩაქნეული ხელი მიიღო პასუხად და უმალ მტკვარში დაახრჩობინა თოფჩები, რომლებიც განსაკუთრებულად ეზიზღებოდათ გულოვანობით განთქმულ ქართლელ აზნაურებს.

„ამას კი რა ვუყოთ?“- იკითხა ეხლა მეფის წინ მდგარმა წყნეთელმა თავადმა ესტატე გაბაშვილმა და მიწაზე მოჭიდავის გარეგნობის მქონე, წითელ-ულვაშა მდუმარე ყიზილბაში დააგდო.

„ხელთ რა ეპყრა?“- იკითხა მეფემ მრისხანედ. მის თვალებში მძვინვარებამ გამოჟონა.

„ფარითა და შუბ-ნაჯახით, ხმლითა და მშვილდით იყო, მეფეო, რომ მიუახლოვდი, იმწამსვე არ დამნებდა, ცხენი ვაძგერე და ხრამში დავაგორე, იქ დასისხლიანდა“- თითქოს თავის გასამართლებლად თქვა მორიდებით თავადმა.

„ყურანზე დააფიცეთ რომ მეორეჯერ აღარ მოვა ქართლს და გაათავისუფლეთ, ქორივით მებრძოლია მაგრამ აწი ლექსები წეროს“ – თქვა მეფემ და ტყვეს თვალებში შეხედა. ყიზილბაში მიხვდა, რომ მეფემ მისი შენდობა ბრძანა და ლუარსაბს მუხლებში ჩავარდნა დაუპირა. „ხევსურა“ გადაუდგა ტყვე ყიზილბაშს და მუხლის უეცარი ამორტყმით იგი გულდაღმა დააგდო.

  • არ ეგების ყველა ილეთის საქვეყნოდ გამჟღავნება „ხევსურ“, შაინახე ბიჭო ეგ ილეთები – დასცინა მეფემ საკუთარ ხევსურს და წაქცეულ ყიზილბაშს სპილენძის ფული მოაყარა და შემოტრიალდა.

ამ დროს ლუარსაბს ერთი თურქი მიეჭრა და საკუთარი ხელთოფი გაუწოდა. მიწაზე დავარდა და ოსმალურად ამ ხელთოფის აღწერას მოჰყვა. „თოფ, თოფჩიჯი, …“- ესმოდა ჩაფიქრებულ და დაღლილ მეფეს ოსმალოს ახსნა განმარტებანი და „ხევსურას“ ანიშნებდა იცოდე არ დაარტყაო, ხევსურა კი მეფეს ახედავდა და ქუსლის ჩაცემით უნდოდა დაედუმებინა  მოყაყანე თურქი.

„არ გინდა ხევსურ, დაიოკე ბიჭო თავი“ – მკაცრად თქვა ლუარსაბ მეფემ და ხევსურამ ოსმალო ხელუკუღმა ჩატყლაშუნებით ჩააჩუმა და თურქულის მცოდნე აზნაური თუხარელი იხმო.

„რა უნდა?“-იკითხა ხევსურამ.

„ხელთოფს გვიტოვებს“ – გაიცინა მესხეთიდან გადმოხვეწილმა, წითურმა თუხარელმა.

-ისედაც ყველა რკინა და ფინდიხი ჩვენი არ არის? – გაიკვირვა ხევსურამ და მეფე გაჰხედა ონავარი ღიმილით, მაგრამ მეფის თვალებში შეპარული ღიმილი რომ ვერ აღმოაჩინა, კვლავაც სახეს დიდებული და ჩვეული იერი დაატყო და ოსმალოს დაჰხედა.

– ამბობს ეს ხელთოფი საოცრებააო, ფრანგების ნახელავი ყოფილა, ოსმალთ, კიპროსელთათვის წაურთმევიათ. ოცდაათ ნაბიჯზე სპარსულ მუზარადს ხვრიტავსო, ასე ამბობს – თუხარელმა ხელთოფის დათვალიერება დაიწყო.

– დაახურეთ თავზე აი ეს მუზარადი და ვესვრი! – გადაიხარხარა ხევსურამ და ყიზილბაშთა ასისთავის მუზარადი გადაუგდო თუხარელს, მეფესაც მოავლო თვალი, როდესაც მის თვალში საყვედური შეამჩნია უმალ უკან დაიხია.

მაგრამ საქმე უკვე დაწყებული იყო. აზნაურმა თუხარელმა სწრაფად დაამხო თავს სპარსული მუზარადი თურქს და გაიქეციო შესთავაზა. თურქი უმალ მუხლებზე დავარდა და როდესაც მას რაზმელები ფეხზე წამოყენებას უპირებდნენ, მიხვდნენ რომ ის ამ ქვეყნიდან გაპარულიყო.

  • გასტკლეცია გული ურუმს! – თქვა გურიელის ელჩმა, განთქმულმა ცხენოსანმა, თავადმა გუგუნავამ, რომელსაც  მეღვინეთუხუცესის მიერ მირთმეული აზარფეშა ეჭირა ხელთ და სადღეგრძელოს შესხმას აპირებდა იმ გამარჯვებისათვის, რაც ლუარსაბ მეფემ მოიპოვა აგარიანთა ზედა.
  • ხელთოფი ვერ გამოვცადეთ ! – ნაწყენი კილოთი ჩაილაპარაკა „ხევსურამ“ და ამხედრებული მეფის დანახვაზე იგიც თავის პატარა ბედაურს მოახტა.

***

   სწორედ ამ ხელთოფის წინაშე იდგა დავით და წონასწორობის შენარჩუნებას ცდილობდა. ყურში კვლავაც ჩაესმოდა ბაღში მოჯირითე სიმონის ყიჟინა და უკვე ტვინში უტრიალებდა მისი სიტყვები: „თუ შესძლებო…“

რითი უნდა ეპასუხა ძმისთვის, თუ არა ხმლის წვერით და მშვილდისრის ისარით? მაგრამ ხმლის ხელში პყრობა არ შეეძლო დავითს. მისი დასუსტებული მარჯვენა და მარცხენა სახსარი ჯევარდინის წონას ვერ უძლებდა. კი მოართვეს საყმაწვილო ხრმალი და ხანჯალი რომელიც მის ოთახში ეკიდა, მაგრამ დავითი თავი თავსაც ვერ გამოუტყდებოდა იმ საშინელ სიმართლეს – „დავითს, ბაგრატიონთა მახვილის აღმართვა არ შესძლებიაო“

  • ამით მოგკლავ, უდღეურო! – ჩაილაპარაკა უფლისწულმა ხელთოფი ჩამოხსნა და პატრუქს დახედა. ყველაფერი რიგზე იყო. საჭირო იყო მხოლოდ ცეცხლი, რომ პატრუქი ანთებულიყო და დენთის კოლოფში შევარდნილიყო. ჭაბუკმა იცოდა რომ ხელთოფი აუცილებლად დატენილი იქნებოდა. სხვანაირად მეაბჯრეთ უხუცესი არცერთ თოფსა და დამბაჩას არ დაჰკიდებდა, ნადირის ტყავებით მოფენილ, სასროლეთის კედლებზე.

კვეს-აბედი კედლის ნიშაში ნახა, რამოდენიმეჯერ გაჰკრა კვესს და სიპის ქვაზე დაყრილი ხმელი ბულულები აანთო, პატრუქის დანთებას არაფერი უდგა წინ, ეხლა მთავარი იყო, ბატონიშვილი ახლოს მოეყვანა. „ერთი ბახხ …..  და ბატონიშვილი მე შევიქნები“-ფიქრობდა ეშმა მის შუბლზე წამომჯდარი.

კახაბერ ჯაყელი

12/12/2021

La table devant la fenetre. Summer. 1919. Pablo Picasso

ნატალია ქადაგიძე “კაფკასმაგორია”


( ფრანც კაფკას პერსონაჟს მოთხრობიდან _ ”მოხსენებითი ბარათი აკადემიას”)


გამარჯობა, ბატონო მაიმუნო

(თავს უფლებას ვაძლევ და მოგმართავთ ჩემნაირთა საზოგადოების სახელით),

თქვენი ბარათი აკადემიისადმი, თითქმის, მთელმა მსოფლიომ წაიკითხა, ჩემი კი სადღაც გაქრა.

ესოდენ უცნაური მოვლენა ხომ არ ნიშნავს იმას, რომ აღიარებული კანონი _ ბუნებაში არაფერი იკარგებაო, ეჭვქვეშ დავაყენოთ? თუმცა, გადატრიალების და რევოლუციების თავი ვიღას აქვს, თუნდაც, ხავერდოვანი ფარდის უკან…

ამიტომ ვარ ჩუმად. მართალია, ეს სიჩუმე ჩემთვის ხმაურიანია, მაგრამ მხოლოდ ჩემთვის. გახსოვს… თუმცა, როგორ არ გეხსომება _ ”კ” ”პროცესიდან”,  მხოლოდ თავისთავს რომ ეკითხება, რისთვის ასამართლებენ, რადგან, ირგვლივ ყველაფერი, შენობების კედლებიც კი, ისე გოროზად და ცივად იყურება, წარმოუდგენელია, ვინმესგან სიმართლე გაიგოს.

