hires

ჯანმრთელი ქცევა სტუდენტებში

ია ლაცაბიძე, სოფო სხირტლაძე, ლელა ფარჯიანი – ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტი

თენგიზ ვერულავა მედიცინის აკადემიური დოქტორი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი, ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მოწვეული პროფესორი

შესავალი

ჯანმრთელი ქცევა გულისხმობს პრევენციას, დაავადებათა ადრე გამოვლენას, ჯანმრთელობის ხელშეწყობის ღონისძიებების როგორც ინდივიდუალურ, ასევე, სოციალურ ძალისხმევას [1]. პრევენციული ჯანმრთელობის ქცევის მიზანია დაავადების რისკის მინიმიზაცია და გულისხმობს რეგულარულ ფიზიკურ აქტივობას, სხეულის სასურველი წონის შენარჩუნებას, ჯანსაღ კვებას, თამბაქოს არ მოხმარებას, იმუნიზაციას [2]. დაავადებათა ადრეული გამოვლენა მოიცავს სამედიცინო გასინჯვებს (მაგალითად, არტერიული წნევის გაზომვა), კონკრეტული დაავადებების სკრინინგს. დაავადების დროული დიაგნისტიკის შემთხვევაში, შესაძლებელია ფატალური შედეგების თავიდან აცილება. ჯანმრთელობის ხელშეწყობის ღონისძიებები მოიცავს ძალისხმევას, ხელი შეუწყოს, დაარწმუნოს ადამიანები ჯანმრთელობის ხელშემწყობი ქცევის დამკვიდრებაში, თავიდან აიცილონ ჯანმრთელობის საზიანო ქცევები [1]. პრევენციული ჯანმრთელობის ღონისძიებები გულისხმობს როგორც სოციალურ, ასევე ინდივიდუალურ ძალისხმევას, რომ გარემო რომელშიც ადამიანი ცხოვრობს იყოს ჯანმრთელი და მოიცავს ფიზიკური და სოციალური გარემოს მონიტორინგს, ინფრასტრუქტურას; ტრანსპორტირების სისტემებს, ჯანმრთელობის ხელშემწყობი სოციალური და ეკონომიკური პოლიტიკის განვითარებას [1].

კვლევები ადასტურებენ, რომ საქართველოში ნაკლებად მისდევენ ცხოვრების ჯანსაღი წესის დამკვიდრებას. კვლევების მონაცემებით, საქართველოში თამბაქოს მომხმარებელთა წილი მთლიანი მოსახლეობის 30.3%-ს შეადგენს [3], დაბალია ფიზიკური აქტივობა [4], მისდევენ არაჯანსაღ კვებას (შაქრის, მარილის, და ცხიმების მაღალი შემცველობა, ხილის და ბოსტნეულის ნაკლებობა). აღნიშნული ფაქტორები დაავადებათა განვითარების, სიკვდილიანობის ერთ-ერთი ხელშემწყობი მიზეზებია.

ერთ-ერთი კვლევის მიხედვით, ახალგაზრდებში პრევენციული ჯანმრთელობის ქცევისა და რწმენის განვითარებაში გამოყოფენ 2 ალტერნატიულ მოდელს. „ოჯახის მტკიცე სოციალიზაციის“ მოდელის თანახმად, პრევენციული ჯანმრთელობის რწმენა და ქცევა ისწავლება ბავშვობის პერიოდში ოჯახის წევრებისგან და რჩება საკმაოდ სტაბილური მთელი ცხოვრების განმავლობაში. ეს მოდელი მშობლებს იმიტომ ანიჭებს უპირატესობას, რომ მათი კონტაქტი ბევრად უფრო ადრე იწყება და ბევრად უფრო მდგრადი და მტკიცეა, სოციალიზაციის სხვა აგენტებთან შედარებით [5, გვ. 242]. „მუდმივი ღიაობის“ ( lifelong openness) მოდელის მიხედვით, ადამიანი ყოველთვის ღიაა სოციალიზაციის ნებისმიერი აგენტების გავლენისადმი და შესაბამისად, მშობლებს არ ენიჭებათ უპირატესი მნიშვნელობა. მართალია, ბავშვობაში მშობლებს მართლაც აქვთ უპირატესი გავლენა, მაგრამ ეს გავლენა არ ვრცელდება მთელი ცხოვრების განმავლობაში. ამიტომ, მოცემული მოდელი დიდ უპირატესობას ანიჭებს თანატოლებს, როგორც სოციალიზაციის უმნიშვნელოვანეს აგენტებს [5. გვ.242].

ამგვარად, ჯანრმთელი ქცევა ყველა ადამიანის ცხოვრების განუყოფელი ნაწილი უნდა იყოს. საზოგადოებაში კი არსებობს სტერეოტიპული შეხედულება, რომ სამკურნალო და პრევენციულ სერვისებს ძირითადად ასაკოვანი ადამიანები საჭიროებენ, რაც რა თქმა უნდა, მცდარი შეხედულებაა. ამ მხრივ, საინტერესოა, ახალგაზრდების დამოკიდებულება  პრეცენციული ჯანმრთელობის ღონისძიებების მიმართ. აღნიშნულიდან გამომდინარე, კვლევის მიზანია ჯანმრთელი ქცევის შესწავლა სტუდენტებში.

მეთოდოლოგია

რაოდენობრივი კვლევის ფარგლებში განხორციელდა რესპოდენტების გამოკითხვა თვითადმინისტრირებადი კითხვარების მეშვეობით. კვლევის გენერალური ერთობლიობა იყო საქართველოს აკრედიტებული უნივერსიტეტების სტუდენტები. იმის გამო, რომ სტუდენტების ბაზა ჩვენთვის არ იყო ხელმისაწვდომი, შერჩევის მეთოდად გამოვიყენეთ არაალბათური შერჩევის ტიპი, სტიქიური შერჩევა. საველე სამუშაოების დასრულების შემდეგ მონაცემები შევიყვანეთ და დავამუშავეთ SPSS პროგრამაში.

შედეგები

კვლევაში მონაწილეობა მიიღო 61-მა სტუდენტმა, რომელთაგან 47.5% არის მამრობითი სქესის წარმომადგენელი, ხოლო 52.5%  მდედრობითი სქესის წამომადგენელი.

კვლევის მიზნიდან გამომდინარე, ჩვენთვის პირველ რიგში საინტრესო იყო იცოდნენ თუ არა სტუდენტებმა პრევენციული ჯანმრთელობის მნიშვნელობა. გამოკითხულთა თითქმის ნახევარმა, 47.5%-მა არ იცის რას გულისხმობს პრევენციული ჯანმრთელობა (ნახ. 1).

ნახ. 1:

 Picture1

ასევე, საინტერესოა, ჯანმრთელობის პრევენციის მიზნით რა სიხშირით მიმართავენ სტუდენტები ექიმებს. იმ სტუდენტებისთვის, რომლებმაც არ იცნოდნენ პრევენციული ჯანმრთელობის მნიშვნელობა,  კითხვარში მოცემული იყო მისი განმარტება.

გამოკითხულთა 47.5% საერთოდ არ მიმართავს ექიმს პრევენციის მიზნით. სქესის მიხედვით პასუხების გადანაწილება შემდეგნაირია: 3 თვეში ერთხელ – მდედრობითის 6.6%, მამრობითის 1.6%; 6 თვეში ერთხელ – მდედრობითის 9.8%, მამრობითის 11.5%; 1 წელიწადში ერთხელ – მდედრობითის 8.2%, მამრობითის 3.3%; 2 წელიწადში ერთხელ – მდედრობითის 6.6%, მამრობითის 4.9%; საერთოდ არ მივმართავ – მდედრობითის 23%, მამრობითის 24.6%.

ნახატი 2:

Picture3

შეკითხვაზე, “რა არის მთავარი მიზეზი, რის გამოც არ მიმართავთ ექიმს ჯანმრთელობის პრევენციის მიზნით?” პასუხები სქესის მიხედვით გადანაწილდა შემდეგნაირად: დარწმუნებული ვარ, რომ ჯანმრთელი ვარ – მდედრობითის 17.9%, მამრობითის 3.6%; არ მომწონს კლინიკა, სადაც ვარ დაზღვეული – მდედრობითის 0%, მამრობითის 3.6%; დრო არ მაქვს – მდედრობითის 10.7%, მამრობითის 7.1%; არ მიფიქრია – მდედრობითის 17.9%, მამრობითის 35.7%; თანხის უქონლობის გამო – მდედრობითის 3.6%, მამრობითის 0%.

ნახ: 3:

Picture4

მთავარი მიზეზები, რის გამოც სტუდენტები მიმართავენ ექიმს ჯანმრთელობის პრევენციის მიზნით არის ის, რომ სურთ დარწმუნებული იყვნენ თავიანთ ჯანმრთელობაში (71,9%), ასევე, მშობლების ან ახლობლების დაჟინებული თხოვნით (21.9%) და საყოველთაო დაზვევის გამო, რომელიც ფარავს შესაბამის ხარჯებს (6,2%).

ნახატი: 4

Picture5

            შემდეგ კითხვაში რესპონდენტებს უნდა შეეფასებინათ საკუთარი ჯანმრთელობა. კითხვაზე „რამდენად ჯანმრთელ ადამიანად მიიჩნევთ თავს“, პასუხები შემდეგნაირად გადანაწილდა: „სრულიად ჯანმრთელად“ – 11.5%, „ჯანმრთელად“ – 26.2%, „მეტ-ნაკლებად ჯანმრთელად“ – 18%, „არაჯანმრთელად“ 34.4% და სრულიად არაჯანმრთელად 9.8% მიიჩნევს თავს.

საინტერესოა, ვირუსული ეპიდემიის არსებობისას პრევენციის მიზნით რესპონდენტები რა მეთოდებს მიმართავენ: ვიღებ იმუნიტეტის გამაძლიერებელ საშუალებებს: დიახ – მდედრობითის 18%, მამრობითის 6.6%; არა – მდედრობითის 36.1%, მამრობითის 39.3% :

ნახატი 5:

Picture6

მივმართავ ექიმს რჩევისთვის: დიახ – მდედრობითის 0%, მამრობითის 3.3%; არა – მდედრობითის 54.1%, მამრობითის 42.6%.

ნახატი 6:

Picture7

ვიყენებ პირბადეს: დიახ – მდედრობითის 18%, მამრობითის 6.6%; არა – 36.1%, მამრობითის 39.3%.

ნახატი 7:

Picture8

როგორც შედეგებიდან ჩანს, როგორც მდედრობითი სქესის, ისე მამრობითი სქესის რესპონდენტთა უმეტესობა არ მიმართავს არანაირ ზომას ვირუსების ეპიდემიისას.

კვლევის ერთ-ერთ მიზანს წარმოადგენდა იმის გარკვევა, თუ რამდენად ცდილობენ სტუდენტები ჯანსაღი ცხოვრების წესის დაცვას. კვლევის ამოცანებიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანი იყო გაგვეგო ამ მხრივ სქესობრივი განსხვავებების არსებობა.

არ ვარ თამბაქოს მომხმარებელი: არ ვეთანხმები – მდედრობითის 9.8%, მამრობითის 16.4%; მეტ-ნაკლებად ვეთანხმები – მდედრობითის 3.3%, მამრობითის 8.2%; ვეთანხმები – მდედრობითის 41%, მამრობითის 21.3%.

ნახატი 8:

 Picture9

არ მოვიხმარ ნარკოტიკულ საშუალებებს: არ ვეთანხმები – მდედრობითის 4.9%, მამრობითის 8.2%; მეტ-ნაკლებად ვეთანხმები – მდედრობითის 1.6%, მამრობითის 1.6%; ვეთანხმები – მდედრობითის 47.5%, მამრობითის 36.1%.

ნახატი 9:

Picture10

როგორც დიაგრამებიდან ჩანს, გენდერული განსხვავება შეინიშნება თამბაქოსა და ნარკოტიკული საშუალებების მოხმარებაზე. ამ შემთხვევაში უფრო მეტი მამრობითი სქესის წარმომადგენელი მოიხმარს მათ, ვიდრე მდედრობითის.

 შემდეგი დებულებები ეხებოდა ფიზიკურ აქტივობასა და ჯანსაღ კვებას. მათი პროცენტული მაჩვენებელი სქესის მიხედვით, შემდეგნაირია:

ვცდილობ ვიყო ფიზიკურად აქტიური: არ ვეთანხმები – მდედრობითი 8.2%, მამრობითი 8.2%; მეტნაკლებად ვეთანხმები – მდედრობითი 14.8%, მამრობითის 6.6%; ვეთანხმები მდედრობითის 27.8%, მამრობითის 29.5%.

ნახატი 10:

Picture11

ჯანსაღად ვიკვებები: არ ვეთანხმები – მდედრობითის 14.8%, მამრობითის 11.5%; მეტ-ნაკლებად ვეთანხმები – მდედრობითის 19.7%, მამრობითის 23%, ვეთანხმები – მდედრობითის 19.7%, მამრობითის 11.4%

ნახატი 11:

Picture12

როგორც დიაგრამებიდან ჩანს, ორივე სქესის წარმომადგენლები ცდილობენ მისდიონ ჯანსაღი ცხოვრების წესს.

რესპონდენტთა 57.4% ალკოჰოლის მომხარებელია. უმეტესად კაცები მოიხმარენ ალკოჰოლს (38%), ვიდრე ქალები (20%):

ნახატი 12:

 Picture13

ამათგან გამოკითხულთა 37.1%-ის მიერ ალკოჰოლის მოხმარება წელიწადში რამდენჯერმე თრობით მთავრდება. ხოლო 22.9% თვეში რამდენჯერმე თვრება ალკოჰოლის მოხმარების შედეგად.

კვლევის ფარგლებში გვაინტერესებდა, რამდენად ინფორმირებულები იყვნენ სტუდენტები საქართველოს მოქმედი სკრინინგ პროგრამების შესახებ. გაირკვა, რომ 65.6%-ს სმენია სკრინინგ პროგრამების შესახებ საქართველოში, თუმცა, თითქმის სრულ უმრავლესობას (95%) არ მიუმართავს სკრინინგისთვის.

შემდეგი კითხვა ეხებოდა რესპოდენტთა ინფორმირებულობა აივ ინფექციისა და შიდსის შესახებ.

ნახატი 13:

Picture14

როგორც შედეგებიდან ჩანს, რესპონდენტების ნაწილმა არ იცის აივ ინფექციის და შიდსის მნიშვნელობა. კერძოდ, რესპოდენტთა 42.8% მიიჩნევს, რომ აივ ინფექცია და შიდსი ერთი და იგივე დაავადებაა. ხოლო 8.2%-ის აზრით, აივ ინფექციას და შიდსს ერთმანეთთან კავშირი არ აქვთ.

გარდა ამისა, სტუდენტებმა პასუხი გასცეს კითხვას თუ რა გზებით გადადის აივ ინფექცია, მათ უმრავლესობას აქვთ ინფორმაცია გადამდები გზების შესახებ:

            ნახატი 14:

Picture15

            ბოლო შეკითხვა ეხებოდა ასაკის მნიშვნელობას ჯანმრთელი ქცევის კონტექსტში. კითხვაზე, თუ რომელ ასაკობრივ პერიოდში საჭიროებს ადამიანი პრევენციული ჯანმრთელობის ღონისძიებებს, რესპოდენტთა 46.5% მიიჩნევს, რომ ასაკს არ აქვს მნიშვნელობა.

ნახატი 15:

Picture16

დისკუსია, ინტერპრეტაცია

როგორც შედეგებიდან ჩანს, რესპონდენტთა ნახევარმა არ იცის ის, თუ რას ნიშნავს პრევენციული ჯანმრთელობა. აღნიშნული შეიძლება დაკავშირებული იყოს იმასთან, რომ დაბალია მოსახლეობის განათლება პრევენციული ჯანმრთელობის შესახებ. ასევე, დაბალია სოციალური და ეკონომიკური მდგომარეობა, რაც ხელს უშლის პრევენციის მიზნით ექიმთან მიმართვიანობას.

            ხაზგასასმელია თავად ფაქტი, რომ სტუდენტების უმრავლესობა პრევენციის მიზნით საერთოდ არ მიმართავს ექიმს. ამ შემთხვევაში, ზემოაღნიშნულ ფაქტორებთან ერთად გასათვალისწინებელია, რომ ახალგაზრდებში შედარებით ნაკლებია ავადობა ვიდრე ასაკოვნებში. შესაბამისად, რადგან სამედიცინო მომსახურების საჭიროება ნაკლებია, სტუდენტებმა შეიძლება არც ჩათვალონ საჭიროდ ამ ეტაპზე რაიმე სახის გამოკვლევის ჩატარება პრევენციის მიზნით.

            კვლევის შედეგებით გამოვლინდა, რომ სტუდენების უმრავლესობას საერთოდ არ უფიქრია პრევენციის მიზნით მიემართა ექიმისათვის. გარდა ზემოთ აღნიშნულისა, ამის მიზეზი შეიძლება იყოს დამკვიდრებული ქცევის ტრადიცია. კერძოდ, ადამიანი ადრეული ასაკიდან სხვა ადამიანებზე დაკვირვებით ან მექანიკურად ითვისებს ქცევებს, იღებს ინფორმაციას. შეიძლება ითქვას, რომ ადამიანის ქცევის უდიდესი ნაწილი დასწავლილია იმ ადამიანებისაგან, რომლებთანაც აქვს ურთიერთობს. იმის გათვალისწინებით, რომ ახლანდელი სტუდენტების აბსოლუტური უმრავლესობა დაბადებულია 90-იან წლებში, რომელიც გამოირჩევა უკიდურესად მძიმე სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობით, მათ არც ოჯახის წევრებისგან და არც იმ უახლოესი სოციალური წრიდან, რომელშიც უწევთ დროის დიდი ნაწილის გატარება, არ უნახავთ იმგვარი ქცევა, რომ სრულიად ჯანმრთელი ადამიანი პრევენციის მიზნით აკითხავდეს ექიმს და იტარებდეს გამოკვლევებს წელიწადში ორჯერ მაინც. ცხადია, ასეთ სიტუაციაში რთულია ადამიანი ფიქრობდეს ჯანმრთელობის  პრევენციაზე და ასევე, რთულია მოკლე ხანში ქცევის ამგვარი კულტურის დამკვირდება. ამ მხრივ, ჩვენი კვლევის შედეგები ეხმიანება ლიტერატურულ მიმოხილვაში განხილულ კვლევას, რომლის თანახმად ადამიანის ჯანმრთელობის პრევენციასთან დაკავშირებული ქცევების (ჯანსაღი კვება, ფიზიკური დატვირთვა და ა.შ.) ჩამოყალიბებაზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ოჯახი [5].

            კვლევით გამოვლინდა, რომ სტუდენტების მიერ პრევენციის მიზნით ექიმთან მიმართვიანობის მთავარი მიზეზია საკუთარ ჯანმრთელობაში დარწმუნება, ოჯახის წევრებისა და ახლობლების დაჟინებული თხოვნა ან ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამაში ჩართულობის შედეგად შესაბამისი ხარჯების ანაზღაურება.

            პრევენციული ჯანმრთელობის რწმენა ნათლად აისახება ვირუსების ეპიდემიების არსებობის დროს. ამ შემთხვევებში ინფექციის გავრცელების წყაროს წარმოადგენს დაავადებული ადამიანი, რომელიც ვირუსს ჰაერწვეთოვანი გზით ავრცელებს ცემინებისას, ხველებისას. ამ დროს მნიშვნელოვანია საზოგადოებაში არსებობდეს პირბადის ტარების კულტურა. ჩვენი კვლევა საპირისპიროს აჩვენებს, გამოკითხულთა ძალიან მცირე ნაწილი (ორივე სქესის წარმომადგენელი) ატარებს პირბადეს ვირუსული ეპიდემიის არსებობის დროს. გარდა ამისა, მცირეა ვირუსული ეპიდემიის დროს ექიმთან კონსულტაციის მიზნით მიმართვიანობა და შესაბამისად, სათანადო მკურნალობის მიღება.

            ჯანმრთელი ქცევის მაჩვენებელია ჯანსაღი ცხოვრების წესი, კერძოდ, ფიზიკური აქტივობა, სწორი კვება, ალკოჰოლოსა და თამბაქროს მოხმარებისგან თავის შეკავება. ფიზიკურ აქტივობასა და სწორ კვებასთან მიმართებით მამაკაცებისა და ქალების დამოკიდებულება თითქმის მსგავსია. თუმცა, გენდერული განსხვავება შეინიშნება თამბაქოს, ნარკოტიკული საშუალებებისა და ალკოჰოლის მოხმარებაზე. კერძოდ, მამაკაცთა შორის უფრო მეტია მისი მოხმარება, ვიდრე ქალებში. ამაზე გარკვეულ გავლენას ახდენს საზოგადოებაში გავრცელებული კულტურა, რომელშიც ქალისა და მამაკაცის მიმართ განსხვავებული მიდგომებია თამბაქოს, ნარკოტიკული საშუალებებისა და ალკოჰოლის მოხმარებაზე. გასაკვირი არცაა ის ფაქტი, რომ ქალები იქცევიან საზოგადოების მოსაწონად და ცდილობენ არ მიეკეროთ დევიანტის იარლიყი. ცნობილი ინგლისელი სოციოლოგი ენტონი გიდენსი საუბრობდა საზოგადოებაში არსებულ ამ ორმაგ სტანდარტებზე: ის, რაც დასაშვებია კაცისთვის, დაუშვებელია ქალისთვის [5]. ქცევის ნიმუშების გენდერული თვალსაზრისით დანაწევრება ქართული ემპირიული რეალობისთვის საკმაოდ ნაცნობია, აღნიშნული კი ჯანმრთელი ქცევის შემთხვევაშიც გამოიხატება.

   გამოკითხულთა უმრავლესობის სკრინინგ პროგრამებში ჩაურთველობა აგრეთვე მიუთითებს სტუდენტების პერსონალური პასუხისმგებლობის დაბალ დონეზე. აღნიშნულზე გავლენას ახდენს საქართველოში პირველადი ჯანდაცვის ნაკლები განვითარება. პირველადი ჯანდაცვა“ არის პაციენტის პირველი კონტაქტი ორგანიზებულ სამედიცინო მომსახურებასთან, ექიმთან, ერთგვარი „მეკარიბჭე“ ჯანდაცვის სისტემაში [6]. პირველადი ჯანდაცვის ექიმი ახდენს დაავადების ადრეული სტადიების გამოვლინებას, მის პირველად შეფასებას, რაც ხელს უწყობს დაავადებათა განვითარების ადრეულ ეტაპზე აღმოფხვრას [6].

