ცოდნას სიყვარული სჭირდება. გრიგორი სკოვოროდა

მწერალსა და მთარგმნელს რაულ ჩილაჩავას ესაუბრება მარიკა ლაფაური-ბურკი

ნახსენები პირები: ოთარ ბაქრაძე, ივანე კავალერიძე, დავით გურამიშვილი, სულხან-საბა ორბელიანი, ვლადიმერ მიკუშევიჩი, შოთა ნოზაძე, პაველ ტიჩინი, ვლადიმირ ერნი, პაველ ფლორენსკი, ლინა კოსტენკო, მიკოლა ვინოგრანოვსკი.

საგანმანათლებლო პროექტები “კარგი სახლიდან”, 2021 © გამოყენებული მასალებიდან: მუსიკა ზურა ქურჩიშვილი

 

ივანე ციხისჯვარელი იპყრობს ჯაყის ციხეს

ისტორიული რომანიდან „ჯაყელთა 1000 წელი“

კახაბერ თენგიზის-ძე ჯაყელი

გავიხსენოთ აქამომდე რაც იყო და ახსოვდათ კაცთა. 1058 წელს სულა კალმახელმა, რომ ლიპარიტ დიდი ბაღვაში შეიპყრო და მეფეს მიჰგვარა, სწორედ ამისათვის, მას მიებოძა ციხისჯვარი.  კალმახელები მიელტვოდნენ ამ საჩუქრისაკენ. მათ ციხისჯვარის ხელში ჩაგდებით მიიღეს სამთო ცხენოსანი ჯარის გამოსაკვები მიწა, რომელიც ერთის მხრივ მესხეთ- ჯავახეთს დაჰყურებდა თავს, ხოლო მეორეს მხრივ ქართლის გულს. სულამ მისთვის დამახასიათებელი თანმიმდევრულობით, მთაში აასახლა თავისი მიმდგომ-მოკიდულნი და ცხენსაშენი აღაშენა თავისივე სასახლის წინ, რომელიც ციხისჯვარის გულში, ამოზრდილი ლევიათანის ეშვის ფორმის მქონე კლდეზე დადგა.

სასახლის გვერდით, კლდის ქიმზე იდგა უძველესი ჯუარი, რომელსაც მეხუთე საუკუნეში აშენებული ციხის კედლები იცავდნენ.  

ჯუარი იყო შავი ფერის. მისი ჩრდილი იმგვარად დაცოცავდა მრგვალი ფორმის მქონე ციხისჯვარის ველზე რომ იგი ვებერთელა მზის საათს მოგაგონებდათ.

ცხენსაშენის გასწვრივ სულა კალმახელმა სამხედროთა სახლები დადგა და დაიწყო გაუთავებელი წვრთნა.

***

ამ ამბიდან ზუსტად 133 წელი გავიდა. იდგა 1191 წელი. კალმახელ- ციხისჯვარელთა საგვარეულო სახლს ხელმძღვანელობდა სულას შვილიშვილთა შვილი- ივანე ციხისჯვარელი, რომელიც ფლობდა ქალაქ ოძრხესაც და იმ დილას კურცხალისწყლის სანაპიროზე წისქვილის გამართვას ადევნებდა თვალყურს.

 გვიმიანი წისქვილის დასადგურება უპრიანი იყო კურცხალისწყლის ხეობაში. ეს გახლდათ წყლის წისქვილის უძველესი მესხური სახეობა, რომელიც გავრცელებული იყო წყალმცირე ადგილებში, სადაც წყლის ჭავლი თვითდინებით ვერ აბრუნებდა წისქვილის ფრთას და ამიტომაც წყლის ყოველი წვეთის შემკრები მესხები აკეთებდნენ საგანგებო ქვევრს, რომელშიც წყალი უნდა დაგუბებულიყო. ქვევრიდან გამომავალი თიხის მილებით  აბრუნებდნენ ისინი წისქვილის ბორბალს და საქმეც წინ მიდიოდა.

  • წისქვილი საგულდაგულოდ უნდა მოვაწყოთ, თუ გაგვიმართლა კურცხლისწყალმა მაშინ ოძრხეს ქალაქისათვის ათი ამგვარი გვიმიანი წისქვილი უნდა ავამოქმედოთ – საქმიანად შეათვალიერა ივანე კალმახელმა წისქვილის ამწყობნი და ცხენზე ამხედრდა.

ოძრხესაკენ მიემართებოდა ივანე ციხისჯვარელი სადაც მდინარე ოცხეზე  რამოდენიმე ხიდის გამართვასა და დალოცვას უნდა დასწრებოდა. შემდეგ თბილისისაკენ აპირებდა დაძვრას. დილას უნდა ჩაესწრო მეტეხის სასახლეში. ქალაქის ჰამბავნი უნდა შეეტყო, რომ რაიმე მნიშვნელოვანი არ გამოჰპარვოდა სათვალავიდან.

უჩვეულო დრო იდგა. ექვსი წლის წინ სამეფოს სიძედ შემოუდგა გიორგი რუსი. ასე უწოდებდნენ მას მესხები. მანათობელი თამარი ჩაიბარა უცხოელმა და ამან შესაძლოა კიდევაც გაამძვინვარა დიდებისა და ძალაუფლების მოყვარენი. ხუთი წლის მშვიდობის შემდეგ, უეცრად სამეფო ოჯახი აირია. შფოთი ოჯახიდან ქვეყანასაც გადაედო. როგორც მოულოდნელად მიიღეს რუსი, ისევე მოულოდნელად განაგდეს იგი ბაგრატიონთა. რა იყო ამის მიზეზი? აფხაზთა და ქართველთა სამეფო ჭორმა დაიპყრო და დააფორაქა. დიდი თუ პატარა, ერისთავი თუ ვიგინდარა რუსის შესახებ ალაპარაკდა. მაგრამ ივანე ციხისჯვარელი მესხური ჩვეულების თანახმად არასოდეს გამოთქვამდა თავის აზრს სამეფო ოჯახობაზე. ჭორებს მესხები ყურს არასოდეს უგდებდნენ. ივანე თავად სამხედრო პირი იყო და მისი ადგილი იცოდა. ამიტომაც ციხისჯვარელის ერთგულებას ძლიერ აფასებდნენ ბაგრატიონნი. ბაგრატიონთა ტახტის მცველის დიდებული სახელი ჰქონდა ციხისჯვარელის დიდ წინაპარს სულას. მასაც იგივე სწყუროდა და ბაგრატიონთა გულისათვის მტერსაც და მოყვარესაც წარბშეუხრელად დაჰგლეჯდა.

სახეც, გრანიტის ქვაში გამოქანდაკებულ ლომს მიუგავდა ივანეს. მარცხენა წარბზე და ნიკაპზე, თურქული ჰოროლით, დვინთან ბრძოლაში მიღებული ჭრილობის კვალი მოხდენილად დაჰყვებოდა მის შავ წვერსა და ულვაშს. ტანხმელი და შეუდარებელი ცხენოსანი იყო ოძრხესა და ციხისჯვარის მფლობელი. მოწითალო ფერის კვიცზე იჯდა და ქარაფებზე ისე ახტუნავებდა გიჟმაჟ კვიცს რომ მნახველს გონი დაეკარგებოდა. თავად საკუთარ ათასეულთან ერთად ალიონს ასწრებდა გაღვიძებას. ციხისჯვარში მზე რომ ამოიწვართება – ციხისჯვარელი უკვე ცხენზე მოვლებული და გაჭენებული უნდა შეხვდროდა. მოკლე შუბებით ხელში მიჰქროდნენ ცხენზე შეზრდილი ცხენოსნები და ხელშუბს მიზანს სტყორნიდნენ.   

ორმოცდაათი დამსხვრეული „მიზანი“ უნდა მოსაკლისა ივანეს, რომ თოროსანი მოყმე დილის საუზმეზე დაელოცა ლაშქართ უხუცესს. თავის მოყმე თანამოლაშქრეებთან ერთად თავად ივანე ციხისჯვარელი ანადგურებდა ხელშუბით მიზნებს. ყოველდღიური წვრთნა ოცდაცამეტი წლის ერისთავს ავაზის მოხერხებას და ფოცხვერის სიზუსტეს უნარჩუნებდა. მაგრამ კავალერიის შექმნა და გაძ₾იერება, წვრთნის გარდა, ცხენთა ჯიშის გამოყვანასა და საკმარის კვებას საჭიროებდა.

სტრატეგისის ცოდნა არ აკლდა ციხეთა და ქალაქთა იერიშის მცოდნე სარდალს. მან თავიდანვე დაუსახა მიზანი სახელმწიფოს მესვეურებს ციხისჯვარში დაბანაკებული სამეფო კავალერიის შესახებ. მსუბუქი ცხენოსანი, უმეტეს წილად გრძელი ჰოროლითა და ხელშუბებით შეიარაღებული, მშვილდისრით პაექრობის ოსტატი, მსუბუქი ფარითა და უნაგირით, მხოლოდ ტყავკაბით ჭურვილი, უეცარი თავდასხმებისათვის უნდა გაეწვრთნა მას და ყოველი ჩქამისათვის მზად ყოფილიყო.

მთაში ცხენების შენახვა და კვება ჭირდა. ამიტომაც სამ იარუსიანი ცხენსაშენი ააშენა ივანემ ცხენების მოვლისათვის. საჯინიბოების ქვეშ, პირველ იარუსზე, საკვებით გამოტენილი ბეღელი იყო გამზადებული თვითოეული კვიცისა თუ სრულ ასაკოვანი ჰუნესათვის. ყოველი მხედარიც საკუთარ ცხენთან ერთად ცხოვრობდა, მესამე იარუსზე. კაცისა და მისი ჰუნეს ბედი ურთიერთდამოკიდებული იყო. ჯამაგირი ეძლეოდა მეომარს და მის ცხენს. ჯილდოები იყო დაწესებული საბრძოლო მოქმედებებისათვის.   მხოლოდ საუკეთესოებს იღებდნენ ივანე ციხისჯვარელის ლაშქარში.  მთელი მესხეთიდან მოდიოდნენ მოყმენი. ასიდან ერთს ან ორს თუ იღებდნენ, გამოცდისა და მჭმუნვარე გასინჯვის შემდეგ.

ივანე ციხისჯვარელის ჯარში დაწუნებულნი ქალაქში მიდიოდნენ და სამეფო ლაშქარში, მანდატურის სამსახურში, მხედრებად ეწყობოდნენ.

ხმა ჰქონდა გავარდნილი ციხისჯვარის კავალერიას და მის სარდალს.

***

  განვლილი ბრძოლებიც მხარს უმაგრებდნენ ივანე ციხისჯვარელს. გიორგი რუსის სარდლობით, ქალაქ დვინს შეუტიეს ქართველებმა. აქ განსაკუთრებით ისახელა თავი, მოქნილობითა და სისწრაფით განთქმულმა ციხისჯვარის ათასეულმა.

დვინის ალყის დროს იხილა ივანე ციხისჯვარელმა იური ბოგოლუბსკი  საქმეში. უშიშარი მხედარი იყო რუსი, თავს და ძალებს არ ინდობდა. სამხედრო ძალა ერთიანად რომ გაწყვეტილიყო, მაინც მიაღწევდა თავისას, ეს უცხო, ახოვანი, ცისფერთვალება გოლიათი. მეფე-სარდალი, მუდამ არაყის სუნით რომ ყარდა – ეს კი გაკვირვებას იწვევდა მესხის თვალში, მაგრამ ომის დროს, რადგანაც მოგებაა მხოლოდ წარმართველი, თავდაღუნული უსმენდა გალეშილ რუსს, ციხისჯვარელი.

ხუთი წლის წინ, გიორგი რუსის სარდლობით, არაქსის ველზე უშიშრად მიაბიჯებდნენ  აფხაზთა და ქართველთა სამეფოს მხედრები. სომეხთა ოდინდელი დედაქალაქის სელჯუკთაგან გამოგლეჯვა დაისახა მიზნად ქართველთა სამეფო კარმა, რომელსაც მეფეთ-მეფე თამარი ხელმძღვანელობდა.

მისმა მამამაც გიორგი მეფემ, ცოტახნით წაართვა არშაკიანების ოდინდელი დედაქალაქი თურქებს, მაგრამ კვლავ მათ ეკუთვნოდათ დვინი. ნისლში იყო გახვეული არემარე. უჩუმრად მიიწევდნენ მხედრები და არაფერი არღვევდა სიჩუმეს, მაგრამ ჰოი.

მინაბული ველი, უეცრად ყიჟინამ გაჰკვეთა, არემარეს მოქნეული ხმლების ზუზუნის ხმა მოედო, აჭიხვინდნენ ცხენები და ცხვრისფარასავით დინჯად მიმავალი ნისლის გაუმჭვირვალე სხეულიდან სელჯუკთა კავალერია გამოიჭრა. სელჯუკური ხმლის დანახვისას უნებურად ასტკივდათ კისრები, მათ წინააღმდეგ დაძრულ ბაგრატიონთა მხედრობის მოწინავეებს.

გულგანმგმირული დაეცა აფხაზთა მედროშე, გადაეფარა ქართველი მოლაშქრე და ცხენიდან დაიქვეითა რამოდენიმე ქართლელმა, წრიული დაცვითი მწყობრის აშენებისათვის. სარდლებმაც შეჰყვირეს და როგორც ჩანს წყობათა შინა სიმტკიცე მოაგონეს თავის ხელქვეითებს. შეგუბდა ქართველ-აფხაზთა მხედრობა. მათ გარშემო კი სელჯუკთა ცხენოსანმა ათასეულმა დაიწყო მიჭრა-მოჭრა, კვეთა და ისრების დაშენა. მრავალი მეომარი დაეცა ხელგაუნძრეველი. შიშმა შეიპყრო ბევრი გამოცდილი და ბრძოლისათვის შეუმზადებელი. ლაშქარი ათრთოლდა, მაგრამ ამ დროს სწორედ იური ბოგოლუბსკის ხმა გაისმა.  თითქოს თითბირის ფარზე ხანჯარი დასცესო, რაღაც უცხო ენაზე წამოიყვირა რუსმა სარდალმა. მის გვერდით მაშინ ვარდან დადიანი და ბოცო ჯაყელიც იდგნენ. რუსის ხმამ ყველა გამოაცოცხლა. საიქიოდან დააბრუნა უცხო შეძახილმა მიგუბებული, ჯოჯოხეთში დასაძირად გამზადებული სულები. ჰეო-ჰარალეო ყიჟინა ჰკრეს ქართველმა სარდლებმაც გიორგი რუსის გვერდით.

ამ დროს კი თავად იური წინ გავარდა და სელჯუკებს დაეძგერა ცხენზე შემჯდარი. როგორც ჩანს ამ დროს უზანგმა უმტყუნა იურის. სელჯუკთა ლაშქართ-უხუცესს შემოჰკრა ჰოროლი მაგრამ მისი ცხენი შეფორხიალდა და თავად რუსიც უკან გადაჰქანდა.

„მეფეს მარქაფა ცხენიო“- გაიგონა ციხისჯვარელმა თავისი ბიძაშვილის ბოცო ჯაყელის ხმა. ამ დროს ვარდან დადიანიც უხმობდა ეგრისელ ცხენოსნებს. როგორც ჩანს სელჯუკებს პირდაპირ სარდლობის გაწყვეტა ეწადათ და მომხვდური ჯარის გულში იყვნენ შესავარდნად გამზადებული.

სწორედ ამ ფიქრებზე უმალ დაებერა შუბლის ძარღვები ივანე ციხისჯვარელს და მან თავისი ცხენოსნების ასეულით, ტალღა-ტალღად მოჭენავე სელჯუკების წინ-მავლებს დაეძგერა . ბრძოლა წამებში გაჩაღდა. ივანე ციხისჯვარელი სწორედ იქ მიიჭრა, სადაც ვარდან დადიანსა და ბოცო ჯაყელს არტყამდნენ ალყას თურქ-სელჯუკები. გიორგი რუსი უკვე ცხენიდან იყო ჩამოსული და  კარვის დედაბოძით იგერიებდა მომხდურ თურქებს.

როცა ცხენებმა ერთმანეთს ლაშები გაშმაგებით დააგლიჯეს და მრავალი მომხვდური ცხენიდან გადმოეშვა, სელჯუკებმა უკან დახევა იწყეს. ამ დროს მოზღვავდა ქართული ჯარიც. ქვეითებმა, მძიმე საჭურველი ხელთ იპყრეს, ერთმანეთს მხარი – მხარს მისცეს, ხელი ხელს და ბიძგებით არივ-დარიეს მომხვდური.

რადგან უეცარი შეტევა არ გამოუვიდათ, სელჯუკებმა უკან დაიხიეს და ისრების სეტყვა დააყარეს აფხაზთა და ქართველთა მხედრობას.

დაიჭრა ვარდან დადიანი. ბოცო ჯაყელს მოუკლეს ცხენი და ამ დროს გიორგი რუსმა მალემსრბოლის მეშვეობით უბრძანა ივანე ციხისჯვარელს გაეფანტა თურქ-სელჯუკნი.

ბრძანება ციხისჯვარელთა კავალერიის გაწირვასაც წააგავდა. მაგრამ ივანე არც დაფიქრებულა. ერთი მოიხედა. ციხისჯვარის ცხენოსანი ჯარი გადააჯგუფა. წინ გამოცდილი მეომრები დააყენა, უკან შედარებით ახალბედები განამწესა და ამ წამიერი მომზადების შემდეგ, შეუჩერებლივი ისრების წვიმაში, ცხენი დააოთხა.