ამას, ამ ხმაურიან სიჩუმეს, ანუ, შინაგან განცდებს, ერთი ”დადებითი” მხარე აქვს _ აგარიდებს ბოლომდე ზომბირებას. და, თუ ფილოსოფოსებსაც მივაპყრობთ ყურს, ადამიანი ხომ განცდათა ჯამია! რა “მშვენივრად” ესმით ეს დღეს, თურმე, _ რამდენიმე განცდაც რომ გამოვაკლოთ ამ აუცილებელ ჯამს ხომ ადამიანის ნაცვლად, მინუსადამიანი შეგვრჩება ხელთ!.. თანაც, ყველას ავიწყდება, რომ გარეგანი მინუსი არაფერს ნიშნავს შინაგან მინუსებთან, ე.ი., უამრავ, არაბუნებრივად გამრავლებულ უარყოფით მუხტებთან შედარებით… წარმოიდგინეთ, ბევრი ასეთი უარყოფითი მუხტი ერთად!..

იქნებ, ღირდეს ფიქრი ამაზე, მითუმეტეს, ვინც ჯერ არს, თავიანთ თავებსაც რომ არასდროს შეაპარებენ ”წამლად” რამდენიმე განცდა-მინუსს… და, არც არასდროს ექნებათ სურვილი წონასწორობის.

თქვენც ხომ არ გიფიქრიათ ამაზე, მაიმუნო… უკაცრავად, ბატონო მაიმუნო?

დასანანი კიდევ ის არის, რომ თავის დროზე ვერ შევიცანი ღირსება, რაც გაგაჩნდათ და რაც მერე, თავისთავად გახდა ნათელი ჩემთვის _ ბოლოსდაბოლოს, თქვენი წერილი-მიმართვა წაიკითხა ყველამ, ჩემი სტრიქონები კი, უცხო იეროგლიფებად იქცნენ, თითქოს, _ ამოკნავლების შესაბამისი რეაქციაც რომ არ მოჰყოლიათ.

ვინ იცის, ახლა, ამ სიმართლით, რამდენ გადამეტებულ ”განცდათა ჯამს” შევახსენე მტკივნეული ადგილი, მაშინ, როდესაც უკვე მოუშუშებლობის გამო სცადეს მისი დავიწყება.

ბატონო მაიმუნო, თქვენ ყველა ჩემნაირზე ვაჟკაციც აღმოჩნდით _ თავისი ნებით დათმეთ მაიმუნური ცხოვრება… მაგრამ რა იცოდით, რომ  გამაიმუნებულთა საზოგადოებაში მოხვდებოდით…

ეჰ, ბატონო მაიმუნო, ის, რომ თითქოს, არ ვართ გამაიმუნებულნი, ილუზიაა მხოლოდ. გახსოვს, მაიაკოვსკიმ ცხენის თვალებში ცრემლი რომ შენიშნა და მოეფერა _ ”უსპაკოისია, ლოშად, მი, ვსე, პო სვოემუ, ლოშადიო”! … იგივე შეგიძლიათ მითხრათ თქვენ მე, ახლა…

…რას მირჩევდით, იქნებ, გავჩუმებულიყავი? იქნებ, ჩავბღაუჭებოდი იმედს, რომ „კოშკს“ ალყა მოეხსნება და დღეს თუ არა ხვალ, იქ სიმართლე შეაღწევს?..

ვფიქრობ, არ იქნებოდა ურიგო, პირიქით, ალბათ _ ჩემთვის უკეთესიც. მაგრამ ახლა ხომ ერთი არ ვარ, ახლა ხომ მხოლოდ მე არ განვიცდი ტკივილს? ამ დროს ურეაქციობა კი, რას ნიშნავს, ნუთუ, ადამიანობას?

და, საერთოდ, რატომ აირია შინაგანი მორალური კანონები ერთმანეთში, კანონები, რის მიხედვითაც უნდა გვიყვარდეს, პატივს ვცემდეთ, ღირსებას ვინარჩუნებდეთ, გვახსოვდეს რაც ძვირფასია, სწორ არჩევანს ვაკეთებდეთ… გაურკვეველი რატომ არის ახლა ეს ყველაფერი, თუ მე დავაშავე და შედეგს ვიმკი… დოსტოევსკის ხომ არ მივყვები, ისევ, როგორც ადრე _ „ყველა დამნაშავეა, მაგრამ ყველაზე მეტად მე ვარ დამნაშავეო” რომ ამბობს?..

გახსოვთ, როდესაც ერთმა კაცმა ცხენზე მჯდომს ქუდი ჩამოუგდო, როგორ მიმართა მხედარმა მას? – ”თუ არ აიღებ, გცემ, თუ აიღებ, მაინც გცემ! აირჩიე!“… რას იზამდა, ნეტავ, ახლა ჩემი დაბნეული თანამედროვე? შეუძლია თუ არა მას, მიჰყვეს მორალის კანონებს?!

ბატონო მაიმუნო, მეშინია, ამ ეპისტოლეთი არავინ დამაბრალოს მამულისთვის დამაშვრალთა მიმსგავსებულობა(არადა, ამაში ცუდი რა არის?!)… თუმცა, რატომაც არა! ოღონდ, ჩემნაირად, ჩემი შესაძლებლობებით, გულის კარნახით. ზოგიერთმა, შეიძლება, ჩემი ხმამაღალი საუბარი ჯავშნიდან ფეხის გამოყოფადაც ჩათვალოს… ესეც _  რატომაც არა! _ როგორ გგონიათ, “ჯავშნის” მიღმა ყოველთვის სიცარიელე და გრძნობათა სიმწირეა? სწორი პასუხისთვის, კარგი იქნება ჩვენი და უცხოელი კლასიკოსების წაკითხვა, თუნდაც, ჩემი საყვარელი რილკესი… სხვათაშორის, რუსი პოეტი მარინა ცვეტაევა რილკესადმი მიწერილ წერილში, თავის სულიერ განცდებთან ერთად, ამხელდა არგუმენტირებულ მიწიერ განცდას სიხარულისასაც, რომ ახალი კაბა შეიძინა _ ”დედამიწაც ხომ იცვლის ერთხელ ტყავსო”…

ჯავშნოსანიც, შეიძლება, იქცეს ხილვადად(თვალისმოჭრამდეც კი!) და ასეთი, ბატონო მაიმუნო, თქვენ მაინც იცით, რომ უამრავია. მაგრამ სამწუხაროდ, ბევრის ცხოვრება მხოლოდ დაბადებამდეა მშვიდი და დემოკრატიული, შემდეგ კი, მიუხედავად ტირილისა, სიცოცხლის ხე, ყოველთვის აღმასვლით არ იზრდება. ასეა ახლაც _ უამრავი ჩაბრუნებული მე, ანუ აურაცხელი მიკროსამყარო(განცდათა ჯამი)ამაოდ ელის დადებით მუხტს გარედან.

ო, ბატონო მაიმუნო, თითქოს, გაითავისუფლე თავი გალიიდან და, რა იცოდი, რომ მოხვდებოდი უფრო უზარმაზარი გალიაში, რომელსაც ჩვენი (ფაქობრივად, სნობთა) სამყარო ჰქვია(და კიდევ რა აღარ ჰქვია!) ჩვენ კი, მივდევთ პარალელურად და თან, ჩაგვძახიან ”მატარებელი გასულიაო!”… ყველაფერი ჩვენს მიღმა ხდება და გაყუჩებულნი(დამუნჯებულნი) მივჩერებივართ ერთ წერტილს, გოდოს და ”გივის” მოლოდინში…

ვეღარაფერს გეტყვით(ან რა აზრი აქვს), მხოლოდ ტკივილს ვგრძნობ აკანკალებული ხელით დაწერილი, ყველ ა იმუთვალავი განცხადების, წერილის, სატელეფონო მუდარის გამო, უპასუხოდ რომ დარჩა.

თქვენი წერილი კი, მსოფლიომ წაიკითხა, ბატონო მაიმუნო!