პრევენციული ჯანმრთელობის მიმართ  სტუდენტების დაბალ განათლებაზე მეტყველებს ის ფაქტი, რომ უმეტესმა ნაწილმა არ იცის აივ ინფექციის მნიშვნელობა, შიდსა და აივ ინფექციას შორის განსხვავება. თუმცა, სტუდენტების უმრავლესობამ სწორად მიუთითა შიდსის გადაცემის გზები. როგორც ჩანს, გასულ წლებში მიუთითა შიდსის გადაცემის გზებზე ჩატარებულმა საინფორმაციო კამპანიებმა, რომელთა მიზანიც იყო საზოგადოების ინფორმირებულობის ამაღლება, გაამართლეს, რაც შედეგებიდანაც კარგად ჩანს. ამას ერთვის ისიც, რომ საგანმანათლებლო დაწესებულებებში იღებენ ბაზისურ ცოდნას ძირითადი დაავადებებისა და მათი გავრცელების გზების შესახებ.            კვლევა ადასტურებს, რომ გავრცელებული შეხედულებები იმის შესახებ, რომ მხოლოდ ბავშვები, მოხუცები საჭიროებენ პრევენციული ჯანმრთელობის ქცევას ნელ-ნელა იმსხვრევა. რესპონდენტები თითქმის ნახევარმა აღნიშნა, რომ ადამიანი ნებისმიერ ასაკში საჭიროებს პრევენციული ჯანმრთელობის ქცევას.

დასკვნა, რეკომენდაციები

            კვლევის შედეგების მიხედვით, შეიძლება ითქვას, რომ ჯანმრთელი ქცევა სტუდენტებში არც თუ ისე მყარია. რესპონდენტთა უმრავლესობა არ მიმართავს ექიმს პრევენციის მიზნით. აღნიშნულს ხელს უწყობს ბევრი ფაქტორი: ახალგაზრდებში ავადობის დაბლი რისკფაქტორი, ქვეყნის დაბალი სოციალურ-ეკონომიკური დონე, პირვრლადი ჯანდაცვის ნაკლებად განვითარება. ჯანდაცვის სოციოლოგების მიხედვით, ჯანმრთელი ქცევაზე ასევე გავლენას ახდენს ოჯახი, სანათესაო, სამეგობრო წრე. საზოგადოების ნაკლები ინტერესი პრევენციული ჯანმრთელობის მიმართ გავლენას ახდენს ახალგაზრდების მოტივაციაზე მიმართონ პრევენციულ ღონისძიებებს. სტუდენტები ინფორმირებულები არიან აივ ინფექციის გადამდები გზების შესახებ, რაც თავისთავად განაპირობებს პრევენციულ ქცევას, თუმცა, მათი ამ მხრივ განათლება  მაინც არასაკმარისია. სტუდენტების ინფორმირებულობა დაბალია ქვეყანაში მოქმედი სკრინინგ პროგრამების მიმართ, შესაბამისად, ნაკლებად მიმართავენ.

მიზანშეწონილია ქვეყანაში პირველადი ჯანდაცვის სრულყოფილი განვითარების ხელშეწყობა, ასევე, ახალგაზრდების ინფორმირებულობის დონის ამაღლება პრევენციული ჯანმრთელობის შესახებ. იგი ხელს შეუწყობს პრევენციული ჯანმრთელობის კულტურის დამკვიდრებას ახალგარდებში. ამ მხრივ, მნიშვნელოვანი როლი ენიჭება არასამთავრებო ორგანიზაციებს, მედიას, სახელმწიფოს, რათა მოხდეს ჯანსაღი ცხოვრების პროპაგანდა, ხელშეწყობა. გარდა ამისა, მიზანშეწონილია, ამ თემაზე ჩატარდეს სიღრმისეული კვლევა, რომელიც საშუალებას მოგვცემს უფრო დეტალურად განვსაზღვროთ პრობლემის გამომწვევი მიზეზები და შევიმუშავოთ მისი აღმოფხვრის სრულყოფილი სამოქმედო გეგმა.

აბსტრაქტი

შესავალი: ჯანმრთელი ქცევის ერთ-ერთი ინდიკატორია პრევენციული ღონისძიებებისაკენ ადამიანის სწრაფვა. საზოგადოებაში არსებული სტერეოტიპული შეხედულების მიხედვით, პრევენციულ ჯანრთელობას ძირითადად ასაკოვანი ადამიანები საჭიროებენ. ამ მხრივ, საინტერესოა, ახალგაზრდების დამოკიდებულება მის მიმართ. კვლევის მიზანია ჯანმრთელი ქცევის შესწავლა სტუდენტებში. მეთოდოლოგია: რაოდენობრივი კვლევის ფარგლებში განხორციელდა რესპოდენტების გამოკითხვა თვითადმინისტრირებადი კითხვარების მეშვეობით. შედეგები: ჯანმრთელი ქცევა სტუდენტებში არც თუ ისე მყარია. რესპონდენტთა უმრავლესობა არ მიმართავს ექიმს პრევენციის მიზნით. დისკუსია: პრევენციული ჯანმრთელობის მიმართ სტუდენტთა დაბალი მოტივაცია განპირობებულია შემდეგი ფაქტორით: ახალგაზრდებში ავადობის დაბალი რისკფაქტორი, ქვეყნის დაბალი სოციალურ-ეკონომიკური დონე, პირველადი ჯანდაცვის ნაკლებად განვითარება, საზოგადოების ნაკლები ინტერესი პრევენციული ჯანმრთელობის მიმართ. სტუდენტების ინფორმირებულობა დაბალია ქვეყანაში მოქმედი სკრინინგ პროგრამების მიმართ. რეკომენდაციები: მიზანშეწონილია ქვეყანაში პირველადი ჯანდაცვის სრულყოფილი განვითარების ხელშეწყობა, ახალგაზრდების ინფორმირებულობის დონის ამაღლება პრევენციული ჯანმრთელობის შესახებ.

Healthy behavior in students

Ia Latsabidze, Sofo Skhirtladze, Lela Parjiani Ivane Javakhishvili Tbilisi State University, Faculty of Social and Political Sciences

Tengiz Verulava – Academic Doctor of Medicine. Professor at Ilia State University. Invited Professor at Ivane Javakhishvili Tbilisi State University

Resume

Introduction: Healthy behavior indicator is humans strive for preventative activities. According to stereotypes, only old people need preventative health. It is really considerable young people’s opinions in terms of this issue. Research aim is to investigate healthy behavior of students. Methodology: Quantitative survey was conducted in order to make inquire with questionnaire among students. Results: Healthy behavior is less characteristic for students. The majority of respondents do not visit doctors to prevent risks. Discussion: Low motivation of preventative health is caused by following factors: low risk factor of disease among young people, low socioeconomic level of country, slight development of primary health care, less interest of society towards preventative health, less information about current screening programs. Recommendation: It is important to improve supporting of primary health care. In addition the education about this issue should be increased among young people.

ბიბლიოგრაფია

  1. ვერულავა, თენგიზ (2017). ჯანდაცვის სოციოლოგია. ჯანდაცვის პოლიტიკისა და დაზღვევის ცენტრი.
  2. ვერულავა, თენგიზ (2016). ჯანდაცვის პოლიტიკა. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი.
  3. ჯანმრთელობის დაცვა 2010. სტატისტიკური ცნობარი. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო. დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი.
  4. არა გადამდები დაავადებების რისკ-ფაქტორების კვლევა საქართველოში. დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი. თბილისი 2011. http://www.who.int/chp/steps/2012_GeorgiaSTEPS_Report.pdf
  5. Lau, Richard R. Quadrel, Marilyn Jacobs. Hartman, Karen A. Development and Change of Young Adults’ Preventive Health Beliefs and Behavior: Influence from Parents and Peers. Journal of Health and Social Behavior. American Sociological Association. 1990.
  6. ვერულავა, თენგიზ. 2015. პირველადი ჯანდაცვის რეფორმისთვის გასატარებელი პოლიტიკის პირველი ნაბიჯები. ინფორმაციის თავისუფლების განვითარების ინსტიტუტი.

ციტირება:

ია ლაცაბიძე, სოფო სხირტლაძე, ლელა ფარჯიანი, თენგიზ ვერულავა, ჯანმრთელი ქცევა სტუდენტებში. ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია, N 3. ჯანდაცვის პოლიტიკისა და დაზღვევის ცენტრი. 2017. გვ. 119-129

***

გამოქვეყნდა ჟურნალში “ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა, სოციოლოგია” N 3, 2017

სტატიის ელ. მისამართი:

http://ojs.iliauni.edu.ge/index.php/health/article/view/321

სტატიის PDF ვერსია

უნივერსალური მოცვა - universal caverage

უნივერსალური მოცვის მსოფლიო გამოცდილება და საქართველოს ჯანდაცვის რეფორმა

ანი კენჭაშვილი, მაია კვიკვინია, ლაშა გვარამია, ლანა ბურჭულაძე, ანნა მაჩიტაძე, ცირა ყაჭიური – ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სოციალურ და პოლიტიკურ მეცნიერებათა ფაკულტეტი

თენგიზ ვერულავა – მედიცინის აკადემიური დოქტორი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი, ივ. ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მოწვეული პროფესორი

   შესავალი

თანამედროვე მსოფლიოში მედიცინის განვითარებასთან ერთად სულ უფრო და უფრო აქტუალური ხდება ადამიანების ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული საკითხები. თითოეულ ქვეყანას საკუთარი მიდგომა აქვს შემუშავებული მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად.

საქართველო ახლახანს შეუდგა უნივერსალური ჯანდაცვის სისტემის დანერგვას. ამ მხრივ, აქტუალურია მსოფლიო გამოცდილების გაზიარება. შესაბამისად, ნაშრომის მიზანია, უნივერსალური მოცვის მსოფლიო გამოცდილების გაანალიზება, კერძოდ, უნივერსალური მოცვის რა მოდელები არსებობს განვითარებად და განვითარებულ ქვეყნებში, მათ შორის რა ძირითადი განმასხვავებელი თავისებურებები შეინიშნება, უნივერსალური მოცვის როგორი სისტემაა საქართველოში და რა რეკომენდაციები შეიძლება შევთავაზოთ.

მეთოდოლოგია

კვლევისათვის გამოყენებულ იქნა უნივერსალური ჯანდაცვის საკითხებზე პირველადი და მეორადი ინფორმაციის შესწავლის და დამუშავების მეთოდი. წყაროებს წარმოადგენდნენ როგორც საკანონმდებლო, ისე საინფორმაციო-სტატისტიკური მასალები, სხვადასხვა ჟურნალებში გამოქვეყნებული სტატიები და პუბლიკაციები, სამთავრობო და არასამთავრობო სტრუქტურებისმიერ ჩატარებული კვლევების შედეგები.

ლიტერატურის მიმოხილვა

უნივერსალური მოცვა

მსოფლიოში არსებული გამოცდილებით, უნივერსალური  დაზღვევის განვითარება თანდათანობითი პროცესია. იგი მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული იმაზე, თუ რამდენად საკმარისია ქვეყანაში არსებული რესურსი უნივერსალური ჯანდაცვის მოთხოვნებისთვის. აღნიშნული საკითხი მნიშვნელოვანია როგორც განვითარებადი, ასევე განვითარებული ქვეყნებისათვის. შედარებისათვის, განვითარებულ ქვეყნებში ჯანმრთელობაზე საშუალოდ 2500 აშშ დოლარი იხარჯება თითო სულზე, ხოლო დაბალი შემოსავლის მქონე ქვეყნებში – 15 აშშ დოლარზე ნაკლები [21. OECD]. გარდა ამისა, დაბალი შემოსავლის მქონე ქვეყნების უმეტესობა გაცილებით უფრო ნაკლებს ხარჯავს ჯანმრთელობაზე ზრუნვისთვის. მაგალითად, ისეთი დაბალშემოსავლიანი ქვეყანა, როგორიცაა ბანგლადეში დაახლოებით 5 დოლარს ხარჯავს თითო სულზე [22. World  Bank].

   აქვე გასათვალისწინებელია, რომ განვითარებად ქვეყნებში ბაზისურ პაკეტით შედარებით ნაკლები სერვისებია მოცული, ვიდრე განვითარებად ქვეყნებში. ამ სერვისების ძალიან დიდი რაოდენობა საზოგადოების ჯანმრთელობაზე ან პირველად ჯანდაცვაზეა ორიენტირებული და ძვირადღირებული სამედიცინო სერვისები მასში არ შედის [13.გვ.30].

   ჯანდაცვის გადასახადები და რისკის პულინგი

   სამედიცინო მომსახურების მისაღებად ადამიანები იხდიან როგორც პირდაპირი გადახდით უშუალოდ სამედიცინო მომსახურების გაწევისას, ასევე არაპირდაპირი, გადასახადების გადახდის მეშვეობით. წინასწარი გადახდების სისტემას აქვს თავისი დადებითი მხარე, რადგან ავადმყოფობის პერიოდში ადამიანებს არ უწევთ დიდი ხარჯების გაღება და შესაძლებლობა ეძლევათ აღნიშნული ხარჯები გადაინაწილონ მთელი ცხოვრების განმავლობაში [23. WHO ].

ჯანდაცვის არაპირდაპირი გადასახადების სისტემა არის ორი სახის: დაზღვევა, რომლის დროსაც დაზღვეულები იხდიან სადაზღვევო შენატანებს და ზოგადი გადასახადების სისტემა, რომელსაც იხდის მოსახლეობის ნაწილი, ან მთელი მოსახლეობა. ზოგადი გადასახადებით დაფინანსების შემთხვევაში მთელი მოსახლეობა, ან მოსახლეობის ნაწილი მოცულია, მიუხედავად იმისა, ისინი იხდიან თუ არა გადასახადებს. უნივერსალური დაფინანსება მჭიდროდ არის დაკავშირებული გადასახადების სისტემის ადმინისტრირების უნართან. აღსანიშნავია ის ფაქტიც, რომ განვითარებულ ქვეყნებში გადასახადებით გროვდება მთლიანი შიდა პროდუქტის 30%, მაშინ როცა დაბალშემოსავლიან ქვეყნებში ეს მაჩვენებელი 20%- დან  5%-მდე მერყეობს [17.WHO].

სადაზღვევო სისტემის ორი სახე არსებობს: ნებაყოფლობითი და სოციალური. ნებაყოფლობითი, ანუ კერძო დაზღვევა ორგანიზებულია კერძო სექტორის მიერ (მომგებიანი ან არამომგებიანი მესაკუთრეობის საფუძველზე). ამ დროს სადაზღვევო პრემიები დგინდება ჯანმრთელობის რისკის შესაბამისად. ჯანმრთელობის სოციალური დაზღვევა კერძო დაზღვევისაგან განსხვავებით არაკომერციულ პრინციპებს ეფუძნება და ფინანსდება  სავალდებულო გადასახადებისგან. მნიშვნელოვან შენატანებს აკეთებენ დამსაქმებლები და სახელმწიფო. ჯანმრთელობის სოციალურ დაზღვევას უმთავრესად სახელმწიფო უზრუნველყოფს, თუმცა, შეიძლება მართოს არასამთავრობო ორგანიზაციამაც. სახელმწიფო დაფინანსება ვრცელდება ასაკოვან ადამიანებზე და ღარიბ ფენებზე [10.გვ.442].

   სოციალური დაზღვევა ეფუძნება იდენტიფიცირებად სახელფასო გადასახადებს და შედარებით სტაბილურ სამუშაო ძალას. ამისგან განსხვავებით, ბევრ საშუალო და დაბალშემოსავლიან ქვეყნებში მუშახელი ცვალებადია, დასაქმება კი დროებითია, შესაბამისად, ხელფასი არაფორმალურია. გარდა ამისა, ხშირად ადგილი აქვს უნდობლობას სახელმწიფოს მიმართ და გადასახადის გადახდის თავიდან აცილების მცდელობას. ასეთ ქვეყნებში გავრცელებულია სათემო დაზღვევა, რომელიც მოიცავს სარგებლების შეზღუდულ პაკეტს. ასეთ პაკეტებში მიმართვიანობა ექიმებისადმი და სამედიცინო დაწესებულებებისადმი ლიმიტირებულია [10.გვ.442]. სოციალური დაზღვევის და ზოგადი გადასახადებით დაფინანსების სისტემებში   ხორციელდება შემოსავლების გადანაწილება რისკის გადაცემის გზით ჯანმრთელიდან ავადმყოფზე, მდიდრიდან ღარიბზე. რისკის გადანაწილების ასეთი მექანიზმები არ არის ნებაყოფლობით დაზღვევაში, სადაც შენატანები, როგორც წესი, ფიქსირებული განაკვეთებია [10.გვ.442].

მოცვის გაფართოების ტექნიკური სირთულეები

   ჯანმრთელობის დაზღვევით მოსახლეობის მოცვის გაფართოებამ შესაძლოა გარკვეული პრობლემები წარმოშვას. უპირველესად უნდა გამოვყოთ ნეგატიური რისკის შერჩევა. ეს პრობლემა დაკავშირებულია იმ გარემოებასთან, რომ ადამიანებმა უფრო მეტი იციან თავიანთი რისკის მდგომარეობის შესახებ, ვიდრე მზღვეველმა. როდესაც პაციენტს აქვს ქრონიკული დაავადება, იგი ცდილობს დაეზღვიოს. ხოლო ჯანმრთელი ახალგაზრდები, რომელთაც არაფერი აწუხებთ, ცდილობენ არ დაეზღვიონ. აღნიშნულის გამო რისკები გადანაწილდება მაღალრისკიან პაციენტებს შორის, რაც თავის მხრივ განაპირობებს სადაზღვევო პრემიის გაძვირებას [5.გვ.885].

   ნეგატიური რისკების შერჩევის პრობლემის გამო მოსახლეობის მოცვის გაფართოების ყველაზე ხელსაყრელი მექანიზმია სავალდებულო დაზღვევა. ამ შემთხვევაში სადაზღვევო შენატანები დამოკიდებულია არა რისკზე, არამედ გადახდისუნარიანობაზე. სხვა ტექნიკურ სირთულეებს განეკუთვნება პოტენციური დაზღვეულების იდენტიფიცირება, შენატანების შეფასება, პრემიების შეგროვება. ეს სირთულეები განსაკუთრებით შეინიშნება დაბალშემოსავლიან ქვეყნებში, სადაც ლეგალურად დასაქმებულთა რაოდენობა ძალიან მცირეა და უფრო მეტი რაოდენობა არალეგალურად დასაქმებულია, რომელთა აღრიცხვა სიძნელეებთანაა დაკავშირებული. აქედან გამომდინარე, სავალდებულო მოცვის დროს, რომელიც ეფუძნება დაზღვევის სოლიდარობის პრინციპს, მცირდება ზემოაღნიშნული სირთულეები [8.გვ.800].

   მოცვის გაფართოებისათვის ასევე მნიშვნელოვანია ფინანსური მდგრადობა. შენატანები უნდა ეფუძნებოდეს დაზღვეულთა რისკის ზუსტ შეფასებას. მოულოდნელი მაღალი ხარჯების დასაფარავად გამოიყენებენ სადაზღვევო რეზერვებს. ცხადია, რაც უფრო ფართოა სადაზღვევო მოცვა მით მცირდება რისკი და პირიქით, რაც უფრო მცირე მოსახლეობაა მოცული, მით უფრო მეტია მზღვეველის რისკი [8.გვ.801].

   განვითარებული ქვეყნების გზა უნივერსალურ მოცვამდე

   გერმანია

   უნივერსალური მოცვა მსოფლიოში ყველაზე პირველად გერმანიაში ჩამოყალიბდა კანცლერის ოტო ფონ ბისმარკის მიერ (1815-1898). დამსაქმებელი ვალდებული იყო დაქირავებულები გაეწევრიანებინა სადაზღვევო ფონდში. სადაზღვევო შენატანი დამოკიდებული იყო სახელფასო შემოსავლებზე. 1883 წელს მიღებული სადაზღვევო კანონის ძალით სოციალური დაზღვევა სავალდებულო გახდა გარკვეული კატეგორიის მუშაკებისათვის. ბისმარკის სოციალური კანონმდებლობის მთავარი პუნქტები მიმართული იყო სოციალისტური მოძრაობების საწინააღმდეგოდ, რომლებიც ცდილობდნენ მუშაკებისათვის სოციალური დაცვის ფართო პაკეტის შეთავაზებას. სამრეწველო მუშები პროფკავშირებთან ერთად წარმოადგენდნენ სოციალური დემოკრატიული განწყობის ყველაზე გავლენიან ჯგუფს. აქვე აღსანიშნავია, რომ დასაქმებულ მუშაკებისგან სადაზღვევო შენატანების შეგროვება შედარებით ადვილი იყო. 1883 წელს მიღებულმა კანონმა ხელი შეუწყო სადაზღვევო დაფარვის შემდგომ გაფართოებას. პროფკავშირები ტრადიციულად სთავაზობდნენ მოწყვლადი ჯგუფების დაკრძალვის, საკვების და საცხოვრებელი ხარჯების დაფინანსებას. დამსაქმებლებს ეკისრებოდათ იურიდიული პასუხისმგებლობა დასაქმებულთა უბედური შემთხვევების ხარჯებზე, თუმცა ასეთი ვალდებულება ხშირად მძიმე ტვირთად აწვა მცირე საწარმოებს. შესაბამისად, აღებული ვალდებულებები ხშირად არ სრულდებოდა. თავდაპირველად სადაზღვევო კანონით დაფარული იყო ლურჯსაყელოიანი დაქირავებულების დაახლოებით 26%, მოსახლეობის დაახლოებით 10%. საჯარო მოხელეების მოცვა დაიწყო 1914 წლიდან, უმუშევართა მოცვა – 1918 წელს, ხოლო სოფლის მეურნეობაში თვითდასაქმებული მუშაკების – 1972 წელს, სტუდენტების – 1975 წელს. დღეისათვის მოსახლეობის 0,1%-ზე ნაკლებია დარჩენილი მოცვის გარეშე. 2007 წლის კანონმდებლობის ძალით მოცვა სავალდებულოა მთელი მოსახლეობისათვის, როგორც კერძო, ასევე სოციალური დაზღვევის მეშვეობით. სოციალური დაზღვევის მთავარი პრინციპია სოლიდარობა მდიდრებსა და ღარიბებს შორის. გერმანიის შემდეგ, სოციალური დაზღვევის სისტემა განვითარდა ავსტრიაში (1888), უნგრეთში (1891), საფრანგეთში. შვეიცარიაში უნივერსალური მოცვის კანონმდებლობა მიღებულ იქნა დიდი ხნის შემდეგ, 1996 წელს [14.1991].