„წმინდაო გიორგი, გამარჯვე-ბა ჩვენ-და “ – შესძახა ათასეულმა და შეტევაზე გადავიდა. მშვილდისრით მეომარ სელჯუკებს, მესხი ცხენოსნები შუბებით წვდებოდნენ და ცხენიდან აგდებდნენ, ეს უკანასკნელნი კი უკან იხევდნენ და ისრების დაშენას აათმაგებდნენ.

„მაშინ ვიფიქრე, რომ ჰოი, აღსასრული დამიდგა“ – ერთხელ თქვა ამ ბრძოლის გახსენებისას ციხისჯვარის მოურავმა ივანე ცხენოსანიძემ.

მრავალი გაწყდა. სელჯუკნი უბადლოები არიან უკან დახევის დროს. მაგრამ მესხები დაუმარცხებლები იყვნენ ივანე ციხისჯვარელის ხმლის ქვეშ. ყველას მისწვდა ოძრხეს ტყეებში გამოთლილი ხელშუბი. უამრავი სელჯუკი ცხენზე დაემხო და ბრძოლის ველს, მკვდარი ან სიკვდილის პირას მყოფი განერიდა.

წამებში წყდება ცხენოსნის ბედი. ისრებმა დაგლიჯეს მებრძოლთა სხეული. ხოლო სული დვინის ნისლს შეუერთდა. უაბჯროდ, შემოგლეჯილი ტყავ-კაბით, მოჭენდა მესხებთან გიორგი რუსი. ამოღებული მახვილით სამხედრო სალამი მისცა მან სისხლისაგან დაცლილ  სამთო-მხედრობას და უცხო ენაზე რაღაც შესძახა.

ივანე ციხისჯვარელს მოეჩვენა, რომ რუსი მათ ინდობს და ციხისჯვარის თავგანწირულ კავალერიას იარების მოშუშების უფლებას მისცემს, მაგრამ ამაოდ.

„ქართველთა და აფხაზთა ხელმწიფე იური გიბრძანებთ დვინის ქალაქამდე მისდიოთ უკან დახეულ სელჯუკთ, ამასობაში კი ჩვენი ჯარიც გაემზადება“- თქვა სომეხმა თარჯიმანმა თოროსმა და დაბნეული სახით ახედა ახოვან რუსს.

„უთხარი ხელმწიფეს რომ ციხისჯვარელთა ათასეული სისხლისაგან იცლება, თანაც ქალაქს გიჟი თუ შეუტევს მსუბუქი კავალერიით“- თქვა ივანემ და იურის ბოგოლუბსკის ამღვრეულ თვალებს მშვიდი მზერით შეხედა.

„გაედევნე და გარეკე“ – თარგმნა სომეხმა თოროსმა რუსის ბოლო სიტყვები და ისიც, ბანაკისაკენ გაჭენებულ იურის ბოგოლუბსკის სირბილით გაჰყვა.

   „გაგვწირეს, მაგრამ წმინდა გიორგი გაგვიმაგრებს მხარს“- გამოსცრა კბილებში ივანე ციხისჯვარელის გვერდით მომავალმა ცხენოსანიძემ, რომელმაც თავისივე პატრონის მსგავსად, დეზები ამოჰკრა ცხენს და რაზმეულის წინ ამოჰყო თავი.

  • მოყმენო, ლომებო, ვეფხის ტყაოსნებო, უნდა გავედევნოთ აოტებულ თურქებს, მომყევით თქვენს ერისთავს – შეჰყვირა ივანე ციხისჯვარელმა და დვინის მიმართულებით ჭენებით დაიძრა. ხუთასი კაციდან ხუთასივემ, მიუხედავად სხვადასხვა სიმძიმის ჭრილობისა იგივე გაიმეორა და სულ მალე მთელი რაზმი ნისლში გაუჩინარდა.

      ეს იყო ხუთი წლის წინათ!

   ***

  • თბილისს მიდიხარ ციხისჯვარელო? – გაისმა გორაკიდან, ქალბატონის ხმა და ივანემ თავისივე მეუღლე გვანცა სამძივარი დალანდა, რომელიც ცხენს მისკენ მოაგელვებდა. სულ მალე გვანცას ბრძნულ თვალებში ივანემ აუცილებლად გასანჭვრეტი არაკი აღმოაჩინა და გაიღიმა. 
  •  დიახ ჩემო მეუღლევ – ცოლს მოეხვია ერისთავი, შუბლზე ეამბორა მას, გვანცას ცხენის საკაზმავებს თვალი შეავლო, ყველაფერი რიგზეაო დარწმუნდა და თვალის გუგებში ჩააცქერდა სამძივართა წმინდა გვარის ასულს.
  • გამოიცანი აბა რა მოხდა – ეშმაკურად გაიღიმა სამძივართა ქალმა და ქმარს მკერდზე ხელი ისე შეახო, თითქოს მისი გულისცემის შეცნობას აპირებსო.
  • სარკინოზნი დაიძრნენ? – იკითხა ივანემ და შუბლის ძარღვები მას უეცრად იმგვარად დაებერა, როგორც მაშინ, დვინის ხეობაში ლაშქრობის დროს.
  • არა ივანევ!
  • არწივები გაფრინდნენ? – თქვა ციხისჯვარელმა, რომლის კოშკზე არწივთა ოჯახი სახლობდა ოდითგანვე.
  • არც ეგაა ჩემი უეცარი მოჭრის მიზეზი.
  • რა მოხდა სამძივართა ასულო გვანცა?
  • გიორგი რუსი, მოვიდა არზრუმ ქალაქს და ჯარის შეყრა ბრძანა. იცი მას ვინ შეუერთდა? შენი ბიძაშვილი, სამცხის სპასალარი ბოცო ჯაყელი, აგრეთვე მეფის დიდი ვაზირი ვარდან დადიანი, კლარჯეთისა და ტაოს ერისთავი გუზან ტაოელი, მისი დაჩაჩანაკებული მამა აბულ-ჰასანიც რუსთან მივიდა და დაუჩოქა, აგრეთვე სხვა დიდებულებიც იქით მიიჩქარიან – თქვა სამძივრის ასულმა.
  • რა სურთ? – მოკლედ იკითხა ერისთავმა.
  • ამბობენ მეფედ დასვამენო რუსს! – გვანცა სამძივარი უეცრად ატირდა და შუბლი ქმრის მკერდს მიადო.

ციხისჯვარელმა მეუღლეს  ხელი გადახვია და გულზე მაგრად მიიკრა, გვანცამ ქმრის გულს სიმშვიდე შეატყო. ერისთავი აუღელვებელი იდგა და რაღაცას თავისთვის ფიქრობდა. სიტყვაძვირი იყო, როგორც ყოველი მესხი. გვანცა, სამძივართა უძველესი გვარის ასული, მეუღლის მხრებს ეამბორა.   უეცრად ოძრხეს თავს ცამ იელვა! უძველესი კედლები ვერცხლისფერად გაანათა ციდან მოწყვეტილმა მბრწყინვალე ისარმა. სადღაც მეცხრე ცაზე დაიქუხა.

შეტევა არწივის ფლანგით

სულა კალმახელის შთამომავალნი განათლებულ ადამიანებად ითვლებოდნენ იმ დროინდელ საზოგადოებაში. ივანე ციხისჯვარელი გელათის აკადემიასაც კი ეწვია და რიტორიკას ეზიარა, სოფრომ ელინის ხელმძღვანელობით. მაგრამ ციხისჯვარში დაბადებულ სიტყვაძვირ კაცს რიტორიკა არაფრად ესაჭიროებოდა. ორატორიას მართალია ვერ ეზიარა ციხისჯვარელი, მაგრამ ელინური ენა კარგად შეითვისა და ელინური წიგნების კითხვა დაიწყო. იმ ხანად სტრატეგიაზე და ტაქტიკაზე ბიზანტიის იმპერატორის ლეო VI ნაშრომები გამოჩნდა გელათის წინგთსაცავში. ლეო იმპერატორის „ტაქტიკა“ გადაიკითხა 14 წლის ივანე ციხისჯვარელმა და როდესაც მეორე ტომს მიადგა, გვერდებზე უამრავი ჩანაწერი შეამჩნია. „მალულად“, „ფარულად“, „არწივისებრად“, „ძერისებრად“ – მინაწერებით ამბობდა ვიღაც მკითხველი, ივანემდე დიდი ხნით ადრე.

დაინტერესდა ივანე ციხისჯვარელი მინაწერებით. როცა ბოლო გვერდი ჩაამთავრა, წითელი მელნით მინაწერს წააწყდა – „მიმინოსებური შეტევა, თუ გინდა მოსპო მტრის ლაშქრის სულთანი“. ივანე გაოგნდა და ნიკიფორე ფოკას წიგნი „მილიტარია“ მოითხოვა.

  • დავით აღმშენებლის მიერ გადაწერილია ნიკიფორე ფოკას სამხედრო შედევრი – უთხრა მას წინგნთსაცავის უხუცესმა გულაბერისძემ.
  • თავად მეფის? – გაოგნდა ივანე
  • თავად! – თქვა უხუცესმა და არქივში შეიკეტა. მძიმე რკინის კარი მიიხურა და მხოლოდ საღამოს გამოჩნდა, იქვე ჩამომჯდარ ივანეს შეხედა და კითხა – ამდენ ხანს მშიერი ხომ არ მელოდი შვილო?
  • დიახ გელოდით – უპასუხა ივანემ და ძალიან გაუხარდა რომ უხუცესის ხელში დიდი წიგნი შენიშნა.
  • დავით აღმშენებლის ხელითაა გადაწერილი – თვალები უბრწყინავდა გულაბერისძეს.
  • გულში ჩავიკრავ ამ წიგნს – ჩაილაპარაკა ივანემ და წიგნი მართლაც გულში ჩაიხუტა . უეცრად იგრძნო ძალა და ანთებულმა უცხო ძალით თქვა –
  • ვიგრძენი დავით მეფე!  

გაკვირვება მაშინ ელოდა ივანეს, როდესაც ნიკიფორე ფოკას წიგნს, წითელი მელნით მრავალი მინაწერი აღმოუჩინა.

„გაშალე ცხენოსანი ჯარი ველზე, როგორც არწივი, თუ ძალა გერჩის, ხოლო თუ არა მაშინ, შევარდენის ფორმა მიეცი და უეცრად დააცხერი მტრებს“.

ივანე ნიკიფორეს ნაშრომს კითხულობდა და შემდეგ გვერდზე ახალ ახალ მინაწერებს ხვდებოდა. „სელჯუკნი იყენებენ კობრას წყობას, როდესაც მიესევი შეჩერდებიან და წამოიმართებიან“. ან კი ასე – „ჰინდონი მორიელის წყობით დაგვხვდნენ, ჩვენ კი უმალ გადავაჯგუფეთ ცხენისანნი და ძერას მწყობრით შევუტიეთ ღრიანკალს. გაიქცნენ, გავჟლიტეთ…“.

წიგნთუხუცესს რომ უბრუნებდა ნიკიფორე ფოკას თხზულებას , კიდევ ერთხელ ჩაეკონა 14 წლის ციხისჯვარელი ნაშრომის მასიურ სხეულს.

  • წიგნი ძალაა ! – უთხრა გამომშვიდობებისას გულაბერისძემ ყმაწვილს.
  • გვერდებზე უცხო მინაწერები ვნახე წითელი მელნით და ვისია? – იკითხა ივანემ.
  • ეგ არავინ იცის! იყო ერთი მხედარი, რომელიც დიდგორის ველზე გმირულად დაეცა. მისი სახელის გამჟღავნების უფლება არცერთს არ გვაქვს – თქვა სახეაწითლებულმა გულაბერისძემ და ისევ წიგნთსაცავში შეიკეტა.

ივანე წამოვიდა. კიდევ ექვსი კვირა დაჰყო მას შემდეგ გელათის აკადემიაში. სოფრომ ელინს გულისყურით უსმენდა. მაგრამ იგრძნო რომ მამა და დედა ენატრებოდა და პირველივე გამოძახებაზე შემოახტა მამის ცხენს და მსახურებთან ერთად ციხისჯვარს გააჭენა ბედაური.

მას შემდეგ მრავალი წელი გავიდა!

*** 

დაიძრა რუსი კარნუ ქალაქიდან. წინ შემოუძღვა მარზაპანი ანუ მესაზღვრე ერისთავი და სპასალარი ბოცო ჯაყელი, ივანეს სისხლი და ხორცი. მარჯვენა ფლანგზე იდგა ვარდან დადიანი და მეგრული კავალერია. მარცხენა ფრთა ჩააბარეს გუზან ტაოელს და მის კლარჯებს. მოდიოდნენ სწრაფად. შეძახილებით. მათი ყიჟინა და სიმღერის ხმები ცას გაგსაგლეჯად ერკინებოდა.

ივანე ციხისჯვარელი იდგა თავისი ათასეულით და ოძრხესთან ბრძოლის გასამართად ემზადებოდა, მაშინ როცა ზურგიდან შემოუარეს ქართლელებმა და ოცხეს წყალი უეცრად გადმოლახეს, ზამთარში, ყინვაში, მშიერი ცხენები ფეხზე ძლივს იდგნენ. არათუ შეტევას არამედ თავდაცვასაც კი ვერ აიძულებდნენ ცხენოსნები თავიანთ ერთგულ ჰუნეებს.

ივანე ციხისჯვარელი მიწაზე განერთხა და ყური მიუგდო მტრის გადაადგილებას. თითქოს ახლოვდებოდა ხმა ფლოქვებისა. მძიმედ უტყამდნენ მიწას საბრძოლო ცხენები.

-„მძიმე მხედრობა წამოუყვანიათ, ერისთავი ბოცოი და ვარდანი მოუძღვიან“- თქვა დაღლილობისაგან სულამოვარდნილმა მზვერავმა და იქვე თოვლში ჩაიკეცა.

„ცხენების საკვები და ფურაჟი თავზე საყრელი აქვთ, ეტყობა ბარი დაიფორაქეს, გეგუთისაკენ მიდიან, ავიდეთ ციხისჯვარში და ჩავიკეტოთ“- უთხრა თავის თავს ივანე ციხისჯვარელმა.

-„რვაასიოდე კაცით ვერ დაუდგებით პატრონო“ – ამბობდა ვიღაც. ერისთავი მოტრიალდა და ცხენოსანიძე შენიშნა.

– ოძრხე !  – თქვა ციხისჯვარელმა.

ოძრხე

ევაგროს ბერი ოძრხეს თავზე, გამოქვაბულში ცხოვრობდა. მასზე ამბობდნენ რომ იგი სამძივარი იყო. სამძივართა გუარს ყველა მოწიწებით ეპყრობოდა. სამძივრები თავად წმინდა მოციქულს იყვნენ შენახვედრი.

ევაგროს ბერი, თავისი დიდი გუარის ერთ-ერთი ბოლო შთამომავალი იყო. მასთან ხანდახან მიდიოდა გვანცა სამძივარი და ეს ორი არსება ერთად დუმდა ხშირად.  ევაგროს ბერი, ხის ფესვების ნახარშს მიირთმევდა, როდესაც ყურს მისას ზანზალაკების წკარუნის ხმა მისწვდა. ბერმა გვერდზე გასწია ქოთანი და გამოქვაბულიდან გარეთ გამოვიდა. გვანცას ჯორი შეჩერდა ბერის დანახვისთანავე. არა მარტო შეჩერდა არამედ გაშეშდა. გვანცა მიიჭრა ევაგროს ბერთან და მაჯაზე აკოცა.

  • შემოდი – მკაცრად უთხრა ევაგროსმა ქალს.
  • რა გვეშველება მამაო? – იკითხა თვალცრემლიანმა გვანცა ციხისჯვარელმა.
  • განსაცდელი მოდის ყველასთან.
  • მაგრამ ივანე მათ არ დაანებებს ციხისჯვარს და ოძრხეს.
  • ოძრხე მისცეს ივანემ!
  • რაო? – გაოგნებული შეჰყურებდა გვანცა ევაგროს ბერს.
  • შემომხედე!

ევაგროს ბერი გამოქვაბულში გაუჩინარდა. თითქოს დიდ ლოდებს ატრიალებსო, იმგვარი ხმა გასდიოდათ ქვაბის სიღრმეში არსებულ საგნებს. ბერო დაბრუნდა და ხელთ წიგნი ეპყრა!

  • რა წიგნია?
  • ბედთა შემცნობი თხზულებაა იაფეტისა – ბრძანა ევაგროსმა და გვანცას „სული გაყურსეო“ თითის – ზე-აღმართვით უბრძანა.
  • გვანცა ცრემლიან თვალებს არ აშორებდა ევაგროს ბერს.
  • „ხოლო ეს არის წარმომავლობა ნოეს ძეებისა: სემის, ქამის, იაფეთისა, და შვეს მათ ძეები წარღვნის შემდეგ. იაფეთის ძეები: ღამერი და მაგოგი და მადაი და იოვანი და ელისა და თობელი და მოსოქი და თირასი. და ღამერის ძეები: ასქანაზი და რიფათი და თორღამა. და იოვანის ძეები: ელისა და თარსისი, კიტიელნი და როდიელნი. თირასი იგივე თარში მამაა თარგამოსისა, რომლისგანაც მოდის ქართლოსი და მისი ერთ-ერთი ნათესლარია უფალი ამ ქალაქისა გმირი ოძრხოსი.