ჯაყელები, საფარას მონასტრის ფრესკა

ნიალის ბრძოლა და ჯაყელთა  მეორე  დინასტიის შექმნა

1191 წელს

(ჯაყელთა 1000 წელი –  გაგრძელება)

სამცხეში დავდგეთ და თბილისი მოვწყვიტოთ უფლის სამყაროს – თქვა  ვარდან დადიანმა და რუს უფლისწულს გადახედა, რომელსაც ისედაც არ ესმოდა ქართველთა გაცხარებული დავის და ამიტომაც არჩილისეული ვერცხლის თასით ალადასტურს სვამდა და ცისფერ თვალებს ხან ვარდან დადიანს მიაპყრობდა და ხანაც მის ვაჟს ივანეს, რომელთანაც მეგობრობა აკავშირებდა. სწორედ ივანესთან ერთად დაედევნა იგი შაქელებს და ააოხრა მათი ქვეყანა, მაშინ თამარიც პატიობდა მას თავის ვარიაგულ ავსულობას და დიდებულებიც დიდი მოწიწებით შეჰყურებდნენ თვალში, რუსს, ვარანგს, ჩრდილოეთიდან მოსულ უფლისწულს. „დადგა კი ჟამი გამარჯვებისა? კიდევ როდემდე უნდა ელოდოს იური ანდრიას-ძე ქართველთა ურთიერთ ბრძოლასა და ყაყანს? მეტი რა უნდათ? ოცი ათასი მხედრით თბილისის კი არა სპარსეთის აღებაც შეიძლება!“ – ფიქრობს გიორგი რუსი და კვლავაც ეძალება ალადასტურ წითელ სითხეს, რომელიც ზღვასავით იზიდავს, ხომალდებით ლაშქრობას მოყვარულ მთავარს!

***

 წარსულს იხსენებს. მამამისს, დიდ მთავარს ვლადიმერისას სამი ვაჟი ყავდა. უფროსი ძმა გამჭრიახი და ძლიერი მეომარი იყო. სკვითსა და ვარიაგს ჰგავდა. მისი სალაშქრო ხრმალი მართლაც მძიმე და გრძელი იყო, ხოლო ფარი, მონასტრის რკინით მოჭედილ კარიბჭეს წააგავდა. მაგრამ დაიღუპა ძმა. არავინ იცის როგორ. დაკრძალეს დიდი გლოვითა და ზარით. შემდეგ მისი შუათანა ძმის ჯერი დადგა. ისიც დიდი მეომარი იყო. სამხედრო ხომალდზე მუდამ წინ იდგა ლახვრით. ვიკინგებისა და სკვითების სული მასშიც იყო ერთურთს გარდაჭდობილი და იური ძმის გვერდით თავს დაცულად გრძობდა. მაგრამ ერთხელ, ვოლგისპირეთის ბულგართა მხედრობამ შეიტყუა შუათანა ძმა. მიჰყვა ბოლგარებს და ბოლოს დაჭაობებულ ტბებთან მოხვდა. ყვავები დასტრიალებდნენ თურმე იმ ადგილს. თვალები მოიჩრდილა  შუათანა ბოგოლუბსკიმ და ამ დროს ბოლღარებმა ისრით დასჭრეს იგი, მისი ცხენი კი მოკლეს. ერთი ყმა გადარჩა ამ ბრძოლას, მან უამბო შემდეგ შუათანას სიკვდილის ამბავი ბოგოლუბსკების საგვარეულოს.

„დიდხანს იბრძოდა, ბოლოს მოიქანცა და ამ დროს მოჰკლეს“ – დაასრულა ყმამ.

დიდი მთავარი ანდრია ამ ამბავს მტკიცედ უსმენდა. მერე კი გავიდა თავის პალატებში და ჩაიკეტა.

უჩინარი მკვლელი თან სდევნიდა მათ საგვარეულოს.

***

-სამცხეში ვდგებით! საჭურველს ვამზადებთ და თბილისს აქედან გავუყრით ხმალს – სკვითურად ესაუბრებოდა ივანე დადიანი გიორგი რუსს, ისიც  თავს აქნევდა და აგრძელებდა ალადასტურის სმას.

ბოცო და ვარდანი რუქას დასცქეროდნენ.

  • აქ დგას მხარგძელი , მტკვართან 22 ხიდია, 21 ჩავჭერით და დავტოვეთ მხოლოდ ერთი, დაბისაკენ მომავალი. იქ საკმაოდ ძლიერი რაზმი გვიდგას. დაეჭიდონ ერთი. სპარსეთში ნაომარი ბიჭებია სუყველა, ბეშქენ მარზაპანს გაუწვრთნია შუა ბრძოლაში ისინი – ამბობდა ბოცო ჯაყელი.
  • დაგვეჭიდონ, მაგრამ ხერხი სჯობს ბრძოლას, რას იტყვი სამცხელო რომ უკან დავიხიოთ და ხიდი ხელთ შევატოვოთ, შემდეგ შემოვარდებიან მაგ ცალფეხა ხიდზე და რამდენი გადმოვა ნეტავ? ჰო შემდეგ მივატევნოთ ჩვენი დათვის ხორცზე დაგეშილი ჯავახნი და ჩავკაფავთ ყველას მანდვე- ხმამაღლა ფიქრობდა ვარდანი.

ბოცომ ერთი-ორჯერ ეჭვით აჰხედა დადიანს, შემდეგ გადახედა გიორგი რუსს და კვლავ რუქას დაუბრუნდა.

***

წმინდა ბორისის ხმალი – მოაგონდა უეცრად იური ანდრიას ძეს. შეხედა თავის იბერიულ შვეტს, რომელსაც ბაგრატიონთა რკინისაგან ალითონებდნენ სარკინეთის მთის ხელოსნები და დაინანა თავი.

  • წმინდა ბორისის ხმალი მუდამ თან ახლდა თავის ყველა ბრძოლაში მამაჩემს, იმ ხმლით კამეჩს შუაზე სჩეხდა დიდი მთავარი ანდრია ბოგოლუბსკი. წმინდა ბორისის ხმალი მამას მაშინ მოჰპარეს, როდესაც მასთან მკვლელი აპირებდა შესვლას. დაუმარცხებელი სკვითი იყო მთავარი ვლადიმერისა. მის სახლს როდესაც მკვლელები მიუახლოდვნენ და მთავრის პალატებში შევიდნენ, ანდრიამ ხმალი მოისაკლისა და როდესაც ის ვეღარ აღმოაჩინა, მარქაფა მახვილით შეება იგი ვერაგ კუჩკოვიჩებს, რომლებმაც მამა ვერ მოკლეს. მან ისინი სამთავრო სასახლის სარკმლებიდან გადმოყარა და თავად მძმედ დაჭრილი ეზოში გამოვიდა, მაგრამ არავინ დახვდა, როდესაც დაცვას მოუხმო.
  • ეს სად მოხდა? – იკითხა ივანე დადიანმა და გიორგის შეხედა შეფიქრიანებულმა.
  • ეჰჰ ძმაო,  ეს მოხდა ვლადიმირში, ბოგოლუბელების სასახლეში.  მამაჩემი დიდი მთავარი ეზოში ეგდო სისხლისაგან დაცლილი, როდესაც მე ციხის ალაყაფში შევედი. დავიხარე მამიჩემის ცხედარზე და ცხარედ ავტირდი. მაგრამ შემდეგ ყველა მოღალატე დავსაჯე, ყველა ყვავების სათრევად მიმოვყარე და თავად ყივჩაღეთს გარდავიხვეწე.  ან კი ყივჩაღებთან რა მინდოდა მთავრის-შვილს და როდესაც ბედმა ხელი გამომიწოდა და ივერიაში მოვხვდი მაშინ გავიფიქრე -ღმერთმა არ მიმატოვა მეთქი.
  • წამოდი მეფეო, პალატებში განისვენე, წამოდი –  თქვა ივანე დადიანმა და რუსისათვის დანიშნული მესაწოლეეები გამოიძახა.
  • გეგუთში ვარ გამეფებული, დამემორჩილეთ – ხმის ბორძიკითა და ხველით თქვა გიორგი რუსმა და მესაწოლეებს პალატაში ბარბაცით აჰყვა.

„ხვალ დიდი ომი გვაქვს, ალადასტური მოაცილეთ აქაურობას, მეფე ფხიზელი გვჭირდება“ – ბრძანა  ბოცო ჯაყელმა და რუქას მიუტრიალდა.

***    

   დაღამდა, მხარგრძელთა ჯარი მტკვრის პირას მოგროვდა და დასტებად დაეწყო. დიდ ზაქარია მხარგრძელს, კავალერიის  მასების გამოყენება ჰქონდა დახელოვნებული, მაგრამ მასთან მისულმა ივანე ციხისჯვარელმა, ამირსპასალარს საკუთარი დაკვირვებით გამოწრთობილი რჩევა მისცა:

  • ცხენოსან-მშვილდოსანთა მბრუნავი ათასეულები გამოვიყენოთ და მტკვრის მეორე მხარეს ვერავინ დაგვიდგება.
  • ხაზარების წყობა? – იკითხა იმ დროის უნიჭიერესმა სარდალმა.
  • დიახ ბატონო ამირსპასალარო!  ციხისჯვრის ცხენოსანი ჯარი განსაკუთრებული, მრგვლოვანი წყობით დაიწყებს ტრიალს მტკვრის სანაპიროსთან. გამოწრთობილი ისრის ტყორცნაში, ჩემი ციხისჯვარელები, მოპირდაპირე ნაპირზე არცერთ კაცს არ დატოვებენ დაუჭრელს. მოუწევთ ბოცოს ჯავახებს უკან დახევა. არც ვარდანის ეგრისელები დარჩებიან ხიდზე. ისინიც მოშორდებიან ხიდს. აი მაშინ გვმართებს ხიდის ხელში ჩაგდება და ოძრხესაკენ წასვლა, შემდეგ მესხეთის ციხეების და განსაკუთრებით ჯაყის აღება.