   დიდი ბრიტანეთი

   უნივერსალური მოცვის ალტერნატიული მექანიზმია, სადაზღვევო შენატანებისაგან განსხვავებით, მოქალაქეობის სტატუსის მქონე ადამიანების 100%-ით მოცვა. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ლორდ ბევერიჯმა შეიმუშავა აღნიშნული სისტემა და მას ბევერიჯის მოდელი ეწოდა. ბევერიჯის მოდელამდე ბრიტანული სისტემა გერმანული სისტემის მსგავსი იყო. 19 საუკუნის სოციალური პოლიტიკა ძირითადად მიმართული იყო ღატაკი მუშების ხელშეწყობაზე. შუა საუკუნეებიდან მოყოლებული ადამიანებს ჰქონდათ პასუხისმგებლობა დახმარებოდნენ ღარიბებს, რაც შემდგომ, 1834 წელს აისახა ღარიბთა კანონში. ამ მხრივ, გათვალისწინებული იყო ის ფაქტი, რომ ინფექციური დაავადებები უმთავრესად ვრცელდებოდა მოსახლეობის ღარიბ ფენებში, რაც მოითხოვდა საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ღონისძიებების განხორციელებას. მეოცე საუკუნის დასაწყისში საზოგადოებრივი ჯანდაცვის დაფინანსება უმთავრესად სახელმწიფოს ვალდებულებას წარმოადგენდა. მდიდრები სამედიცინო მომსახურების საფასურს იხდიდნენ როგორც ნებაყოფლობითი დაზღვევის, ასევე საკუთარი ჯიბიდან გადახდებით. დაბალშემოსავლიანი პირებისათვის არსებობდა სპეციალური საზოგადოებრივი და საქველმოქმედო საავადმყოფოები, სადაც ექიმები ხშირად საექიმო პრაქტიკას ეწეოდნენ უსასყიდლოდ. მუშებისათვის მეგობრულმა საზოგადოებებმა  დააარსეს საქველმოქმედო ფონდები ჯანდაცვისა და გარდაცვალების ხარჯებისათვის. თუმცა, მეცხრამეტე საუკუნის ბოლოს აღნიშნული ფონდები განიცდიდნენ ფინანსურ პრობლემებს, რადგან დანახარჯებმა გადააჭარბა შემოსავლებს [7. გვ.47].

   სავაჭრო პალატის პრეზიდენტი უინსტონ ჩერჩილი და ფინანსთა მინისტრი დევიდ ლოიდ ჯორჯი მხარს უჭერდნენ გერმანულის მსგავსი სოციალური დაზღვევის  ფართო პაკეტების შემოღებას. 1911 წელს მიღებულ იქნა კანონი სოციალური დაზღვევის შესახებ.იგი მოიცავდა დაავადებათა მკურნალობას, პირველად სამედიცინო მომსახურებას, ასევე რიგ სპეციფიკურ სერვისებს (მაგ., ტუბერკულიოზის მკურნალობას სანატორიუმებში). აქვე აღსანიშნავია, რომ გატარებული ღონისძიებების წინააღმდეგ გამოვიდნენ მეგობრული ორგანიზაციები, რადგანაც მათ ჰქონდათ ერთგვარი მონოპოლია ჯანდაცვის დაფინანსებასთან დაკავშირებით.

მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში ამაღლდა კლასთაშორისი სოლიდარობის გრძნობა, რამაც ბიძგი მისცა უნივერსალური ჯანდაცვის სისტემის შექმნას. 1942 წელს უილიამ ბევერიჯმა შეიმუშავა უნივერსალური ჯანდაცვის პრინციპები, რომელიც შემდგომ გახდა თანამედროვე კეთილდღეობის სახელმწიფოს საფუძველი. ამოსავალი პრინციპები იყო სრულყოფილი მოცვა, საარსებო წყაროებზე დაფუძნებული შენატანები და საჭიროებებზე დაფუძნებული სარგებლები. გერმანული სისტემისაგან განსხვავებით ბრიტანულ სისტემაში ინტეგრირებულია სამედიცინო მომსახურების როგორც დაფინანსება, ასევე მიწოდება [4. 2007].

   უნივერსალური მოცვა ასევე შემოღებულ იქნა ახალ ზელანდიაში (1939 წ.), შვედეთში (1953), ნორვეგიაში (1956 წ.), ფინეთში (1963 წ.), დანიაში (1971წ.), ისლანდიაში(1972 წ.),  კანადაში (1966 წ.), ავსტრალიაში(1974 წ.), პორტუგალიაში(1978), ესპანეთში (1978) და იტალიაში (1980)[7. გვ.48].

   რუსეთი

   რუსეთში მე-19 საუკუნის ბოლოს დაიწყო გერმანული სოციალური დაზღვევის გამოცდილების გაზიარება და დანერგვა. ბატონყმობის გადაგდების შემდეგ ადგილობრივ თვითმმართველობის ორგანოებს დაეკისრათ პოლიკლინიკური და სტაციონარული სერვისების მიწოდება. 1912 წელს მეოთხე სახელმწიფო დუმამ მიიღო სადაზღვევო კანონი, რომელიც დამსაქმებლებს ავალდებულებდა დაქირავებულების და მათი ოჯახის წევრების უბედური შემთხვევების, დაავადებების და გარდაცვალების დროს ხარჯების გაწევაში თანამონაწილეობას. ეს ღონიძიებები მიმართული იყო რევოლუციების და მოსახლეობის უკმაყოფილებების თავიდან ასაცილებლად, თუმცა, საკმაოდ დაგვიანებული აღმოჩნდა და ჯანდაცვის ფუნდამენტური ცვლილებები განხორციელდა რევოლუციის შემდეგ. 1917 წლის რევოლუციის შემდეგ ექიმმა სემაშკომ (1874-1949), რომელიც იყო ჯანდაცვის სახალხო კომისარიატის ხელმძღვანელი, შექმნა ჯანდაცვის საბჭოთა სისტემა. ნაციონალიზირებულ ჯანდაცვის სისტემას თავისი წვლილი უნდა შეეტანა ქვეყნის ინდუსტრიალიზაციაში. მთავარ მიზანს წარმოადგენდა დაავადების შედეგად მუშახელის პროდუქტიულობის დაქვეითების შემცირება. შედეგად ჩამოყალიბდა სამრეწველო მედიცინის სამი ქვესისტემა: საზოგადოებრივი ჯანდაცვა, მოზრდილთა მედიცინა და პედიატრია. ასევე ჩამოყალიბდა სპეციალიზირებული პოლიკლინიკების სისტემა, ხოლო ჯერ კიდევ მეფის რუსეთის დროს შექმნილი სოფლის მოსახლეობის ჯანმრთელობის მომსახურება ინტეგრირდა სემაშკოს საბჭოთა ჯანდაცვის სისტემაში. 1935 წელს შეიქმნა ჯანდაცვის სამინისტრო, როგორც ჯანდაცვის სექტორში უმაღლესი ადმინისტრაციული ორგანო. სამინისტროს ხელმძღვანელი ყოველთვის იყო ექიმი. სემაშკოს სისტემა საბჭოთა კავშირის გარდა გავრცელებული იყო აღმოსავლეთ ევროპის უმეტეს ქვეყანაში [19. გვ.240].

უნივერსალური მოცვის დანერგვის საერთო ტენდენციები განვითარებულ ქვეყნებში

განვითარებულ ქვეყნებში უნივერსალურ მოცვაზე გადასვლის შემდეგი ტენდენციები შეიძლება გამოიყოს:

  1. საყოველთაო მოცვის პროცესი იყო ძალიან ნელი. დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში მოსახლეობის ფართო ფენების მოცვა თითქმის მთელი საუკუნე გაგრძელდა[7. გვ.45].
  2. რისკების გაერთიანების მექანიზმები თითქმის ყველა ქვეყანაში არსებობდა, და მოცვის გაფართოების მცდელობებიც სწორედ ამ მექანიზმებს ეყრდნობოდა. მაგალითად, ბრიტანეთში მეგობრული საზოგადოებები პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ ინტეგრირდნენ ეროვნული დაზღვევის ორგანიზაციებად. ასევე, საფრანგეთში ურთიერთდახმარების ორგანიზაციები (Mutuelles) გადაკეთდნენ დაზღვევის საზოგადოებრივ ფონდებად (იგი დღესაც დიდ როლს თამაშობს დამატებითი დაზღვევის უზრუნველყოფაში) [7. გვ.45].
  3. ადგილობრივი ხელისუფლების ორგანოებზე ისტორიულად იყო დაკისრებული ვალდებულებები, რომ უზრუნველყოს ღარიბი მოსახლეობისათვის სამედიცინო დახმარბის დაფინანსება. ასევე დამსაქმებლებს უნდა განეხორციელებინათ უბედური შემთხვევების და დაავადებების დაზღვევა. აღნიშნულმა გარემოებებმა ხელი შეუწყო რისკების გაერთიანების ეფექტური ორგანიზაციების ჩამოყალიბებას. სოციალური დაცვის ორგანიზაციების შექმნაში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა სახელმწიფომაც[7. გვ.46].
  4. უნივერსალური მოცვის შემდეგ პროვაიდერთა ადმინისტრირების მექანიზმები ძალიან მცირედით შეიცვალა. მხოლოდ დიდ ბრიტანეთში განხორციელდა სამედიცინო დაწესებულებათა ნაციონალიზაცია, ხოლო საბჭოთა კავშირში სახელმწიფოს ხელში გადავიდა ჯანდაცვის მთელი სისტემა[7. გვ.46].
  5. საყოველთაო მოცვის სისტემაზე გადასვლამ მოითხოვა სახელმწიფოს მნიშვნელოვანი ჩარევები. იგი გულისხმობდა სადაზღვევო ფონდების რეგულირებას. აშშ წარმოადგენდა ერთადერთ ქვეყანას, სადაც ვერ განხორციელდა მოსახლეობის უნივერსალური მოცვა[7. გვ.47].
  6. პოლიტიკურ ფაქტორებს ძალიან დიდი როლი ჰქონდათ სოციალური დაზღვევის სისტემის დანერგვაში. გერმანიაში სოციალური დაზღვევა შემოღებულ იქნა სოციალისტური მოძრაობების ოპოზიციური მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად. ასევე, რუსეთში სოციალური რეფორმები მიმართული იყო რევოლუციონერების დასაშოშმინებლად. იტალიაში ომებს შორის სოციალური დაზღვევის სისტემის შემოღება დაკავშირებული იყო კლასებს შორის ერთობის განმტკიცებასთან. ბევერიჯის რეფორმა ნაწილობრივ დაკავშირებული იყო მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ გამოწვეული სოლიდარობის გრძნობასთან[7. გვ.48].
  7. განვითარებულ ქვეყნებში განხორციელდა მოსახლეობის უდიდესი ნაწილის მოცვა. ზოგიერთ ქვეყნებში ადრეულ ეტაპებზე უნივერსალური მოცვის დანერგვას ხელი შეუშალა მოცვის გაფართოებასთან დაკავშირებულმა ხარჯებმა, სოციალურმა და პოლიტიკურმა ფაქტორებმა[7. გვ.48]

საყოველთაო ჯანდაცვა განვითარებად ქვეყნებში

   როგორც წესი, განვითარებად ქვეყნებში მოსახლეობის მოცვა სახელმწიფო ჯანდაცვითი პროგრამებით ძალიან დაბალია. ცხადია, ამ მხრივ, განვითარებად ქვეყნებს შორის არსებობს განსხვავებები [15.GTZ/ILO/WHO ].

   ლათინური ამერიკა

   ლათინური ამერიკის უმრავლეს ქვეყნებში არსებობს სოციალური დაზღვევის სისტემა, რომელიც ძირითადად პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ დაინერგა. ამ მხრივ, გამოყოფენ სამ ეტაპს. პირველ ეტაპზე სოციალური დაზღვევის სისტემა ჩამოყალიბდა არგენტინაში, ბრაზილიაში, ჩილეში, ურუგვაისა და კუბაში. თავდაპირველად იგი მოიცავდა სახელმწიფო მოსამსახურეებს, მსხვილი მრეწველობის მუშაკებს (სატრანსპორტო, ენერგეტიკული, საბანკო და საკომუნიკაციო სფეროებში დასაქმებულები). შემდგომ ეტაპზე იგი გავრცელდა სხვა მუშაკებზე, სოფლის მეურნეობაში დასაქმებულებზე და თვითდასაქმებულებზე. მათზე განსხვავებული პაკეტები იყო დაწესებული. სახელმწიფო მოსამსახურეებზე და მსხვილი მრეწველობის მუშაკებზე განისაზღვრა უკეთესი პაკეტი. პაკეტების ასეთი დიფერენცირება მნიშვნელოვნად აფერხებდა მათ ერთ სქემაში გაერთიანებას[14. გვ.362].

   არგენტინაში სოციალური დაზღვევა ეფუძნებოდა სავალდებულო სადაზღვევო შენატანებს პროფკავშირების მიერ მართულ ფონდებში (Obras Sociales). ფონდების რაოდენობა 300-ს აღემატებოდა, მათგან უმსხვილეს 30 ფონდში გაწევრიანებული იყო 70%. მათი დიდი ნაწილი მე-19 საუკუნეში წარმოიქმნა. სადაზღვევო სქემები ფარავდნენ როგორც მუშებს, ასევე მათი ოჯახის წევრებს. გარდა ამისა, თითოეულ 23 პროვინციაში არსებობდნენ ფონდები, რომლებიც ფარავდნენ სახელმწიფო მოხელეების ხარჯებს. გამოიკვეთა რამდენიმე პრობლემა. პირველ რიგში უნდა აღინიშნოს ფონდების მონოპოლიური ხასიათი, რადგანაც მუშაკები ხშირად იძულებულნი იყვნენ დაზღვეულიყვნენ მათთვის არასასურველ სადაზღვევო ფონდში. გარდა ამისა, ღარიბ ფონდებში დაზღვეულები იძულებულნი იყვნენ თანაგადახდების სახით საკუთარი ჯიბიდან გადაეხადათ მკურნალობის თანხები. 1994 წელს შემოღებულ იქნა გარანტირებული მინიმალური დაფინანსება ფონდების განაწილების მეშვეობით. თითოეულ ფონდს დაუწესდა მინიმალური ბაზისური პაკეტი[14. გვ.363].

   ჩილე იყო ერთ-ერთი პირველი ქვეყანა, რომელმაც 1930-იან წლებში დააფუძნა სოციალური დაზღვევა. თავდაპირველად იგი ვრცელდებოდა მრეწველობაში დასაქმებულებზე.1970-იან წლებში მოსახლეობის დაახლოებით 75% მოცული იყო სოციალური დაზღვევით. არგენტინური სისტემის მსგავსად, სხვადასხვა ჯგუფების სარგებლების პაკეტებს შორის შეინიშნებოდა მნიშვნელოვანი განსხვავებები. სახელმწიფო მუშაკებს და მრეწველობაში დასაქმებულებს გააჩნდათ უკეთესი სარგებლების პაკეტები, ვიდრე სხვა სფეროში დასაქმებულებს[14. გვ.363]..

   მთავარი რეფორმები განხორციელდა პინოჩეტის მთავრობის მიერ. კერძო სექტორის როლის გაფართოების მიზნით, ხალხს სტიმული ეძლეოდა უარი ეთქვა სოციალურ დაზღვევის სისტემაზე და შეეძინათ კერძო დაზღვევა. აღნიშნული უარყოფით გავლენას ახდენდა შემოსავლების და რისკის ჯგუფების მიხედვით რისკების გაერთიანების სოლიდარობის პრინციპზე. ნებაყოფლობითად დაზღვეულებს უპირატესად დაბალი რისკის, უფრო მდიდარი მუშაკები შეადგენდნენ. ასეთ ჯგუფებს შეეძლოთ მიეღოთ მიმზიდველი დაზღვევა, პროვაიდერების ფართო არჩევანით და შედარებით დაბალი პრემიებით. მოხუცებისათვის, ქრონიკულად ავადმყოფებისათვის და ბავშვებისათვის დადგენილი იყო შედარებით ძვირი სარგებლების პაკეტები და ძირითადად მოცულნი იყვნენ საყოველთაო დაზღვევით. ჯანმრთელობის სახელმწიფო დაფინანსების შემცირებით დაქვეითდა საზოგადოებრივი სერვისების ხარისხი. ჩილეში სახელმწიფო სავალდებულო დაზღვევის სქემიდან გამოსვლა შეეძლო ნებისმიერი შემოსავლის პირს. ამისგან განსხვავებით, ნიდერლანდებსა და გერმანიაში სახელმწიფო სავალდებულო დაზღვევის სქემიდან გასვლის უფლება ჰქონდათ მხოლოდ მაღალშემოსავლიან პირებს[14. გვ.364].

   ბრაზილია ერთადერთი ქვეყანაა ლათინურ ამერიკაში, რომელმაც შემოიღო უნივერსალური მოცვა. თავდაპირველად აქ განვითარდა დასაქმებაზე დაფუძნებული სოციალური დაზღვევის სისტემა. 1988 წელს შემოღებულ იქნა ერთიანი და დეცენტრალიზებული ჯანმრთელობის სისტემა. მოცვის სიღრმეს აბრკოლებდა ქვეყნის მასშტაბით სხვადასხვა რეგიონებს შორის ეკონომიკური განსხვავებები. ცენტრალური ხელისუფლება უზრუნველყოფდა რეგიონების დაფინანსებას მოსახლეობის ზომის მიხედვით, რომელსაც ასევე ემატებოდა ადგილობრივი რესურსები. ღარიბ რეგიონებს არ შეუძლიათ უზრუნველყონ იმავე ხარისხით მოცვა, როგორც მდიდარ რეგიონებს, რაც განაპირობებს მათ შორის მნიშვნელოვან განსხვავებებს[14. გვ.367]..

   სოციალური დაზღვევის განვითარების მეორე ეტაპი დაიწყო 1940-იან წლებში. იგი გავრცელდა მექსიკაში, პერუში, კოლუმბიაში, პანამაში, ეკვადორში, ბოლივიაში, პარაგვაისა და ვენესუელაში, რასაც ხელი შეუწყო ამ ქვეყნების ინდუსტრიალიზაციამ. მექსიკაში სოციალური დაზღვევის სისტემით დაახლოებით მოცულია მოსახლეობის 50%, უმეტესად ლეგალური მუშაკები და მათი ოჯახები. დანარჩენები დაზღვეულია კერძო დაზღვევით[14. გვ.370]..

   სოციალური დაზღვევის განვითარების მესამე ეტაპი დაიწყო 1950-იან 1960-იანწლებში. იგი შეეხო ისეთ ღარიბ ქვეყნებს, როგორიცაა: დომინიკის რესპუბლიკა, გვატემალა ელ-სალვადორი, ნიკარაგუა და ჰონდურასი. მოცვის გაფართოებას ხელს უშლის ქვეყნის  მშპ-ის დაბალი მაჩვენებელი, შედარებით მცირე სამრეწველო მუშაკები და დაქსაქსული, მიმოფანტული სოფლის მოსახლეობა[14. გვ.376]..

   ყოფილი საბჭოთა კავშირი და აღმოსავლეთ ევროპა

   საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ყოფილი საბჭოთა კავშირის და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებში ფართოდ გავრცელდა სოციალური დაზღვევის სისტემა. გასათვალისწინებელია, რომ ამ ქვეყნებში არსებობდა ჯანდაცვის სემაშკოს მოდელი, რომელიც თეორიულად თავად წარმოადგენდა უნივერსალურ მოცვას. მიუხედავად იმისა, რომ კონსტიტუციით ყველა თანასწორად გარანტირებული იყო ჯანდაცვის სერვისებით, შეინიშნებოდა მნიშვნელოვანი განსხვავებები სხვადასხვა ჯგუფებს შორის. მაგალითად, პარტიული მუშაკები, ე.წ. ნომენკლატურა უზრუნველყოფილი იყო მაღალი სტანდარტის სერვისებით. მოსახლეობის სხვა ფენები ღებულობდნენ შედარებით დაბალი სტანდარტის სერვისებს. ფართოდ იყო გავრცელებული ჯიბიდან არაფორმალური გადახდები[12. GTZ/ILO/WHO].

   სოციალური დაზღვევის სისტემის შემოღებით განხორციელდა დამფინანსებელი მხარის (სადაზღვევო კომპანია, ამ ჯანდაცვის სამინისტრო) და მიმწოდებლების განცალკევება. დამფინანსებელს უფლება ჰქონდა აერჩია მისთვის სასურველი სამედიცინო დაწესებულება, რაც ზრდიდა მათ შორის კონკურენციას და შესაბამისად დადებითად მოქმედებდა მომსახურების ხარისხზე[11. გვ.874].

   ზოგიერთ ქვეყნებში (მაგ., რუსეთში) დაზღვეულებს მიეცათ სახელმწიფო ჯანდაცვით პროგრამებში ჩართული ერთმანეთთან კონკურენციაში მყოფი სადაზღვევო კომპანიების არჩევის უფლება. თუმცა, ფაქტიურად, ზოგჯერ ეფექტური კონკურენცია არ არსებობდა, რადგან ზოგიერთ რეგიონში ფუნქციონირებდა მხოლოდ ერთი სადაზღვევო კომპანია. შესაბამისად დაზღვეულებს არ ჰქონდათ მათთვის სასურველი სადაზღვევო კომპანიის არჩევანის საშუალება[9. გვ.75].

   სოციალური დაზღვევის მშენებლობის გზაზე მნიშვნელოვან დაბრკოლებას წარმოადგენდა არასახარბიელო ეკონომიკური მდგომარეობა, საწარმოების დაბალი გადახდისუნარიანობა, გადამხდელთა მონაცემების ერთიანი ბაზის არარსებობა. ჯანდაცვაზე სახელმწიფო დაფინანსების სიმწირის გამო ფართოდ იყო გავრცელებული ჯიბიდან არაფორმალური გადახდები[6.1998].

   საქართველო

   საქართველოს ჯანმრთელობის დაცვის სისტემის განვითარებაში გამოყოფენ ოთხი პერიოდს: ინერციის პერიოდი – 1991-1995 წლები, რეფორმების პირველი პერიოდი – 1995-2003, რეფორმების მეორე პერიოდი – 2004-2012 წლები და რეფორმების მესამე პერიოდი – 2013 წლიდან დღემდე.

   2013 წლის თებერვლიდან ამოქმედდა საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამა. პროგრამის მიზანს შეადგენდა ჯანმრთელობის დაზღვევის არმქონე  მოსახლეობისათვის სამედიცინო მომსახურების ხელმისაწვდომობისათვის ფინანსური უზრუნველყოფის შექმნა [2. 2013].

   2014 წ. აპრილის მონაცემებით, საქართველოს ყველა მოქალაქე უზრუნველყოფილია საბაზისო სამედიცინო მომსახურებით საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვისა თუ სახელმწიფო და კერძო სადაზღვევო პროგრამებით, მათ შორის დაახლოებით 3.4 მილიონი ადამიანი მოცულია საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამით, 560 ათასი ადამიანი ჯანმრთელობის დაზღვევის სახელმწიფო პროგრამის მოსარგებლეა, ხოლო 546 ათასამდე პირს აქვს კერძო ან კორპორატიული დაზღვევა. ჯანდაცვის სექტორისთვის გამოყოფილი სახელმწიფო ასიგნებების მოცულობა 2013 წელს 2012 წელთან შედარებით თითქმის გაორმაგდა და 365 მლნ ლარიდან 634 მლნ ლარამდე გაიზარდა.

   საყოველთაო ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამა თავდაპირველად ითვალისწინებდა მინიმალურ პაკეტით უზრუნველყოფას, რაც გულისხმობდა ოჯახის (ან უბნის) ექიმისა და ექთნის კონსულტაციას, ასევე გადაუდებელი მდგომარეობების მართვას. 2013 წლის 1 ივლისიდან პროგრამით გათვალისწინებულია გეგმიური და გადაუდებელი ამბულატორიული მომსახურება, გადაუდებელი სტაციონალური მკურნალობა, გეგმიური ქირურგიული ოპერაციები (მათ შორის, დღის სტაციონარი) და მათთან დაკავშირებული გამოკვლევები შესაბამისი ლიმიტის ფარგლებში [2].

   საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამა აზღვევს ქვეყნის ტერიტორიაზე მცხოვრებ ყველა არადაზღვეულ პირს. პირველად ქვეყნის ისტორიაში სახელმწიფო დაზღვევა გავრცელდება, როგორც ქვეყნის მოქალაქეებზე, ისე პირადობის ნეიტრალური მოწმობის/ნეიტრალური სამგზავრო დოკუმენტის მქონე პირებზე და სტატუსის მქონე მოქალაქეობის არმქონე პირებზე [2].

   საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამა ბენეფიციარს აძლევს სამედიცინო დაწესებულების თავისუფალი არჩევანის უფლებას. პროგრამის მოსარგებლეს უფლება აქვს თავად აირჩიოს სამკურნალო დაწესებულება საქართველოს მასშტაბით. მას შეუძლია დარეგისტრირდეს სურვილისამებრ შერჩეულ მომსახურების მიმწოდებელ ნებისმიერ დაწესებულებაში. ამასთან, თუ არ მოეწონება სამედიცინო მომსახურების მიმწოდებელი, შეუძლია შეცვალოს რეგისტრაცია 2 თვეში ერთხელ. გადაუდებელი ამბულატორიული და სტაციონარული მომსახურების მისაღებად არ არსებობს რაიმე შეზღუდვა სამედიცინო დაწესებულების არჩევისას. რაც შეეხება გეგმიური სტაციონარულ მომსახურებას, მის მისაღებად მოსარგებლემ უნდა მიმართოს სოციალური მომსახურების სააგენტოს მატერიალიზებული ვაუჩერის/საგარანტიო წერილის მისაღებად [2].

   საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამაში მონაწილეობას იღებს ნებისმიერი სამედიცინო დაწესებულება, რომელიც აკმაყოფილებს ამ საქმიანობისათვის კანონმდებლობით დადგენილ მოთხოვნებს, გამოთქვამს პროგრამაში მონაწილეობის სურვილს, ეთანხმება პროგრამის პირობებს და დადგენილი წესით, წერილობით დაუდასტურებს სოციალური მომსახურების სააგენტოს პროგრამაში მონაწილეობის სურვილს [1].

   პროგრამით გათვალისწინებულია შემდეგი მომსახურება: გეგმიური ამბულატორიული მომსახურება, გადაუდებელი ამბულატორიული მომსახურება, გადაუდებელი სტაციონალური მკურნალობა.

   საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამის ამოქმედების შემდეგ მნიშვნელოვნად გაიზარდა მოსახლეობის მიმართვიანობა სამედიცინო მომსახურების მისაღებად. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანზიაციის, USAID და მსოფლიო ბანკის ექსპერტების მიერ 2014 წლის თებერვალი-აპრილის პერიოდში განხორციელდა საყოველთაო ჯანდაცვის სახელმწიფო პროგრამის ერთი წლის შედეგების შეფასება. პარალელურად, აშშ-ის განვითარების სააგენტოს ჯანდაცვის სისტემის განმტკიცების პროექტის (USAID/HSS) ფინანსური და ტექნიკური დახმარებით ჩატარდა მოსახლეობის სატელეფონო გამოკითხვა მიღებული მომსახურებით კმაყოფილების შესახებ და პროვაიდერებისა და მოსარგებლეების ხარისხობრივი კვლევა (ფოკუს-ჯგუფების დისკუსია) საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის მიმდინარეობის შეფასების მიზნით [2].

   გამოკითხვის შედეგად, საყოველთაო ჯანდაცვის მოსარგებლეების აბსოლუტური უმრავლესობა (96.4%) კმაყოფილი ან ძალიან კმაყოფილია ჰოსპიტალური და/ან გადაუდებელი ამბულატორიული მომსახურებით, ხოლო მოსარგებლეების 80.3% კმაყოფილია ან ძალიან კმაყოფილია გეგმიური ამბულატორიული მომსახურებით; გეგმიური ამბულატორიის კომპონენტში გამოკითხულთა 84.1% და გეგმიური ჰოსპიტალზიაციისა და გადაუდებელი ამბულატორიის კომპონენტში რესპონდენტთა 78.2% აღნიშნავს, რომ საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამის ყველაზე დადებით მხარეს წარმოადგენს მოსახლეობის ფინანსური მხარდაჭერა. ასევე მოსარგებლეთა უმრავლესობა მიუთითებს თავისუფალი არჩევანის უფლებაზე, როგორც საყოველთაო ჯანმრთელობის დაცვის პროგრამის ერთ-ერთ მთავარ დადებით მხარეზე. გამოკითხულთა 7.6% უკმაყოფილებას ძირითადად გამოთქვამდა სასურველი მომსახურების მიღებამდე ლოდინის პერიოდის ხანგრძლივობაზე.

  დისკუსია/ინტერპრეტაცია

   ზემოთმოყვანილი აკადემიური წყაროების გაანალიზებით, შეიძლება ვთქვათ, რომ უნივერსალურ დაზღვევას ბევრი დადებითი მხარე აქვს. მათ შორის აღსანიშნავია ის გარემოება, რომ ჯანდაცვის ასეთი ფორმა ქმნის იმის წინაპირობას, რომ მაღალი რისკები უკეთ გადანაწილდეს ჯანმრთელიდან ავადმყოფზე, ახალგაზრდიდან მოხუცზე და ა.შ. ნათლად გამოიკვეთა, რომ მხოლოდ კერძო დაზღვევა უნივერსალური დაზღვევის გაფართოების საუკეთესო საშუალება არ არის. ასევე, მნიშვნელოვანია იმის აღნიშვნა, რომ თითქმის ყველა ქვეყანამ განვითარებულმა თუ განვითარებადმა თავისი უნიკალური გზა განვლო უნივერსალური ჯანდაცვის სისტემის განვითარებამდე. ხაზგასასმელია, რომ უნივერსალური დაზღვევის განვითარებას მნიშვნელოვნად განაპირობებს ქვეყნის ეკონომიკური განვითარება. აქედან გამომდინარე, ხშირად ქვეყნის არასახარბიელო ეკონომიკური მდგომარეობა მნიშვნელოვან დამაბრკოლებლად გვევლინება უნივერსალური დაზღვევის განვითარებაში.

   დასკვნა

   არსებობს უამრავი გზა, რომლითაც ქვეყანას შეუძლია მიაღწიოს უნივერსალურ მოცვას. ამ მხრივ, თითოეული ქვეყნის გამოცდილება უნიკალურია. შეიძლება ითქვას, რომ საყოველთაო მოცვის სისტემაზე გადასვლისას უმნიშვნელოვანესი როლი აკისრია სახელმწიფოს (რეგულირება, აუცილებელი საბაზისო მომსახურების პაკეტი). უნივერსალური მოცვის მოდელები განვითარებულ და განვითარებად ქვეყნებში განსხვავებულია და ის დამოკიდებულია ქვეყნის ეკონომიკურ მდგომარეობაზე, სამთავრობო პოლიტიკაზე.

   საქართველოსათვის, როგორც განვითარებადი ქვეყნისათვის მიზანშეწონილია ჯანდაცვის ზოგადი გადასახადებით დაფინანსების სისტემა (ბევერიჯის მოდელი). აქვე გასათვალისწინებელია, რომ საქართველოში, სადაც ჯანდაცვაზე ისედაც მწირი რესურსებია გამოყოფილი, თუ არ იქნა ეფექტიანი და ხარჯების ზრდის შემკავებელი სათანადო მეთოდები გამოყენებული, საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამის განვითარება შეიძლება შეფერხდეს. მიზანშეწონილია ხარჯების შეკავების მეთოდების დანერგვის სისტემური, კომპლექსური მიდგომა ქვეყნის სპეციფიკური მდგომარეობის გათვალისწინებით.

   აბსტრაქტი

   შესავალი: თითოეულ ქვეყანას საკუთარი მიდგომა აქვს შემუშავებული მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად. საქართველო ახლახანს შეუდგა უნივერსალური ჯანდაცვის სისტემის დანერგვას. ნაშრომის მიზანია, გაანალიზოს უნივერსალური მოცვის მსოფლიო გამოცდილება და საქართველოს ჯანდაცვის რეფორმა. მეთოდოლოგია: კვლევისათვის გამოყენებულ იქნა უნივერსალური ჯანდაცვის საკითხებზე პირველადი და მეორადი ინფორმაციის შესწავლის და დამუშავების მეთოდი. შედეგები, დისკუსია: უნივერსალური დაზღვევის განვითარებას მნიშვნელოვნად განაპირობებს ქვეყნის ეკონომიკური განვითარება. აქედან გამომდინარე, ხშირად ქვეყნის არასახარბიელო ეკონომიკური მდგომარეობა მნიშვნელოვან დამაბრკოლებლად გვევლინება უნივერსალური დაზღვევის განვითარებაში. დასკვნა, რეკომენდაციები: საქართველოსათვის, როგორც განვითარებადი ქვეყნისათვის მიზანშეწონილია ჯანდაცვის ზოგადი გადასახადებით დაფინანსების სისტემა (ბევერიჯის მოდელი), ხარჯების შეკავების მეთოდების დანერგვის სისტემური, კომპლექსური მიდგომა ქვეყნის სპეციფიკური მდგომარეობის გათვალისწინებით.

საკვანძო სიტყვები:  უნივერსალური მოცვა; საყოველთაო ჯანდაცვა

Abstract

World experience of universal caverage and reform of the Georgian health care system

 Ani Kentchashvili, Maia Kvikvinia, Lasha Gvaramia, Lana Burtchuladze, Anna Machitadze, Cira Katchiuri – Tbilisi State University, Faculty of Social and Political Sciences.

Tengiz Verulava Academic Doctor of Medicine. Professor at Ilia State University. Invited Professor at Tbilisi State University

Introduction: Each country has elaborated its own approach to improve state of health of the population.  Georgia has recently started universal health system implementation. This paperwork aims to analyze world experience of universal coverage and Georgian health care reform. Methodology: For the research we have used the method of studing and processing of primery and secondary information of universal coverage issues. Consequences, Discussion: The development of the universal coverage is significantly promoted by the economic situation of the country. As a consequence, unsuccessful economic situation of the country is the significant obstacle for developing of the universal coverage. Conclusion, Recommendations: For Georgia as for developing country, it is advisable to have general payments (model of Beveridge) for financing health care system, to elaborate cost containment methods and complex approach with appreciate of the country’s specific economic situation.

Key words: Universal coverage; health care system

ბიბლიოგრაფია

  1. საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო, 2014. საყოველთაო ჯანდაცვის პროგრამა: ერთი წლის შედეგების შეფასება, პრესრელიზი.
  2. სოციალური მომსახურების სააგენტო, 2013. ჯანმრთელობის დაცვის სახელმწიფო პროგრამა – მოსარაგებლეები და სამედიცინო მომსახურების პირობები საქართველოს მთავრობის 2009 წლის 9 დეკემბრის №218 დადგენილების ფარგლებში.
  3. თენგიზ ვერულავა (2016). ჯანდაცვის პოლიტიკა. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი.
  4. Appiah-Denkyira E and Preker A (2007) Reaching the Poor in Ghana with National Health Insurance – An Experience from the Districts of the Eastern Region of Ghana. Extending Social Protection in Health. Berlin, Germany: GTZ/ILO/WHO.
  5. Atim C (1999) Social movements and health insurance: A critical evaluation of voluntary, non-profit insurance schemes with case studies from Ghana and Cameroon. Social Science and Medicine 48 (7)
  6. Bennett S, Creese A, and Monasch R (1998) Health Insurance Schemes for People Outside Formal Sector Employment. Geneva, Switzerland: WHO Analysis Research and Assessment Division.
  7. Carrin G and James C (2005) Social health insurance: Key factors affecting the transition towards universal coverage. International Social Security Review 58: 45–64
  8. Carrin G, Waelkens MP, and Criel B (2005) Community-based health insurance in developing countries: A study of its contribution to the performance of health financing systems. Tropical Medicine and International Health 10(8): 799–811.
  9. Dror D and Jacquier C (1999) Micro-insurance: Extending health insurance to the excluded. International Social Security Review 52(1): 71–97
  10. Ensor T Universal Coverage in Developing Countries, Transition to. In: Kris Heggenhougen and Stella Quah, editors International Encyclopedia of Public Health, Vol 6. San Diego: Academic Press; 2008.
  11. Ensor T (1999) Developing health insurance in transitional Asia. Social Science and Medicine 48(7)
  12. Frenk J, Knaul F, Gonzalez-Pier E, and Barraza-Llorens M (2007) Poverty Health and Social Protection. Extending Social Protection in Health. Berlin, Germany: GTZ/ILO/WHO
  13. Kutzin J (1998) Enhancing the insurance function of health systems: A proposed conceptual framework. In: Nitayarumphong S and Mills A (eds.) Achieving Universal Coverage of Health Care, pp. 27–101. Bangkok, Thailand: Nontaburi Ministry of Public Health Thailand.
  14. Mesa-Lago C (1991) Social security in Latin America and the Caribbean: A comparative assessment. In: Ahmed E, Dreze J, Hills J, and Sen A (eds.) Social Security in Developing Countries, pp. 356–394. New York: Oxford University Press.
  15. Tangcharoensathien V, Prakongsai P, Patcharanarumol W, and Jongudomsuk P (2007) University Coverage in Thailand: The Respective Roles of Social Health Insurance and Tax-Based Financing. Extending Social Protection in Health. Berlin, Germany: GTZ/ILO/WHO.
  16. World Bank (1993) World Development Report 1993: Investing in Health Executive Summary. Washington, DC: World Bank.
  17. World Health Organization (2000) The World Health Report 2000, Health Systems: Improving Performance. Geneva, Switzerland: World Health Organization
  18. World Health Organization (2006) The World Health Report 2006: Working Together for Health. Geneva, Switzerland: World Health Organization.
  19. Twigg J (1999) Regional variation in Russian medical insurance: Lessons from Moscow and Nizhny Novgorod. Health and Place 5(3): 235–245.

ციტირება:

 თენგიზ ვერულავა, ანი კენჭაშვილი, მაია კვიკვინია, ლაშა გვარამია, ლანა ბურჭულაძე, ანნა მაჩიტაძე, ცირა ყაჭიური. უნივერსალური მოცვის მსოფლიო გამოცდილება და საქართველოს ჯანდაცვის რეფორმა. ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია, N 3. ჯანდაცვის პოლიტიკისა და დაზღვევის ცენტრი. 2017. გვ. 140-151

***

გამოქვეყნდა ჟურნალში “ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა, სოციოლოგია” N 3, 2017

სტატიის ელ. მისამართი:

http://ojs.iliauni.edu.ge/index.php/health/article/view/320

სტატიის PDF ვერსია

 

ჯაყელები, საფარა

X თავი

მესაზღვრე ერისთავი – ბეშქენ II ჯაყელი (1118 წელი)

ჯაყელთა  1000  წელი – გაგრძელება

თავდასხმა აღდგომის ღამეს – ბეშქენ II ჯაყელის  თურქთაგან მოკვდინება

1118 წელი

ჯავახეთის გზა რომ მგლის ბილიკი იყო – იცოდა სელჯუკთა სარდალმა ულუ-სიქარმა, რომელსაც დიდი ლაშქრობებისაგან დასვენების დროს უყვარდა მარბიელი ცხენოსანი ჯარით უცხო მიწაზე უეცარი სტუმრობა.

საუკეთესო ცხენები დიდხანს დგომას არ მიაჩვიო – შვილო სიქარ, – ჩასძახოდა ყურში მამამისი, გარდაცვლილი სულთანი მარაშისა. რაც მამა დაკარგა, მას შემდეგ აისხა იარაღი სიქარმა და ურწმუნოთა წინააღმდეგ რამოდენიმე ომში ჭეშმარიტი მაჰმადიანის ერთგულებითა და გულმოდგინებით იომა.

სიქარის ძმა ქარიაფა მამის შემდეგ რომ სულთნად დაჯდა წერილს წერილზე უგზავნიდა ულუ-სიქარს, დამიბრუნდიო სთხოვდა და მზად იყო მისთვის ნახევარი სასულთნო გაეყო. მზეთუნახავი ქიაფირებითა და მხევლებით შემორტყმული ქარიაფა, სასახლესაც გაუყოფდა ერთადერთ ძმას თუ იგი დაბრუნდებოდა და სულთნის სასახლეში მეორე კაცად დაბრძანდებოდა.

ძმის სასახლის წარმოდგენისას იღიმებოდა ულუ-სიქარი, ეხლა ამ წუთას, თავისი ათასეულით რომ მიუყვებოდა ჯავახეთის გზას უკუნ ღამეში. „მშვიდობის მოყვარული წითელ-წვერა ქარიაფა ზის ეხლა თავისი ცოლებით გარშემორტყმული და მიირთმევს ალბათ ცხელ კაჰვეს ტუჩების დაფუფქებამდე, ამ დროს შემოაქვთ მის მრავალრიცხოვან ბავშვებს უთვალავი ტკბილეული და ბრძენი ფარიხ ადდინი, სულთნის მარჯვენა მხარეს რომ გადაწოლილა, ხმამაღლა უკითხავს მათ ისკანდერიზის ლექსებს, ოჰჰჰ ჩემო სულო, ოჰ ჩემო ვნებავ, მოიცა როგორ არის…..გავიხსენო, ლაშქრობებმა ლამის გამომაშტეროს –

„ოჰ სულო ჩემო შემოიძარცვე შენი სამოსი

ძუძუთა შორის რომ ხევია იქ შემახედე

წესად არა მაქვს რომ აგხადო ძალად ნამუსი

ძუძუთა შორის ხევი როა იქ შემაფერხე“

აღიღინდა თეთრჩალმიანი რაინდი და ცხადად წარმოიდგინა თუ  როგორი მოთენთილობით მიმოდიან ვეზირები მარაშის სულთნის კარზე და ყველა, დიდი და პატარა ელოდება დაღამებას, რათა ბნელი ცის-კამარის ქვეშ  თავის საყვარელ მხევალთან განმარტოვდეს და ბოლომდე მიიყვანოს საქმე დაწყებული წინა ღამეს, როდესაც თბილი თაფლი გაზავებული გურჯისტანის მოტკბო წითელ ღვინოში  ძუძუს თავებზე ქონდათ ნაპკური ალებსატრივით თეთრ-ბეჭიან ქალებსა თუ კაკაბივით მოგოგმანე სპარსელ ღულამებს, რომელთა დამღუპველი სინარნარე გონებას ურევდა მრავალ მარაშელ დიდგვაროვანს.

ოჰ შაითან – აი ეს არის რომ გვასუსტებს და ძალას გვაცლის, მოთენთილობა, ქიშმიშნარევი კაჰვეთი ტუჩების გამოფუფქვა, ტკბილი ფლავით მუცლის გაბერვა, გურჯების ღვინით თრობა, სომხის, ბერძნისა თუ ებრაელი ქალებით მოყირჭვა, დაირის ხმაზე როკვა და ცხელი შადრევნის პირას დაძინება, მეორე დილას საკუთარი თავის ვერ ცნობა და პირით იმის ღებინება რაც წყეულმა გვაჭამა და გვასვა – ჩურჩულებდა ძმის წარმოდგენისას ულუ სიქარი და უკვე გახარებული იყო იმით, რომ წმინდა ჯიჰადის ერთ-ერთი მძლავრი სარდალი იყო და ეხლა სწორედ ურმუნოების ქვეყნის გულისაკენ ჯავახეთისაკენ მიემართებოდა.

რა იცოდა სიქარმა ჯავახთა შესახებ, ეს უკვე საკითავი იყო. ხალიფას კარზე აღზრდილი ვაჟკაცი თავისუფლად ფლობდა არაბულსა და სპარსულ ენებს, თურქულთან ერთად – მის მიერ ჭადრაკისა და კილიჯის (ხმალი თურქული) შეთვისება, ბავშვობიდან გავლილი ფათერაკიანი გზის გაადვილების წინაპირობა იყო.

„მამის კარზე რომ ჭადრაკი ძალად არ ესწავლებინათ ჩემთვის, განა მოვიგებდი კი იმ ბრძოლებს, რომელთა შინა გამარჯვება ჩემთვის სასიცოცხლო იყო, ან კი კილიჯის შეუთვისებლად აქამდე ხომ ათასამდე ბროლას, ლაშქრობასა და წმინდა ჯიჰადის სამსახურში ყოფნას საეჭვოდ გადავაქცევდი?“-ფიქრობდა სიქარი, და იგონებდა განჯაში დატოვებულ შვიდი წლის ერთადერთ ვაჟს, რომელსაც დამშვიდობების ღამეს კიდევ ერთხელ დახედა სალაშქროდ გამზადებულმა ულუ სიქარმა. მოწითალო თმიან გასაოცარი სილამაზის მირზას დედის გვერდით ეძინა, სიქარმა ინდური ქვებით მოჭედილი მცირე ზომის ჭადრაკის ყუთი სასთუმლის ქვეშ ამოუდო მირზას, შუბლზე აკოცა მას, უეცრდად გამოღვიძებულ ლურჯთვალება ფათმან ხათუნს თვალი ჩაუკრა და მხედრის მოქნილობით სწრაფად დასტოვა, მისი სიმამრის ალი-მორდალის სასახლის კარი.

„ჯავახეთში გავინადირებთ, ნადავლს მოვკრეფ, ძალას მოვიკრებ და მარაშში ძმას ვეახლები, მისი სასახლის გვერდით ფირუზის-ფერ, აივნებიან სასახლეს დავდგამ, მშობლების მავზოლეუმთან ახლოს. ხშირად მივალთ მე და სულთან ქარიაფა მამისა და დედის საფლავზე. იქვე შადრევანი რომაა, მაგ შარდევანთან ჩამოვჯდები, ბრძენი ისკანდერიზის ლექსებს წავიკითხავ, სპარსული პოეზიის ასპარეზობებს გავმართავ, თურქ პოეტს იქ არ გავაჭაჭანებთ, ვიქნებით წყნარად, გამოვრზდით შვილებს – ჩემს მირზას მეცნიერად ავღზრდი, ეყო ჩემს გვარს რაც იომა და სისხლი ღვარა, რა სჯობს იმის მიღწევას, რასაც დიდი ბრძენი ეწოდება. თუ მირზამ წიგნი შეიყვარა და კილიჯი (მოხრილი გრძელი სელჯუკური ხმალი) შეიძულა, ბედნიერი კაცი ვიქნები, აწი ჩემი ძმის შვილებმა, სულთნის ძეებმა იქნიონ თავისი ხმალი, საკუთარი სასულთნოს დასაცავად, მე კი,  თუ მირზა გამომყვა, თუ ფატმან ხათუნმა თავისი ჯიშით არ აიყოლია ის, ჩემი უსაყვარლესი მირზას მსახური ვიქნები, სადაც ის წავა მეც თან წავყვები ლანდივით, ხორასანში გინდა შვილო განათლების მიღება კი ჩემო ბეი, სასახლეს აგიგებ ხორასანში და მე მამა შენი მცველად დაგიდგები, ბუხარაში გინდა ექიმობის ხელოვნების შესწავლა, მე შენი დერვიში ვიქნები ჩემო ერთადერთო, ისფაჰანში მოისურვე ალ-ჯებრისა (ალგებრა) და ალ – მუკაბალას (გეომეტრია) შეთვისება, მე შენი მუსტასიბი ვიქნები, ამ გრძელ ხმალს – სუფიას ჯოხში საფუძვლიანად დავმალავ და მოგყვები ჩემო ვარსვლავო“ – ჩურჩულებდა სელჯუკთა სარდალი, ჯავახეთის მთებზე რომ მიუყვებოდა, მოკიაფე ვარსკვლავებს შორის, საკუთარი ვაჟის მომავალ მბრწყინვალებას შეჰხაროდა.