ოძრჴოსს მისცა მამამ აღურაცხელი ქვეყანა ტაშისკარითგან ვიდრე სპერის ზღუამდე, ქუეყანა კლდოვანი. ამან ოძრჴოს აღაშენა ორნი ციხე-ქალაქნი: ოძრხე და თუხარისი.

სწორედ აქ ამ ოცხის წყალის ხეობაში მოვიდა დიდი ოძრხოსი და დააფუძნა ქალაქი თვისი! იგია მამასახლისი ამ მხარისა და მისი სული არ უნდა განვარისხოთ დედაკაცო!

  • სამცხის სპასალარი მოდის ბოცო, ოძრხეს ასაღებად, ივანე შებრძოლებას აპირებს და უთუოდ დაიღვრება სისხლი ჩორჩანელთა შორის! რა ვქნათ მამაო, მითხარი, ვერ გაიგო ჩემმა დიაცის გონებამ ამ წიგნში ამოკითხული სიბრძნე. მითხარო მამაო ევაგროს მდაბიო ენით! ივანე გეკითხება თავად!
  • ქმარს შენსას ივანეს გადაეცი, რომ ოძრხესთვის ბრძოლა არამც და არამც არ შეიძლება, რადგანაც მოდის ბოცო ჯაყელი, რომელიც არის ოძრხოსის ბიძის, მოსოქის ნათესლარი, გაიგონე დიაცო? უფრო მეტი მოდის უფრო მცირესთან. ბიძა მოდის ძმისწულთან. გმირი ოძრხოსის სული შერცხვება, შენმა ქმარმა მისი ციხის კედლებთან სისხლი რომ დაღვაროს სტუმართა. გესმის თუ არა?
  • მაშ რა ვქნათ – გაშეშდა გვანცა სამძივარი!
  • ბოცოი ჯაყელი მიიღეთ როგორც სტუმარი!
  • ეგ არ შეიძლება, ეგ ღალატია მეფეთ-მეფე თამარისა – აღმოხდა გვანცას, რომელსაც დიდი სიყვარულით უყვარდა მასზე სამიოდე წლით უფროსი ხელმწიფე.
  • მაშინ გაეცალეთ ბოცოს! ადით ციხისჯვარში. დევთა ნასახლარი – ციხისჯვარი თქვენია. დაიცავით იგი – თქვა ევაგროს სამძივარმა და გამოქვაბულის სიღრმეში გაუჩინარდა.
  • ეს ხომ თავად ოძრხოსის ქვაბია მამაო? – იკითხა აკანკალებულმა გვანცამ მაგრამ მას ევაგროსი აღარ გამოეპასუხა.
  • გვანცა გამოქვაბულიდან გამოვიდა, ჯორზე შეჯდა და ციხისჯვარელთა ბანაკისაკენ დაეშვა. რატომღაც მოსოხისა და ოძრხოსის შეხვედრაზე ფიქრობდა, როდესაც ქმართან მივიდა და მის განიერ მკერდში შეიმალა.

***

  სამი დღის შემდეგ, ბოცო – სამცხის სპასალარი იდგა ოძრხეს მთავარ კოშკზე და არემარეს მდუმარედ გაჰყურებდა. ციხის ეზოში აფთარ კოპასძე გასცემდა ბრძანებებს. რჩეულიანთა რაზმი ციხის კედლებს იკავებდა და ოძრხეს საზამთრო ბანაკად გადაქცევას უქადდა.

მაგრამ როდესაც მოსაღამოვდა, მწუხრის ლოცვისაკენ მიდრეკილი ბერები შედგნენ რადგანაც მთიდან მომავალი ბერი შენიშნეს და კაცი გაგზავნეს სამცხის სპასალართან.

***

  • როგორ შენიშნეს ამ მრუმე ღამეში მთიდან მომავალი ადამიანის მოძმე? – გაიცინა ბოცო ჯაყელმა და ბერს დააკვიდრა. ჩია ტანის ბერი დაფიქრებული ჩანდა.
  • ვინ მოდისო რა თქვეს? – დაამთქნარა დაღლილობას მიცემულმა ერისთავმა და ბერს გახედა.
  • ევაგროს ბერი მობრძანდება ქალაქს – თქვა ბერმა.
  • ეგ რომელი ევაგროსია, სამძივარი არა? – ბოცო მოწყენილი სჩანდა.
  • ეგაა, ევაგროს ბერი ქალაქს იშვიათად ეწვევა ! თუ ეწვევა მაშინ ხდება რაღაც საფრთხილო და დამაფიქრებელი. თვალი მოჭრუტა ჩია ბერმა.
  • მობრძანდეს ბატონო, მობრძანდეს – თქვა ბოცომ და წუხანდელი შეტაკების დროს დაღალული კუნთი გასჭიმა.
  • ეხლავე! – თქვა ჩია  ბერმა და კოშკის ბოლო სართულიდან წრიული კიბით დაშვება დაიწყო.

ოძრხოსის რკინის ქამარი

ევაგროს ბერი კოშკის წრიულ კიბეზე ამოსვლას მოერიდა, მენჯ-სახსარის დაავადება მოიმიზეზა თუ სხვა რამ იგულისხმა ვერავინ გაიგო. უბრალოდ თქვა:

  • ჩამოვიდეს დაბლა ბოცო სამცხის სპასალარი! სამძივარი ელოდება ჩორჩანელთა შთამომავალს!

„სამძივარი ელოდება ჩორჩანელსო?“ – გაისმა ევაგროს ბერის სიტყვა ქალაქ ოძრხეს უბნებში. ამ ამბის შემტყობი ხალხი სახლებიდან გამოიჭრა და ციხისკენ გაეშურა. ჩია ბერმა მოწიწებით თავი დაუკრა ევაგროსს და კოშკის კარები გამოაღო, დაფიქრებით აათვალიერა წრიული კიბე. ალბათ იფიქრა ეხლა რა ვუთხრა ერისთავსო და შემდეგ ავიდა წრიულ კიბეზე.

სანამ ჩია ბერი ჩოხის ბოლოს მიათრევდა აღმა მიმავალ, ლოკოკინის ფორმის მქონე კოშკის დერეფანში, ოძრხეს ქალაქის დაბაღები, დალაქები, მეპურენი, ხაბაზნი, ოინბაზნი და მეწისქვილენი მოიჭრნენ და ევაგროსის წინ დაიჩოქეს.

ევაგროსმა გაუღიმა მოქალაქეებს და ადექითო უთხრა.

  • არა პატრონო, ვიქნებით შენს წინა-ძე დაჩოქილნი – თქვა დაბაღმა შიომ და ევაგროსმა ჯვარი გადასახა ყოველ მათგანს.
  • სად არის ჩემი გვანცა სამძივარი ციხისჯვარელისა? – იკითხა ღიმილით ევაგროსმა.
  • ციხისჯვარს წავიდა, ივანე ერისთავის სპას გაჰყვა! – უპასუხა დაბაღმა შიომ ბერს და გაკვირვებით შეხედა მის მომღიმარ სახეს.
  • დაბრუნდება შვილებო, გვანცა სამძივარი, ყოველიფერი კარგად იქნება! – თქვა ევაგროსმა და მიმოიხედა.
  • დაგვიპყრო ტაოს ლაშქარმა – წამოიტირა მესაფლავე მორჩილამ
  • იყუჩეთ ! – სახე მკაცრი გაუხდა ევაგროსს და ამ დროს კოშკის კარი გაიღო და მის წინ ახოვანი ვაჟკაცი,  შვიდკეცად დაკუნთული მხრებით განთქმული ბოცო სამცხის სპასალარი აისვეტა.
  • მამაო ევაგრე !  – შესძახეს შიომ, დაჩიმ, აღაბაბამ, მორჩილამ და სხვებმა. ისინი ბერსა და სპასალარს შორის ჩადგომას აპირებდნენ ,როდესაც ბოცომ ყველას დაასწრო და ევაგროს ბერის წინ ქედი მოიხარა!
  • ადექი ჩემო სპასალარო, ადექი, არ უწევს საწყალი ბერის წინაშე, მესხეთის უპირველეს მოყმეს ჩამუხვლა – თქვა ევაგროსმა და ბოცო ჯაყელს მხარზე ეამბორა.
  • როგორი გიკითხოთ მამაო? – თქვა დაბნეულმა ბოცომ.
  • თქვენს სტუმრობას და ჩემს დახვედრას გაუმარჯოს ოძრხეს ქალაქში ბოცო ჩორჩანელო – თქვა ბერმა და ტყავის აბგიდან რაღაც ამოიღო.
  • ეს იცით რა არის სპასალარო? ეს გახლავთ პირველი გმირის, ამ ადგილის მესაკუთრის – ოძრხოსის რკინის ქამარი. ჩორჩანელთა წინაპარი იყო ოძრხოსი. შენ სპასალარო მოსოხის შთამომავალი ხარ. მოსოხი იყო ბიძა ოძრახოსის. მისი სული აქაა – ამ ქამარში! მიეგებე სამცხის სპასალარო შენი წინაპრის წმინდა სულს!

***

იმავე ღამეს დატოვა ბოცო ჯაყელმა და მისმა სპამ ოძრახოსის ციხე და ქალაქი. აბიათარ კოპასძემ, მხოლოდ ერთი კაცი დატოვა ამ ქალაქში, ნიშნად იმისა, რომ იგი მათ სპას ეკუთვნოდა.

ბოცო და მესხეთის ჯარი გეგუთს მიეშურებოდა საიდანაც ვარდან დადიანი, გუზან ტაოელი  და ამირა-ქურდი, წარსულში ცნობილი აბულ-ასანი ელოდებოდნენ. ვარდან დადიანი იტყობინებოდა – „ყოველიფერი კარგად იქნება, იური ბოგოლუბსკის გავამეფებთ, თამარს მასვე დავუბრუნებთ და სამეფოს განვამტკიცებთო“.

მაგრამ, ბოცო ჯაყელი გუნებაზე არ იყო.     

***

 მეორე დღეს იდგნენ გეგუთს. ვარდან დადიანმა ითამადა იმ ღამეს. ეგრისის მთავარი იყო ლხინის უფალი! იური ბოგოლუბსკის წვეთი ღვინო არ შეუსვამს. მასვე ადევნებდნენ თვალს ჭორის მოყვარენი. ზოგი ამბობდა დათვრება და ფალოსს პირდაპირ დარბაზში ამოიღებსო. სხვანი კი ჩურჩულებდნენ, შეხედეთ, აი ნახავთ, გამოშტერდება თავკვერისაგან და შემდეგ მთავარ დედაბოძს მიაშარდავსო. ხითხითებდნენ და ელოდნენ იმას, რაც თავად ამ პატარა კაცებს ეწადათ. ზოგი ჩურჩულებდა – „დიაცებს ამოურჩევენ და ღამე მოართმევენო“. ამ ჭორების გამომგონებელს გულში კიცხავდა ბოცო სამცხის სპასალარი, რადგანაც ხედავდა, რომ სახე-ფერმკრთალი და სათნო იყო გიორგი რუსი.

  • შესაძლოა შეეშალა კაცს რაიმე ჭაბუკობის ჟამს, მაგრამ  კაცობაში რომ შევიდა, მას მოევლინა სულიწმინდა და კაცი ანგელოზს ემსგავსა – ამბობდა გუზან ტაოელი, უგუნებოდ მყოფი ბოცო ჯაყელის გასაგონად.
  • სოფისტების საუბარს მოეშვი გუზან ტაოსკარელო – უეცრად თქვა ბოცომ და სუფრიდან წამოდგა.

ვარდან დადიანმა უმალ შენიშნა ჯაყელის სუფრიდან წამოდგომა და იმ წამსვე ყანწი გამოუგზავნა გეგუთის დარბაზის ერთი ბოლოდან მეორე ბოლოში მჯდომ სამცხის სპასალარს. ბოცომ ყანწი დასცალა, ხვალინდელი დღის საქმენი მოიმიზეზა და აბიათარ კოპასძეს სთხოვა სუფრაზე დარჩენა. თავად გამოვიდა კარში, საკუთარი კოშკისაკენ წავიდა, გუშაგნი მოხსნა და კოშკში მარტოდ ავიდა. მშვიდად დაძინება ეწადა.

***       

 სიზმარი იყო, თუ ცხადი, ვერც კი გაარჩია.  კლდის ქიმზე იდგა იგი. შორს მოსჩანდნენ ციხენი: ჯაყი, ჩორჩანი და კალმახი. უეცრად წინ გადაუდგა ევაგროს ბერი, რომელსაც ხელთ გმირი ოძრახოსის რკინის ქამარი ეპყრა.

  • „ამ ქამრის შემომრტყმელი და მისი შთამომავალი,  დაიპყრობს ოძრახოსის ქვეყანას ტაშისკარიდან კარნუ-ქალაქამდე, პონტოს ზღვიდან  დევის წყარომდე“- ამბობდა ევაგროსი.
  • მე ვირტყამ ამ ქამარს, მომეცი – თქვა ბოცომ. ევაგროს ბერმა მას თითქოსდა მიაწოდა კიდევაც რკინის ქამარი, მაგრამ ბოცოს ყველა ცდა შემოერტყა იგი უშედეგო აღმოჩნდა.
  • დამიბრუნე ოძრახოსის ქამარი, იგი სხვისთვისაა – უპასუხა ბოლოს ევაგროს ბერმა და ამ დროს ბოცოს გამოეღვიძა.

***

გეგუთის სასახლეში ბუკი აყვირდა!  ვარდან დადიანი ეზოში იჭურვებოდა. გუზან ტაოელი უკვე შეჯავშნულ ცხენზე იჯდა და ხელთ იური ბოგოლუბსკის შტანდარტი ეპყრა! მხცოვანი აბულ-ასანიც რაინდების მწყობრთან იდგა და ძველმოდურ მუზარადს ირგებდა რის გამოც ახალგაზრდა მოყმენი სიცილს ძლივს იკავებდნენ.

  • მხარგრძელთა მარბიელი კავალერია შემოიჭრა, მაგრამ გამოვიჭირეთ, ნუნისის მღვიმესთან  გვყავს მიმწყვდეული და დღესვე მოვუღებთ ბოლოს – გაჰყვიროდა გუზან ტაოსკარელი და ბოცო ჯაყელს სანადიროდ იწვევდა!

გაგრძელება იქნება

სიყვარული და შეთქმულება

1187 -1191

ჯაყელთა 1000 წელი

კახაბერ ჯაყელი

***

უთენიას მოსჭენდა მალემსრბოლი გუზან ტაოელთან. მამა, დაბრმავებული და ყრუდ ქმნილი ქალაქის ქურდი – აბულ ასანი შვილს უგზავნიდა უსტარს.

გუზანმა „სკიტალა“, ცაცხვისაგან გამოჭრილი ჯოხი მოიმარჯვა და მალემსრბოლს შეხედა, რომელმაც თავის დაქნევით მიუთითა მას, რომ წერილი საიდუმლო წყობით იყო დაწერილი.

გუზან ტაოელმა საჩქაროდ დაახვია წერილი „სკიტალას“ და მხოლოდ ამის შემდეგ წაიკითხა: – „ რუსი განაგდეს სასახლიდან, ბიზანტიაში მიჰყავთ გემით.  გაიყარნენ.“

გაოგნებული შეხედა ტაოსკარელმა მალემსრბოლს.  

მზემ ამოსვლა იწყო ტაოს მთებიდან!

***

ხელჯოხიანი გუზან ტაოელი შავშეთის ციხე კოშკში წინ და უკან დადიოდა და ტახის ხორცის შემოტანას ელოდა. მის წინ გაშლილ სუფრაზე ბოცო ჯაყელი შეექცეოდა ირმის სუკს, ადგილობრივი ღვინით იგრილებდა ყელს და ხანდახან ახედავდა, მის წინ შემდგარ  მასპინძელს. თავად გუზან ტაოსკარელი სახეზე წამოწითლებულიყო, ისეთი გამომეტყველება ჰქონდა, რომ თითქოს რაღაცის გამხელა უნდოდა სიყრმის მეგობრისათვის, მაგრამ, როდესაც ბოცოს  გადახედავდა, სურვილი ეკარგებოდა საუბრის.

ეზოში რჩეულიანთა რაზმისათვის დიდი სუფრა იყო გაშლილი, აზნაურთა სიცილი ისმოდა. ბოლოს, როგორც ჩანს ერთი აზნაური ბოცოს და გუზანის სადღეგრძელოს თქმას აპირებდა და ამის გაგონებაზე ბოცო სამცხის სპასალარი სარკმელთან მიდგა, ხელში ყანწი ეჭირა. აზნაურის დალოცვას უსმენდა. თავს უქნევდა სამადლობლად. შემდეგ  რჩეულიანნი წამოიმართნენ და ერთხმად შესძახეს:

  • გამარჯვება მისცეს ღმერთმა სამცხის საპალარს.
  • გამარჯვება მისცეს უფალმა ღმერთმა  თამარს- მეფეთ მეფეს და დედოფალთ დედოფალს აფხაზთა, ქართველთა, რანთა, კახთა და სომეხთა, შირვანთა და შაჰანშათა და ყოვლისა აღმოსავლეთისა და დასავლეთისა თვითმფლობელობითა მპყრობელს  და მის თანამეცხედრეს გიორგის ბოგოლიუბსკის – შესძახა საპასუხოდ ბოცომ და ყანწი დასცალა, შემდეგ შემოტრიალდა და ტახის მწვადის სუნმა საუფრისაკენ გაიყოლა.