ზაქარია მხარგრძელს მოსმენა უყვარდა. მხარგძელის გამომცდელი შავი თვალები დიდხანს ჩაჰყურებდნენ ივანე ციხისჯვარელს. ბოლოს ამირსპასალარმა გრძელ წვერზე ხელი ჩამოისვა და მთვარიან ღამეს აჰხედა.

„რას მიქადის ეს ბრძოლა?“ – ფიქრობდა ამ დროს ივანე ციხისჯვარელი.

***

 ივანე ციხისჯვარელი, მეთორმეტე მუხლით იყო დიდი მირიან ბაჰლაუნდის ჩამომავალი! იმ ბაჰლაუნდისა , რომელმაც ლატავრა ჩორჩანელი შეირთო და ჩორჩანელთა მთელი სამთავრო – სახელად სამცხე ჩაიბარა. სამცხე, ეს მარტო სიტყვა არ იყო. იგი გახლდათ სამ დიდებულ, წმინდა ციხეში გამოზრდილი რწმენა და მადლი, სიტყვა და ადათი, რჯული და თავდადება.  

ივანემ კარგად იცოდა, რომ იგი და მისი ოჯახი, მირიან ბაჰლაუნდის უფროსი შვილის – სულა კალმახელის პირდაპირი შთამომავლები იყვნენ. სისხლი არ ასვენებდა ივანეს. სისხლი ჩორჩანელთა პირველობისა მასაც პირველობას ავალებდა.

მდინარის მეორე მხარეს ბოცო ჯაყელი ეგულებოდა ციხისჯვარელს. ბოცო მას განაყოფად მიაჩნდა. ისიც მირიან ბაჰლაუდის მეთორმეტე შთამომავალი იყო, მაგრამ შუათანა ვაჟის – ბეშქენ ჯაყელის მხრიდან.

***

ბოცო სამცხის სპასალარი მდინარის პირას დადგა თავისი ათასეულით. სპასალარის ლურჯი ფერის კარავი ფერდობზე გაიშალა. ათასეული ისე დაეწყო, რომ მტრის მოსალოდნელი თავდასხმა სასროლი იარაღით ყოფილიყო ნაპასუხევი.

წინ დადგნენ ახალდაბელი და ქვიშხეთელი მეშურდულეები, მათ უკან განლაგდნენ ქვაბისხევისა და ლომსიას მშივლდოსანნი. მრავალ რიგად მოეწყო თავდაცვითი ნაგებობები და რამოდენიმე ლოდსარტყორცნიც გორაკის ასასვლელში ისე განლაგდა, რომ მოჯარული ფეხოსანი ჯარისათვის ლოდები და ცეცხლგამჩენი ჭურვები დაეშინა.

***

გამთენიისას გამოიყვანა ცხენოსანი მშვილდოსნები ივანე ციხისჯვარელმა. მათ მეთაურებს ზუსტი ამოცანა მისცა და ბრძოლის ყველაზე მთავარი მოთხოვნები დაუსახა.

  • ისრის მფრქვევი ქარბორბალა – იყო დავალება ციხისჯვარის ათასეულისათის.

ცხენოსნები ერთხმად მოევლნენ ცხენებს და მდინარისაკენ მწკრივულად დაიძრნენ.

მათ უკან მიჰყვნენ ზაქარია მხარგრძელის ლორე ტაშირის მკვიდრნი, რომლებიც ქვეითად იბრძოდნენ.  მათაც მშვილდები მოიმარჯვეს.

სპასალარმა ჯორების მწკრივი დაადევნა ჯარებს. თვითო ჯორზე ათასამდე ისარი იყო აკიდებული.

***

  იური ანდრეი ბოგოლიუბსკის -ძე რამოდენიმე კვირით ადრე მეფედ ეკურთხა ქუთაისში. ვარდან დადიანის ყმანი და იმათი ყმანი ყველანი იყვნენ შეკრებული იმ სამეფო გვირგვინის გარშემო, რომელიც უცხო თესლისაკენ მილივლივებდა ეგრისის, აფხაზეთის, იმერეთის, დიდ-აჭარის, სამცხისა და ტაო-კლარჯეთის დიდებულების თავზე.

  • ვაიმე, როგორი მაღალი და წარმტაცია – ისმოდა ქალბატონების მხრიდან, სამეფოდ გამზადებული რუსის სახალხოდ შესხმა.
  • ხოტბა უყვარს, ისაუბრეთ, ესმის ცოტა ქართული – განაგებდა ხალხის გნიასს ამბიონზე შემდგარი მოქარაგმე.
  • მართლაც დიდებული მეფე გვყავს ხალხო – გვეღირსა – გაიძახოდა მესტუმრეთა თავი და ხალხიც ჟრიამულს უმატებდა.
  • მხარგრძელებს და სხვა ავ სულებს ხომ მოვიშორებთ თავიდან – სისინით ამბობდნენ გეგუთის სასახლის კოლონებთან შეკრებილნი.
  •  გვეშველა ვითომ, რას ჩივა თბილისი? – კითხულობდა ვიღაც, დიდებული ასკანიდან.
  • აი მახვილი, მაგრამ გვირგვინი, გვირგვინი ხომაა ის, რომელიც მეფე გიორგის ეხურა?
  • ვერ გეტყვით, არ ვიცი.

საქმე იმაში იყო რომ, ქუთაისში, მეფედ კურთხევის დროს, კახაბრისძეები არ გამოცხადნენ, რითაც კინაღამ ჩაიშალა მთელი სამზადისი აბულ-ასანისა და მისი ვაჟის გუზან ტაოელისა, რომელთაც კახაბრისძეთა მოყვანა ჰქონდათ მინდობილი.

ვარდან დადიანი თავად მტრობაში იყო კახაბრისძეებთან. ამიტომაც მან ამირა-ქურდს, გუზან ტაოელს, თბილისელ კაცს, სთხოვა მეფედ კურთხევის მთავარი ფიგურის, კახაბრისძეს ტაძარში შემოყვანა.

უკვე საუკუნეები იყო, რაც საქართველოს მეფეს ხმალს კახაბრისძე არტყამდა.

***

მობრძანდებიან? – იკითხა გეგუთში დადიანმა.

პასუხი იყო რომ კახაბრისძენი მალე გეგუთს იქნებოდნენ, მაგრამ სასწაული იქნა და არცერთი კახაბრისძე გეგუთს არ გამოცხადდა.

  • მოძებნეთ – გასცა ბრძანება დადიანმა და მანდატურნი ქუთაისის გარშემო, ტყეებში მიავლინა კახაბრისძეთან მოსაძებნად, მაგრამ ცამ ჩაყლაპა თუ ხმელეთმა , ეს დიდებული გვარის შვილები, ვერავინ ვერაფერი შეიმეცნა.

***

მტკვრის სანაპიროზე ისრისმფრქვევი ქარბორბალა დატრიალდა. ასე ერქვა ცხენოსანთა იმ წყობას, რომელსაც ჰუნები იყენებდნენ თავდაპირველად.  ამ ქარბორბალას შემდეგ „კარაკოლეს“ დაარქმევენ ლათინები და ამ წყობის გამოყენებას ჩაუთვლიან გამარჯვების მომტანად მონღოლებსა და თურქმენებს.

ციხისჯვარელთა წმინდა ქართულით სახელწოდებული ისრისმფრქვევი ქარბორბალა მეტად მოქნილი და სწრაფი იყო. ცხენოსნები ისარშემართული მშვილდით იდგნენ მწკრივში და თავის ჯერს ელოდნენ. შემდეგ ყველანი ერთად გაჭენდებოდნენ და ოვალურ წრეს ასრულებდნენ მტრის მიმართულებით.

წრეზე ან ოვალზე მოძრავი ცხენოსანი, როდესაც მტერს ყველაზე ახლოს მიუახლოვდებოდა ის აუცილებლად მტრისაკენ ისარს გატყორცნიდა და კვლავ წრეზე გაჭენდებოდა მომავალი ისრის გასატყორცნად.

ქარბორბალა თანდათან სიჩქარეს უმატებდა და ისრების გაზრდილი ოდენობა მტრისაკენ იტყორცნებოდა. ერთმანეთის გვერდით რამოდენიმე ისრისმფრქვევი ქარბორბალა ტრიალებდა, რაც შეუძლებელს ხდიდა მოწინააღმდეგისათვის, ამ ისრის წვიმის ქვეშ დგომას. განსაკუთრებული წარმატებით ქარბორბალა გამოირჩეოდა მდინარეებისა და ბუნებრივი ზღუდეების გადალახვისას.