***

ადგომის წირვის წინ საზეიმოდ გამოეწყო ჯავახეთი. დიდი მარხვა თავის საზეიმო დასასრულს მიახლოვებულიყო. მეწამულისფერი ცა ქუდივით ეხურა დედამიწას და ბუნება სთვლემდა თითქოს იმ კუთხეში, რასაც დიდი მესხეთი ერქვა. ჯავახეთი ხომ მესხეთის განუყრელი ნაწილი იყო, მაგრამ ეს განუყრელი ნაწილი უამრავი სისხლიმგვრელი შეტაკების მნახველი გახლდათ.

ჩვენი წელთაღრიცხვის მე-3 საუკუნეში ჯავახეთი ქართული კუთხე იყო, მაგრამ მისი დიდი ნაწილი მალე დაპყრობილი იქნა სომეხთა მიერ.  „დიდი ჰაიქის“ შემადგენლობაში ჯავახეთის ზოგიერთ თემს მანამ გაუძლია , სანამ არშაკუნების სომხური დინასტია სრულიად არ იქნა განადგურებული. ამ დროს და მის შემდგომ ჯავახეთის დიდ ნაწილს ვარძავუნთა გვარის ფეოდალები მართავდნენ. მე-10 საუკუნეში ჯავახეთის ნაწილი დროებით ისევ სომეხი ბაგრატუნების სამფლობელოში მოექცა.  მე-11 საუკუნის მეორე ნახევარში – მთელი ჯავახეთი და მათ შორის სომეხთა დაპყრობილი თემები, ძალით დაიმორჩილეს ადგილობრივმა ჯაყელებმა, რომელთა ხმლის ძალამ გადასძლია ვარძავუნთა ნაშიერებს. დაბა ზრესკის მიდამოებში ჯაყელებმა პირწმინდად გაანადგურეს ახალ – ვარძავუნთა სომხური მხედრობა და მხარე მანამდე ჩაიგდეს ხელთ, სანამ მათ საქართველოს მეფე, მათ ამ კუთხეს საერისთავო უფლებით დაუკანონებდა. დაბა ზრესკის მიდაომებში არსებული სომხური სასულიერო კერა გამარჯვებულმა ჯაყელებმა შეუნარჩუნეს დაყმევებულ სომხებს და ეხლა სწორედ იქით მიაგელვებდნენ ისინი თავიანთ ბედაურებს.

***

ბეშქენ ჯაყელს ელოდნენ მესხები ზრესკის საყდარში. თუხარისის ერისთავი დიდი დავით მეფის უახლოეს კაცად ითვლებოდა ერისთავებს შორის. არადა მეფე და ერისთავი არც ერთად გაზრდილან და არც ასაკით იყვნენ ტოლ-სწორი. დავით IV ბაგრატიონი დიდად აფასებდა თუხარისის ერისთავს. მის ერთგულებას, თავდადებას და ჭკუას ყოველთვის გამოარჩევდა ხოლმე. სამხედრო თამაშების დროს, მხოლოდ ბეშქენს შეეძლო დიდი მეფის სამხედრო ამოცანის ზედმიწნევნით შესრულება და როგორც ჩანს მისმა ჩაფიქრებულმა, განზრახვაზე მომართულმა გონებამ, მცირედით კმაყოფილებამ ლაშქრობის დროს, სულიერმა სიმშვიდემ და განსწავლულობამ ბეშქენ ჯაყელს განსაკუთრებული ადგილი მოუპოვა დავით აღმაშენებლის გონებასა და გულში.

„აი ამგვარი მეომრები და ამგვარი სარდლები მინდა ყოველი კუთხით და მთელს სპარსეთს, ხორეზმსა და ჩინმაჩინის იმპერიებს საქართველოს ყმადნაფიცად გადავაქცევდიო“-უთქვამს ერთხელ დავით მეფეს თავისი ამალის წევრთა გასაგონად.

ამალას გაუგია მეფის სიტყვები და ბეშქენ ჯაყელის მოსპობა გადაუწყვეტია.

***

ზრესკის საყდარში – ეპისკოპოსის საზაფხულო რეზიდენცია იყო, სწორედ იქ ელოდა ბეშქენი თავის მესხებს და სახლთუხუცესს. ჩირაღდნებით იყო განათებული ეზო როდესაც ლასურისძე შემოუძღვა მესხ აზნაურებს ისინი შედგნენ და ბეშქენ ჯაყელს გადაეხვივნენ. ლასურისძე მიეტევა ჯერ თავის აღზრდილ ერისთავს, დიდი ხნის უნახაობით მოიკითხეს ერთურთი ბეშქენმა და ლასურისძემ.

  • მნიშვნელოვანი საქმე მაქვს თქვენთან – ბრძანა დავით მეფის ამალიდან საიდუმლოდ შემოქცეულმა ბეშქენმა და აზნაურები მის გარშემო დაირაზმენ – „დიდი ომი გველის?“ – იკითხა ერთმა. ბეშქენი უმალ შემოტრიალდა და იმას რომელიც ომი გველისო კითხულობდა უთქმელად თვალებში ჩააცქერდა.

ბეშქენ რკინისებური მზერა ჰქონდა მაგრამ რაღაც შეცვლილა, უფრო ჩაფიქრებული გამხდარა – გაიფიქრა გამზრდელმა ლასურისძემ და თუხარისის ერისთავის წინ, ხის ტახტებზე დაბრძნდითო უთხრა აზნაურებს.

***

„დიდი ომი გველისო რომელმან იკითხა, მოვიდეს ჩემთან“ – თქვა უეცრად ბეშქენ ჯაყელმა. წამოდგა ჭაჭკარის ერის-მამასახლისი,  არგვიანი ზაბახა და გაკვირვებული სახით მიუახლოვდა ბეშქენს.

  • აი თქვენს წინაშე ვარ მე, როგორც დუშმანი. ამოიღე სატევარი და დამარტყი, ვნახოთ თუ ხარ მზად დიდი ომისათვის. – თქვა წაბლისფერ წვერულვაშიანმა ბეშქენმა და ზაბახას თვალი თვალში გაუსწორა.

არ ელოდა ჭაჭკარელი, პატრონისაგან ამგვარ გამოწვევას, გაკვირვებით გადახედა სხვა აზნაურებს და როცა თავად სახლთუხუცესის მდუმარე თვალებს მიაკვლია, მიხვდა რომ უკან დასახევი გზა არ ქონდა და თითქოს ზარმაცად დაიდო ხელი სატევარზე, მაგრამ უეცრად ახტა და პატრონს მივარდა. თავისი ძალის იმედი მუდამ ჰქონდა, სისწრაფეც არ აკლდა და პატრონს მთელი სიმძლავრით რომ დაესხა თავს, ამგვარს მაინც არ მოელოდა. წამში ბეშქენმა უკან გადადგა ნაბიჯი ზაბახამ თავი ვერ შეიკავა, თუხარისის ერისთავის მძლავრმა მარჯვენამ მას ხელი ზურგს უკან მოუქცია და ზაბახა მიწაზე წამოაჩოქა.

  • დააგდე სატევარი, არ ხარ მზად ომისათვის ზაბახა ჭაჭკარელო, მინდა ყველამ გაიგოს ის რაც დავით მეფემ დამაბარა თქვენთან – გონს მოეგეთ, აზნაურნო, მარტო პირობის მიცემა არაფერს არგებს ჩვენს სამეფოს, თუ არ გაიწვრთნეთ, თუ არ შეითვისეთ და ისწავლეთ – იცოდეთ სელჯუკს ვერ დავამარცხებთ.
  • რა უნდა ვისწავლოთ ბეშქენ ბატონო, ხმალსა და სატევარს ბალღობიდან ვსწავლობთ – იხუმრა სახლთუხუცესმა.
  • აქ სატევარზე არ არის საქმე, თურქის დამარცხება არ არის იოლი, მეფეს სამი წელი დასჭირდა იმისათვის რომ ჩვენი მხედრობა ველზე სელჯუკთა ლაშქართან გაეტოლებინა. ლასურისძევ, შენი იცი – თურქთა შეძახილზე შიში ეპარებოდა გიორგი მეფის სპას და მთისაკენ გარბოდა, რადგანაც ველზე დგომას არ იყვნენ ჩვეულნი ისინი.
  • მართალი ხარ შვილო – თქვა ლასურმა და ამ დროს გულზვიადად ამოიღეს ხმა დანარჩენმა აზნაურებმა:
  • რა ვისწავლოთ და სად, ჩვენ მზად ვართ მეფისათის მოვკვდეთ ბეშქენ პატრონო – ამბობდა სათლის ერისთავიშვილი გიორგი, რომელიც თვალებს ხშირ ხშირად ახამხამებდა და როგორც ჩანს ჩირაღდნის შუქზე მხედველობა უჭირდა.
  • დაშოშმინდით და მოისმინეთ თუ რა მესაუბრა დიდმა მეფემ – ბრძანა ბეშქენ ჯაყელმა და დარბაზში სიჩუმე ჩამოწვა.

რასაც ბეშქენ II ჯაყელი უამბობდა თავის რჩეულ აზნაურებს, ეს ამბავი ათიოდე დღის წინ ოქროს ქვაბში მოხდა ტაბაწყურის ტბის პირას.

***

დევის ქვაბულის განაპირას, ტბის პირას ასიოდე მხედრით გარშემორტყმული ლოდზე იჯდა დავით მეფე და თავის ყველაზე გამოცდილ და გაბედულ ერისთავს – ელოდა, რომელსაც მისთვის მთავარი ამბავი უნდა ეცნობებინა. ამ მთავარი ამბის გაგებას ისე მიელტვოდა დავით მეფე რომ მას წაღვლის ციხეში ან გეგუთის სასახლეში გული აღარ უდგებოდა და თავად შესახვედრად გამოელაშქრა, ბაკურიანისა და ციხისჯვარის მიმართულებით.

ციხისჯვარელი ფეოდალები გაბრთხილებულები იყვნენ რომ მეფე მათ მიწაზე უჩუმრად გადაადგილდებოდა და ისინიც გულის ბაგაბუგით ელოდნენ დაძახებას დავითისაგან. სანამ იგ მათ არ დაუძახებდა, მანამ ისინი თავიანთი მხრიდან ყოველგვარ ქმედებას მიუღებლად სთვლიდნენ.

თორელნიც ელოდნენ მეფეს, მაგრამ დავითი იდუმალი მბრძანებელი იყო, ამიტომაც თორელნიც გულდინჯად მიელტვოდნენ მეფისაგან მოვლინებულ მალემსრბოლს რომელიც არ ჩანდა. თორის ციხეებზე გუშაგები არემარეს გადაჰყურებდნენ მაგრამ ჩქამიც კი არ იძვროდა.

დავითი კი ამ დროს ტბის პირას იჯდა და ბერძნულ წიგნს კითხულობდა ეპიმანონდას სტრატეგიის შესახებ და ხანდახან ცას აჰხედავდა.

მეფის ლურჯი თვალები, ცის შუქზე კიდევ უფრო გადაკრიალდებოდა და მაღალი მთების თავანკარა ტბებს დამესგავსებოდა. დავითი მუდამ რაღაცას იწერდა, მისი ხელწერა, უნაგირსა და ფარზე გადაშლილ პერგამენტს რომ უეცრად აზრებით აავსებდა იმ დროინდელ კაცთათვის მისაბაძი იყო.

ჩუხჩები გაფრთხილებულები იყვნენ რომ მეფესთან ბეშქენ II ჯაყელი შემოეშვათ. მკაცრი იყო ჩუხჩთა ათასეულისთავი გაბრიელი და იგი ზედმიწნევნით ასრულებდა მეფის სურვილებს.

დიდ მარხვის ჟამი იდგა და ჯვალოს სამოსიანი, მარტოოდენ მოკლე ხმლისა და სატევარის ამარა მორთული ბეშქენ ჯაყელი, მისთვის დამახასიათებელი სიდინჯითა და თავმდაბლობით მიუახლოვდა, ლოდებს შორის ჩასაფრებულ სამეფო ჩუხჩებს. გაბრიელი მიუახლოვდა ბეშქენს, ისინი ერთმანეთს თავის დაკვრით მიესალმენ და შემდეგ ჩუხჩებმა გაბრიელის ნიშანზე, ერისთავისათვის გზა გახსნეს.

იარაღი – ჩუხჩების ფეხებთან დააწყო თუხარისის ერისთავმა და მარტო ერთი წიგნის ამარა ეწვია, დევის ლოდზე მჯდომ, მაღალ გამხდარ, სახეაწითლებულ, წაბლისფერ წვერულვაშიან, უბრალო ბიზანტიურ ლაბადაში გახვეულ მამაკაცს, რომელსაც ჭაღარა უკვე საფუძვლიანად შეჰპარვოდა.

  • მობრძანდი ბეშქენ ჯაყელო, მოდი გადაგეხვიო, ჩემო მესხო, განსწავლულობითა და აზრით მდიდარო კაცო – თქვა დავით მეფემ, წამოიმართა და თუხარისის ერისთავი გულში ჩაიკრა.

გაბედული და თავგანწირული მეფე წრფელი გულით უყვარდა ახალგაზრდა ბეშქენ ჯაყელს, რადგანაც საკუთარი მამა მურვანი გვერდით აღარ ყავდა, დავით მეფეს როგორც მამას უმზერდა. მეფემაც იცოდა ბეშქენ ჯაყელის ერთგულებისა და სიყვარულის ამბავი და ამიტომაც მას ახალგაზრდებს შორის ყველაზე მეტად ენდობოდა.

  • რომელი სახელგანთქმული წიგნით მომიხველ ბეშქენ ჯაყელო? – იკითხა დავითმა და ერისთავის ხელში არსებულ წიგნს ცნობისმოყვარეობით შეხედა.
  • პლუთარქოსია, დიდი ალექსანდრე მაკედონელი, რომელმაც შემუსრა სპარსნი და ჰინდონი, ბაბილონი და დარუბანდი ჩემო მეფეო.
  • მართლაც რომ სამაგალითო ხარ ჩემო ბეშქენ, ესეიგი მაკედონელი არა? მესმის შენი, „წყობათა შინა საუბარი“, მრავალი კაცით კი არა, მწყობრი ბრძოლით უნდა გავიმარჯვოთ ქართველებმა. 1104 წელს ერწუხის ველზე, მამაშენი მახლდა, როდესაც ეპამონონდას სტრატეგია და ტაქტიკა შევთავაზეთ მაგ საქმეში ჭიპმოჭრილ სელჯუკებს  მე და გიორგი ჭყონდიდელმა , სხვანაირად გამარჯვება არ გამოდიოდა. თურქნი დაგვამარცხებდნენ , ამიტომაც „ვქმენით წყობანი დიდნი“ და  იდუმალი იდაყვებიდან დარტყმებით  დავამარცხეთ სარკინოზნი, როლებიც ამას ჩვენგან არ მოელოდნენ.
  • მეფეო თქვენ არ გავხართ სხვა მხედართმთავრებს, რომლებიც ლაშქარს უკან უდგანან და იქედან განკარგავენ მეომრებს. თქვენ ალექსანდრე დიდის მსგავსად ლომივით შეუძახებთ და თქვენებრი ხმით ამხნევებთ მონასპებს შემდეგ კი გრიგალივით ატყდებით  თავს მოწინააღმდეგეებს ხან მარჯვნიდან და ხანაც მარცხნიდან და ესაა რომ თრგუნავს სელჯუკებს, რომელთა სარდლები შემაღლებულზე განისვენებენ.
  • ჰოდა სწორედ ამაშია ჩემი სისუსტე, თუხარისის ერისთავო. მეფე არ უნდა წირავდეს თავის თავს განუწყვეტლივ, არათუ ჩემთვის არამედ სახელმწიფოსათვის არ უნდა შერბოდეს მეფე, ხმლით ხელში მოწინააღმდეგე რაზმში ერთ ომში ათჯერ და ოცჯერ, გაგონილა კაცო? სარდალი, სპასპეტი, სპასალარი, ამირთ-ამირა, ჩუხჩარხთა სარდალი წინ გყავდეს და მაინცდამაინც შენ მირბოდე იქ სადაც ომის ბედი შეიძლება არც წყდებოდეს. ომის ბედი აი აქ წყდება – თქვა დავითმა და საჩვენებელი თითი შუბლზე მიიდო და ჩაფიქრებულმა თუხარისის ერისთავს შეხედა და თვისი აზრი გააგრძელა – კი მართალი ხარ , ალექსანდრე დიდი ომობდა ასე, სხვანაირად გავგმელასთან ვერანაირად ვერ დაამარცხებდა მტრის ძალას, მაგრამ ეხლა შეხედე სელჯუკებსა და სპარსებს, ისინი ჭკუით გვებრძვიან. უპირატესობას ფლობენ და ეს უპირატესობა ხელიდან უნდა წავართვათ.
  • მდუმარე იყო ბეშქენი მაგრამ ვეღარ მოითმინა და უეცრად იკითხა – რა უპირატესობას გულისხმობთ ჩემო მეფეო?
  •  ყურადღებით მომისმინე ბეშქენ – თქვა დავით მეფემ და მისმა მოლურჯო ფერის თვალებმა საოცარი სიმშვიდე მიიღო იმ დროს, მეფესაც არწივისებრი გაუხდა მზერა და ყოველივე იცვალა მათ გარშემო, დრო გაჩერდა თითქოს, დარჩნენ მარტო მეფე და ერისთავი, აღარც ჩუხჩები იყვნენ გარშემო, არც ტბის ტალღები ელამუნებოდნენ ნაპირს ზარმაცად. შეჩერდა ბუნების ცხოველება და გაისმა მხოლოდ მეფის ხმა.
  • „ვისაც დავით მეფესთან საუბრისას სამყაროს ამგვარი გარინდება განუცდია  ისინი კვლავაც და კვლავაც მოილტვიან მისკენ, თუნდაც ერთ სიტყვას მეფისას ისინი ეძებენ, ღვთის კაცია, მესიაა ქართველთათვის მოვლენილი“ – გაიფიქრა ბეშქენ ჯაყელმა და მეფის სიტყვებში დაიკარგა.

***

დავით IV ბაგრატიონი „აღმაშენებლად“ წოდებული  და მისი ერისთავი    

„გადამწყვეტი გამარჯვების მისაღწევად დიდი უპირატესობის მოპოვება გვჭირდება ჩვენ. თუ უპირატესობა არ მოვიპოვეთ, მაშინ დღეს ჩვენ მოუგებთ ბრძოლას თურქებს და ხვალ კი შესაძლოა ყველაფერი შეიცვალოს. ამიტომაც სამხედრო უპირატესობას უნდა მოძებნა.

ეხლა რა არის სამხედრო უპირატესობა? ამაზე ჩვენს სამეფოში არავის უფიქრია როგორც ჩანს. ამიტომაც ეხლა მე და შენ უნდა ვიფიქროთ ბეშქენ ჯაყელო.  უპირატესობა გადამწყვეტია ომის მოგებისათვის , აი დაუფიქრდი, რომის არმია მაკედონურ ფალანგასაც ამარცხებდა და კართაგენის მრავალრიცხოვან სპილოთა წყობას, მაგრამ მას შემდეგ რაც პართიელებმა ცხენზე შეჯავშნული კაცი შესვეს და მას საყრდენად ახალი ტიპის, უნაგირი მისცეს, უნაგირით ცხენზე დაამაგრეს, პართიელებმა შეჯავშნულ კაცს ხელთ დიდი მშვილდისარი მიაკუთვნეს და ის სწრაფად სროლაში გაწვრთნეს მას წინ დიდხანს ვერავინ დაუდგა.  „პართიული ისარი“ სწორედ მაქედან მოდის. აპობს ყველაფერს. ჯავშანი ვერ აღუდგება წინ.  ცხენიდან არის ნასროლი, ზევიდან ქვევით. ხუთი ათასი შეჯავშნული ცხენოსანი რომ ამგვარ ფოლადის თავიან ისარს დაგახლის, რა უნდა განაწყო. შეუტევ? უკან დაიხევენ და გაიფანტებიან, დაიღლები და გაჩერდები, ისევ შემოგეჯარებიან და გააგრძელებენ ისრების დაშენას. სწორედ ასე დაამარცხეს პართიელებმა რომის ლეგიონი. მაგრამ დაუფიქრდი – ამგვარი ომისათვის ერთის მხრივ განწვრთნილი ცხენოსან-მშვილდოსნების რაზმებია საჭირო, მაგრამ მათ გამარჯვებას საწინდარი მაშინ აქვს როცა ისრების ნაკადი, როგორც ქარიშხალი, როგორც სეტყვა მათგან მტერს თავს მუდმივად ატყდება.

რატომ სხვამ არ მოიფიქრა ეომა ამგვარად? რა უნდა თითქოს არა? დააჯინე ათასი კაცი ცხენზე და მიეცი მშვილდი. მაგრამ არარის ასე ადვილად. ყველას გამორჩა მთავარი რამ. ისრების ქარავანი! ამგვარ ლაშქარს სჭირდება განუწყვეტელი მომარაგება ისრებით. არ უნდა დაიცალოს საისრე არასდროს. ისრების უსასრულობა და სისწრაფეა საჭირო.

რაც პართიელებმა შექმნეს და მსოფლიოს დაანახეს, იგივე მიმართულება გააგრძელეს სპარსმა სასანიდებმა. მათ მთლიანი რკინა შეასხეს თავიანთ ცხენებს. ძლიერი ცხენოსანი ჯარი შექმნეს და ერთხელ რომის იმპერატორიც კი დაატყვევეს.

ჩვენი მტრები სელჯუკები ბევრი რამით გვანან სასანიდებსა და პართიელებს. უწინდელ ომის სიყვარულს მათ კიდევ ერთი დიდი უპირატესობა წაუმატეს – ისინი კი არ ემალებიან, არამედ ეძებენ სიკვდილს.

როდესაც არაბთა ბიზანტიას პირველად შემოუტიეს, იცი რომ გაცილებით უფრო კარგად შეიარაღებულ ბიზანტიელებს არ სძალუძდათ მათი შეჩერება. უფრო მეტიც მაჰმადიანთა ჯარმა 12000 მეომრით არნახული დამარცხება არგუნა ბიზანტიელებს , მათ ფლოტს , მათ სარდლობას.