ბოცოს მიერ, გიორგი რუსის ხსენებაზე, გაღიმებულმა გუზან ტაოელმა დაბრაწული ტახი თავად დადგა ვერცხლის სინით ბოცოს წინ და ტაბლაზე ჩამოჯდა. ბოცოს თვალები უბრწყინავდა და გუზანს ელოდა, სანამ იგი ვერცხლისტარიანი ხანჯლით ტახის ბარკალს ჩამოუჭრიდა ძმაკაცს.  გუზან ტაოსკარელი ვერცხლის ტარიანი ხანჯლით ამუშავდა და გაიფიქრა:

„ისევ მოჭიდავეა, არ შეცვლილა, თვალები ბავშვს მიუგავს, ბრძოლისა და ჭიდაობის ჟამს გამოცოცხლდება ხოლმე, როგორ ვუთხრა კი მაგრამ?“.

  • გუზან ძმის გულო, ვიცი, რომ რაღაც გინდა გამანდო, მაგრამ მაცალე თუ კაცი ხარ, ერთი ეს ტახი შემარგე, შემდეგ ვისაუბროთ – ჩაიცინა ბოცომ და გუზანს კვლავ ახედა.
  • შენი სიტყვა კანონია აქ შავშეთში, ბრძანე რაც გინდა ძმობილო – გუზანი იჯდა და თავადაც ტახის კანჭს მიირთმევდა და თაფლს აყოლებდა.
  • ბერძნული რჯული შემოგჩვევია – ფართო თვალები მიაპყრო ბოცომ გუზანს.
  • შენც გასინჯე, პატრიციების საჭმელია, თაფლით გოჭის ხორცი.
  • მერე ეს ხომ გოჭი არაა , ტახია შავშეთისა – გაიბადრა ბოცო.
  • გასინჯე.

გუზან ტაოსკარელი თურქებზე გამარჯვების მიუხედავად, უხალისოდ სჭამდა. წამდაუწუმ რაღაცას ფიქრობდა და ბოცოს ძლიერ მხრებს ათვალიერებდა. რა უნდოდა შავშეთში, თბილისის ამირას ვაჟს? მამამისმა გიორგი III რომ 1279 წელს იხსნა, მაშინ კი იფიქრებდა აბულასანი, რომ მის ერთადერთ შვილს ბაგრატიონები საზღვრის დასაცავად გადაისროდნენ? არა!. აბულ-ასანი თბილისელი ამირა – ქურდი, სასახელო და სახელგანთქმული კაცი ისე დაამცირეს და მიაგდეს რომ მისი საჩინო სიტყვა მზისა და ხალისის მოყვარული ქალაქისათვის მკვდარი შეიქნა.  ყველას ეგონა რომ აბულ-ასანს  შვილისათვის ქალაქ თბილისის ამირას თანამდებობა დაბევებული ეგონა. მართლაც გიორგი მეფეს რითი უნდა მიეზღო სამაგიერო აბულ-ასანისათვს, თუ არა მისი შვილის ქალაქის ამირად დამტკიცებით?  მაგრამ ყოველი მოხდა უკუღმა. რაც აბულასანი „ბებრად“ სცნეს და საკუთარ პროვინციაში გადაასახლეს, გუზან ტაოსკარელი შავშეთში გაამწესეს. მესაზღვრეობა მიანდვეს და ფაქტიურად ქალაქ თფილისის პოლიტიკიდან მოიცილეს. „ვისი აზრი იყო ეს, ვინ ჩააგონა გიორგი მეფეს და მის ერთადერთ მემკვიდრეს, ჩემი, ტფილისელი კაცის, ამირა-ქურდის,  შავშეთში გამოგზავნა?“ – ბოლო ორი წელია ამ კითხვას ვერ სცემს პასუხს გუზან ტაოსკარელი.

„ორბელები განადგურდნენ, დემნა დაიღუპა, აბულ-ასანის მომხრეები მიიცვალნენ და გიორგი მეფე გაძლიერდა, კი მაგრამ ვისთან ერთად უნდა ემეფა თამარს, ვინ გახდებოდა მისი გამაძლიერებელი პოლიტიკური ცენტრი? რომელიც უმწეო ქალისათვის სისხლს დაღვრიდა?“

გუზანს ამაოდ ეგონა, რომ ის თავად იქნებოდა მეფე თამარის გამაძლიერებელი ვაზირი, მაგრამ ამაოდ, ის უეცრად დაიფრინეს ბაგრატიონთა სამეფო კარიდან და ტაოსკარი ჩააბარეს სამოქალაქო კაცს.

„ბოცოსათვის რომ ჩაებარებინათ ტაოს-კარი, ეს მოჭიდავე, ბედნიერი იქნებოდა. დადგებოდა ტაოს-კართან და იბრძოლებდა, ბეშქენ ჯაყელის მსგავსად, რომელიც მას პაპად ერგებოდა!

მე არ ვარ ბედნიერი ტაოსკარელობით! მე დიდი აბულ-ასანის ვაჟი, მეფეთა საიდუმლოს მცოდნე, შავშეთს არ უნდა ვეგდო განწირული და საკუთარ ხრმალზე მინდობილი! მე უნდა დაუბრუნდე თბილისის სანახებს, სადაც ყოველი მამიჩემის მიერ არის აღშენებული და შემქნილი“ – მკერდში მოგიზგიზე ალს  ვეღარც აქრობდა ქალაქის ამირას შერისხული შვილი.

  • ძალზედ მაგრა დაჰკრა შენმა აზნაურმა შამელთა სარდალს, ასი ვერცხლი და ეს ხრმალი უნდა მივუობოძო – თქვა გუზანმა და ბოცოს გულის მოგებას მიჰყვა.
  • აზნაურმა ფოცხოველმა? დიახ მაგრად დაჰკრა! გულუხვი ხარ ჩემო გუზან, გაგიმარჯოს წმინდა გიორგიმ – თქვა ბოცომ და ძმაკაცს თვალი თვალში გაუყარა.
  • ბატონ აბიათარს გლივარიუმი მინდა ვუბოძო – ეუბნებოდა გუზანი დოსტს, რომელიც თვალის ჩაკვრით ანიშნებდა ეგრე სჯობსო.
  • შენი კი ჩემო სპასალარო აი მოდი სარკმელთან – შესძახა აღფრთოვანებულმა ტაოსკარელმა, სიყრმის მეგობარი სარკმელთან მიიპატიჟა და ეზოს გახედა.

შავშეთის ციხის კარიბჭეში, თეთრი კვიცი შემოიჭრა, ორი მეჯინიბე თან მოსდევდა კვიცს და საბლებით დაჭერას უპირებდნენ, კვიცი კი ისე დახტოდა გეგონებოდათ კანჯარიაო. ბოცოს სისხლი აუჩქეფდა ამ თეთრი ცხენის შემყურეს და გუზანს ფართო მარჯვენა მხარზე დაადო.

  • ჩემია?
  • შენია ჩემო სპასალარო – მთელი გრძნობით თქვა ტაოსკარელმა.
  •  ურანია უნდა დავარქვა თამარის კვიცის სახელი – ჩუმად გაუმხილა ძმაკაცს სათქმელი ბოცომ.
  • რაო? – გაიკვირვა გუზანმა და გაიფიქრა – „დათვი, შეყვარებულია“.
  • ეგრეა ! ბიჭებო ჩამოვდივარ, უნდა მოვახტე – ბოცო ეზოსკენ დაიძრა.
  • უჯდომელია სამცხის სპასალარო – შეჰყვირეს რჩეულიანთა, მაგრამ ბოცო სიტყვის კაცი იყო და რახან თქვა მოაჯდებოდა.

წამებში ბოცო ცხენს უტრიალებდა, ბიჭების მოდებულ საბლებს ხელში იხვევდა და ურანიას თავისკენ ითრევდა. ცხენი ყალყზე დგებოდა, ეტყობა ნასვამი სპასალარის მიახლოვება სულ არ უხაროდა, მაგრამ ბოცო ნახტომისათვის ემზადებოდა და ამ დროს მისი შეჩერება შეუძლებელი იყო.

***  

  • დარბაზში დავჯდეთ ეხლა და ვიბჭოთ სამცხის სპასალარო, ვინძლო, საქმეები ითხოვენ პასუხის გაცემას,  ტაოს გარდმოხვეწილი არ ვკარგავ თბილისის ამბებს, რაღაც უნდა მოგითხრო – თქვა გუზან ტაოსკარელმა და მცირე დარბაზში შეუძღვა სიყრმის მეგობარს.

ბოცო იღიმებოდა, თეთრი კვიცი საკმაოდ რთული გასახედნი აღმოჩნდა და მას რამოდენიმე წამებში მოუწია ხის ტოტზე შეხტომა გადასარჩენად, თორემ თეთრი კვიცი გაგიჟებით ცდილობდა სამცხის სპასალარისაგან განთავისუფლებას.

  • მყესი ხომ არ გაიგლიჯე? – მზრუნველობით ეკითხება გუზანი ბოცოს.
  • არა, რიგზეა ყოველი – ბოცოს ერცხვინება იმის აღიარება რომ თეთრმა კვიცმა არ მიიღო მისი ალერსი.
  • ასე მუდამ ძმობილო, თეთრი კვიცის ხელში ჩაგდებას დროს სჭირდება, დავამშევთ ცოტას და მოჭკვიანდება შენი  ურანია.
  • მართლაც ასეა – მაგრამ ხვალვე გავხედნი.
  • მერწმუნე საჭიროა ჯერ ბჭობა და შემდეგ იქნებ თავად ჩაგვივარდეს ხელში – გუზანი მამამისის პოლიტიკური ხლართების გამეორებას იწყებდა.
  • რაზე ვიბჭოთ , კვიცზე- გულუბრყვილოდ შეხედა ბოცომ ძმობილ ერისთავს.
  • სახელმწიფო საკითხებზე უნდა ვიბჭოთ მე და შენ სამცხის სპასალარო – გუზანი თვალებში ჩასცქეროდა ბოცოს.

„ამის მამა აბულ-ასანი ცნობილი თავის ხლართებით ეხლა შვილის სახით მოგვევლინა მტრად – ასე იტყვიან ჩემზე ბაგრატიონნი, როცა გაიგებენ რომ მოჭიდავე ბოცოს ჩემს მხარეზე გადავიყვან“- გაიფიქრა გუზანმა და მაგიდაზე რუქა გაშალა.

  • საზღვრები უკეთ უნდა იქნეს დაცული, რჩეულიანს რომ არ ევაჟკაცა და აბიათარ კოპასძეს, იქნებ არც ყოფილიყავი ცოცხალი ეხლა ჩემო გუზან! – გაიცინა ბოცო სპასალარმა.
  • და მერე რას ფიქრობ რომ შემოგთავაზებ სათათბიროდ?
  • შევადგინოთ წერილი სახელმწიფოს საზღვრების დაცვის სტრატეგიის შესახებ გუზან ბატონო, მე ჩემი ცოდნითა და გამოცდილებით, შენ შენი ჰაზრითა და გუმანით , მივწეროთ წერილი თბილისის სამეფო კარს- ბოცო ბეჯითად ათვალიერებდა ტაოს გადასასვლელების მარშრუტებს, ძველ სპარსულ რუქაზე.
  • მერე ვის მივწეროთ ნეტა?
  • ამირსპასალარის სამსახურს! დაგვიფასდება – ამბობდა სამცხელი.

გუზანი რამოდენიმეჯერე მიაშტერდა გაკვირვებით თავის მეგობარს, განხიბვლა ეუფლებოდა თბილისიდან ტაოს გადმოსროლილ ერისთავს, ერთი წარმოდგა იგი, დარბაზში გაიარ-გამოიარა და უეცრად შუბივით მიაჩეხა ბოცოს:

  • მეფე თამარ-მზეს გაჰყარეს წუხელ გიორგი რუსი, რომელიც განაძევეს  და ამით ბაგრატიონებმა დაკარგეს უფლება მეფობისა!

***    

ბოცო არაფერს ამბობდა, მხოლოდ თვალის გუგებში ჩაჰკირკიტებდა გუზან ტაოელს, რომლის გონება, როგორც ჩანს იმ ფარული კედლის დანგრევას აპირებდა, რომელიც აღმართული ჰქონდა სამცხის სპასალარს მეფეთ ერთგულების განსამტკიცებლად.

„ყოველ კაცს აქვს კედელი ერთგულების, მაგრამ სხვადასხვა სისქისაა ესე კედელი, მე არც კი ვიცი მაგრამ ლოდსატყორცნები ყოველ კედელს დაანგრევენ საბოლოოდ, დრო არის საჭირო, დრო…“ – ფიქრობდა გუზან ტაოელი და ბოცოს თვალის გუგებში, შეუვალ კედელს რომ ვერ ხედავდა, ეს უკვე უხაროდა.

„ეს რომ მეფეთა მუნჯი ყმა იყოს, უკვე ჩემი თავი გალავნის შუბზე იქნებოდა წამოცმული ჩემო გუზან“- ეუბნებოდა ტაოსკარელი თავის თავს და ბოცოს ხელებზე შეჰყურებდა, სამცხის სპასალარს მსხვილი მაჯები მაგიდაზე დაეწყო და მხოლოდ გუზანის მიმართულებით იხედებოდა, მაგრამ არავინ იცის გუზანს ხედავდა თუ მის უკან, იმზირებოდა მოჩვენება სულ სხვა არსებისა, რომლის არსებობას გუზანი ხვდებოდა მაგრამ მუნჯად იყო.  

ასე არის ხშირად, გმირი ტურამ უნდა იგდოს ხელთ, მაგრამ როგორ?

***

თამარი როდესაც პირველად ნახა ბოცომ, იმწამსვე შეუქანდა მას გული. ძლიერმა იგრძნო უსუსურობა და უბრალოება თამარის ზეაწეულ წარბებთან შეპირისპირებისას, სელჯუკური ნამგალა ხმლების ისე არ შეეშინდებოდა პატარა ბოცოს, როგორც იმ დიაცის ხილვა, რომელსაც მისი გული სამუდამოდ უნდა დაეპყრო. მაგრამ ეხლა თამარის მეორე ხილვას იხსენებდა სამცხის სპასალარი.

თბილისური დილა სუფევდა, ისნის სასახლის ბაღში ვარდები გაიშალნენ. საამური სურნელი იდგა ვარდთა, იმ დღეს. მტკვრის ხეობაში ეს სურნელი მოძრავ, ამურებთან მფრინავ ღრუბელს ემსგავსებოდა. სასახლის ბაღებს ვარდთ-უხუცესი მირიანი, გვარად ვარდოსანიძე უვლიდა. მისი ხელქვეითნი სპარსეთიდან, შირაზიდან, ბადახშანიდან, საბერძენითან – კერძოდ მანგანის სასახლიდან ჩამოტანილ ვარდის თესლს ქართულ მიწაში აღვივებდნენ.

უფლისწული თამარი, თავისი სეფექალებით მირიან ვარდოსანიძესთან ერთად ვარდთა გახარების უცხო ხელოვნებას ეზიარებოდა. იმ დღეს მირიანს, ჩინმაჩინის ქვეყნიდან მოტანილი ვარდის ნერგი უნდა დაერგო საუფლისწულო ბაღში, მაგრამ მანამდე ამ ხელთუქმნელი ნერგის საიდუმლო უნდა მოეყოლა უფლისწულისათვის და მისი მოვლის კანონი აეხსნა ვარდთა და სურნელთა შემცნობელ დიაცთათვის სამეფო ამალიდან.

უფლისწულ თამარის გვერდით, მოთენთილად ჩამომჯდარიყვნენ თხუთმეწი წლის დიაცნი, ერთი უმალ შეიცნო ბაღისაკენ მიმავალმა ბოცომ.

  • ჩემი ძმა მოდის, ძამიკო, ბოცოკო – აჟღურტულდა თამარის ფერხთით მჯდომარე, მეწამულ სამოსელში გამოწყობილი გოგონა და მის შესახვედრად გამოიქცა ბაღის კიბისაკენ.
  • კრავაი, დაიკო! შესძახა ბოცომ და სამეფო დასის წევრი, თამარის განუყრელი მეგობარი და მესაიდუმლე კრავაი ჯაყელი გულში ჩაიკრა.
  • ბოცოკო ჩემო საყვარელო – ამბობდა მაღალი, ნუშისფერთვალება, თეთრი ქალწული რომლის ყელზე მოთამაშე მარგალიტების მძივი, საკუთარ ბიძასა და ბიცოლას აგონებდა ბოცოს და მასაც გული უთამაშებდა, სამეფო კარისათვის უცხო მგრძნობელობით დაშინებულს. 

კრავაი დახვეწილად ფლობდა სამეფო კარის გარიგებას! მისი გაცისკროვნებული თვალები ათამამებდნენ ბოცოს. „აქ მე გეგულვი ძმაო“ – ეუბნებოდნენ ისინი ყმაწვილ ერისთავს, მაგრამ ამავე დროს, არაერთ ინტრიგასა თუ ისტორიაში გამოცდილი კარი ბაგრატიონთა, ყოველ, ცოტათი ზედმეტად თამამსა და თავმოუდრეკელს ერისთავის ვაჟს რომ დასაღუპად გაწირავდნენ, ამაზეც ამბობდა მრავალს კრავაი ჯაყელის თვალის გუგებში ჩაძირული წითელი ნაპერწკლები და ღრმად ჩაძირული ისტორიის ქვები.