*** 

ბოცო ჯაყელის ჯავახებმა ისრების ქვეშ დგომა არჩიეს გაქცევას და ისინი რამოდენიმე წუთში განადგურდნენ. ეგრისელები და აფხაზთა რაზმები გაკვირვებული ათვალიერებდნენ ციხისჯვარელთა  „ისრისმფრქვევ ქარბორბალას“. ასეთი ბრძოლის ტაქტიკა, ბევრს არასოდეს ენახა. ციხისჯვარელების ისრებს ვერავინ დაუდგა წინ. ტყავგადაკრული ფარები დაიხვრიტა, ჯაჭვის პერანგები დაიხა და მრავალი მეომარი, რომელიც დაიჭრა, შემდგომ უკვე სისხლისაგან დაიცალა.

ხიდის დაკავებას ბოცოს სამცხელნი ვეღარ ახერხებდნენ. თავად ხიდზე ვინც იდგა ყველა უკვე თაღებქვეშ უსიცოცხლოდ იწვა. ქარბორბალა გაიჭიმა და ციხისკენ გამოემართა.  შესაბამისად მოტრიალე ცხენოსნების რაზმები ხიდს მოუახლოვდნენ და ზაქარია მხარგრძელის ბრძანებით უკვე ლორე-ტაშირის მძიმე ფეხოსნები შემოიჭრნენ მტკვარზე გადაჭიმულ ხიდზე და ყოველი დაჭრილი სამცხელი სატევარის დაკვრით განგმირეს.

ვარდან დადიანმა ბოცო ჯაყელს გადაულაპარაკა და შემდეგ ჯარის წინ დადგა.

  • ველი გავანთავისუფლოთ, დაე მოვიდნენ ! ყველას აქ ამ ნიალის ველზე დავმარხავთ – შესძახა ვარდანმა და ხმალი აიქნია. ეგრისელების , ჯავახების, აფხაზებისა და მესხების რაზმებმა მწყობრად ისე დაიწყეს უკან დახევა, თითქოსდა არ წაეგოთ ბრძოლა ხიდისათვის.
  • ველი გავანთავისუფლოთ და შემდეგ კაცურად ვიომოთ – შესძახეს ათმეთაურებმა და თავიანთ რაზმებს სივრცის გათავისუფლებისაკენ მოუწოდეს.

ჯარმა უკან დაიხია და ნიალის ველი მისცა თავის მოწინააღმდეგეს. კავალერია გორაკზე ავიდა. ბოცო ჯაყელმა სარდლობა ვარდან დადიანს მიანდო და თავად მარჯვენა ფლანგი ჩაიბარა.

***

ზაქარია მხარგრძელმა და მისმა ლორე-ტაშირელმა სპასპეტებმა, ნაყივჩაღარი აფრიდონის-ძე, შალვა დაღამებისას გააგზავნეს სოფელ აგარის მკვიდრთან –  რამაზთან.

შალვამ სათქმელი ზეპირად დაისწავლა და მდინარის ზემოწელს აუყვა. ლანდივით მიდოდა, ბუჩქნარს მიჰყვებოდა და ბოლოს მტკვარს მიადგა.

გათენებას არაფერი უდგა წინ. მან გაიხადა პაჭიჭები,  შევიდა წყალში. სიპ ქვაზე დადგა და ფონის მოძებნა იწყო. ახსოვდა ყოველი კენჭიც კი. უბრალოდ ბნელოდა და ცაც მძიმედ აწვა დედამიწას.

ჭოტმა იყივლა თუ მოეჩვენა. ეხლა კვლავ განმეორდა ჭოტის დამბლადამცემელი ნამტირალევი ხმა. თენდებოდა თეთრად. სუსხიანი იყო მარტის თვე.

  • ვინ ხარ? – იკითხა მოხუცმა კაცმა
  • აფრიდონის-ძე.
  • ვაჰ, მეც აფრიდონის-ძე ვარ. ძმა ხარ ჩემი – თქვა მოხუცმა.
  • კეთილ ფეხზე მომიყვანა მამიჩვენის სულმა – გაიცინა შალვამ და უნახავ ძმას გადაეხვია.
  • დიდმა მხარგრძელმა გამოგგზავნა, წამო, სახლში შევიდეთ – ჭარმაგი მოხუცი მესხურ ოდაში შეუძღვა უთენიაზე მოსულ სტუმარს, საყივლელად მომზადებულ მამალს, ხელი მუქარით მოუქნია და კარი მოიხურა. იქვე მისმა ქალიშვილმა თავი დაუკრა სტუმარს და ოსპის შეჭამადის მოხარშვა გააგრძელა. შუაცეცხლი ბჟუტავდა. ეზოში შეშის ნატამალი არ მოჩანდა. ღორების გამხმარი განავლით თბებოდნენ აქაურები.
  • სიღატაკეა აქ შალვა ძმაო, რაც ჯარობიდან წამოვედი, ამ სოფელში ვიყიდე სახლი, აქაურ ერისთავს ვემსახურე ურთიერთ შუღლში, რამოდენიმეჯერ გამოვადექი სამცხის პატრონს და ჩემთვის მივენდე ბედს. მაგრამ სიკვდილმა როგორც ჩანს დაიგვიანა. ჰოდა შემაწუხა სიღატაკემ. ერთი ქალიშვილი მყავს, მეუღლე გარდამეცვალა და ვცხოვრობ ასე უაზროდ, მაგრამ ტახტის ერთგული ვარ და ჩემთვის მეფე ისაა ვისაც მამაჩემმა უერთგულა. ჩემთვის მეფე თამარია და არა ვიღაც გადამთიელი, ვისი არც გვარი ვიცი და არც სახელი. ამიტომაც მე თქვენი ვარ , გამომიყენეთ. გინდა მკლავი ჩემი და გინდა ჭკუა ჩემი მანამ მოიხმარეთ, სანამ საფლავში ჩამდებენ და იქ მუქთად შემჭამენ, მატლები და ჭუა-ღუები. ვის გაახსენდები სად გიომია ათი წლის შემდეგ? არავის, ვინ იტყვის რამაზმა ხლათის ციხეები ერთ ღამეში ჩააგდებინა ხელთ ქართულ ჯარსო!? ეჰ ვაგლახ, რომ არავინ ჩემო უნახავო ძმაო შალვა ! არავინ. მხოლოდ ჩემი მეფის, გიორგის ღვიძლი სისხლი და ხორცი – თამარი შემაქებს, თუნდაც დამლოცავს, აი ეს იქნება ჩემი სულისა და ხორცის გადარჩენა! ეგრე არ არის?
  • ეგრეა, ჩვენი მამაც დიდი აფრიდონი, ეხლა აქ რომ იყოს, თამარის ტახტს კბილებით დაიცავდა ძმაო – თქვა შალვამ და შუაცეცლხის წინ ჩამოჯდა.
  • კაცი იყო აფრიდონი, მე მახსოვს მამაჩვენი, ხმელი, მაღალი, მუდამ მხნე, ცხენზე შეზრდილი, მეფეთა ერთგული, კანონის მცველი, გულუბრყვილო, როგორც ყველა ყივჩაღი!  – ცრემლი ჩამოუგორდა რამაზს მამის მოგონებისას.
  • დიდმა მხარგრძელმა დამაბარა …-საქმეზე გადავიდა შალვა.
  • მიდი აბა საქმე მითხარი, რა ვქნა?
  • რამე უნდა ვიღონოთ? რა შეგივიძლია? ზურგიდან უნდა დავესხათ ბოცო სამცხელისა და ვარდან დადიანის აჯანყებულებს.
  • ეხლა ჩემი მტერი დაესხა მაგათ, ძალიან მყარად დგანან ნიალის ველზე, მაგრამ ერთი აზრი მაქვს.
  • რა აზრი?
  • ეხლავე მთაზე უნდა ავიდეთ, იქ გიორგი მეფის დატოვებული ბანაკი გველოდება.
  • მერე ეგ რად გვინდა?
  • არავინ იცის, რომ ეს ბანაკი მეფემ თავის დროზე საგორავებით გაამაგრა. სამივე მხარეს, ტყიდან ველისაკენ მომართული სამოცი საგორავია, ხიმინჯებით შეკავებული. წამოგიდგენია ჩემო ძმაო, რა ძალით შეგვიძ₾ია ამ საგორავების ამოქმედება?
  • კი თქვეს შენზე, ბევრი საიდუმლოების მცოდნეაო, ეს რა გცოდნია? – ჩაიცინა შალვამ.
  • მეფე გიორგი მესამეს ყველა სამხედრო ბანაკი ჩემი მოწყობილია, კიდევ ბევრი ვიცი მაგრამ საფლავში წავიღებ, იდიდოს თამარ მეფემ – ბრძანა მოხუცმა რამაზმა, ოსპის ცხელი შეჭამადი მიართვა სტუმარს და სწრაფად ჭამეო დაუმატა. სტუმრმა ცოტა მოიკრიბა ძალა და რამოდენიმე წამში, დაცარიელებული ჯამი იქვე დადგა, შიგ სპილენძის ფული ჩააგდო, რაზეც რამაზი განრისხდა და სპილენძის ფული უკან დაუბრუნა მხარგრძელის მოყმეს.
  • წავედით სწრაფად, შვილო აბა შენ იცი – თქვა უცებ რამაზმა და თავის ქალიშვილს შუბლზე აკოცა. გოგო მამის წინაშე შედგა, ცრემლი წამოუვიდა და სტუმარს გახედა.
  • ეს ბიძაა შენი შალვა აფრიდონის-ძე, ხომ გახსოვს გიყვებოდი, შენი პაპის, დიდი აფრიდონის შესახებ? ხომ გახსოვს შვილო – მოხუცი ქალიშვილს გადაეხვია.