შემდეგ კი უფრო მეტი უბედურება მოხდა , 1071 წელს მანაცკერტის ბრძოლაში მუსლიმანები ბევრად ნაკლები იყვნენ ვიდრე ქრისტიანები, მაგრამ ისინი „ნახევარმთვარედ“ დაეწყვნენ. ეს იმას ნიშნავს რომ მათ თავიანთი სულიერი სიმტკიცე გამოამჟღავნეს და ქრისტიანებს გვითხრეს „ამ ნახევარმთვარით ალყას შემოგარტყამთო“. არადა ჩემო ბეშქენ, ქრისტიანები 400 ათასი კაცი იყვნენ. მუსლიმები კი მათი ნახევრის ნახევარი.

ეხლა მითხარი შენ მე როგორ უნდა შემოერყათ მუსლიმანებს ალყა ქრისტიანებისათვის?

  • თუ ქრისტიანები სულიერად დაეცემოდნენ და ერთ ადგილს, მათ კარავს, მათ სანოვაგეს მიეჯაჭვებოდნენ იქნებ მაშინ კი შემოერტყათ ალყა ოთხასი ბევრი მხედრისათვის მათზე გაცილებით ნაკლებ სარკინოზებს – თქვა ბეშქენმა რომელიც იმას ფიქრობდა თუ საით მიყჰავდა იგი მეფის ღრმა განსჯასა და გონებას.
  • ასეა ბეშქენ, შენ იცი მე მიყვარს სიმართლე, ისიც იცი რომ სიმართლეს პირში ვეუბნები ყველას – ჰოდა თუ ვებერთელა არმია შიშისაგან ვერ ინძრევა და მასზე პატარა ჯარი მას არხეინად არტყამს ალყას, ეს ჩემთვის იმას ნიშნავს რომ რწმენისაგან დაცლილია ხალხი რომელიც ამ ალყაში თვითონ იხვევს თავს.
  • შემდეგ რა მოხდა მეფეო? ბეშქენი მიწაზე ჩამოჯდა და მეფეს ახედა, მას გაუკვირდა მისი ცრემლით სავსე თვალების დანახვა. დავითი ქვითინს იკავებდა და მის უპეებს ცრემლის ბურთულაკები ეკიდათ.
  • ამ ბრძოლის შესახებ რაც ვიცი, დიდმა მამამ ჩვენმა გიორგი ჭყონდიდელმა მიამბო, მის მამას  ქართველებთან ერთად უომია ამ სასტიკ ბრძოლაში. მოხდა ის რომ სელჯუკების ცხენოსანმა მშვილდოსნებმა მარჯვენა და მარცხენა მხრიდან ისრები დაცხეს ბიზანტიელებს, მათ შორის ქართველთა, სომეხთა და სხვათა მხედრობას. ჩვენ შეგვიტევია, ბიზანტიელებმა ფეხი წინ წადგეს და როდესაც მზე შუბისტარზე დადგა, ბერძენთა ჯარმა ალფ-არსლანის კარავი ხელში ჩაიგდო.
  • დიდება მაგათ- წამოიძახა ომის წარმოსახვით აღგზნებულმა ახალგაზრდა ერისთავმა.
  • არა, არა, დიდებამდე ჯერ შორია, სწორედ ალფ-არსლანის კარავში შევარდნილი ქართველები და ბერძნები მოიქცია ალყაში სელჯუკთა მხედრობამ. ისრებს გვაყრიდნენ, საცერებს დაამსგავსეს ჩვენი ფარები სელჯუკებმა. როგორც ჩანს ისრების ქარავნები ედგა ზურგში სელჯუკთა სპას. იმპერატორმა რომანოზმა უკან დახევა ბრძანა. წარმოიდგინე ბეშქენ ოთხასი ათასი კაცის უკან დახევა, ერთმანეთის გადათელვა, მოუმზადებელი ქმედებები და ამ დროს ხდება ყველაზე მთავარი – მეფემ ხელი აღმართა.
  • ბეშქენი მდუმარედ უსმენდა მაგრამ მის თვალწინ იდგა ის საშინელება რაც მანაცკერტის ველზე დატრიალებულა.
  • იმპერატორი რომანოზი მისმა მარცხენა ფლანგმა მიატოვა , მარჯვენა ფლანგს და ცენტრს სელჯუკებმა სწრაფად შეუტიეს. ალბათ მოენე ყავდათ იმპერატორის კარავში, რომელიც მათ რაღაცნაირად ატყობინებდა „რომანოზი აქ არის და მოდითო“. სწორედ რომანოზ კეისრის მიმართულებით შემოუტიეს მაჰმადიანმა მხედრებმა, თავისი პატარა მშვილდებით უამრავი ისარი დააყარეს ბიზანტიელებს და როდესაც მათ რიგებში შიში და ძრწოლა დათესეს, მაშინ კი შევარდნენ ბიზანტიელთა წყობაში და იმპერატორი რომანოზი დაატყვევეს. აი – მოხდა ყველაზე გულსატკენი ამბავი, აზიაში ხმა დაირხა ქრისტიანების ბოლო დღე დადგაო – მეფეს ხმა უკანკალებდა.
  • ბეშქენმა მეფეს ახედა და იგი მიხვდა რომ დავითი მეფე ამ მოვლენებზე, როგორც გრძნეული ისე ფიქრობდა, იგი გულის სიღრმეში მოივლიდა მანაცკერტის ველზე უპატრონოდ მიმოფანტულ, უსარდლოდ დარჩენილი ჯარისკაცების, ბერძენთა, ქართველთა, სომეხთა გვამებს.
  • მუსულმანთა ჯარის წინააღმდეგ თუ გამარჯვება გსურს – მუდამ სიკვდილი უნდა ეძიო ბეშქენ – სადღაც ზეციდან გაისმა თითქოს დავით მეფის ხმა და როდესაც ბეშქენმა დევის ქვაზე მჯდომ მეფეს ახედა, მოეჩვენა თუ ცხადი იყო არავინ იცის, გარკვევით შეამჩნია ცის კაბადონიდან დაშვებული ხელის მტევანი, რომელიც მეფის თავს ზემოთ ლივლივებდა.

***

მესხი აზნაურები უსმენდნენ თავიანთ ერისთავს

  • აზონაურებო საჭიროა მოვემზადოთ თურქთა დასამარცხებლად. ზაბახას ჯანი და ღონე არ აკლია, მაგრამ მიწაზე მისმა გაუწვრთნელობამ დასცა. სელჯუკთა ჯარი, როგორც გარეული ტახი იმგვარად შემოგიტევს, როდესაც გამარჯვებაში დარწმუნებულია, მაგრამ თუ ამგვარად არ ფიქრობს სელჯუკი, მაშინ იგი, შველივით მუდამ გაგირბის და დიდი სისწრაფით გტყორცნის ისარს, რომლის შემაჩერებელი დღეს მხოლოდ თქვენი გულია. უნდა ეძიოთ სიკვდილი, რომ გაიმარჯვოთ. თუ ისრის აცილებაზე იფიქრეთ, მაშინ უფრო მეტი ქეიბური მოგხვდებათ. სადავეების გარეშე მოჭენაობს სელჯუკი, როდესაც ისარს ამზადებს, თქვენც სადავეების გარეშე უნდა იჭენოთ, რათა მას დაასწროთ და ორჯერ მეტი ისარი დაუბრუნოთ უკან
  • აბა ციხე სიმაგრე რად მინდა თუ წყეულ თურქს თავი ველზე მოვაკვლევინე – სიცილით ამბობს ზაბახა და სხვა ერისთავებს გადახედავს.
  • ციხე კოშკებამდე როცა მივა საქმე – წაგვიგია ომი და ეგაა – ეუბნება მხნედ ბეშქენ ჯაყელი და გაოცებული უყურებს ზაბახას, რომლის გულში მან ვერ შესძლო მეფის სიტყვებით იმ ცეცხლის დანთება, რაც უკვე დიდი ხანია ბეშქენ ჯაყელის სულში დაანთო მეფე დავითმა.

აქვე ზიან ბეშქენ ჯაყელის ნათესავები ციხისჯვარელები – ერთი წინაპრიდან მოდიან ისინი. ციხისჯვარელთა მოწინავე კაცი არის წარმოსადეგი მოხუცი სულა ციხისჯვარელი, რომელსაც დიდი პაპის სულა კალმახელის სახელი ჰქვია.

  • ბეშქენ ჯაყელო, ჯერ კიდევ ჩვენმა დიდმა პაპამ, იოანემ, ხაზარეთში აღზრდილმა, ასწავლა ქართველებს ამხედრებული ომი მშვილდითა და შუბით, შეტევისა და უკან დახევის მონაცვლეობით, მაგრამ ასეთი რამ მოითხოვს დიდი რაოდენობით ისრისა და შუბის ბრძოლის ველზე მიტანას და განსაკუთრებული სახელოსნოების სიახლოვეს. ამიტომაც უკუაგდეს ბრძოლის ეს მეთოდი ქართველთა და დარჩა მარტო „უგრძნობლად შეტევა“ მასთან ერთად გული, მკლავი და სიმამაცე.
  • სელჯუკებთან ბრძოლისათვის მეფე თურქულ ტაქტიკას მოითხოვს და თუ არ დავეუფლებით მას მაშინ, უკიდურეს ნაბიჯს გადადგამს იგი.
  • რა ნაბიჯია ეს – ეკითხება მას სულა ციხისჯვარელი.
  • ამ საიდუმლოს მაშინ გაიგებთ როცა მოსახდენი მოხდება – პასუხობს ბეშქენ ჯაყელი.

ახალი ფორმის მშვილდები შემოაქვს დარბაზში ბეშქენს, მოკლეა, სხდადასხვა მასალისაგან აწყობილი. ტყავი, რკინა, ხე და ძვალი იმგარადაა შენივთული ერთმანეთში რომ ერისთავები საგონებელს არინ მიცემული, როცა ბეშქენი მათ ამ მშვლდების შექმნის მეთოდის გამოსაცნობად  კითხვებს უსვამს.

ბეშქენი შლის მათ წინ მშვილდებს, აჩვენებს ერისთავებს მათი დამზადების ხერხს, მეთოდს, მასალას და შემდგომ ბრძანებას გასცემს სწორედ ამგვარი მშვილდები დაამზადონ და მათ გამოსაცდელად იგი მომავალ თვეს ესტუმრება კვლავ ჯავახეთს.

  • დიდი მადლობა ბიძაშვილო, მადლობა იმისათვის რომ მეფის სიტყვა გადმოგვეცი, შენთან გვიგულე ყოველთვის. ჩვენ ციხისჯვარელები და თქვენ ჯაყელები ერთი სისხლი და ხორცი ვართ გახსოვდეს – ეუბნება სულა ციხისჯვარელი ბეშქენს.

ბეშქენი და სულა მოიკითხავენ ნათესავებს ერთურთის ოჯახებში და ისინი სტოვებენ ზრესკის საყდარს. ამის შემდეგ ჯაყელი საკუთარი კოშკისაკენ მიაჭენებს ცხენს, საცაა უკვე გათენდება.

***

 ულუ-სიქარი რაზმს აჩქარებს. „უკეთუ საუზმე გსურს მზეს ადგომა უნდა დაასწრო“-შეუძახებს იგი არაბულად თავის თურქ მხედრებს. თურქებს ეს არაბული მოწოდება კარგად ესმით, ისინი ზეცას ახედავენ და ცხენებს შეუძახებენ.

  • აღდგომა ღამეა, ყველა გიაური ეხლა საყდარში იქნება იესოს აღდგომის საზეიმოდ. დილას კი სუფრებს გაშლიან. საყდრიდანვე სუფრაზე დაჯდებიან. რა სჯობს სუფრაზე მიუშვათ და ღვინისაგან გამობრუჟებულებს დავესხათ, თუ ეხლავ წამოავდგეთ თავს და თავიანთ საყდარში შეკეტილებს, თავი გარეთ არ გამოვაყოფინოთ ისე გადავბუგოთ? – შეეკითხა სიქარი თავის ქეჰას აბდულას.

ცალთვალა აბდულა რომელიც მუჰამედის რაინდია, ფიქრობდა „ჭამის დროს კაცი არ უნდა სდევნო და შეაწუხო, რას მეკითხება სიქარ აღა, რა თავად არ იცის ეს ჭეშმარიტება, მცდის ნამდვილად წყეული“

  • ჩემო ბეი, ეხლავ შეუტიოთ, გიაურებს თუ ჭამა-სმა ვაცალეთ შემდეგ მონელებაც ვაცალოთ, ეხლავ შევუნთოთ ცეცხლები ყოველ მხრიდან და შემდეგ სოფლები მოვარბიოთ.
  • ჭეშმარიტებას ღაღადებ – მაშინ ვიჩქაროთ, საცაა წირვა დასრულდება – შეჰყვირა ულუ-სიქარმა და ეს ხმა გაჰყვა კლდეებსა და ხეობებს, მდინარესა და ტყეს.

***

ტყის გადაღმა მიდორზე პატარა ალუბალა დასეირნობს. იგი ექვსი წლის ჯავახი გოგონაა, პაპამ დაარქვა ალუბალა. რომ გაიზრდება და თავის სასურველ ბიჭს გაიცნობს მაშინ რა უნდა უთხრას? ბიჭი რომ კითხავს რა გქვიაო, როგორ უნდა უპასუხოს ალუბალა მქვიანო? ამაზე ბრაზობს ალუბალა, ამიტომაც გამოექცა პაპას საყდრიდან. ვეღარ მოითმინა სიცხე და პაპის გამოჯავრება- ალუბალა, ალუბალა.

  • სახელი მაინც დაგერქმიათ საქალბატონე- ფიქრობს ალუბალა და ბალახებს წიწკნის. უჰჰჰ როდის დამთავრდება წირვა? დედიკომ უგემრიელესი ხაჭაპური დააცხო, მამამ, წითელი ღვინო დოქებში ჩამოასხა, მწყერს შეწვავენ, შემდეგ კი ტახის ბარკალი შეიწვება, აუ რა მწვადი იცის მამამ? დედიკოს ხაჭაპური ხომ განთქმულია მთელს წუნდის სოფელში. სტუმრები მოვლენ, პაპის მეგობრები ჩამოჯდებიან და შორეული ლაშქრობების ამბებს გაიხსენებენ. პაპას იტყვის – ეს იმ ბიჭებს გაუმარჯოს რომლებიც ღვთის ქალაქის კონსტანტინოპოლის კედლებთან დაიღუპნენო. ჯავახი ბიჭებიო… იტყვის ბებო და ატირდება, მას ხომ ორი ძმა ყავდა რომლებიც სწორედ პაჭანიკებთან შებრძოლებისას ახლდნენ დიდებულ გმირს, პაპა რომ ახსენებს , აბაზა ბაკურიანს, შემდეგ მამა იმღერებს , დედა და მამა საოცრად მღერიან, პაპა აცეკვდება და ალუბალას გამოიწვევს საცეკვაოდ, მაშინ ალუბალაც არ დაიდებს თავზე ხელს და უმალ გარონინდება , შემდეგ კი როცა პაპა და მისი ბიჭები აცეკვდებიან , ალუბალა დოლს დაცხებს, შემდეგ კვლავ შევარდება წრეში და პაპასთან ერთად ცანგალა და გოგონას იმღერ-იცეკვებს. შემდეგ პაპა ბებიას გამოიწვევს, ბებია კი დედას, თავის რძალს აიყოლიებს, თანაც დააკვირდება კიდევ ორსულად ხომ არ არისო, ეჰ ბებო შე ძველო, მერე მამა შემოვარდება წრეში და ჩემი ძამიკო, მამუკას შემოაბანცალებს, მამუკამ ხომ ფეხი ეხლა აიდგა, სად ის და სად ცეკვა-თამაში, ძლივს დადის, მაგრამ მამუკას ხმაზე, შუათანა ძმა- ყარამანი აყვირდება, ხოლო ყარამანის ბოხ დაძახილს , ჩვენი აკვნის ბალღი – ოთო შეუერთდება და იქნება მხიარულება. აბა, ჯერ ოთხნი ვართ, მაგრამ მამას და დედას კიდევ ბევრი ეყოლებათ ჩვენნაირი. დედას თორმეტნი უნდივართ, ერთხელ თქვა თორმეტნი მინდიხართო. მამამ დედიკოს მაშინ ისეთი სახით გადახედა, ისეთო სახით გადახედა , რომ მეც უმალ მომინდა მამასავით ქმარი, მისნაირი სანდომიანი, მოსიყვარულე, პატივისცემით განმსჭვალული, საქმიანი, გამრჯე, ოჯახისა და ერის შვილი, ეჰჰჰ ალუბალა ალუბალა, ეხლა საყდარში უნდა იყო აქ რა გინდა? აღსარებები ხომ არ დაიწყო? მე პირველი ვარ რიგში, ნუთი მღვდელი სერაფიმე ჩემზე წინ ვინმეს გაუშებს? მამა სერაფიმე დიდი ხანია მიცნობს, მე მისი აღზდრილი ვარ, ამ საყდრის გუმბათქვეშ ხარ გაზრდილიო ხომ მითხრა ამას წინათ, ასეა, ასე – ფიქრობდა ალუბალა, მაგრამ უეცრად რაღაც შეიცვალა.
  • პაპა პაპაა, გაჰყვირის ალუბალა და სერზე არბის ტაძრისაკენ, პაპააა, მამააა , დედააა, ვაიმე დედაააა – მაგრამ უკვე გვიანაა ცხენზე ამხედრებული ჩალმიანი მშვილდოსნები საყდარს გარს ერტყმიან, მცირე ხანს გულუბრყვილო სახეებით უსმენენ იქედან გამოსულ საოცარ ჰანგებს, მაგრამ როდესაც საყდარში ჩოჩქოლი ატყდება მშვილდოსნები მოკაკვულ კილიჯებს იშიშვლებენ და საყდრის კარებთან მიჯარდებიან, ამასობაში სხვებს ფიჩხი და საყრდენები მოაქვთ.

ალუბალა ღრიალებს, ყველაფერს ხვდება, სიზმარში რომ ნახა ერთხელ ის ხდება, ესენი წყეული კაციჭამიები არიან, ისინი იმ ზღაპრიდან მოვარდნენ რომელიც ერთხელ მას პაპამ მოუყვა.

  • პაპააა, დედააა, მამაააა, მამაააააააა……სული გაუწყდა სასულეში პატარა ალუბალას და ამ დროს შეამჩნია რომ მისკენ მოტრიალდა ერთი ჩალმიანი, ის ამ დროს ტყის პირას იდგა. ჩალმიანმა ერთი გაიცინა და გოგოს ხელი აუქნია – წადი აქიდანო ანიშნა.
  • ალუბალა კვლავ ღრიალებს და ხედავს რომ ტაძარს ცეცხლი მოედო, ალები გუმბათს უმალ მისწვდა, სელჯუკები იცინიან, კარს ამაგრებენ, იქედან ხალხის ხმა ისმის – სიმღერა?

საგალობლი კვლავაც ისმის , ცეცხლის ალები აწითლებს საყდარს, სელჯუკები მოწყენილი სახებით დგანან, ისმის შეძახილი , მათი ნაწილი ცხნებს მოახტება ხოლო ნაწილი საყდრის კარს დარაჯობს. სელჯუკნი საყდრის წინ გროვდებიან. ერთი მათგანი ალუბალას მხარეს იყურება და კაპარჭიდან ისარს იღებს. წვეროსანი სელჯუკი მშვილდში სტაცებს ხელს იმ თავდამსხმელს, რომელიც ისრის გამოსროლას აპირებს და „არა“ – ხელის გაქნევით ეუბნება, ალუბალა კი დგას სელჯუკების წინ და ხმამაღალი ტირილით იქაურობას იკლებს, სელჯუკები ყურებში თითებს იცობენ და ამ დროს საყდარი ზრიალითა და ზათქით ჩამოიქცევა. ყრუ ხმა იყო, კლდის მოგლეჯვის მსგავსი. ცეცხლი ბრიალებს მაგრამ საყდარი წაქცეულია.

ამას ელოდნენ სელჯუკები, ისინი სწრაფად მოსხლტებიან იმ ადგილიდან და მათი ცხენოსანი რაზმი მთავრის სასახლისაკენ მიიჩქარის.

   ***

ტბელთა ასული ასმათი ესუა ცოლად ბეშქენ ჯაყელს. მეფის მარზაპანი (მესაზღვრე ერისთავი) ციხე კოშკს გოდერძის უღელტეხილიდან თუ გადმოხედავდა ხოლმე მასზე აფრიალებული ბალახისფერი ალამი ნიშნავდა იმას, რომ ოჯახში სიმშვიდე სუფევდა, თუ ალისფერ ალამს ააფრიალებდა ასმათ ტბელი, მაშინ ერისთავს ოჯახში მოელოდნენ. მიზანი მრავალი შეიძლება ყოფილიყო, როგორც სამხედრო ასევე საიდუმლო.

იდუმალ ალისფერ ალამს ელოდა ბეშქენ ჯაყელი და ნათესავ ციხისჯვარელებთან საუბრის შემდეგ, ალიონზე თუ ჩაუსწრებდა საკუთარ სამოსახლოს. რამოდენიმეჯერ დააოთხა ცხენი მესაზღრვე ერისთავმა და მთის მწვერვალზე აიჭრა რათა შორიდან ციხე კოშკისათვის შეეხედა.

სიბნელეში ძნელი გასარჩევი იყო, მაგრამ როგორც ჩანს ბალახისფერი ალამი ფრიალებდა ჯაყელთა შუბის ტარზე.

მიუყვებოდა გზას ერისთავი. გულდამძიმებული იყო. დავით მეფის ბოლო დავალებაზე ფიქრობდა. შეეძლო აღეჭურვა მისი აზნაურები მაგრამ, მათგან იმგვარ სისხარტეს და გონებამახვილობას არ მოელოდა, როგორსაც დრო და ომის ის ახალი მეთოდი ითხოვდა, რაც მუსლიმანმა მეომრებმა დაადგინეს, თავიანთ ჯვაროსან მოწინააღმდეგებთან შეტაკებებისას.

სელჯუკ-თურქები სხარტად იბრძოდნენ. მთავარ ცხენოსან ჯარს მთებში მალავდნენ. შემდგომ უეცრად დაეცემოდნენ დაბლობზე მდგარ ევროპელ მხედრებს, ისრებს დაახლიდნენ და კვლავ გორაკებისაკენ გააჭენებდნენ ცხენებს.

ქართველი მხედრების აღკაზმულობა ბიზანტიელებისას რომ წააგავდა, დავით მეფის ბრძანებით უვარგისი იყო სელჯკებთან ბრძოლაში და ამიტომაც ძირეულ შეცვლას საჭიროებდა.

რადგანაც ბიზანტიელთა ჯარებმა იმეტესი ომი წააგეს მუსლიმანებთან, დავით მეფეს საფუძვლიანად გამოეკვლია მათი დამარცხების მიზეზი.

პირველი გასაღები ბიზანტიელთა მარცხის საიდუმლოსი იყო შინაგანი ღალატი და გამცემლობა.  მაგრამ ეს არ იყო საკმარისი იმ ცოდნისათვის რასაც გამარჯვების მახვილი ერქვა.