ბოცოსაც, ახალციხელ ბიჭს, დიდი ძალისხმევა დასჭირდებოდა ბაგრატიონთა  სამეფო კარის შესასწავლად. ამაზეც აფრთილებდნენ მას კრავაის ზეაწეული წარბები და ოდნავ გამოვლენილი გამყინავი მინიშნებები.

ბოცო კრავაის გადაეხვია, ვარდის სურნელით აივსო ახალციხელი ერისთავი და სულში ჩაღრმავებულმა ვარდის რულმა, მის გულში საამური ფათერაკის გრძობა დაჰბადა.

  • წამო, თამართან – დაბალ ხმაზე უჩურჩულა ბიჭს, ბიძაშვილმა და ბაღის კიბეზე ასვლა იწყო, ბოცოც მიჰყვა მაგრამ უეცრად კრავაიმ მას უბრძანა:
  • თვალები დახუჭე, აქ ვინც შემოდის ყველას თვალნი აქვს ახვეული, შენ როგორც ჩემს სისხლს, უსახვევოდ აგიყვან კიბეზე, მაგრამ თვალი, სანამ არ გიბრძანებ არ გამიღო!
  • ბატონი ბრძანდები – გაეღიმა ბოცოს და კრავაის ხელს, ხელი ჩაავლო, თვალები დახუჭა და ფეხი ადგა. კიბე ორმოც საფეხურიანი იყო.

დაკიდულ ბაღებს ქმნიდა მირიან ვარდოსანიძე. „სემირამიდას ბაღების მსგავსად ქართველ მეფეთა ადგილი უნდა იყოს სამოთხის მსგავსი ედემი“- აბობდა ვარდთ-უხუცესი და სამეფოს უზრდიდა მისი სიბრძნის გამგრძელებლებს.

როდესაც ათი ნაბიჯი გაათავა ბოცომ, მაშინ მან იგრძნო სულ სხვა, ახალი სურნელი ვარდთა, ეს ხომ სპარსეთის შახის გამოგზავნილი, შირაზული ვარდის ჯიშები იყო, მზისკენ რომ იყვნენ მიდრეკილნი და თავის სურნელებას, მზის სხივებთან ერთად აქეთ-იქით აფრქვევდნენ.

კიდევ რამოდენიმე საფეხურის შემდგომ, ნაკადულის ჩხრიალი შემოესმა თვალდახუჭულ ბოცოს, „წყალია?“ – იკითხა მან, რაზეც კრავაიმ უპასუხა, „ვარდის წყალში დასველდები ოდნავ“.

უეცრად იგრძნო ბოცომ, სპარსულ სურნელს სულ სხვა სურნელი, უფრო ამურული, გულის ამაცქრიალებელი, მაგრამ დინჯი, მბრძანებლური არომატი მოჰყვა. აქ კი მართლაც გული აუთამაშდა ახალციხიდან თბილისს ჩამოვარდნილ ვაჟს.

„აი ეხლა კი ბიზანტიის ვარდების გზას გადავივლით და ბოლო წრეში შევალთ სადაც აფხაზთა და ქართველთა სამეფოების ვარდები მეფობენ“- თქვა კრავაიმ და ბოცო გაირინდა, ძვრაც კი ვერ უყო მას ბიძაშვილმა. ამ ადგილის დატოვება როგორ იქნებაო-ფიქრობდა სამცხელი.

„როგორია?“ – ჩურჩულებდა დიაცი, როდესაც ბოცო ცოტა გამოერკვა მაგრამ ენა დაება და ვერაფრის თქმა ვერ მოახერხა. სწორედ ამ დროს უბრძანა მას კრავაიმ „ძმაო თვალი გაახილე!“

გაახილა თვალი ბოცო ჯაყელმა და მოცელილივით დაეცა ძირს, კინაღამ კრავაიც გადაიყოლა, არავინ იცის თავბრუ დაეხვა თუ სხვა რამ შეემთხვა. მის წინ, სპილოსძვლის ტახტზე მისვენებულ ღვთაებას მოჰკრა თვალი და გულში ძალა აღარ ეყო, ფეხზე მდგარიყო.

„ეს უკვე მეორედ ვარდება ჩემს წინ, მახსოვს ცხენიდანაც გადმოვარდა შარშან“ – გადაიკისკისა ღვთაებამ, როცა ბოცოს საწყალი კრავაი ასულიერებდა.

***

  • ცოტათი გამოფხიზლდი? ეკითხება კრავაი ბაღში გართხმულ ბოცოს და როგორც ჩანს მართლაც შეშინებულია ასული სამცხელთა.
  • სად ვარ? ისევ იმ ბაღში? შენ ვინ ხარ?- ძლივს ამოიდგა ენა ერისთავის ვაჟმა.
  • მე ვარ შენი კრავაი? რა მოგდის ვაჟო? – კანკალებს კრავაი
  • კიდევ შევრცხვი მასთან? – უიმედოდ ამბობს ბოცო.
  • რა მოგდის, ჩვეულებრივი ბაღია – გაკვირვებულია კრავაი. ამ დროს სამეფო სპის ამილახორი მოიჭრა მათთან და მტკიცე მარჯვენა მიახმარა კრავაის, ბოცოს ფერხთ წამოყენებაში.

***

ეს იყო თამარისა და ბოცოს მეორე შეხვედრა. ამ ჟამიდან, გული აქვს ამოვარდნილი სამცხის სპასალარს. მეფის სახელის ხსენებისას იგი კანკალებს. მისი გული ფეთქდება, კედელზე შემსკდარი ლოდსატყორნით გასროლილი თიხის ჭურვივით, რომლის შიგანში ცეცხლმოკიდებული შავი სითხე აჯანყებულა.

„კი მაგრამ რა უნდა ჩემგან თამარ-მზეს?“ – ეკითხება საკუთარ გონს ერისთავის ვაჟი.

  • ერთობა შენით – უჩურჩულებს მას ავი სული, რომელიც იმწამსვე გაურბის გაგიჟებულ ერისთავის ვაჟს.
  • გაგიმიჯნურდა – უჩურჩულებს ციხის კედელზე ასულ ბოცოს, მწარე ენოსანი, ფორიაქი სული.
  • დაგცინის, რადგანაც ვინ ხარ? – დაქირქილებს თავს ველური პანტის მსროლელი, ტყის ჭინკოური.
  • გეტრფის ! – ხარხარებს , სულის გალიაში ჩაკეტილი ფრთოსანი ჰარპია.
  • სისხლით არ ხარ შენ ბაგრატიონთა დარი – უდასტურებს შიშებს, კარის საკეტის ჭუჭრუტანიდან გამომძვრალი „ალმას-ქალწული“, რომელსაც ბურუსის შემდეგ ხედავენ სამცხელნი, მთაზე შეფენილ სოფლებში.

*** 

„თამარს ხედავს, მუდამ თამარზე ფიქრობს, საქმე არც აინტერესებს თუ თამარს უხსენებ!“- ჩურჩულებდა გუზან ტაოელი, როდესა მის თვალის გუგებში მოშტერებულ ბოცო ჯაყელს დაშორდა და კრიპტორიუმში ჩავიდა.

 ორი წლის შემდეგ

1189 წელს – შეთქმულების მზადებისას „ანჯამურ ანბანს“ ხმარობდა თავად აბულასანი, თბილისის ამირა – ქურდი, მამა და აღმზრდელი გუზან ტაოელისა. სკრიპტორიუმში ჩასული გუზანი იმაზე ფიქრობდა თუ რომელი ასოები გადაედგილებინა წერილებში რომ ახალი და უცნობი საიდუმლო წყობა შეეთავაზებინა ბიზანტიიდან შემოჭრისათვის მომზადებულ, უცხოდ აღრენილ, ქართველთა რუსი სიძისათვის.

  • ბოლოგუბსკის აზნაურები წერილებში საიდუმლო წყობას არ ხმარობენ, პირდაპირ წერენ სათქმელს, ამით არღვევენ თავად შეთქმულებისათვის დამახასიათებელ წესებსა და პირობებს – პირში ნიჟარა ჩადგმულივით ჩლიფინებდა, შუბოსანთა თავი გვარად მორკინალისძე.
  • მამამ ჩემმა, ტფილისის მმართველმა და გამგებელმა, ეს სიბრძნე კი მომანდო, რომ ჩემს თავს არ მივცე საშუალება,  მტერი გავაცინო და ბრიყვულად შედგენილ წერილს მოვაწერო ხელი.
  • მამათქვენი ტფილისის ქუჩებში გაზრდილი მოყმეა, დაჰმანურიც იცის და თბილისურიც  –  მორკინალისძე იგონებდა.
  • თიფლისისა და იბლისის ამბები გადაჯაჭვულია ერთიმეორეს ჩემო პატრონო – მორკინალისძე აიმღვრა ცოტა.
  • იბლისი ქურთთა ქვეყანაა, ტიფლისი კი იბერიელთა დედაქალაქი- თვალებში სისხლი მოაწვა გუზანს.
  • რომელი საიდუმლო სქრიფტი გამოვიყენოთ ამ მსგეფსის დროს? – მორკინალისძე შორს იცქირებოდა.
  • გიორგი III -ს ერთი ჯალათი ყავდა სპარსი ჯურხანა, საწყალი დემნას აჯანყების ბოლოს, ჯურხანა სევდიანი დადიოდა? ერთ დღეს შეხვედრია მამაჩემი დიდი აბულ-ასანი საბრალო ჯურხანს და უკითხავს – რამ დაგასევდიანა ჯურხანო?
  • ხალხი, ხალხი მემატება მოსაკლავიო – უთქვამს თვალცრემლიან ჯალათს.
  • ვერ ყოფილხარ კარგი ჯალათიო – უპასუხია აბულასანს.
  • ნუ მიიღებთ ხალხო მეფეთა წინააღდეგ შეთქმულებაშიო წილს და დაისვენებს ჯურხან სპარსიო – მიუგია პასუხად ჯალათს. აი ასეა ეს ამბავი – ან ნუ ვაკეთებთ ამ საქმეს მორკინალისძევ, ან კიდევ დამემორჩილოს ყველა, აქედან და ტრაპიზონდამდე და რუს სიძეს, მანამდე ნუ გადმოიყვანენ, სანამ დადიანისა და სვანთა პასუხი არ იქნება დასტურის შესახებ.
  • მიმოწერა გვინდა ყოველ ერისთავთან, რომ უსისხლოდ შევიდეთ დედაქალაქში და მეფედ ვაკურთხოდ ღირსეული – მრისხანე სახე ჰქონდა მორკინალისძეს.
  • ანჩხაბრული საიდუმლო სქრიფტი გამოიყენონ ამ მსგეფსში მორკინალისძევ. ბრძანება სისხლითაა ! უცთომლად მიჰყევით ანხაბრულ ანბანს – თვალებ გაფართოვებული ამბობდა ამას გუზან ტაოელი.
  • იქნება მასე ჩემო პატრონო, მაგრამ სამცხის თავკაცი ჩვენს მხარეს უნდა დადგეს!
  • ბოცო ჯაყელი ხვალ უკვე ჩვენი იქნება, შამელთა შემოსევამ გამიიოლა ამ კაცის ნაღდ გზაზე გადმობირება მორკინალისძევ- დარწმუნებით ამბობდა ტაოსკარელი.
  • თუ სამცხის სპასალარი ჩვენთან იქნება მაშინ უთუოდ უმალ უნდა შევიდეთ თბილისში, ვაკურთხოდ მეფედ რუსი და აღვადგინოთ ცოლქმრობა თამარსა და ბოგოლიუბსკის შორის.
  • დადიანიც ჩვენი იქნება, იქნებ ჯობს ჯერ ქუთათისს შევიდეთ და იქ ვაკურთხოდ მეფედ ბოგოლიუბსკი, შემდეგ მოვერთოთ ყველანი და მივადგეთ თბილისს- ფიქრობდა აბულასანის ვაჟი.
  • ერთი რამ მაფიქრებს პატრონო, ბოცო ჯაყელის ჩვენსკენ გადმოსვლით, რა ბედი ეწევა მის ბიძაშვილთ, კალმახელ-ციხისჯვარელებს?
  • ჯაყელები და კალმახელ-ციხისჯვარელები ერთი ოჯახია, ისინი ჩორჩანელის მოდგმა გახლავს, მათ შორის ისრის კვრაც კი არ გაიმართება. ციხისჯვარელები მშვიდი ხალხია. მათი ცხენოსანი ჯარი უმოქმედოდ უნდა დარჩეს და ამ ჯარს ჩვენ თორის ხეობაში ჩავკეტავთ, ამასობაში კი ტახტი და ხელმწიფობა ჩვენი იქნება – გუზანი დაჰყურებდა თავზე მორკინალისძეს და ფიქრობდა.

***

ბოცო, საკუთარი დედოციხის მრგვალ კოშკში იჯდა და ხელში კალამი ეპყრა. გიშრისფერი მელანი ქაღალდის სითეთრეს კაცთა ბედ-იღბლად გადაქცევას უპირებდა მის ხელში. ლექს მიეტანა სამცხის სპასალარი ბოლო ხანს. „გიორგი რუსი გააძევესო“ – ეს სამი სიტყვა უცხელებდა მას შუბლს და როდესაც მის ღვთაებას – თამარს წარმოიდგენდა, ოცნებებში უსათუოდ მის გამოსახსხნელად შეიჭურვებოდა და მიუძღვებოდა თორისა და სამცხის სამთო ათასეულებს თბილისისაკენ.

„კი მაგრამ ვისგან უნდა ვიხსნა თამარი“ – გაუელვა მას დღესაც გონებაში. „სასახლის კარი, თუნდაც თავად გუზანის მამა – აბულასანი, წყეული ზანქან ზორაბაბელი და სხვანი არ არიან განა დამნაშავეები მზე-ქალასთან? განა მათ არ მოჰგვარეს ლოთი და ნაყიფჩარარი რუსი წმინდანის დარ ქალწულს? განა მათ არ მოაშთვეს ყოველი უფლისწული მსურველი თამარის ხელისა? განა ისინი არ არიან გასვრილი მზე-თამარის უბედურებაში?“- ესაუბრებოდა საკუთარ თავს ბოცო სამცხის სპასალარი.

ბოლო ორი მსგეფსის ღამეები თეთრად გაატარა მან, ლექსსაც სწერდა. ახალციხური სტროფი ემარჯვებოდა. თამარის მიმტაცებლებს უწოდა ქაჯები – რომლებიც თავადვე ენახა ბავშვობაში, როდესაც მისმა მამამ მემნა ჯაყელმა ჯაყის ციხიდან ერთი დღის სავალზე მდგომი ციხე – ქაჯეთი უცხო, შავი ბეწვით დაფარულ არსებათაგან განწმინდა და გაოგნებულ ბავშვს ქაჯთა ციხის თავის – ყარაჯანის მოჭრილი თავი მიუგდო!

  • არ შეშინდე, ლომის ბოკვერო, დააკვრიდი კარგად, ამ არსებას ადამიანობას თუ ატყობ? – მიაძახა მამამ რვა წლის ბოცოს, რომელსაც ხელში შერჩა ქაჯის თავი, რომლის სიახლოვის გამო, ბავშვის კვიცი შეხტა და კინაღამ უფსკრულში მოინდომა გადახტომა.
  • ეს ვისი ციხეა მამა? – იკითხა  გაოგნებულმა ბოცომ, რომელმაც კვიცი მტკიცე ხელით მოდრიკა, ყარაჯანის თავი კბილებში გაირჭო და უფსკრულისაკენ მიმართული ცხენი მამისკენ მოატრიალა.
  • ამ ციხეში ჩვენი მტრები, ბუნ თურქები სახლობდნენ შვილო! მათ ისარს ვერც ბიზანტიური ფარი უდგებოდა და ვერც ქართული, აქ კი ერთი კაცი თუ შემოეტევა, როგორც ხედავ! წყობას ვერ გაშლი, რაზმს ვერ დააწყობ. მხოლოდ ერთ-ერთზე უნდა შეება მეციხოვნე ქაჯებს- ბრძოლისაგან დაღლილი ამბობდა მემნა ჯაყელი და ქაჯეთის ციხეზე ასულ თავისი რაზმის მეწინავეებს გაჰყურებდა.
  • აბა ჩვენ როგორ ავიღეთ მამა? – გაოცებული იყო ბავშვი, რომელსაც ყარაჯანას სისხლშემხმარი თავი უნაგირზე ჩამოეკიდა, მაგრამ გადმოყირავებული ყარაჯანა მათ ორივეს უცქერდა და ენასაც უყოფდა.
  • ჩვენ, დიდი შურტა კუტალმიშის სული გვეხმარება შვილო – თქვა მემნა ერისთავთ- ერისთავმა და შვილს ძველი ტყავის წიგნი გადმოუგდო.

ამის შემდეგ ბოცო ჯაყელს ქაჯები არც უნახავს, მაგრამ ყარაჯანას თავი ისე ჩაამახსოვრდა, რომ მისი გადატრიალებული თვალები და გამოყოფილი ენა – ეხლაც ახსოვდა, ამ ლექსის წერისას.