გოგონამ, საწყალობლად დაიკვნესა და მამას გულზე დააკვდა.

  • დაბადებიდან მუნჯია, მხოლოდ ასე გვესაუბრება, მუდამ კვნესის, ყველაფერს ხვდება, ყველაფერს გრძნობს, მაგრამ ვერაფერს ამბობს, მოგვკლა მე და ჩემი ცხონებული მართა ამ გოგოს ცოდვამ.

შალვაც გადაეხვია ახლად გაცნობილ ძმისშვილს. გოგო ტიროდა. მის გამხდარ მხრებს თრთოლვა და შიში მოსდებოდა. „ამ ბავშვს რა ეშველება ნეტავ? ვინ მიხედავს ობოლს?“- გაიფიქრა უმალ შალვა აფრიდონისძემ, რომელიც ხვდებოდა რომ სასიკვდილო დავალებაზე გამოსწირეს ის და მისი ძმა დიდმა მხარგრძელებმა.

  • წავედით შალვა! შენ კი გოგო კარი დაკეტე და არავის გაუღო, საჭმელი იცი სადაცაა, ბუხრის სიღრმეში ცოტა არაბული და სპარსული პერპერები მაქვს გადანახული, ქვის ქვეშ, მიხედე ოჯახს – გაიცინა რამაზმა და თვალები გაუბრწყინდა.
  • ბოლოჟამს როდის იყავი იქ? – თქვა შალვამ და სწრაფი ნაბიჯით მიმავალ რამაზს მიჰყვა.
  • ხშირად ავდივარ! ხიმინჯებს ერთი გამოკვრა უნდა უროთი და საგორავები იმ სიმაღლიდან ველზე დაეშვებიან, მაგრამ უნდა დაველოდოთ, როცა ვარდან ბრიყვი და ბოცო მოჭიდავე ჯარებს ველზე გამოჰყრიან! მაშინ დავკრათ, როცა აჯანყებულები სპას დააწყობენ. გიორგი რუსი არა უბედურება, ჰმ, ცხოვრებას გაუმწარებ თამარის მტრებს, გიორგი მეფის მადლი შემეწევა – ჩურჩულებდა რამაზი.

***       

უეცრად შეჰყარა ფეხოსანი და ცხენოსანი ჯარები ნიალის ველზე დიდმა ზაქარია მხარგრძელმა. თავად მომწვანო ფერის მუზარადი დაირქვა, ხუჭუჭთმიან თავზე, თვალებში გამარჯვების ჟინი აელვა და საბრძოლო განწყობით წინ წარუძღვა თბილისის, ლორესა და ტაშირის ათასეულებს, ნიალის ველის შუაგულში, სამცხისა და ეგრისის ლაშქართან საბრძოლველად.

ბოცო სამცხელი მხარგრძელს დინჯად ელოდა. კუნთები მზად იყვნენ ბრძოლისათვის. ჭკუა თბილისზე ფიქრობდა, იმ თბილისზე სადაც უმწეოდ დარჩენილი თამარი, დაცვის ამარა, სამეფო პალატებში იყო ჩაკეტილი. გამოკეტილი თამარის პალატებიდან გამოყვანა მხოლოდ ბოცოს შეეძლო. იური ბოგოლუბსკი? ეგ კაცი დიდხანს ტახტზე ვერც გაძლებდა, გიორგი რუსს ან ვარდანი გადაჰკიდებდა რაიმე ხათაბალას, ან თავადაც იური შეჰყოფდა თავს ფოცხვერის ხახაში. სხვა გამოსავალი უმწეო რუსს არც კი ქონდა და შესაბამისად მასზე დიდხანს ბოცო ვერც დაფიქრდებოდა. სხვა იყო მიზანზე ლოცვა. „თბილისი და თამარი“- უელვებდა ჭკუის არტახებში ბოცო სამცხელს და გულში ეცინებოდა კიდევაც დიდი ზაქარია მხარგრძელის უაზრო შემოტევაზე.

  • თავს იღუპავენ! დაე დავმარხოთ აქვე, ნიალის ველზე! –  წამოიძახა, ბოცოს უკან მდგარმა გუზან ტაოელმა და მისი ხმლის გაღრჭიალებაზე ბოცოს რატომღაც გააჟრჟოლა.
  • „შვეტს რომ ასეთი ხმა აქვს, მის პატრონთან არც უნდა დადგე ბრძოლის ველზე“- გაიფიქრა სამცხის სპასალარმა და აბიათარ კოპასძეს უბრძანა შეტევის დაწყება.

ბატონი აბიათარი, რჩეულიანთა თავში იდგა და მხარგრძელთა უჩვეულოდ გაწელილი ფეხოსანი ჯარის სუსტ წერტილებზე ფიქრობდა. 

მაგრამ უეცრად მდგომარეობა სასტიკი და უჩვეულო გახდა და უშიშმა აბიათარ კოპასძემ მოიხედა!

***

  • აქაა აფრიდონისძევ საგორავების შემაკავებელი ყორე, აქ დავდგით მეფე გიორგი ბაგრატიონის სამეფო დროშა, მაშინ ოცდაათის ვიყავი! მეფემ აი იმ მუხასთან დაიდგა კარავი და მე მიბრძანა ბანაკის გამაგრება, მე კი ლოდები მოვაზიდვინე და ყორეს უკან ისე დავახვავე რომ ერთი გამოჰკვრა უნდა, მხოლოდ ერთი, და ნახე რა მოხდება! – ცმუკავდა მოხუცი რამაზი და შალვას წინ გარბოდა.
  • აი აქ, აი აქ, უნდა გავთხაროთ და დიდი ურო აღმოვაჩინოთ – ყვიროდა რამაზი და მიწის ტერასის თავში მიფორთხავდა. შალვამ უმალ დაიჩოქა და მიწის თხრა დაიწყო. ცოტაც და უროს ხის ტარი ამოაჩინეს, შემდეგ მისი ბოლო გაათავისუფლეს მიწისაგან. უროს ქვის ბუნიკი მომრგვალო აღმოჩნდა. მასზე ქართული ასო „რ“, იყო ამოკვეთილი!
  • „რამაზი…?“ – ვარაუდით იკითხა შალვამ და მოხუცს მხარზე ხელი დაადო.
  • არა, მე ვინ ვარ? არავინ, აქ წერია „რევი“, მეფე რევი, ჩემი საყვარელი გმირი, ლეგენდები გამიგია მასზე და ამიტომაც ეს ასო ამოვკვეთე ჩემს უროზე.
  • როდის დავკრათ? ყორე როდის მოვანგრიოთ? – იკითხა შალვამ.
  • მოიცა ჯერ გავანთავისუფლოდ უნდა მთელი ეს ალაგი ბუჩქებისა და დაბრკოლებებისაგან, რადგანაც თავიდან საგორავმა თუ სიჩქარე არ აკრიფა, მაშინ ის სასიკვდილო საფრთხედ არ მოევლინება ველზე გაწყობილ ლაშქარს. ამიტომაც , უროს ქვეშ კიდევ სხვა იარაღებია,  ამოიტანე ისინი მიწიდან, უეცრად დავერიოთ ყორეს, გავათავისუფლოთ ის ყოველგვარი საბრკოლველისაგან და შემდეგ დაველოდოთ ლაშქარის მოწყობას იქ დაბლა!
  • არ შეგვამჩნიონ! – თქვა შალვამ და უროს ქვეშ, აღმოჩენილ იარაღებს ეძგერა.
  • სწრაფად გათენდება აწი! უნდა ვიჩქაროთ! ომი დაიწყება მალე! ვგრძნობ! თქვა რამაზმა

***

ამ დროს ცამ დაიგრგვინა. გამთენიისას წვიმა იშვიათად ენახა შალვას და მან ეს გრგვინვა ზეციურ ნიშნად მიიჩნია. ნაყივჩაღარმა დაიჩოქა და ზეცას აჰხედა, რამოდენიმე სიტყვა წაიბუტბუტა და შემდეგ ისევ ყორეს მიაშურა. ორივენი  დატრიალდნენ.     