მეორე გასაღები რასაც დავით მეფე ნათლად ხედავდა, გახლდათ ის რომ ბიზანტიის ჯარი ურთულესი სამართავი იყო. არქონტები, სტრატეგოსები, ათასისთავები სტრატეგიულ აზრს არ ფლობდნენ და ბრძოლის ველზე ბრძანებას ელოდნენ.

მათგან გასხვავებით მუსლიმანური მხედრობა გამარჯვების იმედით იყო გაჯერებული. ჯიჰადი. საღვთო ომი. რწმენისათვის სიკვდილი ან გამარჯვება თვალებში უელავდა ომებისაგან დაუღლელ და მუდამ მომღიმარ სელჯუკ თუ არაბ მეომრებს.

„განიგმირებიან თუ არა იმავე წამს ჯენეტში ამოჰყოფენ თავს ქალწულებით გარშემორტყმული, ღვინოს დალევენ“ – უთხრა ერთხელ ერთმა დატყვევებულმა თურქმა დავით მეფეს რომელმაც ეს უკანასკნელი სიკვდილს გადაარჩინა და თავის დაცვას ჩააბარა.

„მოგეკალი და ჯენეტს ვიქნებოდი ეხლა“ – შესძახა მეფეს თურქმა დამშვიდობებისას. დავით აღმაშენებელმა თავი გააქნია და ბეშქენ ჯაყელს შეხედა მაშინ. მეფის თვალებში კითხვა და აზრი ერთმანეთს შესჭიდებოდა. „როგორ?“ – ეკითხებოდა თითქოს მეფე თავის მესაზღვრე ერისთავს.

ეს „როგორ“ ბეშქენს დიდხანს გამოჰყვა. ქართველთა და აფხაზთა მეომრები დავითს ხანგრძლივი, სტრატეგიული ომისათვის აფიქრებდა. მესხები მიწისქვეშა ომების ოსტატებდ მიაჩნდა, მაგრამ სთუელის დროს მესხთა რაზმები სოფლებში უნდა დაებრუნებინა, ხილისა და ყურძნის მოსავალს პატრონი სჭირდებოდა.

აზნაურთა პირადი რაზმებიც აფიქრებდა დიდ დავით მეფეს. მათი საბრძოლო გამოყენება მათივე ბინიდან ოცი დღის სავალამდე იყო შემოსაღზვრული. ომი კი თანაც სელჯუკებთან სამხედრო სტრატეგიის გაჰფენას მოითხოვდა მთელს ამიერკავკასიაში, ანატოლიაში, სომხეთში, არდებილში, ირანის ზეგანზე, ვაჰანის ტბის მიდამოებში, შემდეგ კი აუცილებლად მესოპოტამიაში და წმინდა ქალაქში – ერუშალაიმში.

   „თურქებთა გამარჯვება თუ გინდა სიკვდილი ეძებე და სიცოცხლეს იპოვი“ – გაუელვა გონებაში დაფიქრებულ ბეშქენს მეფის სიტყვები და უეცრად შორიდან კივილის ხმა მოესმა, დამწვრის სუნიც მოდიოდა ტყიდან. გამოერკვა მესაზღვრე ერისთავი თავისი ფიქრებიდან და ცხენს სადავე მოუმარჯვა, ეკალბარდებიან გორაკისკენ გაქანდა რომე არემარისათვის თვალი მოევლო. სამხედრო ცხენი გადაევლო ეკლიან ბუჩქებს, მწვერვალზე ენერგიულად ავარდა და გაშეშდა.

ჯაყელთა ციხე -კოშკი ცეცხლის ალში იყო გახვეული.

***

გამალებით რეკდნენ ზარები თუხარისის სამრეკლოზე. ციხე ქალაქს მტერი შემოსეოდა. აღდგომის ღამეს, საყდარში შეკრებულ მესხებს ჩირაღდნიანი თურქები თავს წამოადგნენ, ტაძარი და ისლით დახურულ შენობები ხალხითურთ დაწვეს. ცეცხლის ალი სასახლესა და ციხეს მოედო. ფეხმძიმე ასმათ ტბელი „მაღალ კოშკში“ გამაგრდა თავისი სეფექალებით. ულუ-სიქარი ჯიუტ ქალბატონს დანებებას ურჩევდა და კოშკიდან გამოსროლის ისრებს ათვალიერებდა.

  • არ გავს თითქოს ქალის ნასროლს – მშვილდი მთელი ძალი არის მოზიდული – ეუბნებოდა იგი აბდულას, რომელიც კოშკის გარშემო განლაგებულ მშვილდოსნებს რაღაცას ასწავლიდა და ულუ სიქარს გულში ათას წყევლას უთვლიდა.
  • ყიზლარ- გოგონები ჩაილაპარაკა აბდულამ და დადუმდა. რადგანაც მათგან უკვე დაპყრობილი ციხესიმაგრის შემოსასვლეში, გზაზე არეულობა მოხდა, სელჯუკები მათკენ მორბოდნენ.

***

გამოქცეული სელჯუკები ყვიროდნენ რომ მათ ტყიდან შეითანი დაესხათ. ტყის კორომიდან იგი უეცრად გამოჭრილა და პირველივე თავდასხმისას ათი მეომარი მოუკლავს.

  • აბდულ აღა , მიდი ნახე და მოჰკალი თავდამსხმელი, ვინმე გიაური იქნება, წაიყუვანე ასი საუკეთესო კაცი – ბრძანა ულუ სიქარმა გაბრაზებით და შეშინებულ სელჯუკ მეომრებს სახედრის ასოსაგან გამოქნილი მათრახი გადაუჭირა.

შავმა აბდულ აღამ შუბი მოიმარჯვა, ხელთ მრგვალი ფარი იპყრო, და რაზმეულს ციხეკოშკის შემოსასვლელისაკენ გაუძღვა.

***

თუხარისის გვირაბი

ბეშქენ ჯაყელის გული სელჯუკებზე სწრაფ შეტევას ლამობდა, მაგრამ  იგი უმალ მიხვდა იმას რომ თუხარისის ციხის მარბიელი რაზმი ჯიჰადის მხედრობის ის ათასეული იქნებოდა, რომელსაც ზავი სძულდა და მხოლოდ ომს აღიარებდა. სელჯუკების ოდენობას ორას-სამას კაცამდე წარმოიდგენთა მესაზღვრე ერისთავი, რომელიც გრძნობდა რომ საკუთარი სასახლის დაცვა მარტო მოუწევდა და თუ უსწრაფესად არ იმოქმედებდა საზარელი შედეგი რომელიც იქნებ უკვე დამდგარი იყო, აუცილებლად განხორციელდებოდა. ამიტომაც ბეშქენი ცხენიდან გადმოხტა და ალმოდებული თუხარისისაკენ მიმავალ ციცაბო გზას გადაუხვია და ტყეს მისცა თავი. ტყის კორომში, ერისთავს, საუდუმლო გვირაბის ერთ-ერთი ყელი ეგულებოდა, რომელშიც ჩასული ადამიანი ციხის გოდლებზე უჩუმრად ამოყოფდა თავს.

ჯერ კიდევ ჯაყელთა ერთგული შურტა ორასი წლის წინ რომ ცხოვრობდა ჩორჩანელ-ბაჰლაუნდ-ჯაყელ- კალმახელ-ლაკლაკთა კარზე, იგი ეძებდა თუ-ხარ-ისის კლდის ქვაბებში იმას რასაც ირანის შაჰების განძი ერქვა.

არავინ იცოდა გაუთქვა თუ არა თუ-ხარ-ისმა საიდუმლო ცეცხლისთაყვანისმცემელ შურტას, რომელიც საათობით იჯდა ამ მთის ფერდობებზე და თავისი უცხო მოწყობილობებით მასში ხვრელებს ზვერავდა.

სწორედ შურტას დროს იყო რომ ეს გამოქვაბული აღმოაჩინეს ბეშქენ დიდი ჯაყელის ქვის-მკვეთბმა და გააფართოვეს მისი სხეული, გააგრძელეს ქვაბულის ყელი და ციხე სიმაგრის მშენებლობისას გამოიყენეს მისი მნიშვნელობა.

სწორედ ეხლა ამ ქვაბულში ჩაეშვა მესაზღვრე ერისთავი და გაჰყვა ქვაბულებს მთის მწვერვალამდე მიმავალს. ერთ ადგილას, შურტას მოსასმენი და მისაყურადებელი არხები რომ ჩაეშენებინა, სწორედ იქ შეჩერდა ბეშქენი და ზემოთ მყოფთა მოძრაობა დაზვერა.

შურტას ხელსაწყოები კვლავაც კარგად მუშაობდა 200 წლის შემდეგაც და ბეშქენის ზევით, სიმაგრის ალაყაფის სამხედრო ბაქანი გამოქვაბულში მყოფის ბრძანებით ერთ წამში შესაძლოა ჩამოშლილიყო.

ბეშქენი იმ დიდი დოლაბის ქვას მიადგა, რომელსაც ალაყაფის კარის ქვეშ გაყვანილი გამოქვაბულის საბრჯენით – ბლისკინების ჩამოშლა შეეძლო, დაჰკრა დოლაბს წიხლი, მაგრამ ძვრა ვერ უყო. შემდეგ გამწარებული შეეჭიდა დოლაბს და ქვაბულის კედლიდან, რომ მთელი ძალით დაახტა მას, მაშინ შეძრა დოლაბი და დააგორა. თითები გადაიყვლიფა ერისთავმა მაგრამ ტკივილიც კი ვერ იგრძნო, გააფთრებული მისდევდა დაგორებულ დოლაბს და მას დაქანების ძალას მატებდა, როდესაც დოლაბი მეორე სარჯენ ქვას დაეჯახა და უზარმაზარი ხმა გამოსცა.

მიწისძვრას გავდა რაც ამის შემდეგ მოხდა, ალაყაფის კოშკი შეინძრა და მასზე ამხედრებული სელჯუკები შიშმა მოიცვა, რადგანაც მიწისძვრა მათთვის სამყაროს განრისხებას უდრიდა. შემდეგ როცა კოშკის ნაწილი ჩამოიშალა და მასში რამოდენიმე სელჯუკი მოჰყვა, მაშინ შეწრიალდნენ დამპყრობლები და კოშკიდან გარეთ გაიჭრნენ, რაც ასე ადვილი არ იყო.

კოშკის ბლისკინებით მორბენალი სელჯუკები პატარა კარისაკენ მორბოდნენ, სადაც მათ ბეშქენ ჯაყელის ვარანგული ფართო მახვილი ელოდებოდათ.

პირველად ასან უზბაშმა იგრძნო მუცელი რომ ჰქონდა გამორღვეული და თავისი ნაწლავების გადმოკიდებას უჩურმად დააკვირდა, შემდეგ მაჰმუდ ბუხარელმა შეიტყო ის, რომ მისი კუჭი უცხო ძალას, დაეჩხვლიტა და დაეხია, შემდეგ მორბენალმა იუნალ ოსამმა შეითვისა სიბრძნე სიკვდილისა, როდესაც ბეშქენ ჯაყელის მახვილს მკერდით დაეგო და გაიღიმა.

  • „ჩვენი შურტა მართლაც დაჰმანი ყოფილა“ – გაუელვა გონებაში მესაზღვრე ერისთავს, რომელიც ეხლა კოშკის გარეთ მყოფ გაოცებულ სელჯუკებს დაესხა თავს და რადგანაც თითბირის „გლივარიუმი“ ემოსა ამომავალი მზის შუქზე ცეცხლისფერი შეიქმნა.

შაითან, შაითან, …..შაითან კალა, შაითან კალა …..- შესძახეს სელჯუკმა მხედრებმა, რომლებმაც ჯერ „მიწისძვრა“, შემდეგ მათი მოძმეების საოცარი გარდაცვალება იხილეს და ეხლა „ცეცხლისფერ“ გააფთრებულ „ეშმაკს“ გადაეყარნენ.

***

  ფარების კედლის უკან მდგარმა ულუ სიქარმა, ფორთხვით მომავალი აბდულას შავ სახეს მოჰკრა თვალი.

  • ნავარნაიოქ აღაიმ – იკითხა სიქარმა.
  • ალაყაფის კოშკი დაინგრა, მიწა თუ იძრა, მაშინ აქ თქვენ რატომ ვერ იგრძენით ეფენდი? – იკითხა აბდულამ და მაღალ ბატონს ახედა.
  • რაებს როშავთ, წყეული „შარაფ“ ხომ არ დაგილევიათ, რა მიწისძვრა, მომგვარეთ აქ ვინ გაბედა თავდასხმა ჩემზე – სიქარმა გაბრაზებით შეხედა აბდულ აღას.
  • ჩემის აზრით ტყიდან ასიოდე კაცი დაგვესხა, ოცდაათამდე ჩვენი კაცი მოკლული დევს ალაყაფის კართან, მაგდენი კი კოშკის ჩამონგრევისას დაღიუპა. თუ ასი სამეფო გურჯი დაგვესხა, მაშინ იმასაც უნდა ველოდეთ რომ გამთენიისას ისინი დიდი ძალებით გადმოვლენ შეტევაზე. აქედან გასაღწევი გზა ვიწროა. ამიტომაც ან ეხლავე უნდა დავიძრათ, რომ რაზმი სამშვიდობოს გავიყვანოთ ან კი დავრჩეთ და სიკვდილს შევხვდეთ – ჩაილაპარაკა აბდულამ.
  • უკუღმა საუბარს თავი დაანებე აბდულ აღა, რა სამეფო გურჯი, მაგათ ეხლა მთელი ლაშქარი გარდაბნისაკენ ყავთ მოგროვებული, აღდგომას იხდიან. მეფეც იქ არის. დღეს ყველა გურჟი შარაფის სმით არის გართული. რომელი ასი მეომარი რას ამბობ. შესაძლოა რამოდენიმე გლეხი გვიტევდეს და მაგათი შეგეშინდა გამოცდილ მხედარს?
  • გლეხები ყველა იმ ქვეყნად გავამგზავრეთ, ზოგი სოფლის ტაძარში გამოვბუგეთ ხოლი დანარჩენი კი აქ. აბა ვინ უნდა იყოს. ქედზე მზვერავი უნდა დაგვეყენებინა. საყდართან მხოლოდ პატარა გოგო დავინდეთ ცოცხალი, ის ასე სწრაფად ვერავის ნახავდა- აბდულა რაღაცას ამბობდა მაგრამ ულუ სიქარი მას აღარ უსმენდა, რადგანაც უჩვეულო ხდებოდა, სელჯუკი მეომრები რაღაცას გაჰყვიროდნენ, და სასახლის გუმბათისაკენ მიუთითებდნენ სადაც ბეშქენ ჯაყელის ალამი კვლავაც ფრიალებდა.
  • ალამი ხომ მოვანგრიეთ? -იკითხა ულუ-სიქარმა
  • ვიღაცას კვლავაც აღუმართავს – დაასკვნა აბდულამ.

 ***

ულუ სიქარმა, სასახლის კედელზე აღმართული ჯავახეთის ერისთავთა მოლივლივე ალამი შეათვალიერა და და აბდულ აღას იმ გამოცდილი კაცის თვალით შეხედა, რომელსაც საქმის სწრაფი მოთავება ერჩივნა.

  • აბდულ აღა, კარების შენგრევას ვარჩევდი, მაგრამ რადგანაც ვიღაც უჩინარი გვებრძვის ჩვენც გავაგულისოთ იგი და უეჭველი გამოჩნდება.
  • ეგრეა პატრონო ეგრე – ჩაიჩურჩილა აღამ
  • იმ კოშკის გარშემო სადაც ეგ დედაკაცი შეკეტილა მშვილდოსნები დააწყვე და ცეცხლი გაუჩინეთ მაგ წყეულის ბინას.
  • ერისთავის ცოლის ტყვედ წაყვანას ვაპირებდით – თქვა აბდულ აღამ.
  • ეხლა მაგის დრო აღარ არის, სწრაფად იმოქმედეთ, შალით ბეი ამასობაში სიმდიდრეეს შეაგროვებს, ცხენებს აკიდებს და დავიძრებით. სასწრაფოდ დაწვით სასახლე და კოშკი იმ დედაკაციანად.
  • ეფენდი , ორსულია დედაკაცი – ხმადაბლა თქვა აბდულ აღამ, რომელსაც დაზვერვისაგან მიღებული ინფორმაცია, კარგად ქონდა შეთვისებული.
  • აღა იმოქმედე როგორც გიბრძანებ! შეიკრა შუბლი ულუ სიქარმა, ჩალმა მოიხადა აბჯარმტვირთველ ალის მორთმეული ფარშევანგისფრთებიანი -რვალის მუზარადი თავზე მოირგო და ალისაკენ ზურგით შეტრიალდა, რათა იემენელ არაბს მძიმე მუზარადის ტყავის ხუნდები ერთმანეთზე გარდაეჭდო და კარგად დაემაგრებინა. ამ მუზარადს განსაკუთრებულ ხიფათიან შემთხვევაში იხურავდა ულუ სიქარი.

არის ხანდახან ომის ველზე სასტიკი წუთების მოლოდინის გრძნობა. სარდლები ამ გრძობას უკეტესად ფლობენ ვიდრე მათი ხელქვეითნი.  როცა სასტიკი წუთები გადაივლის და რამოდენიმე კაცს თან გაიყოლებს, ხარობს სარდალი უჩუმრად.

  • „მუზარადი დაიხურა , მარაშაში უნდა რომ ცისფერთაღიანი შადრევნების გვერდით, თეთრი მოხუცის მსგავად იჯდეს და წაბლისფერ თმიანი, თაფლისფერ თვალება ფარსი ბიჭის მიერ წაკითხული ხაიამის რუბაებს ისმენდეს, ჩემთვის კი სიკვდილიც არ ემეტება“ – გაიფიქრა აბდულამ, თავისი ცოლი მწვანე თვალება ახაბე გაიხსენა, ქალიშვილი აბეს რძიანი ტუჩები მოიგონა და უჩუმრად ამოიკვნესა.
  • „გედირსა, ულუმ ბაჰადირ, ჰაირ ჰაირ, გედირსა, ბაჰადირლერ, …“ – აყვირდა აბდულა და მშვიდოსნების დაწყობას შეუდგა. ცეცხლი კვლავ დაინთო, ნავთით სავსე თუნგებიდან ტილოს გრაგნილი ამოიღეს და ისრებს სწრაფად შემოახვიეს. თავად აბდულა უკიდებდა ცეცხლს ამ ისრებს და მხედრებს მითითებებს აძლევდა.

სელჯუკები შესანიშნავი მშვილდოსნები და მხედრები იყვნენ, მშვილდის ლამბზე გაყრილი მათი ისრები შხუილით კოშკის მწვერვალისაკენ გაფრინდნენ. რამოდენიმე ისარმა თუხარისის ერისთავის სარკმელში მოახერხა შეფრენა და იქიდან ქალების კივილის ხმა მოისმა.

ისრების მეორე წყებამ უფრო მეტი ზიანი აყენა კოშკის ბინადართ, ცეცხლის ალები დაინთო, ფარდები აბრიალდა და აბდულამ პატრონს მოხედა.

  • მესამე წყება შეაგდეთ – ბრძანა ულუ სიქარმა.
  • „ცოცხლად წვავს ქალებს, შაითანია ნამდვილი, აი ბედი კაცისა“ – გაიფიქრა აბდულამ და უსიცოცხლოდ აიქნია ხელი , „აი ბედი კაცისა, ნეტავ სად არის ამათი წყეული მარზაპანი?“ აბდულამ ეს გაიფიქრა და მშვილდოსნებმა მესამე წყება ისრები დაუმიზნეს ასმათ თუხარელის ოვალურ სარკლემს. მაგრამ შეყოვდნენ, რადგანაც , ვიღაცამ თურქულად შესძახა, შეჩერდითო. მშვილდოსნებმა აბდულას მოხედეს, იგი კი ჩამონგრეული კოშკიდან მომავალ კაცს უმზერდა.
  • შეჩერდით – გაიმეორა მომავალმა კვლავ.

***

  • ვინ ხარ კაცო – იკითხა გაღიმებულმა ულუ სიქარმა.
  • ბეშქენ ჯაყელი ვარ, პატრონი ჯავახეთის და დიდი დავით მეფის მარზაპანი – თქვა წაბლისფერ წვერიანმა კაცმა და ულუ სიქარს განრისხებული მზერა მიაპყრო.
  • მასპინძელი ყოფილხარ და შენთან მოვსულვართ – ხუმრობის ხასიათზე დადგა ულუ სიქარი.
  • მართალი ხარ ბეი, ვერ დაგხვდით სათანადოთ – თავადაც მწარედ იხუმრა ჯავახეთის ერისთავმა.
  • ჩვენნაირ ხალხს სათანადო დახვედრა უნდა, მაგრამ არაუშავს, გეპატიება – გადაუგდო სიტყვა ულუმ ერისთავს და აბდულას გადახედა, წამიერად თავისი მშვიდოსნებიც შეათვალიერა.
  • თუ შევძელი მომავალში არ გაგიშვებთ „პატივისცემის“ გარეშე – უთხრა თურქულად ბეშქენმა ულუს და მისკენ მიმავალი აბდულა შეათვალიერა.
  • იარაღი მოგვეცი და დაგვნებდი – თქვა უეცრად გამოჩენილი მასპინძლისაგან ათ ნაბიჯში შეჩერებულმა აბდულამ და გაიცინა.
  • უიარაღოდ რა მასპინძლობა გამოვა, როდის იყო სტუმარი მასპინძელს ხრმალს ართმევდა – გაიცინა ბეშქენმაც.
  • ჩააბარე ყოველი საჭურველი აბდულას! – ბრძანა ულუ სიქარმა და მიდიო შესძახა აღას.
  • ნუ გეშინია ქოფაკო , ნუ გეშინია – თქვა აბდულამ და ბეშქენისაკენ დაიძრა, მაგრამ უეცრად ერისთავმა იღლიიდან ამოჩრილი ორი სატევარი ესროლა აბდულ აღას, რომელმაც ხმამაღლა დაიკვნესა და პირდაპის ხორხში გარჭობილი სატევრების მოვერცხლილ ტარებს, სასიკვდილოდ დაჭრილი დათვივით დაეცა.
  • სელჯუკები მირბოდნენ აბდულასაკენ, მაგრამ უკვე გვიან იყო, სარდალ-აღა სისხლში ცურავდა, ხოლო მისი მტერი, ისევ უკან, ხის კიბეზე არბოდა და იქედან სატევარის სასროლ მანძილზე მიახლოვებულ მტერს ათვალიერებდა.

***

ულუ სიქარი, დარწმუნდა რომ სასტკმა წამმა თვალწინ ჩაურბინა და აბდულ აღას სასიკვდილო განაჩენი გამოუტანა. ეხლა უკვე გამარჯვებაც ახლოს იყო, თუ შესაბამისად სწორად იმოქმედებდა. „ჭადრაკს გავს ეს ომი, აბდულა წავაგეთ მაგრამ ლაშქრობა უნდა მოვიგოთ“- იფიქრა მან და თავისი მშვილდოსნები წამით დააყოვნა, წინ წამოვიდა, საჯინობოს მიმართულებით დასძრა ცხენი,  თავისი მუზარადის იმედით  კიბეს მიუახლოვდა და კედლის უკან მდგომ ერისთავს მიუგო.