„ქაჯებს ყავთ გატაცებული მზე-ქალი…უნდა მოვინახულო ხვალვე დავიწყებული ციხე ქაჯეთისა, იქნებ ვინმე შემხვდეს იქ იმგვარი ვისაც ეხლა ვისურვებდი“- ჩაილაპარაკა ბოცო ჯაყელმა და ჯაყის ციხის მრგვალი კოშკი დასტოვა!

***

  • ერთი კვირა არ ვიქნები აფთარ ბატონო, ციხესა და სამცხეს შენ გიტოვებ –  ამ სიტყვებით მკერდზე ეამბორა რჩეულიანთა რაზმის სპასპეტს სამცხის სპასალარი.
  • თუ ქაჯეთს მიხვალ, იახლე რჩეული აზნაური ფოცხოველი! გირჩევ – შეათვალიერა აღზრდილი კოპაძემ.
  • მარტო  გაჭრა მსურს აბიათარ ბატონო – თქვა ბოცომ და გუზან ტაოსკარელის ნაჩუქარ „ურანიას“ მოახტა.
  • გამარჯვებით გევლოს ბოცოვ ! –  მარად დაუღალავმა აფთარ კოპასძემ მოსართავები შეუმოწმა ურანიას და ხელი გავაზე დაჰკრა. ამ რკინა-კაცის მტკიცე მარჯვენამ თეთრი კვიცი ონავრული ჟინით აღავსო და შურდულიდან გატყორცნილი ქვის სისწრაფე ჩაუყენა მას მუხლ-ძარღვში.
  • ქაჯეთისაკენ! – თქვა ბოცო სამცხის სპასალარმა.

ქარმა დაუბერა აღმოსავლეთიდან, კლდეებში სჩქეფდა ბორეასი, რომელიც მტვერს აყრიდა სამყაროს გაჩენის მომსწრე უდიდეს, დახავსებულ ლოდებს, რომელთაც ადამიანთა ტანფეხი და სახის ნაკვთ-კეთილ-წარბნი დაუბრუნა ბუნებამ. ჯაყის ციხიდან ქაჯეთამდე მიმავალ გაქვავებულ ლაშქარს ჰგავდნენ ლოდები, რომელთაც ურანიაზე ამხედრებული ბოცო ეჩურჩულებოდა.     

კახაბერ ჯაყელი

30 აგვისტო

2020

რამდენიმე რეფლექსია თანამედროვე საქართველოსა და მსოფლიოს შესახებ

ოთარ ჭულუხაძე

* * *

არაისტორიულობა და მოთხოვნათა თამასა – არ იქნება გადაჭარბება თუ ვიტყვით, რომ ამჟამად საქართველო სიკვდილ-სიცოცხლის გადამწყვეტ ბრძოლაშია ჩართული. ზოგადად, ეს ბრძოლა ყოველთვის გადამწყვეტია, მაგრამ დღევანდელ ჩვენს მდგომარეობას ხსენებული ეპითეტი განსაკუთრებით მიესადაგება. მიტინგების რეაქციული რეჟიმიდან გამოსვლა და ეკონომიკური პრობლემებისთვის თვალის გასწორება ჩვენს საზოგადოებაში ახლაღა იწყება. ეს კი ხდება საეჭვო ეკონომიკური პოლიტიკისა და კულტურის (დასავლურის და მისი გავლენით ქართულისაც) ღრმა კრიზისის ფონზე, რომელიც მოდერნული პროექტების – და საერთოდ ისტორიაში პროექტის განხორციელებადობის – კრახის გაცნობიერების შედეგად დადგა. ამ ბრძოლაში საქართველოს ერთი უპირატესობა შეიძლება მისი არაისტორიულობა გამოდგეს. არაისტორიულობა არა იმ აზრით, რომ ისტორიის ქარტეხილები მას არ გამოუვლია. არამედ იმ აზრით, რომ საქართველო არ ყოფილა ისტორიის შემოქმედი ერი. პირიქით ის დიდი იმპერიული წამოწყებების წინაშე თითქმის ყოველთვის თავდაცვით პოზიციებზე იდგა. ამ არაისტორიულობამ ქართულ კოლექტიურ არაცნობიერში დაბადა ის ენერგია, რომელიც ქართველის ერთ, სასიცოცხლოდ აუცილებელ თვისებას წარმოადგენს – ეს არის სიცოცხლეში მცირეს, წამის დაფასების და მისით ტკბობის უნარი; თუმცა, ეს უნარი ხშირად ხელის შემშლელია დაბადოს კრიტიკული, კოლექტიური გრძნობა, რასაც სოციალური მოთხოვნათა თამასის ევროპულ დონემდე ამაღლება ქვია. ამ თამასის სტაგნაცია კარგად ვლინდება ხოლმე ჩვენი მამების თაობასთან საუბარში: რომელიმე ახალგაზრდა, რომელიც ნეოლიბერალიზმს აკრიტიკებს ხშირად ღიმილს ან გაურკვევლობას იმსახურებს. ეს კი ისევ და ისევ საბჭოთა ცხოვრების წლებით და პოსტსაბჭოთა ჯოჯოხეთით არის განპირობებული. მართლაც, ვისაც ცხოვრების „საუკეთესო წლები“ (პოტენციაში საუკეთესო, ცხადია) 90-იანებში გაატარა, დღევანდელი ვითარება – დოვლათით გატენილი მაღაზიები, ინტერნეტი და შედარებით მეტი სოციალური უსაფრთხოება – ვერ განაწყობს კაპიტალიზმისა და სამომხმარებლო საზოგადოების კრიტიკისათვის.

* * *

ცრუ მრავალფეროვნება – საქართველოს უცხო სხეულში დიდხანს ყოფნამ სხვა ბევრ ეროვნულ სიკეთესთან ერთად, დააკარგვინა საკუთარი თავის მართვისა და ჩემი-ს განცდის სასიცოცხლოდ აუცილებელი გრძნობა. ამ აზრით, კოლექტივის ფეტიშის პრივატიზაციის ფეტიშით შეცვლა იმ სახიფათო ცვლილებათა რიცხვს მიეკუთვნება, რომლებითაც კაცობრიობის ისტორია გულუხვად გვაჯილდოვებს. ეს ვითარება გულისხმობს არა პრინციპის, არამედ იდეოლოგიის ცვლილებას – გაფეტიშების და საზოგადოებრივი მოცემულობის ბრმად მიღების მუდმივობის ფონზე. ამგვარ ცვლილებათა საფრთხე სწორედ იმაშია, რომ ისინი არსობრივ ცვლილებას კი არა, არამედ ცრუ მრავალფეროვნების გამოვლინებას წარმოადგენენ, რომლის შესახებაც დასავლური ფილოსოფია აგერ უკვე რამდენი საუკუნეა აზროვნებს.

* * *

სუბიექტურიდან ობიექტური ძალადობისკენ – როგორც ინდივიდუალური ისევე ჯგუფურ დონეზე, სულის დაბლაგვებულ ნაწილებს, გამოფხიზლების მიზნით, არასასიამოვნო, უხეში ძალა უპირისპირდება. ალბათ, სწორედ ამ კონტექსტში შეიძლება გავიაზროთ სააკაშვილის ცხრაწლიანი მმართველობა. ის ორგვარად შეიძლება მოვისაზროთ: მორალურად და ისტორიულად. მორალურად ეს იყო კატასტროფა, ხოლო ისტორიულად – აუცილებელი კატასტროფა, რომელმაც საზოგადოების მიძინებული ძალები გამოაცოცხლა, რაშიც დიდი დამსახურება თავად სააკაშვილს და მისი მმართველობის „გიჟურ“ სტილსაც მიუძღვის. სააკაშვილის ხელისუფლების შეცვლა კი ერთგვარად წინ გადადგმულ ნაბიჯად შეიძლება ჩაითვალოს. რა აზრით? იმით, რომ მმართველობის უფრო დახვეწილი და უფრო მეტად ფინანსურად ორიენტირებული მექანიზმი გამოვიდა საქართველოს ისტორიის ავან-სცენაზე. წინა ხელისუფლების მმართველობა იყო ნეოლიბერალიზმი ხიშტით, – ერთგვარი კავკასიური ვერსია ნეოლიბერალიზმისა. ხელისუფლების მშვიდობიანი ცვლილება შეიძლება დავაფიქსიროთ, როგორც სუბიექტური ძალადობის ობიექტური ძალადობის შეცვლის მომენტი. მომენტი, როცა ხიშტი შეცვალა იმან, რასაც „ჟანრის კლასიკური კანონები“ მოითხოვდა – საფინანსო სექტორმა. ობიექტური ძალადობა, რომელიც დღეს გავრცელებული ფორმაა ჩვენს მიერ ნანატრ ევროკავშირში, ჩვენი სამომავლო „გაევროპელების“ აუცილებელ წინაპირობად წარმოჩნდება.

* * *

დღევანდელი საქართველო, როგორც ისტორიული ხდომილებების შედეგი – საერთოდ, ადამიანის სიცოცხლის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი ტკივილი იმის გაცნობიერებაცაა, თუ რამდენად არის დამოკიდებული ის ისტორიულ ხდომილებათა ჯაჭვზე, რომლებიც მის დაბადებამდე მოხდა და შესაბამისად, მისი ნებელობის მიღმაა. ყოფიერების ეს თვისება ერთგვარი ახსნაა იმისა, რასაც რელიგიური მოსაზრება „მამების ცოდვის შვილებზე გადასვლა“ ნიშნავს. ეს ფრაზა გულისხმობს არა უშუალო მექანიზმს, – რომ აი, მამამ ჩაიდინა საქციელი იქსი და შვილი მოვლენით იგრეკი აგებს პასუხს, – არამედ ერთგვარ დიდ ისტორიულ ხდომილობათა განგრძობად, უწყვეტ ჯაჭვს, – თაობათა კოლექტიურ პასუხისმგებლობას წინა თაობათა საქციელზე. თუნდაც დღევანდელი საქართველოს მაგალითი მოვიყვანოთ და ოდნავ დავიხიოთ უკან ისტორიაში: ოდესღაც ჰეგელმა შექმნა ფილოსოფიური სისტემა, რომლის დიდი ნაწილიც იყო ისტორიული ფილოსოფია – თავისი ისტორიის დასასრულით; შემდეგ მარქსმა ამოაყირავა ჰეგელის იდეალისტური, გონის თვითგამოვლენაზე დამყარებული დიალექტიკა და მივიღეთ მარქსის მოძღვრება, რომლის განხორციელების მცდელობამ დაბადა ის ჯოჯოხეთი, რასაც საბჭოთა კავშირი ერქვა. საბჭოთა ხელისუფლების დროს იდევნებოდა ეკლესია, რამაც იმპერიის დანგრევის შემდეგ საქართველოში ეკლესიისადმი არნახული ნდობა გამოიწვია. კომუნიზმმა გააძლიერა ქართული ეკლესიის ავტორიტეტი იმ უკიდურესობამდე, რომ ეკლესიისადმი დასმული კითხვა ოცდამეერთე საუკუნის დასაწყისში უდიდეს მკრეხელობად ითვლებოდა. ამ მდგომარეობამ კი წარმოშვა მეტად სახალისო ვითარება, როდესაც განსხვავებით „ცივილიზებული სამყაროს“ უმრავლესი ქვეყნებისა, საქართველოში ოპოზიციური აზრი ლიბერალურია. თავის მხრივ, ამ ფაქტმა კი მეტად უკან დამხევი საზოგადოებრივი დისკურსი წარმოქმნა „ჯიპიანი მამაობისა“ და „ელ-გე-ბე-ტე“-ს დაპირისპირების სახით და გამოაჩინა ქართულ საზოგადოებრივ დისკურსში „მესამე აზრის“ აუცილებლობა.

* * *

ტრადიციის შესახებ – ნიცშე ისტორიულობის სამ სახეს გამოკვეთდა: მონუმენტურს, რაციონალურსა და კრიტიკულს. ამ უკანასკნელს ნაკლებ ანაღვლებს მის მიერ დანგრეული კერპებისა თუ ტრადიციების რაობა. ის ერთგვარი სიცოცხლის ენერგიაა, რომელიც სისასტიკით ანგრევს ძველს და ჰბადებს ახალს. შეიძლება ითქვას, რომ სწორედ ამ ისტორიულ პროცესში ვიმყოფებით ახლა, როდესაც ციფრულ ტყავში გადაცმული განახლების სასიცოცხლო ენერგია საკუთარ თავში გაერთიანებითა და უსასრულო განმეორებით უკარგავს აზრს წარსულის, ტრადიციის ფორმებს. ერთის მხრივ, ტექნიკებისა და ტექნოლოგიების არნახული განვითარება, მეორეს მხრივ, გამოხატვის თავისუფლების „ბნელი მხარეები“: მახვილგონივრული პოსტები და გაცხარებული ციფრული თვითრეპრეზენტირება. ეს მომენტები ბადებს კითხვებს ტრადიციის შესახებ. როგორი სახით შეიძლება ვიყოთ ტრადიციულები ოცდამეერთე საუკუნეში? რა შეიძლებაა შევინარჩუნოთ და რა მოვიშოროთ? რა დოზით შეიძლება ეს ნებელობას მივანდოთ და რა დოზით ტრადიციის ავტომატიზმს? შეკითხვის დასმის აუცილებლობას თვითგადარჩენის მოტივაცია ჰბადებს. ანუ ტრადიცია, მიუხედავად და გამომდინარე მისი თვითგადარჩენისთვის აუცილებელი კონფორმისტული შენაკადებისა, ადამიანის ღირსებისა და თვითდადგენის ის მექანიზმი იყო, რომელიც ადამიანს საზოგადოებრივი დაავადებისგან – გათითოკაცებისგან იცავდა. ეს შეკითხვა ქართულ რეალობას განსაკუთრებული სიმწვავით დაესმის. ამას კი ორი მიზეზი აქვს. ერთია – ახალგაზრდა თაობის აშკარა ნეოლიბერალური გათითოკაცება; მეორე კი ტრადიციის ხასიათია, რომელიც ხშირ შემთხვევაში, წინამოდერნულ წარმოსახვებს – როგორც რწმენით, ისე მსოფლმხედველობრივს – ეყრდნობა; უფრო კონკრეტულად თუ ვიტყვით, ტრადიციას სათანადოდ არ მოუხდენია მატერიისა და „მიღმური“ სამყაროს განჯადოება და იდეალების „მიწაზე ჩამოტანა“.

* * *

მამათა და შვილთა შესახებ – კიდევ ერთი ფაქტორი, რომლის გამოყოფაც დღევანდელი ქართული თანამედროვეობიდან შეიძლება „რკინის ფარდის“ მიღმა დაბადებულებსა და „ღია საზოგადოებაში“ დაბადებულებს შორის იდეური თუ მსოფლმხედველობითი აცდენაა. ამ მხრივ, დღევანდელი ვითარება გამორჩეულია სწორედ იმ კუთხით, რომ გვაქვს ილუზიისგან დაცლილი, პრაგმატული თაობა, მაგრამ მხნეობის იმ დოზებს მოკლებული, რაც „მამების თაობას“ ახასიათებდა. ამაში რთულია ახალგაზრდის დადანაშაულება, რადგან „კულტურის დემონი“, ერთგვარი „ეპოქის სული“ ადამიანების ფსიქეს ინდივიდუაციის საწყის სტადიებზე ეუფლება და მხოლოდ იმ პროცედურით შეიძლება ამ დაუფლების უარყოფითი ელემენტებისგან განთავისუფლება, რასაც ასე კარგად გამოხატავს ინგლისური სიტყვა – re-education. ახალი თაობის ილუზიის ნაკლებობა კრიტიკულ მიდრეკილებებზე მეტად იმ ფსიქოლოგიური ნიჰილიზმით არის გამოწვეული, რასაც გლობალიზმის შედეგი: თვით-ცინიზმი იწვევს. მეორეს მხრივ, „მამების თაობას“ მეტი „ადამიანურობა“ – ამ სიტყვის ბუნებითობასთან ახლოს მყოფობის გაგებით – ახასიათებს და რომელსაც ტრადიციამ მზა სახით მიაწოდა ცხოვრებისთვის აუცილებელი ინტეგრაციონისტული ელემენტები, რომლებმაც, როგორც მიღმურობისა და მეტაფიზიკურობის გადმონაშთებს, გლობალიზმმა, ნომინალიზმის საუკეთესო ტრადიციებით, ოკამის სამართებელი გადაატარა. გლობალიზმის მიერ იდეალების შეკვეცის შედეგად, მივიღეთ ახალგაზრდა თაობა, რომელსაც, – თუ ის აღმოაჩენს ტრადიციის ჩაჩუმების მავნე და დამღუპველ შედეგებს, – რეფლექსიისა და ძალისხმევით უწევს იმის გამომუშავება, რაც „მამების“ თაობებს მზამზარეული მიეწოდებოდათ ეროვნული კულტურის მიერ. „მამათა თაობიდან“ მხრიდან შეინიშნება თანამედროვე ვითარებისადმი გვიანდელი ადაპტაცია და დაბნეული გაუცხოება, რაც შეიძლება გარკვეულ აზრით, მაგალითის მიმცემიც კი იყოს ახალგაზრდა თაობისთვის. ანუ, მოკლედ რომ ვთქვათ, „მამათა რეაქცია“, როგორც ტრადიციის ხმა, რომელსაც ახალგაზრდამ ყურადღებით უნდა მოუსმინოს.