***

  • დიდი მადლობა ჩემო გმირო ერისთავო, შენი ისრისმფრქვეველი ქარბორბალის გარეშე, სამეფო ლაშქარი ხიდზე ვერ შესდგამდა ფეხს – თქვა სამართლიანმა  და მხედართა მწყალობელმა ზაქარია მხარგრძელმა.
  • მზად ვართ მოვკვდეთ მეფეთ-მეფე თამარისათვის ჩემო დიდო ამირსპასალარო –  ივანე ციხისჯვარელმა  ზაქარიას თავი დაუკრა.
  • ეხლა ლაშქარი შევა ველზე და იქ ყველაზე ცხარე ომი გველის ბოცოს სამცხელებთან და მძიმე ჯავახ მონასპებთან, მაგრამ არის სხვადახვა აზრი. ლორე ტაშირელები თავს დასდებენ, ჰოდა ტყუილად რომ არ გავაფუჭოთ ფეხოსნები, რაიმე ხრიკი გვჭირდება ციხისჯვარელო – მხარგრძელი ველს გაჰყურებდა.
  • მძიმე ბრძოლა გველის, ფეხოსნებთან, კავალერიის ქმედება შეზღუდულია, მაგრამ თავს გავწირავთ! გვიბრძანეთ – ბრძანებას ელოდა  ციხისჯვარელი.
  • არა ჩემო დიდო ივანევ! მეტს ვეღარ გაგწირავთ! ერთი ხრიკი მაქვს ჩაფიქრებული და თუ ის განვახორციელეთ, მაშინ ნახეთ სეირი! მანამდე დაველოდოთ. მოწყალეა დიდი ღმერთი!

მზემ რომ ამოწვერვა იწყო, ამ დროს ცაზე დაიქუხა! სარდლებმა ცას ახედეს. ივანე მიხვდა რომ ნაწვიმარზე კავალერია უმწეო იქნებოდა ნიალის ველზე და დაღონდა.

  • ძალიან კარგი, რომ წვიმა გაუგრილებს ტვინებს ბოცოსა და ვარდანს – გაიცინა მხარგძელმა და მის გვერდით მდგომ უმცროს ძმას რაღაც სომხურად გადაულაპარაკა! შემდეგ ივანემაც გაიღიმა და ლორელთა მებუკეს  ბერდიას უბრძანა  შეტევის გაუქმების – დაუკარიო!
  • „შეტევის შეჩერებას უკრავენ? ნეტა რა ხდება?“ – გაიფიქრა ივანე ციხისჯვარელმა, მაგრამ ამ დროს დიდი ზაქარია მხარგძელი, ამირსპასალარის საველე ტახტიდან წამოდგა და ამხედრება ბრძანა.         

***

  • ლორე ტაშირელებმა შემოტევა შეაჩერეს, რაიყო წვიმის ხომ არ შეეშინდათ? – იკითხა გუზანმა, რომელიც წყობათა უკან, ჯირკზე ჩამომჯდარიყო და მსახურების მირთმეულ  კლარჯულ წითელ ღვინოს „უჩას“ სვამდა. იგი თბილისისაკენ სწრაფ გალაშქრებაზე ოცნებობდა. „ეჰჰ ნეტავ როდის შევალ მამიჩემის სასახლეში, რომელიც ბაგრატიონთა პალატებზე უფრო დიდი, მზიანი და მშვენიერია? როდის დავეშვები მეიდანზე, ვითამაშებ ბერიკებთან, ვიცეკვებ რინდებთან, გავერთობი ინდოელებთან, ვილოცებ სუფიებთან, ვიბაასებ ჰავლაბრელ ქორდებთან და ვინადირებ ეპისკოპოსთან ერთად?“-ფიქრობდა გუზანი და მოწყენით ათვალიერებდა წვიმისაგან გალუმპულ მსახურებს, რომლებიც მისთვის წამოღებულ სახელდახელო, სალაშქრო კარავს შლიდნენ, საბძროლველად შემართული ლაშქრის ზურგს უკან.
  • არ განვარისხოთ ბოცო ბატონი ამ კარვის გაშლით! – ამოღერღა გუზანის საჭურველთმტვირთველმა და პატრონის წინ ჩამოჯდა.
  • მიდით სწრაფად გაშალეთ ჩემი ქაშმირის კარავი! – ბრძანა გუზანმა და უჩვეულო ხმაზე, რომელიც მის ყურს მისწვდა ძალაუნებურად მოიხედა მანაც.   მიწა იძვროდა თითქოს, მოჰგლეჯდა ბუჩქებს რაღაც უცხო ძალა, რომელიც მათ უახლოვდებოდათ. „ქვები დაიძრნენ?“- შეჰყვირა გუზანის არწივების მწვრთნელმა, როდესაც მხარზე შემჯდარმა მართვემ ტყავის ჩაჩი გაწყვიტა და გასაფრენად ფრთები გაშალა.
  • ჰაიიიიიიიიიი, ჰაიიიიიიიი-კიოდა ვიღაც.

***

მთიდან დაგორებული ლოდი პირდაპირ მისკენ მოგორავდა, ხმაც უჩვეულო ჰქონდა! მოეჩვენა ნეტა? ამ ლოდის უკან სხვა მრავალი ლოდი დაიძრა. ერთი ლოდი განსაკუთრებული სისწრაფითა და მძვინვარებით მობელავდა არემარეს, მიწა სველი იყო, ლოდი სიამოვნებით მოსრიალებდა მისკენ და მთელი ლაშქრისაკენ!

გუზანი გაოგნებული იდგა! პირი საყვირლად დაღებული ჰქონდა, მაგრამ მის გონებას ვერ მოეძებნა ის ბგერა რაც მის ხორხს ამგვარ დრო უნდა აღმოეშვა!     

***

  • რამაზ შეგვამჩნიეს, ძმაო, აქეთ მორბიან ვარდანის სამხედრონი, უნდა სწრაფად გავეცალოთ ამ ალაგს, მათი ხმლის ლუკმა რომ არ გავხდეთ – ყვიროდა შალვა აფრიდონისძე და მოსალოდნელი უბედურების მოლოდინში, ხან დიდი უროთი შეიარაღებულ რამაზს გაჰხედავდა და ხანაც ბორცვისაკენ მორბენალ შეჯავშნულ სხეულებს, რომლებიც რაღაცას გაჰყვიროდნენ და მათკენ მოიწევდნენ.
  • მე რომ აქედან წავიდე ამ ყორეს ვინ მოანგრევს? – იცინოდა რამაზი და უროს ერთ დიდ პალოს უმიზნებდა, რომელიც როგორც ჩანს მთელი კონსტრუქციის მთავარი ბერკეტი იყო.
  • ვერ მიგატოვებ! – შეჰყურებდა შალვა რამაზს.
  • ვიცოდი ძმაო რომ ვერ მიმატოვებდი, დღეს გაგიცანი მაგრამ ერთად მოვკვდებით! ნახე რა პანაშვიდი გადაგვიხადოს მეფეთა-მეფემ თამარმა, სიონში გადაგვიხდიან პანაშვიდს და მართლმადიდებელთა სამოთხეში მოვხვდებით მე და შენ, ნაყივჩაღარი აფრიდონის ვაჟები.
  • ეგრეა მოხუცო, დაჰკარ მაშ ურო მაგ პალოს – ცრემლი მოაწვა შალვას.
  • ჯერ ადრეა, ჯერ მოიცა, წამები დარჩა როგორც საუკუნეები – ამბობდა რამაზი.

ამ დროს ისრებმაც გაიშხუილა. როგორც ჩანს ვარდან დადიანის აფხაზებმა მშვილდს მიმართეს.  

  • აფხაზები დიდი მეფე გიორგის დროსაც სამიზნეს ზუსტად ურტყამდნენ! – შეჰყვირა მოხუცმა რამაზმა, რომელსაც ერთი ისარი სტომაქში გაერჭო, ხოლო მეორე ისარმა მკერდი შეუნგრია.
  • მომკლ……- თქვა რამაზმა და იქვე ყორესთან ჩაიმუხლა.

შალვამ მიმოიხედა, გაქცევის დრო კიდევ იყო, მაგრამ, მისი წინ ჩამუხლული მისივე ძმა, გაყინული თვალებით მას მისჩერებოდა. შალვა გაიქცეოდა, მაგრამ მეფის ერთგული ყივჩაღის აფრიდონის შთამომავალი გახლდათ და მეფის ერთგულებას ჰრჩეობდა.