  • ერისთავო, რად გამოგვეცხადე, მრავალი კაცი მოგვიკალი, აბდულა, შენი სატევრით სიცოცხლეს გამოასალმე. ან ჩვენ დაგიწვავთ ცოლს და მის მუცელში მყოფ ვაჟს, ან კი ჩაგვბარდი.
  • ტყვედ დანებებას არ ვაპირებ მარბიელო, გამოვალ და შემებრძოლე – თქვა ბეშქენ ჯაყელმა და წამოიმართა.

***

ასაკში იყო შესული ულუ-სიქარი. ჯანზე კი იყო, შებრძოლებას არასოდეს არ გაურბოდა, მაგრამ ეხლა ოცდაშვიდი წლის კაცთან ერთი-ერთზე გასვლა სირცხვილად მიიჩნია მარბიელთა სარდალმა და ასე მიუგო ბეშქენს.

  • ხალიფას ხმლისა და მისი ჯანის პატრონიც რომ ვიყო, თავად ჯიბრაილი რომ მიმაგრებდეს ზურგს, მაინც არ შეგებრძოლებოდი – ჭაბუკს, რომლის ციხე-კოშკი უკვე ხელთ მაქვს ჩაგდებული და რომლის სასახლის ნახანძრალზე ხელებს ვითბობ, შეხედე, საქმე მოთავებულია, შენი კოშკი იწვის. ამიტომაც,  შვილო ჩემო, ან შენ გადმოდგამ რამოდენიმე ნაბიჯს და სიცოცხლეს გამოესალმები, ან ჩვენ გადავბუგავთ შენს ერთადერთ კოშკს ცოცხლად დაგიწვავთ ცოლს და გაუყვებით გზას ჩვენი საზაფხულო იალაღებისაკენ.
  • ჩემს თავსაც წაიღებთ არა – სიცილით იკითხა ბეშქენმა.
  • არა თუ დაგვნებდები, თავს შეგინარჩუნებთ, ისრებით დაგხვრიტავთ და მეომრულ სიკვდილს გაზიარებთ. შენს ხათუნს არ შევეხებით. კოშკიდან გამოსვლაში მივეხმარებით და ცხენსაც უბოძებთ რომ გაეცალოს აქაურობას. სიტყვას გაძლევ!

***

რამოდენიმე ათეულმა ისარმა ერთდროულად გაიზუზუნა. ბეშქენს სეტყვა ეგონა, გადაცხელებული სხეული ალაგ-ალაგ სასიამოვნო ყინულებმა დაფარეს თითქოს. ცოტა ხანს კიდევ იდგა, მაგრამ დასუსტებული შემდეგ ცალ მუხლზე დაეშვა. ისრების მეორე წყებას თვალი ვეღარ გაუსწორა და მესხეთის მიწაზე სამუდამო დასაძინებლად დაწვა.

ქარმა დაიქროლა და თმები შეურხია ერისთავს, ქალებმა დაიკივლეს, ერთი ხმა საოცრად ნაცნობი იყო, სხვა ხმები კი ამ ხმის ექოს გავდნენ.

მეფე წარმოუდგა თვალწინ – სალაშქრო საბჭოზე იჯდნენ. მეფეს ხელთ ბაგრატიონთა შურდული ეჭირა და ბეშქენს რაღაცას უხსნიდა. ჯავახეთის ერისთავს ეღიმებოდა, შურდულის დაჰმანი იყო,   მაგრამ მეფეს მოწიწებით უსმენდა და ბაგრატიონთა შურდულს დაკვირვებით ათვალიერებდა. მასზე ამოტვიფრულ წარწერებს უკვირდებოდა და უხაროდა რომ ამ უცხო წარწერების მიღმა მყოფ სხვა მეფეებს ხედავდა.

***

1118 წელს დავით აღმაშენებელი იდგა ნახიდურში, რახსის პირას და აღდგომის დღესასწაულს იხდიდა.მოახსენეს, რომ თურქები ჯავახეთს დასცემიან და მოუკლავთ ბეშქენ ჯაყელი, თუხარისის ერისთავი. დავითი მაშინვე  ამხედრდა რახსის პირას იპოვნა თურქთა ბანაკი ელვასავით დაეცა თავს და მოსრა სიმრავლე მათი.

ვერც ულუ სიქარი დაურჩა ქართველთა სამეფო სპას. ფარშევანგის ფრთიანმა რვალის მუზარადმა  რამოდენიმე მახვილის შემოკვრას გადაარჩინა მისი პატრონი. გაცეცხხლებულ ჩეხვაში ვის დაინდობდნენ ქართველნი? კი იცოდა სიქარმა თავისი ხვედრი და ამიტომაც, ბრძოლის ველზე კალიასავით  ტრიალებდა, მთელს თავის მონდომებას და გამოცდილებას იყენებდა იმისათვის რომ მტრისათვის შიში შთაეგონებინა. რამოდენიმეჯერ მოუტრიალდა იგი მდევარ ქართველებს და თავისი ბედი სცადა მაგრამ ამაოდ. სასტიკი და გამოცდილი იყო ამგვარ ბრძოლებში დავით მეფის პირადი სპა.  

  • „აბდულა, უბადლო ლაშქარ-მთავარი არ იკმარო და ამ უღიმღამო დღეს ჯიჰადის მთავარი მეთაურიც რომ შეიწირო, ნუთუ ეს იქნება სამართალი?, ვეღარ კი ვნახავ ჩემს ოჯახსა და მარაშის სულთანს ვეღარ ვეწვევი, ნუთუ ჩემს ვაჟსაც ვერ შეუქებ მუსელიმობას და აზიის მუსთასიბად ვეღარ აღვზრდი, ნუთუ ვაჟის სიცელქით ვეღარ დავტკბები? ….ჰმ……ჰმ…….გაცეცხლებულან ეს გურჯები…….დღეს შავი დღეა…..ჰმ.ჰმ……ოხხხხხხხ….მმმჰ“.

ამ აზრებით განიგმირა ულუ სიქარი, რომელსაც დავით მეფის ყონაღმა და ბაჰადურმა – არიშიანმა ჩამოუქროლა და  იტალიაში გამოჭედილი ჯვაროსნული მახვილი „ფერერო“ პირდაპირ გულში გაურჭო.

ბრძოლის ველზე დაღლილმა უეცრად თითქოს დაისვენაო – ულუ სიქარმა ორივე ხელი გაშალა და ზეცისაკენ შელტოლვილმა, უეცრად მახინჯი მანქანებით, სისხლიან მიწაზე მოადინა ზღართანი.

***

მეფე და არიშიანი, ბრძოლის დამთავრებისას შეხვდნენ ერთმანეთს. არიშიანი სისხლიან მახვილს წმინდავდა და ულუ სიქარის ფარშევანგის ფრთებიან მუზარადს დაჰყურებდა. ნისლი მოუყვებოდა არაქსის ნაპირს, როდესაც მთაკაცის გარეგნობის მქონე მეფე ჩაფიქრებულ არიშიანს მიუახლოვდა.

  • გამოგადგა იტალიური ხრმალი „ფერერო“ ჩემო არიშიანო? თბილად კითხა დავით მეფემ თავის  მეხრმლეს.
  • ამით ეშმაკსაც დავამარცხებთ ჩემო მეფეო – ბრძანა არიშიანმა და ტახის ქონით გაპოხილი მახვილი ქარქაშში სათუთად ჩაასრიალა.

***

ამ სისხლიანი დღიდან ხუთი თვის თავზე ასმათ ტბელმა შობა ვაჟი, რომელსაც ჯაყელებმა მამის სახელი უწოდეს და ნათლი-მირონობისათვის თავად დიდ მეფეს ეწვივნენ, რომელიც ამ დროს წაღვლისკარიდან  დიღმისკარამდე გაშლილ თავის ლაშქარს წვრთნიდა. იდგა 1118 წელი.

კახაბერ ჯაყელი

ატლანტა, კენესოუ,

ჯორჯია

2017 წელი აპრილი.

  “წარმოემართა მეფე (დავითი – ა. ა.) ღანუხით წარსლვად რახსის პირსა და ზატიკი (აღდგომის დღესასწაული – ა. ა) გარდაიხადა ნახიდურს. მუნ მოართუეს ამბავი ბეშქენ ჯაყელისა ჯავახეთს თურქთაგან მოკლვისაი; და ამისთვის უშლიდეს დიდებულნი მას ჟამსა წარსლვად; და ყოვლად არა მოისმინა, არამედ დაესხა თურქთა, რახსის (მდ. არაქსის – ა. ა.) პირსა მდგომთა, მოსრა სიმრავლე მათი და წარმოიღო ტყუე და ალაფი ურიცხვი.

თენგიზ ვერულავა - Tengiz Verulava

პირველადი ჯანდაცვა – ჯანდაცვის სისტემის ფუნდამენტი

თენგიზ ვერულავა

მედიცინის აკადემიური დოქტორი, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი, ჯანდაცვისა და დაზღვევის ცენტრის დირექტორი, სამეცნიერო ჟურნალის “ჯანდაცვის პოლიტიკა, ეკონომიკა და სოციოლოგია” რედაქტორი, აკად. გ. ჩაფიძის გადაუდებელი კარდიოლოგიის ცენტრის ხარისხის მართვის დეპარტამენტის უფროსი.

პირველად ჯანდაცვას ჯანდაცვის სისტემის ფუნდამენტს უწოდებენ. ეს ის რგოლია, ურომლისოდაც სისტემა ეფექტურად ვერ იმუშავებს. საერთაშორისო გამოცდილება მოწმობს, რომ ყველა იმ ქვეყანში, სადაც ჯანდაცვა მაღალ დონეზეა, განვითარებულია ოჯახის ექიმის ინსტიტუტიც, ამიტომ მისი ეფექტური მუშაობა ჯანდაცვის სისტემის გამართულობის მნიშვნელოვანი ინდიკატორია.

პირველადი ჯანდაცვა განსაკუთრებით აქტუალური გახდა 1978 წლის შემდეგ, როდესაც ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციისა და UNIშEF-ის თაოსნობით ალმა-ატაში კონფერენცია გაიმართა და პირველადი ჯანდაცვის შესახებ კონცეფცია მიღებულ დეკლარაციაში აისახვა. ამ დეკლარაციით, პირველადი ჯანდაცვა განისაზღვრა როგორც ჯანდაცვის უმთავრესი კომპონენტი, რომელიც თანაბრად ხელმისაწვდომი უნდა იყოს საზოგადოების ყოველი წევრისთვის.

საქართველოს ქალაქებში პირველადი ჯანდაცვის სისტემა საოჯახო მედიცინის ცენტრების მეშვეობით ფუნქციობს, სოფლად კი ამ ფუნქციას რამდენიმე წელია სოფლის ექიმის ინსტიტუტი ასრულებს. 2016 წელს საქართველოს ჯანდაცვის სამინისტრომ მთავარ პრიორიტეტად სწორედ პირველადი ჯანდაცვის სისტემის განვითარება გამოაცხადა. ამ მიმართულებით მთავრობის მთავარი სტრატეგიული პარტნიორი გლობალური ალიანსია.

სანამ მთავრობა პირველადი ჯანდაცვის სისტემის ფუნქციების, არსებული პრობლემებისა და გამოწვევების შესახებ საკუთარ ხედვას გაგვაცნობს, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორს თენგიზ ვერულავას ვესაუბრეთ:

– რა ევალება პირველადი ჯანდაცვის სისტემას და რატომ მიიჩნევა ის ასეთ მნიშვნელოვან ინსტიტუტად?

– ჯანდაცვის სისტემის ორგანიზაციულ მოწყობაში პირველადი ჯანდაცვა განსაკუთრებულ როლს ასრულებს. მას ოთხი ძირითადი ფუნქცია აკისრია: პირველი დონის კონტაქტი ორგანიზებულ სამედიცინო მომსახურებასთან, მიმდინარე და უწყვეტი მეთვალყურეობა, ყოვლისმომცველობა და კოორდინირება. განვიხილოთ თითოეული მათგანი:

* პირველი დონის კონტაქტი. პირველადი ჯანდაცვა ჯანდაცვის სისტემის ერთგვარი კარიბჭეა. ეს არის პაციენტის პირველი კონტაქტი ორგანიზებულ სამედიცინო მომსახურებასთან, ექიმთან. პირველადი ჯანდაცვის ექიმი ახდენს დაავადების პირველად შეფასებას და საჭიროების შემთხვევაში პაციენტს ექიმ სპეციალისტთან გზავნის.

* უწყვეტობა. სამედიცინო მომსახურების უწყვეტობა გულისხმობს სამედიცინო დახმარების დონეთა უწყვეტობას, სამედიცინო პერსონალისა და მოსახლეობის ურთიერთობის უწყვეტობას, კონფიდენციალურობას. პირველადი ჯანდაცვის რგოლში მომუშავე ექიმისთვის პაციენტთან ურთიერთობა უწყვეტი პროცესია, ხოლო კონკრეტული დაავადება – ეპიზოდი. ოჯახის ექიმი პაციენტს ხანგრძლივად აკვირდება, თვალს ადევნებს დაავადების ჩამოყალიბების, განვითარებისა და მიმდინარეობის სტადიებს და შესაბამისად მართავს მას. ეს განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს, როდესაც პაციენტს ქრონიკული დაავადება აქვს. კვლევები ადასტურებს, რომ პირველადი ჯანდაცვის გამართული სისტემა ზრდის პაციენტის კმაყოფილებას, ხოლო უწყვეტობა ხელს უწყობს პრევენციული სერვისების მეტი მოცულობით განხორციელებას.

* ყოვლისმომცველობა. ოჯახის ექიმი ზრუნავს პაციენტის არა მარტო ფიზიკურ, არამედ სულიერ და სოციალურ კეთილდღეობაზეც და დიაგნოზის დასმისა თუ მკურნალობის გეგმის შემუშავებისას ყველა ჩამოთვლილ ფაქტორს ითვალისწინებს. ამით განსხვავდება იგი ექიმი სპეციალისტებისგან, რომლებიც მხოლოდ ცალკეულ დაავადებებს მკურნალობენ, ანუ ახორციელებენ ვიწრო, სპეციალიზებულ მომსახურებას.

ოჯახის ექიმი პასუხისმგებლობას იღებს პაციენტის სამედიცინო მომსახურების მთელ სპექტრზე. ცხადია, გარკვეული პასუხისმგებლობა პაციენტსაც ეკისრება. როდესაც ის სპეციალისტს ოჯახის ექიმის რეკომენდაციის გარეშე მიმართავს, ვალდებულია, საქმის კურსში ჩააყენოს ეს უკანასკნელი სამედიცინო მომსახურების კოორდინაციის მიზნით.

* კოორდინირება. ჯანდაცვა რთული სისტემაა. პაციენტს უჭირს განსაზღვრა, რა სახის სამედიცინო სერვისი მიიღოს. აქ მაკოორდინირებელი ფუნქცია სწორედ პირველად ჯანდაცვას ეკისრება. ოჯახის ექიმი გვევლინება პაციენტის მეგზურად, ქომაგად, ის იცავს პაციენტს, ემარება სამედიცინო მომსახურების სწორად შერჩევაში. კოორდინირების წყალობით პაციენტი იღებს შესაბამის სერვისს შესაბამის დროსა და შესაბამის ადგილას.

– რა მდგომარეობაშია საქართველოში პირველადი ჯანდაცვის სისტემა?

– არცთუ სახარბიელო მდგომარეობაში. ამის დასტურად შემდეგი მონაცემებიც კმარა: საქართველოში, დსთ-ისა და ევროპის ქვეყნებთან შედარებით, ამბულატორიული ვიზიტების მაჩვენებელი საკმაოდ დაბალია. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, დსთ-ის ქვეყნებში მიმართვათა რაოდენობა 2011 წლისთვის ერთ სულ მოსახლეზე საშუალოდ 8.8-ს შეადგენდა, ხოლო ევროპის რეგიონის ქვეყნებში 2010 წლისთვის – 7.5-ს. 2010 წელს, სამედიცინო მომსახურებით სარგებლობისა და ჯანდაცვის ხარჯების კვლევის შედეგების თანახმად, პირველადი ჯანდაცვის დაწესებულებები ჯანდაცვის სისტემასთან პირველი კონტაქტის ადგილად აირჩია იმ პირთა ნახევარმა (50.9%), რომელმაც ამა თუ იმ პრობლემის გამო სამედიცინო დაწესებულებას მიმართა. იმავეზე მეტყველებს შემდეგი მონაცემებიც: ჯანდაცვის მთელ დანახარჯში მედიკამენტების წილად საქართველოში 40-45% მოდის, მაშინ როდესაც ევროპის ქვეყნებში იგივე მაჩვენებელი 15%-ს არ აღენატება. ყოველივე ეს მოწმობს, რომ პირველადი ჯანდაცვის სისტემა ვერ ასრულებს კარიბჭის როლს და აქედან მეორეულ დონეზე რეფერალი ნაკლებად ხორციელდება. ოჯახის ექიმის ინსტიტუტმა და, საზოგადოდ, პირველადმა ჯანდაცვამ ჩვენს ქვეყანაში ჯერ ვერ მიაღწია იმ სტანდარტს, რომელიც უკვე რამდენიმე ათეული წელიწადია არსებობს განვითარებულ ქვეყნებში.

–  თქვენი აზრით, რა არის საჭირო ვითარების გამოსასწორებლად?

– უწინარესად, ოჯახის ექიმის ინსტიტუტის განვითარება. პირველადი ჯანდაცვის სისტემის რეფორმირებაზე აგერ უკვე ოცდახუთი წელია ლაპარაკობენ. ამ რეფორმას ყველა მთავრობა იწყებდა, მაგრამ საქმე ბოლომდე ვერავინ მიივყანა. არადა, უამისოდ შესაძლოა მთელი ჯანდაცვის სისტემა ჩამოიშალოს. პირველადი ჯანდაცვის სისტემა ჯანდაცვის სისტემის საძირკველია. თუ მას სიმტკიცე აკლია, რა თანხაც უნდა დაიხარჯოს, რა რეფორმაც უნდა განხორციელდეს, მიზანს ვერ მივაღწევთ.

– სახელდობრ, რა უნდა გაკეთდეს?

– ცნობილი გახდა, რომ უახლოეს მომავალში ჯანდაცვის სამინისტრო პირველადი ჯანდაცვის რგოლის რეფორმირებას გეგმავს. ჩემი აზრით, ოჯახის ექიმის ინსტიტუტის განვითარებისთვის საჭიროა ოთხი რამ: ოჯახის ექიმების უწყვეტი სამედიცინო განათლების ხელშეწყობა, პირველადი ჯანდაცვის სისტემის ოპტიმალური გეოგრაფიული განაწილება, მისი ხელმისაწვდომობის გაზრდა და შრომის ნორმალური ანაზღაურების უზრუნველყოფა.

– უფრო ვრცლად გვესაუბრეთ თითოეულ ამ ღონისძიებაზე.

– პირველადი ჯანდაცვის რეფორმა ვერ განხორციელდება სათანადო განათლების მქონე ოჯახის ექიმისა და ექთნის გარეშე. მაშასადამე, საჭიროა პერსონალის პროფესიული მომზადების დონის ამაღლება. ჩვენს ქვეყანაში არსებობს საოჯახო მედიცინის სასწავლო ცენტრები, სადაც ხდება ოჯახის ექიმებისა და ექთნების გადამზადება, თუმცა მათი უმეტესობა ფასიანია და ყველას არ მიუწვდება ხელი. სახელმწიფომ, დონორი ორგანიზაციების მხარდაჭერით, სათანადოდ უნდა ასწიოს შესაფერისი კვალიფიკაციის პირველადი ჯანდაცვის კადრების პროფესიული მომზადების დონე, ხელი შეუწყოს ოჯახის ექიმების უწყვეტ სამედიცინო განათლებას. პირველადი ჯანდაცვის დაწესებულებები უკეთ უნდა აღიჭურვოს.

პირველადი ჯანდაცვის დაწესებულებათა მდებარეობა განისაზღვრება სამედიცინო მომსახურების ოპტიმალური გეოგრაფიული ხელმისაწვდომობის დაცვის პრინციპით, რაც გულისხმობს სერვისის თხუთმეტწუთიანი ხელმისაწვდომობის ზონაში მიღების შესაძლებლობას. მათთვის, ვინც ცხოვრობს მთაში ან სოფლად, სადაც მოსახლეობის რაოდენობა მცირეა, მიზანშეწონილია პირველადი ჯანდაცვის მობილური გუნდების შექმნა, რომლებიც განსაზღვრული პერიოდულობით უახლოესი საოჯახო მედიცინის ცენტრიდან ადგილებზე პირველადი ჯანდაცვის მომსახურებას გასწევენ. საამისოდ, მიზანშეწონილია, ჩამოყალიბდეს სოფლად – ერთგუნდიანი, ხოლო რაიონულ ცენტრებსა და დიდ ქალაქებში – ერთ- და მრავალგუნდიანი პირველადი ჯანდაცვის მომსახურების მიმწოდებელი.

ოჯახის ექიმის ინსტიტუტის განვითარების ხელშესაწყობად საჭიროა პირველადი ჯანდაცვის სამედიცინო პერსონალის შრომის ნორმალური ანაზღაურების უზრუნველყოფა. ამჟამად ოჯახის ექიმის ხელფასი დაახლოებით 400 ლარია, ექთნისა კი 200 ლარი. ასეთი ანაზღაურებით ოჯახის ექიმის ინსტიტუტი, ცხადია, ვერ განვითარდება.

– პირველადი ჯანდაცვის სისტემის განვითარება მხოლოდ ოჯახის ექიმის ინსტიტუტის ხელშეწყობას გულისხმობს?

– რა თქმა უნდა, არა. უდიდესი როლი ეკისრება მედდას. პრობლემა აქაც დიდია: თუ განვითარებულ ქვეყნებში მედდებისა და ექიმების რიცხობრივი თანაფარდობაა ხუთი ან სამი ერთთან, საქართველოში ერთ ექიმზე ერთი მედდაც კი არ მოდის. ამ პრობლემის აღმოუფხვრელად პირველადი ჯანდაცვის სისტემის განვითარება გაჭირდება.

–  პირველადი ჯანდაცვის სისტემა ქვეყნის ხელისუფლებამ 2016 წლის მთავარ პრიორიტეტად დასახა…

– მართალი ბრძანდებით. მოხარული ვარ, რომ მთავრობამ ეს პრობლემად მიიჩნია და მისი გამოსწორების გზას დაადგა. მთავარია, შემუშავდეს ხანგრძლივ პერსპექტივაზე გათვლილი სტრატეგიული გეგმა, რომელიც საფუძვლად დაედება და სიკეთეს მოუტანს ქვეყანას და მის თითოეულ მოქალაქეს.

გამოქვეყნდა ჟურნალი “ავერსი” 2016 N6 (134)

Older Posts »

კატეგორიები