* * *

ლიბერალიზმის გავლენა – ლიბერალიზმმა ქართულ საზოგადოებას, მცირეხნიანი კავშირის მიუხედავად, დიდი კვალი დაამჩნია. მათ შორის განაახლა განსხვავებული აზრის მოსმენის კულტურა, რაც ბოლო წლებში მეტად აკლდა ქართულ საზოგადოებას. ეს ჩანდა დაწყებული სკოლიდან: „კაი ბიჭობის“ აპოლოგეტიკით, დამთავრებული „დიდი პოლიტიკით“: საპირისპირო აზრის ფიზიკური მოშორების ბარბაროსული სიხშირით.

* * *

ერთი ტრუიზმი – აშკარაა და ალბათ ტრუიზმიცაა, რომ ის, რასაც პოლიტ-ეკონომიკის ენაზე ნეოლიბერალიზმი ჰქვია, სულიერ ტერმინებში უსიცოცხლობა, სულის დინამიკის გაქვავებულ ფორმებში მოქცევის მცდელობაა. შესაბამისად, არ იქნება საზიანო თუ გავიხსენებთ ერიხ ფრომის სიტყვებს: „პირველად ისტორიაში კაცთა მოდგმის გადარჩენა ადამიანის გულის რადიკალურ ცვლილებაზეა დამოკიდებული“.[1] * * * მედია პლურალიზმის შესახებ – საქართველოში ლიბერალური ცნობიერების ბუმს ჩვენი „ცუდი“ ისტორიაც განაპირობებს. „არა-ღია“ საზოგადოებაში ცხოვრებიდან გამომდინარე, ლიბერალიზმის მთელი რიგი ელემენტები ქართული საზოგადოების განვითარებისთვის აუცილებელი აღმოჩნდა. მაგალითისთვის, მედია-პლურალიზმი ავიღოთ. მერე რა, თუ მედია სივრცე კონკრეტული, სამთავრობო ინტერესების ატარებს და თემების შერჩევით, აქცენტების დასმით, „ბადის პოლიტიკით“ მედია პლურალიზმს ცრუ მრავალფეროვნების მორიგ გამოვლინებად აქცევს. არც ისე ცოტა ხნის წინ, განსხვავებული აზრი საქართველოში პირდაპირი, ფიზიკურად იდევნებოდა და რაოდენ სამწუხაროც არ უნდა იყოს ლიბერალიზმის ოპონენტისათვის, ლიბერალის მიერ საეთერო დებატებში წამოყენებული არგუმენტი, „ლიბერალიზმი რომ არა, შენ არავინ დაგალაპარაკებდაო,“ სიმართლის მწარე მარცვალს შეიცავს. მერე რა, თუ მედია გამჭვირვალობას პროპაგანდა აბნელებს. ზოგადად, ე.წ „ნეგატიური თავისუფლებები“ ნებისმიერი კრიტიკული აზრისთვის აუცილებელი პლატცდარმია, რომელიც საშუალებას გაძლევს გაღიაროს და აზრის გამოთქმის საშუალება მოგცეს – პირდაპირი გზით არ ჩაახშოს შენი აზრი. მსგავსი მიდგომის ერთგვარი ცინიკური პრინციპია „ილაპარაკე რამდენიც გინდა და მერე შენ იცი. აი, მე მილიარდელი ვარ და ვლაპარაკობ, შენ მოხალისე და შენც ილაპარაკე. ვნახოთ ვისი აჯობებს!“ ამ კუთხით შეგვიძლია განვაზოგადოთ და ვთქვათ, რომ ინტერნეტმა მედია სივრცეს ბოღმის უბრალო განიავებიდან, რეალური საზოგადოებრივი ინტეგრაციის შტრიხები შესძინა. მაგალითად, თუ ფეისბუქზე არასასურველი მეგობრების „ბრძნულ“ პოსტებს დამალავ და სულ უფრო და უფრო მომრავლებულ ალტერნატიულ მედიებს მიმართავ, მეტი შანს ჩნდება კრიტიკული და ალტერნატიული ინფორმაციის მისაღებად. საქართველოს შემთხვევაში პრობლემა ისიცაა, რომ მოსახლეობის დიდ ნაწილს სოციალიზაცია „რკინის ფარდის“ პერიოდში აქვს გავლილი და ინტერნეტისა და მედიის მიმართ დაახლოებით ასეთ დამოკიდებულებას ამჟღავნებს: „თქვენ ამას ვერ აფასებთ“ და ევროპაში სამუშაოდ წასული ოჯახის წევრთან უფასო კონტაქტის უდავო ფუფუნების გააზრებით, ხშირ შემთხვევაში, იმ პოლიტიკურ, კომუნიკაციურ ვერტიკალებს საერთოდ არ იაზრებს, რომლებიც ინტერნეტში გხვდება.

* * *

ინტერნეტი, როგორც პოტენციის ზეწოლა – ინტერნეტი ინდივიდის გამოწრთობის ერთ-ერთი შესანიშნავი საშუალებაა. ის, ერთი მხრივ, იძლევა რა წვდომის არნახულ შესაძლებლობას, მეორე მხრივ, შესანიშნავი საცდურია იმისათვის, რომ გააღვივოს ასე გავრცელებული ბურჟუაზიული ნიჰილიზმი, რომლის მიხედვითაც „ყველაფერი დიდი უკვე შექმნილია და არაფერს აზრი არ აქვს“. ეს საცდური მზარდ სოციალურ განურჩევლობასაც აღვივებს მეტარდე საქართველოში და გვევლინება, როგორც ინფორმირებულობის ფეტიში და ბადებს ილუზიას, რომ „აი, ყველაფერი ისედაც ცნობილია და მე რაღა ვქნა.“ ანუ, ინტერნეტი არის პოტენციის ერთგვარი ზეწოლა გახდე მეტად თავისუფალი და უკვე ბევრი რამ დამოკიდებულია არჩევანზე თუ რას აირჩევ.

* * *

გამორჩეულობის გრძნობა – ნეოლიბერალიზმმა ცივი წყალი გადაასხა გამორჩეულობის გრძნობას, რომელსაც საბჭოთა კავშირში მცხოვრები ქართველი გრძნობდა. ქართველთა უდავოდ გამოკვეთილ თვისებებს – ინდივიდუალურ ქარიზმას, მხიარულებას, კავკასიურ ვაჟკაცობას, მამაკაცურობას – დიდი გასაქანი ეძლეოდა საბჭოთა კავშირში, რომელშიც განსხვავებით „გლობალური სოფელისა“ უშუალო ურთიერთობები უფრო მეტი იყო. ნეოლიბერალურ გლობალიზმს, რომელიც „ყველას ერთ დაზგაზე ქსოვს“ ეროვნული თვისებები ნაკლებად ანაღვლებს და მხოლოდ და მხოლოდ სამუზეუმო მრავალფეროვნებისთვის შეიძლება გამოიყენოს, რომელსაც კომპანიები თავიანთ რეკლამებსა თუ საქველმოქმედო აქტივობაში გამოსახავენ. * * * ეროვნულობა – „ამ ქვეყანაში რა მინდა“ – ფრაზა, რომელიც ბევრ ქართველს უთქვამს საკუთარი თავისთვის, და კიდევ უფრო მეტი ეტყვის ტრადიციული ძაფების რღვევის, ღია საზღვრების, ეკონომიკური სიდუხჭირისა და „აქედან გაქცევის“ მეტი შესაძლებლობის ფონზე. ამ აზრით, მემარცხენე დისკურსისთვის ეროვნული სეგმენტის ათვისება მნიშვნელოვანია, რადგან მეოცე საუკუნის გამოცდილებამ აჩვენა, რომ „ჭეშმარიტი“ საერთაშორისო ბმისთვის აუცილებელია, ეროვნული მომენტის წინა პლანზე – იქნება ეს თეორიული თუ მორალური – წამოწევა.

* * *

ერთი ფრაზით… – ერთი ფრაზით ოცდამეერთე საუკუნის საქართველოს დახასიათება: „სამოთხე ტურისტებისთვის, ჯოჯოხეთი ადგილობრივებისთვის.“

* * *

 პროფესიონალიზმის ნაკლებობა – საქართველოში ბევრი ადამიანი, სავსებით სამართლიანადაც, პროფესიონალიზმის ნაკლებობაზე ჩივის. პროფესიონალიზმის დეფიციტი კი ბოლო პერიოდის ისტორიულ ხდომილებებთან ერთად, ქართველის სულის პრემოდერნული წყობითაც შეიძლება აიხსნას. პროფესიონალიზაცია, როგორც მოდერნის შედეგი, ქართულ კულტურასთან მტკივნეული ადაპტაციის პროცესშია. საქმისთვის აუცილებელი დისტანცირება და თანმიმდევრულობა ხშირ შემთხვევაში ქართველი მსუბუქი ბუნებასთან რეაქციაში იკარგება.

* * *

„ბულინგის“ შესახებ – ქართულ სკოლებში არსებული „ბულინგი“-ს განმაპირობებელი ის ისტორიულ გარემოებაცაა, რომელშიც ჯგუფს, – ამ შემთხვევაში, ქართულ საზოგადოებას – უწევს ყოფნა. თვითგადარჩენის განსაკუთრებული მოთხოვნები, ჯგუფს, თვითგადარჩენის მიზნებიდან გამომდინარე, არ აძლევს საშუალებას აიტანოს სუსტი წევრები. ანუ „ბულინგი“, როგორც კოლექტიური გონის მოქმედება.

* * *

ქართველთა ევროპელობის შესახებ – ნიცშე წერდა: „ის, ვისაც არ შეუცვლია სხვადასხვა შეხედულება და გაიჭედა რწმენაში, რომლის ბადეშიც ის თავდაპირველად გაეხვა, სწორედ ამ უცვლელობის გამო, ჩამორჩენილი კულტურის წარმომადგენელია; სწორედ კულტურის არასაკმარისობის გამო, ასეთი ადამიანი უხეშია, შეუგნებელია, დასწავლის უუნაროა, მოკლებული მორიდებას, მუდამ ეჭვიანი და განუსჯელია; ის ყველა შესაძლებლობას ეპოტინება, რათა დაიცვას საკუთარი მოსაზრება, რადგან მას საერთოდ არ შეულია გაიგოს, რომ შეიძლება არსებობდეს განსხვავებული აზრი. ამ გაგებით ის, შეიძლება ითქვას, რომ ძლიერების წყარო და მკურნალია ზედმეტად თავისუფალი და მოდუნებული კულტურებისთვის, მაგრამ მხოლოდ და მხოლოდ იმიტომ, რომ ის იწვევს ძლიერ მოტივაციას საკუთარი თავის წინააღმდეგ; ამით ახალი კულტურის შედარებით უწყინარი პროდუქტი იძულებულია ებრძოლოს მას, რითაც თავად ის [შედარებით უწყინარი – ო.ჭ] ძლიერდება“[2] ნიცშეს ეს რეფლექსია ბოლო პერიოდის ქართულ საზოგადოებას კარგად მიესადაგება. შეგვიძლია, ჩვენი საზოგადოების ამ მხრივ წინ გადადგმული ნაბიჯები დავაფიქსიროთ და ის ჩვენს ევროპელობას, ქართველის ინდივიდუალურობას მივაწეროთ. განსხვავებული აზრის ფიზიკურად ჩაქოლვა სულ რამდენიმე წლის ხნის წინ ფართოდ გავრცელებული იყო; ხოლო ნიცშეს მიერ აღწერილი ფსიქოტიპების მოძებნა არც დღეს ჭირს ჩვენს საზოგადოებაში.

* * *

ევროპელობის ერთი მახასიათებელი – ის რომ ჩვენში ევროპული ბევრია, ამას ჩვენი კულტურაც მიანიშნებს. დღეს ევროინტეგრაცია თითქოს ჩვენს საზოგადოებაში აღიარებული დოგმაა. და მაინც, რა არის ის „კარგი“, რის გამოც გვიზიდავს ევროპა? პირველი ასოციაციები რაც ადამიანს გონებაში მოსდის არის: სიტყვის თავისუფლება, პლურალიზმი და რაციონალობა. უთუოთ გამოსაყოფია ევროპული კულტურის კიდევ ერთი თვისება. ეს არის მისი ექსპლიკაციურობა, ნახევარ-აზრებისა და წარმოდგენების აზრად და მრავალპლანიან მსჯელობად ქცევის უნარი. ამის საილუსტრაციოდ შეგვიძლია აღმოსავლური და დასავლური ფილოსოფიის ორი დიდი ტექსტი შევადაროთ: ლაო ძის „დაო დე ძინი“ და არისტოტელეს „ნიკომახეს ეთიკა“. ლაო-ძიცა და არისტოტელეც, ბრძენკაცთა უმრავლესობის მსგავსად, შუალედურს აქებენ, მაგრამ განსხვავებით ლაო ძისა, არისტოტელე ეთიკის საკითხს „მეცნიერულად“ განავრცობს, ჩამოთვლის „ოქროს შუალედში“ არსებულ „სულის სათნოებებს“ – განშლის რა მათ დისკურსულად და ანალიტიკოსის გულმოდგინებით მიმოიხილავს მათ.

* * *

ხატები, როგორც ნუგეში – მევახშეობის კომპანიებში ხშირად შევხვდებით კოხტად მილაგებულ ხატებს, რაც თითქოს საქმიანობის სფეროსთან შეუფერებელი უნდა იყოს, მაგრამ მევახშე, იცის რა, რომ არც ისე სასიამოვნო და საზოგადოებისთვის საყვარელ საქმეში მონაწილეობსო, ხატების დაფიქსირებით იტოვებს სულში წმინდას ადგილს. ხატი არაცნობიერის მიერ საკუთარი თავისთვის დემონსტრირებაა, რომ ყველაფრის მიუხედავად ამ ქვეყნად რაღაც მაინც არის წმინდა.

* * *

მორალის შესახებ – თანდათან მოვა თაობა, რომლისათვისაც სამყარო საბოლოოდ იქნება განჯადოებული, ხოლო ღირებულებების მიწიერი და ევოლუციური სტატუსი შოკისმომგვრელი და ნიჰილიზმის გამომწვევი აღარ იქნება. ასეთი თაობის გზა მხოლოდ ე.წ „სულიერი იმანენტიზმი“ შეიძლება იყოს. აქ კი წავაწყდებით უდიდეს დაბრკოლებას, რაც ევროპის ქრისტიანულმა ქვეყნებმა გამოიარეს. ამას მორალური ქცევებისთვის მიღმური საფუძველის გამოცლის შედეგად გამოწვეული შოკი შეგვიძლია ვუწოდოთ. ეს კი მეტად სახიფათო მომენტია, რადგან ხშირად ადამიანი ამ სტადიას ვერ ან არ ძლევს და პასუხების გაცემის გარეშე განდევნის წარმოშობილი შეკითხვებს არაცნობიერის ბნელეთში. ანუ რწმენისადმი იმედგაცრუების მიერ გამოწვეულ ერთგვარ „ბუფერულ ზონაში“ დიდხანს ჩერდება, რა დროსაც მარტივდება ადამიანის ინდოქტრინაცია უკვე თანამედროვე ტექნოლოგიური იდეოლოგიისთვის დამახასიათებელი ხერხებით. შედეგად, ადამიანს გამოეწერება იდეოლოგიური განაჩენი – ფუნქციონალური ნიჰილიზმი.

* * *

შეუსაბამობის გაუცნობიერებლობის შესახებ – საოცარია ის ურეფლექსიო ადაპტაცია ეპოქის პირობებთან, რაც ცოცხალ ორგანიზმებს ახასიათებთ. ფეისბუქზე გახსნილი უფლის სადიდებელი გვერდები ამის კარგი მაგალითია. თითქოს არავის უჩნდება კითხვა: რაიმე წინააღმდეგობა ხომ არ არსებობს სოციალურ მედიასა და ამავე სოციალურ მედიაში „დაპოსტილ“ რომელიმე წმინდანის ხატის „დალაიქებას“ შორის? თითქოს არ ჩნდება ეჭვი, რომ სწორედ ცნობიერებამ, რომელმაც ანგელოზებზე და ხატებზე უარი თქვა, დაბადა ტექნიკა და ტექნოლოგიები – და მათ შორის საკომუნიკაციო ტექნოლოგიებიც.

* * *

ხასიათის სიმსუბუქე – რეფლექსიის პირველი სტადიები ადამიანისთვის მეტად ხიფათის შემცველია. ამიტომაც, ხშირ შემთხვევაში ეს სტადიები უკანასკნელიც აღმოჩნდებიან ხოლმე. ეს განსაკუთრებით შეიძლება ეხებოდეს ქართველის მეოცნებე ნატურას, რომელიც „ზეციური სამყაროს“ ჩამოშლა, ქმედებათა ნამდვილი ინსტინქტების გაცნობიერებას, ხშირ შემთხვევაში ფუნდამენტურ ჰობსიანელობამდე და ადამიანისადმი რწმენის საერთოდ დაკარგვამდე მიჰყავს. ამის საწინააღმდეგოდ, ქართულ კოლექტიურ არაცნობიერში არსებობს ერთგვარი „ანტიდოტი“, რომელსაც ხასიათის სიმსუბუქე ქვია; ეს ანტიდოტი მეტად ამბივალენტურია: ერთის მხრივ მისი გამომწვევი, ქართული ისტორიის დაუსრულებელი ტრაგედიულობა, მას აძლევს საშუალებას მორიგ, ამ შემთხვევაში, სულიერ გამოწვევასაც მსუბუქად, ზედმეტი მიჯაჭვულობის გარეშე შეხედოს; თუმცა, ამ ანტიდოტმა ადამიანი შეიძლება ტრადიციის კონფორმისტულ ნაწილშიც დააბრუნოს და დაგროვილი კითხვებზე პასუხის აუცილებლობა, ანტიდოტის მსუბუქი ბუნებიდან გამომდინარე, არაცნობიერ შხამად აქციოს.