  • ურრო გამომართვი და დაჰკარი ! – ამოიდგა ენა უეცრად რამაზმა, რომელიც შალვას უკვე გაცხედარებული ეგონა.
  • ეხლავე ძმაო! – დიდი ძალა იგრძნო შალვამ, როცა ძმის გაყინული ხელებიდან დიდი ურო გამოგლიჯა და რამაზის წინ დარჭობილ ძველ ქვის პალოს დაუმიზნა.
  • დრო არ გვაქვს, დაჰკარი! – ამოიხრიალა რამაზმა და პირზე სისხლის დუჟი მოადგა.
  •  უნდა ამ ადგილიდან გადაგათრიო და შემდეგ! – თქვა შეშინებულმა შალვამ, რომელმაც ლოდების შესაძლოა დაშვების ბილიკი წარმოიდგინა და მიხვდა რომ რამაზი მათი პრიველი მსხვერპლი უნდა გამხდარიყო.
  • რა დროს ეგ არის! ჩემი უმცროსი ძმა ხარ და უნდა…..დამიჯერო! დაჰკარი და წააქციე პალო – სამოთხე გველის! ჩურჩულებდა რამაზი.

ისრებმა კიდევ გაიშხუილეს შალვას სიახლოვეს. „წამიც და ცხედარი ვიქნები“ გაუელვა ნაყივჩაღარს გონებაში და ურო მთელი ძალით დასცხო პალოს!

***

აბიათარ კოპასძემ რომ მოიხედა, და გორაკიდან დაშვებული, საშინელი სიჩქარით, ხტომა-ხტომით, მოგორავე ლოდები დაინახა,  ვარდანის ეგრისელთა ლაშქარი უკვე ძრწოლითა და ყვირილით აქეთ იქით გარბოდა.  მესხებმა ძრწუნვით შეაფასეს მდგომარეობა და ის წამები ხელიდან გაუშვეს, რომელიც მათ გადარჩენის იმედს აძლევდა.

ბოცო სამცხის სპასალარი გაკვირვებით ადევნებდა თვალყურს იმ საოცარ სანახაობას თუ როგორ ჩამოინგრა გორაკის თხემი და როგორ ამოძრავდნენ, საუკუნეთა მიჯნაზე გაჩერებული უდიდესი ქვები, მათ თავზე.

ლოდებმა გადათელეს და გასრისეს სამცხელთა ლაშქრის ზურგი. ცხენები, აქლემები, ჯორები, მზარეულნი, მიწისმთხრელნი, ნგრევა, ლეწვით განადგურებული იქნენ. სამცხელთა შორის ზოგიერთმა თავს უშველეს. აბიათარმა, მოწინავე ლოდის ქვეშ ფარების შეგდებით შეეცადა მათი შეჩერება, მაგრამ ამაოდ. სიკვდილს რომ გადარჩენოდნენ ისიც და მისი რაზმელები მდინარისაკენ გაიქცნენ, სადაც მათ ლორე-ტაშირის რაზმელები ელოდნენ.

***      

  • აირივ-დარივნენ, ეხლა კი დროა ნიალის ველზე შევცვინდეთ და მისი გული ხელთ ჩავიგდოთ! აბა ჩემო ივანევ გაქუსლეთ!  ცოტაც და მტერი განადგურებულია! – ბრძანა , გორაკიდან დაშვებული ლოდების წინაშე დაქსაქსული სამცხელების შემყურე ზაქარია მხარგრძელმა და საერთო შეტევის ბრძანება გასცა!

ეპილოგი

ნიალის ველზე ბოცო ჯაყელისა და ვარდან დადიანის ლაშქარი განადგურდა. თავად ბოცო, საკუთარ ნათესავს, ივანე ყვარყვარე ციხისჯვარელს ჩაუვარდა ხელთ იური ანდრიას ძესთან ერთად. ვარდან დადიანი და მისი ძე ივანე, მხარგრძელის კაცებმა შეიპყრეს მდინარის გადალახვის დროს.

თამარ მეფემ გულუხვად დააჯილდოვა თავისი მომხრენი. იმ დიდ ძღვენს შორის, რომელიც მეფეთ-მეფემ ივანე ციხისჯვარელს გადასცა იყო თავად ახალ ჩორჩანელთა საგვარეულოს დედაციხე – ჯაყი.

ზეიმით შევიდა ჯაყის ციხეში ივანე ციხისჯვარელი. დაათვალიერა ციხის ყველა სიმაგრე და ჯაყისმანის მონასტერს ეწვია. ბერებმა მკერდი დაუკოცნეს მათ ახალ პატრონს, მოაგონეს მას მამათა ღვაწლი და დამსახურება  წინაშე მეფეთა.

-ასე ვფიქრობთ შენთან ერთად შენი დიდი წინაპრები სულა, მირიანი და იოანე დაბრუნდნენ ჯაყის ციხეში მთავარო – უთხრა ივანეს მამა იაკობმა.

***

ივანეს ჯაყში შესვლამდე ბოცო ჯაყელის მთელი სახლეული აიყარა და ალის ხეობაში გადავიდა. ამიერიდან მათ ისტორია ჯაყელად აღარ იხსენიებს. ისინი ბოცოსძენი არიან. ამ საგვარეულოს დიდი წარმომადგენლები ბოცო და მემნა ბოცოსძენი თბილისს თითქმის მარტო იცავდნენ საკუთარი რაზმით ჯალალედინის დამანგრეველი შემოსევისაგან.

ბოცოსძენი უძველესი ჯაყელები არიან. მათ ადგილს ციხისჯვარელები იკავებენ. ბოცოსძეთა ბოლო წარმომადგენლები ალის ხეობის წმინდა გიორგის ეკლესიაში განისვენებენ. იქვე ბოცოს წყალიც ჩამოუდის ალის ხეობაში გადასახლებულთა მამულებს. ისტორია შეშინებული იხსენებს „დიდსა ბოცოსა“ და სდუმს მის მომდევნო ბედზე. მაგრამ არის მოსაზრება, ბოცო ჯაყელი ბერად შემდგარი ბასილი ეზოსმოძღვარი გახლავთო.    

***

  • ერისთავთ ერისთავო ივანევ, აწ უკვე ჯაყელ-ციხისჯვარელო, შენმა საგვარეულომ მრავალჯერ უერთგულა ბაგრატიონთა სამეფო სახლს და ქვეყანას. ჩვენ ბაგრატიონებს კარგად გვახსოვს, რომ შენმა დიდებულმა პაპამ- სულა კალმახის ერისთავმა შეიპყრო განდგომილი ერისთავი ლიპარიტ ბაღუაში და ის მეფის წინ დააგდო. შენ არ ჩამოუვარდები პაპებს შენსას. გვიერთგულე და მრავალგზის შეებრძოლე ტახტის მიმტაცებელ იური ანდრიას-ძეს და თავგზა-აბნეულ მის მიმდევრებს ვარდანსა და ბოცოს. საბოლოოდ კი ნიალის დიდ ბრძოლაში, მხარგრძელთან ერთად შეები აჯანყებულებს და თავად შეიპყარი ისინი, რისთვისაც დიდ მადლობას მოგახსენებთ და გიბოძებთ მთელს სამცხესა და შენივე მამა-პაპის ციხესიმაგრეს – ჯაყს! – ამბობდა დიდებულთა და სტუმართა გასაგონად, თბილისის სასახლეში, ბაგრატიონთა   ტახტზე მჯდომი მეფეთ-მეფე თამარი.

დარბაზი ლხინის დაწყებას ელოდა. თბილისელნი ხარობდნენ  თამარის გამარჯვებას. ტახტის მარჯვენა მხარეს იდგა ზაქარია მხარგრძელი და ლაღად შეჰყურებდა მეფეთ-მეფის წინაშე მუხლმოდრეკულ ივანე ციხისჯვარელს, რომლის მხედრული შემართება და მხნეობა სანიმუშოდ მიაჩნდა.

 წინ იყო ბასიანი და შამქორი, სადაც ქართული ჯარის რიგებში, გმირად მოიხსენიებენ ივანე ჯაყელ ციხისჯვარელს.

ასევე წინაა ქართველთა იმპერიის მსხვრევა, უმეფობის ხანა, რომლის დროსაც 100 წელს მიტანილი ივანე ჯაყელ ციხისჯვარელი მხსნელად დაუდგება მთელს ქვემო ქართლს. იგი ერთადერთია ვინც არათუ არ ემორჩილება მონღოლებს, არამედ წარმატებით ებრძვის მათ, სამცხეში ინარჩუნებს ქართული სამეფოს სულს, აძლიერებს დასუსტებულ პროვინცებს, ქმნის სამცხის სამთავროს, რკინაში აჯენს ქვეყანას, სასტიკად ამარცხებს შამელ თურქებს და აღზრდის ისეთ მემკვიდრეს როგორიც იქნება სარგის ჯაყელი ციხისჯვარელი.

კახაბერ ჯაყელი

დაიწერა ბაზალეთს, 2021 წლის იანვარში

სოლომონ იორდანიშვილის რედაქცია, სულხან-საბა ორბელიანი, „სიბრძნე-სიცრუისა“
გამომცემლობა სახელგამი, თბ., 1938 წ. ილუსტრაციის ავტორი – სევერიან მაისაშვილი

Older Posts »

კატეგორიები