* * *

ზეცის ჩამოქცევის შესახებ – მორალური რელატივიზმი და მისი პირმშო Post-Truth ეპოქა ინტერპრეტაციათა სიმრავლით ხასიათდება. რა შეიძლება იყოს მორალური რელატივიზმი ჰიპოთეტური მარსიანელი დამკვირვებლისათვის? მის თვალში ჩვენ წარმოვჩინდებოდით პრიმატთა განვითარებულ ჯგუფად, რომელმაც სიკვდილთან და სიცოცხლესთან ბრძოლაში გამომუშავებული ღირებულებები „ცაში აიტანა“ – მოახდინა მათი ჰიპოსტაზირება. შემდეგ, საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა განვითარების ფონზე, „ცა ჩამოიქცა“ და დაიბადა „ღმერთის სიკვდილის“ პათოსი და ამ ტრავმის მოუშუშებლობა, რაც საუკუნეთა მანძილზე კაცობრიობის ევროპულ ისტორიას „მიწისქვეშა დინებად“ გასდევდა. ინდუსტრიალიზაციამ და კაპიტალიზმმა ექსისტენციალურ ტრავმას სოციალური გაუცხოება დაურთო, რის შედეგადაც ადამიანის ფსიქეზე ორმხრივი შეტევა ხორციელდება. ერთი მხრივ, სოციალურ დონეზე – კაპიტალიზმის გამოწვეული პირობები და გაუცხოება; ხოლო მეორე მხრივ, – „მარადიული ღირებულებების“ ნგრევის შედეგად გამოწვეული „სულიერი სიცარიელე“. ამ ღირებულებებს გააჩნიათ შინაგანი საზრისი, მაგრამ სამყაროს საწყის კონსტიტუციას არ განეკუთვნებიან. ანუ მარტივად რომ ვთქვათ, ადამიანი მიხვდა, რომ შიშველი ბუნება ამორალურია (მორალის ქრისტიანული გაგებით) და სულში გაუჩნდა ნიჰილიზმის განცდა. ამიტომ, მნიშვნელოვანია მსგავსი ნიჰილისტური პათოსის „ანტიდოტი“; ანუ აღიარება იმისა, რომ „კარგი“ და „ცუდი“ მნიშვნელობენ, და რომ კარგს მიღმური კი არა ადამიანური ინსტინქტებიდან ამოზრდილი საწყისები გააჩნია, რომელსაც სწორედ ადამიანი აქცევს მნიშვნელოვნად. იმის მიუხედავად, რომ „მორალი“ ჩვენი მოგონილი და ჰიპოსტაზირებულია და კულტურათა შორის განირჩევა, მათ გააჩნიათ სწორედ ინსტიქტური საწყისი, რომლის გამოც მათ პატივისცემა და მათდამი მიყოლა არანაკლებ მნიშვნელოვანია, ვიდრე იმ შემთხევაში იყო, როდესაც მათ „მიღმური ავტორიზაციის“ გამო მივსდევდით. ამის გააზრება მნიშვნელოვანი უნდა იყოს ჩვენი საზოგადოებისათვის, რადგან საყრდენის დაკარგვა, რომელიც ინდივიდუალისტურმა ეპოქის სულმა მოიყოლა, ახალი ხილია ქართველის ფსიქოლოგიისთვის, რომელზეც ქრისტიანული მორალის გავლენა დიდია.

* * *

„როგორღაც“… – ინტელექტუალურ საუბრებში ნეოლიბერალიზმისა და კაპიტალიზმის უსამართლობაზე გაცხარებით მოდავე ახალგაზრდას მიუგებენ ან აგრძნობინებენ ხოლმე, რომ „კაცობრიობა აქამდე როგორღაც მოსულაო“. ზოგადად, ამ ფრაზის შინაგანი დანიშნულება ის არის, რომ პრობლემას მანძილიდან შეხედო და საკითხის გააზრებისას მოწიფულის დისტანცირება და „სიცივე“ გამოიმუშაო – დაახლოებით ისეთი, გამოცდილ ქირურგს რომ აქვს გადახსნილი, საოპერაციოდ გამზადებული სხეულის წინ. მიუხედავად ამ ფრაზის საზრისისა, დღევანდელ ეპოქაში ეს „როგორღაც“ მთელი დაძაბულობით იშლება და იბადება რეაქცია,რომ ჰო – „როგორღაც“ მოვედით, მაგრამ ასე ვეღარ გავაგრძელებთ. დღესდღეობით უფრო და უფრო მეტი ადამიანი ერთვება ბუნებისთვის კოლექტიური ბოდიშის მოხდის პროცესში, რომელსაც დედამიწა ან მიიღებს ან „ნამატს“, როგორც ადამიანებს ისე კაპიტალს, ჩამოიფერთხავს კალთიდან და მშვიდად განაგრძობს ბრუნვას თავისი ღერძის გარშემო.

* * *

სიბრმავის დაკარგვის ამბივალენტურობა – კოორდინაციის ნაკლებობის, სოციალური გათითოკაცების ერთ-ერთი მიზეზი (გარდა მმართველთა ეკონომიკური ინტერესებისა) სწორედ ინტერპრეტაციათა კულტურაა, რომელიც კოლექტიური არაცნობიერის დონეზე, ჭეშმარიტების დაკარგვის დემონის სახით აწუხებს ადამიანს. მოდერნის ეპოქამ, რომელმაც ჭეშმარიტებაზე პრეტენზია წინა ეპოქისგან გადმოიბარა, კაცობრიობას ჭეშმარიტების პროექტების კრახი მოუტანა. პოსტ-მოდერნული რელატივიზმი კი შეშინებული კაცობრიობის რეაქციაა, რომ ვინმემ, რომელიმე სოციალურმა ჯგუფმა ჭეშმარიტების ფლობა არ დაიჩემოს და კიდევ ის უბედურებები არ დაატეხოს თავს კაცობრიობას, რაც მეოცე საუკუნეში ხდებოდა. რელატივიზმი და ინტერპრეტაციები კი აზიანებს იმ სიმბოლისტურ და სტატიკურ სფეროს, რომელშიც ადამიანის რწმენა შეგვიძლია განვათავსოთ. აქ საუბარი არაა მორალური რელატივიზმის აბსტრაქტულ ფილოსოფიურ განხილვაზე და არც რელატივიზმზე შედარებითი ანთროპოლოგიისა და ნეიროფიზიოლოგიის მონაცემების მიხედვით მსჯელობაზე. მნიშვნელოვანია ის, რაც აღქმის „პრიმიტიულ“ სფეროში მიეცემა ადამიანს, რომელიც ინტელექტუალურ სივრცეში მოგზაურობით ნაკლებად ანებივრებს საკუთარ თავს. მართლაც, ის ბრმა ენთუზიაზმი, რომელიც ნებისმიერი დიდი მოძღვრების მიმდევრებს ახასიათებდათ, და რაც მოძღვრების სიცოცხლისუნარიანობის მთავარი წყარო გახლდათ, უცხოა დღევანდელი რელატივიზებული ინდივიდისთვის, რადგან რწმენა სინამდვილეში სოციალური ფენომენია, რომელიც ზედმეტ „კარტეზიულ“ ეჭვებს არ უნდა ბადებდეს. ამ რწმენის ალტერნატივა ან თუნდაც რეგენირება შესაძლებელია, როგორც რაციონალური გაცნობიერება თვითმოსპობის შიშისა, რომელიც კაცთა მოდგმას ჯოჯოხეთური თვალებით შეჰყურებს მომავლიდან.

* * *

ორი ეჭვი – მნიშვნელოვანია ეჭვის ორი სახეობის გამოკვეთა. ესენია: ეჭვი, როგორც ყოველგვარი კრიტიკის წინაპირობა და ეჭვი, როგორც ყოველგვარი ნიჰილიზმის წინაპირობა. ამ ორს ხშირად ბევრი გადაკვეთის წერტილი აქვთ.

* * *

ორი კრიტიკა, ორი მმართველობა – ქართულ კულტურაზე მხატვრული ლიტერატურის გავლენა საქართველოში ე.წ Non-Fiction-ის არაპოპულარობაზეც მიუთითებს. ეს კი დღევანდელ ეპოქაში, ქვეყანაში კრიტიკული აზრის სავალალო დეფიციტსაც იწვევს. ის „კრიტიკული ჩირაღდანი“, რომელიც მეოცე საუკუნის ქართულ კულტურაში მხატვრულ ლიტერატურა ეჭირა, დღეს უფრო მეტად უნდა იკისროს პოლიტ-ეკონომიკამ, სოციოლოგიამ და ფილოსოფიამ. კრიტიკის რაობას მმართველობის ფორმები განაპირობებს. თუ პოლიტიკურ სისტემაში, სადაც სუბიექტური ძალადობა მთავარი იარაღი იყო ჩახშობისთვის, მწერლობა – თავისი სიმბოლისტურ, ხატ-სახოვანი ბუნების გამო იყო წინა პლანზე.ხოლო გლობალურ საზოგადოებაში, ეკონომიკური და სოციალური სფეროების კომპლექსურობისა და ანონიმურობის გამო, მეტი როლი ენიჭება ცნებით, ექსპლიკაციურ კრიტიკას.

* * *

 კაპიტალიზმის ხსენების იშვიათობა – ქართულ საზოგადოებრივ დისკურსში შემაძრწუნებლად იშვიათად ხდება სიტყვის კაპიტალიზმის ხსენება, რაც ჩვენში მედია ფეოდალიზმის გლობალური ტენდენციის გამოძახილია. დასავლეთის ცივილიზაციის იდეოლოგიის მთავარი პრინციპი – ცრუ-მრავალფეროვნება ქართულ საზოგადოებრივ დინამიკაში უფრო აშკარა ხდება.

* * *

 ჰომოსექსუალობის შესახებ – რადგან ჩვენს თაობას გააჩნია ფუფუნება ევოლუციის თეორიის ანა-ბანა საერთო ინტელექტუალურ საკუთრებად მიაჩნდეს, ამიტომაც არ არის გასაკვირი, რომ ინტერნეტის მეშვეობით ეს ცოდნა საერთო ცოდნის – ერთგვარი Common Sense-ის სტატუსს იძენს. ამ კონტექსტში საინტერესო იქნებოდა ჰომოსექსუალთა უფლებების შესახებ არსებული დისკურსის განხილვა. რადგან კაცთა მოდგმის ქმედებათა უმრავლესობა კაცობრიობის თვითგადარჩენით და შთამომალობის გაგრძელებთ არის ნაკურთხი, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ჰომოსექსუალთა უფლებების დაცვაზე ასე ღიად საუბარი კაცობრიობის სიმრავლით და თვითგადარჩენის საქმეში ამ უფლებების აღიარების შედარებით ნაკლები საფრთხითაც არის გამოწვეული. ხოლო ის კონსერვატორული პათოსი, რომლითაც ამ უფლებათა აღიარებას ეწინააღმდეგება კოლექტიურ ხმის მიერ გაჟღერებულ სკეპსისად შეგვიძლია მივიჩნიოთ. ხმისა, რომელიც ყველაზე ძველია და საფრთხეს – მიუხედავად იმისა, ეს საფრთხე შეიძლება არც ისე მაღალი იყოს – განსაკუთრებული სიმწვავით აფიქსირებს. ტრადიციის რეაქცია იმდენადაცაა მისაღები, რამდენადაც მიუღებელი. ზოგადად, ადამიანური ცხოვრების ერთ-ერთი ყველაზე დიდი სირთულე ის არის, რომ მორალური მსჯელობების უმრავლესობა რაციონალურ დონეზე ფრედ მთავრდება. ეს კი სწორედ იმის გამო ხდება, რომ მსჯელობის მონაწილენი ხშირად ამ მსჯელობათა მიღმა არსებული „ირაციონალური ძალების“ ავტომატურობას ვერ აცნობიერებენ. ერთნი ამბობენ: „არ დავუშვათ ჰომოსექსუალთა ქორწინება“, ამ დროს კი ჯგუფის ხმა ამბობს „მეშინია შთამომავლობის გაგრძელებას საფრთხე არ შეექმნას“. მეორენი ამბობენ, „დავაკანონოთ ჰომოსექსუალთა უფლებები“ და ამ დროს ჯგუფის ხმა ამბობს: „ნუ გეშინია, დრო შეიცვალა, არ გვემუქრება გადაშენება მათი აღიარების გამო“. შეკითხვა: ვის მხარეს არის არარსებული ჭეშმარიტება?

* * *

 აპათია – მთელი რიგი ისტორიული ხდომილებების გამო კაცობრიობის ისტორიაში დგება ეპოქა, როდესაც ადამიანებს განსაკუთრებით მძიმედ აწვებათ „ყოფიერების არარაობის“ შეგრძნება, რაც, როგორც წესი, სურვილების ვერ განახლებით და სააზროვნო, მორალური პარადიგმების ცვლილებით არის ხოლმე განპირობებული. მაგრამ, როგორც, წესი ისინი მაინც ახერხებენ ამ კოლექტიური აპათიიდან გამოსვლას. ნაციზმის დაბადება ამის კარგი მაგალითია. ჩვენს ეპოქაში კი შესაძლებელია რეაქციამ და აპათიიდან გამოსვლამ, – ე.ი სასიცოცხლო ენერგიის მიზნისკენ მიმართვამ – მორალურად უფრო მწიფე ხასიათი მიიღოს და დედამიწის გადარჩენის დიდ საერთო სურვილად დაფიქსირდეს. თანამედროვე საზოგადოება მძიმედ, ფრაგმენტულად და ისტორიის ჯოჯოხეთური სინელით დისტანცირდება მეცნიერული ტექნოლოგიების ბრმა რწმენისგან და მეოცე საუკუნის ჯოჯოხეთის შემდგომ დამდგარი აპათიისგან. და თუ ამას დემოგრაფიული, ეკოლოგიური კატასტროფის გაცნობიერების მეტი „კოლექტივიზაციაც“ მოჰყვა, აპათიამ შეიძლება უფრო სწრაფი ტემპით დატოვოს ადამიანთა სულები.

* * *

არაზუსტი, როგორც პრინციპი – ადამიანის ბუნებასთან ურთიერთობა შიშით არის ნაკურთხი. შესაბამისად, არცაა გასაკვირი, რომ იდეოლოგიაც მთავარი მიდრეკილება არაზუსტის ზუსტად გადაქცევა, შიშითვე იყოს განპირობებული. რადგან სიზუსტე და მეცნიერება, სწორედ ბუნებასთან, როგორც საკუთარ ისე გარე სამყაროსთან – პროგნოზირებისა და გამოთვლადობის მიზნით შეიქმნა, ამიტომაც არაა გასაკვირი თუ რატომ ახასიათებს ყოველ იდეოლოგიას სულის უნივერსალური სტანდარტიზაციისკენ სწრაფვა. ა რ ა ზ უ ს ტ ი, როგორც სამყაროს პრინციპი, მრავალფეროვნების ელემენტი და დავის საგანია, ხოლო დავა და მრავალფეროვნება ნებისმიერი იდეოლოგიისთვის ზედმეტი თავის ტკივილია.

* * *

მრავალში ერთი – მრავალში ერთის დანახვა, პლატონით თქმით, დანახვის უნარი ადამიანთათვის ღმერთების მიერ ნაბოძები საჩუქარია. თუმცა, ისიც ცხადია, რომ მხოლოდ დანახვა არ კმარა და საჭიროა მისი შეფასება და მისი სხვა ერთებთან შედარება. მაგალითად, თუ ვიტყვით: აი, სიმრავლეა, რომ ბევრს ბანკის ვალები აქვს და ამით ტენდენციას, ანუ ერთს დავაფიქსირებთ. მაგრამ ეს არ იქნება საკმარისი, რადგან არ მომხდარა მთავარი ოპერაცია გონებაში – ანუ განსაზღვრა იმისა, თუ რა როლი აქვს ერთს სოციალურ იერარქიაში.

* * *

სხვაგან გამომუშავებული – ერთი კულტურისა და ისტორიის წიაღში გამომუშავებული ელემენტი სხვა კულტურაში გადატანის შემდეგ, გაუცხოებას და პროტესტს იწვევს იმ კულტურაში, რომლის დინამიკისთვის ეს მომენტები უცხოა. ეს შეიძლება ითქვას პოლიტკორექტულობისა და საქართველოს შესახებ. ნაციონალიზმის შემაკავებელი პრიმიტიული ბერკეტი, – პოლიტკორექტულობა, რომელიც სულ რამდენიმე თვის წინ გარდაიცვალა, ევროპული ისტორიის კონკრეტულ წიაღში გამომუშავდა, ხოლო ქართულ სივრცეში ის დამსახურებულად იწვევს გაურკვევლობას, რადგან ის სხვა მოთხოვნებიდან, მოვლენათა განსხვავებული ლოგიკიდან არის დაბადებული.


Older Posts »

კატეგორიები