მერაბ ღაღანიძე - Merab Ghaghanidze

მერაბ ღაღანიძე – Merab Ghaghanidze

მერაბ ღაღანიძე “კონსტანტინოს კავაფისიმეხსიერებით გამარადისებული გარდასული”

ახალი ბერძნული პოეზიის ყველაზე დიდი წარმომადგენლის, კონსტანტინოს კავაფისის, ცხოვრება ფაქტების სიმრავლით არ გამოირჩევა, – პირიქით, შეიძლება ითქვას, იგი საკმაოდ უღიმღამო შთაბეჭდილებასაც კი ტოვებს მწერალთა ბიოგრაფიების მოყვარულთათვის. მაგრამ მისი ლირიკა, რომელიც სევდისა და წადილის, მონატრებისა და ჟინის ამგვარი ინტენსივობით, მოლოდინისა და განშორების ამგვარი დაძაბულობითაა აღსავსე, ალექსანდრიელი პოეტის მძაფრ და დატვირთულ შინაგან ცხოვრებაზე მეტყველებს.

პროვინციელი მოხელის ერთფეროვანი და მოსაწყენი ცხოვრების მიღმა, რომელიც კავაფისის პოეზიაში არსად ასახულა, მისი სტრიქონების კითხვისას მჟღავნდება, ერთი მხრივ, კლასიკური ისტორიის მკვეთრი განცდა, მიმქრალი ტრადიციისადმი მტკივნეული მისწრაფება, ხმელთაშუაზღვისპირული ძირების ნაღვლიანი ძიება, გაუცხოების საერთობერძნული ტრაგედია, – რომ მათი კულტურა და ცივილიზაცია, მათი ქვები და ხსოვნა აღარც ფიზიკურად და აღარც სულიერად მათ აღარ ეკუთვნის, ხოლო, მეორე მხრივ, ალექსანდრიას, კონსტანტინოპოლსა და ათენს შორის გახლეჩილი ყოფა და ცნობიერება, საკუთარი ეროტიკული მეობის მშვიდი მიღება, სიმშვენიერის ოდენ ხორციელ განზომილებაში ჭვრეტა, მშვინვიერ გამოცდილებათა და აღტაცებათა მოპოვება სხეულის წიაღ, ხშირად – უცხო სხეულთან შეხების გზით…

ბერძენი პოეტისათვის, – მეოცე საუკუნის დიდ პოეტთა შორის დიადისათვის, – მეხსიერება ხდება შემოქმედების წყარო და დასაყრდენი: მეხსიერება ისტორიული და მეხსიერება პირადი. თავის წარმოსახვასა და თავის ნაწერებში პოეტი ისევე ცდილობს აღადგინოს ოქტავიანეს შემოსვლა ალექსანდრიაში, ან კესარიონის, კლეოპატრასა და კეისრის ვაჟის, გარინდება ქალაქის აღების ღამეს, ანდა მანუელ კომნენოსის სამონაზვნო შემოსვა სიკვდილის წინ, სექტემბრის ღრუბლიან დღეს, როგორც შემთხვევითი სატრფოს გვერდით განცდილი განცხრომის ორიოდ საათი ან ზღვის სანაპიროზე, ყავახანაში თუ სამეძავო სახლის შესასვლელში შენიშნული მაცდური და მიმზიდველი მზერა…

კავაფისის ლექსებში წარსულის სინამდვილე ის ძნელადმოსახელთებელი, მაგრამ ნაყოფიერი ბიძგია, რომელიც აწმყოს პოეზიაში მარადიულ სიმყარედ გარდაისახება, – განცდის განახლებითა და სიტყვაში მისი განხორციელების წყალობით. ის, რაც შეწყვეტილი, მიტოვებული ან დამთავრებულია წარსულში, აწმყოში აგრძელებს ანდა ხელახლა მოიპოვებს სიცოცხლეს: მეხსიერება პოეზიაში ცოცხლობს. მაგრამ როცა პოეტი ჩქარობს, სიტყვამდე მიიტანოს განცდილი, რა განაპირობებს მის შინაგან მიზანსწრაფვას: ვნებიანი სურვილი იმისა, რომ გამუდმივება მიანიჭოს ნაგრძნობს ან ნახულს თუ დაუღალავი ზრუნვა, რათა სტრიქონებს შთაგონების ნაპერწკალი, მხურვალების წყარო არ შემოაკლდეს? მოვალეობა, რომ ყოველი ის, რაც დაუვიწყარია,  აუცილებელ შენახვას საჭიროებს თუ მოფრთხილება, ვინძლო სათქმელის აღმგზნები ალი არ მინავლდეს?

მაგრამ მეხსიერება კავაფისისათვის სხეულის მეხსიერებაა და ის ისევ იმ შეგრძნებისა თუ გრძნობის გახანგრძლივებას ან, კიდევ უკეთეს შემთხვევაში, გამუდმივებას ემსახურება, რომელიც ოდესღაც – საუკუნეთა წინ თუ რამდენიმე საათის წინ – ხელშესახები და მისაწვდომი იყო… განცდა და აღმაფრენა ხორციელების ფარგლებში რჩება და არათუ სულს, სამშვინველსაც ოდნავ ეხება, რაც უცაბედად ააშკარავებს, თუ რატომ გაჟღენთილა განწყობა არამცთუ მოქანცვით ანდა გაწბილებით, არამედ ათარაქსიული მდგომარეობით პოეტის მოკლე, სადა, ყოველგვარი სამკაულისაგან დაცლილ ლექსებში. განსხვავებით თუნდაც პლატონური ან ახალპლატონური აღტაცებული სწრაფვისაგან, – რომ აღარაფერი ვთქვათ ქრისტიანულ თვალსაწიერზე, რაკი კავაფისისთვის არცთუ ახლობელი იყო ქრისტიანული ხედვა, – ლტოლვა მიწიერი სილამაზის მიმართ არ აღმოჩნდება არც ასასხლეტი საყრდენი, არც ასაფრენი მოედანი, არც ხიდი ან კიბე უმაღლესი სულიერების, უმაღლესი ჭეშმარიტების მისაწვდომად და საჭვრეტად.

მაგრამ ის, რაც სიტყვად იქცა, ქმნილების ბუნებრივი ძალით, სწყდება ოდენ ხორციელს, ოდენ ნივთიერს, რადგანაც სიტყვა ყოველთვის ძლევს ცალ განზომილებაში დარჩენის სიმარტოვეს. ხოლო რაკი სიტყვა მოლივლივე და წახნაგოვანია, რაკი სიტყვის წიაღში გადაძახილთა და ნიშნადობათა სიმრავლე ილანდება, რაკი სიტყვა ყოველთვის ირეკლავს იმას, რაც გრძნობადის მიღმა ილანდება, ამიტომაც ეხვევა, – თუნდაც უნებურად, – იდუმალების მკრთალ ბურუსში ბერძენი პოეტის თითქოსდა ეგზომ ადვილად მისაწვდომი და ეგზომ კონკრეტული ლექსები.

კავაფისის პოეზიაში ხორციელების მძაფრ ძახილს, მშვინვიერების ფაქიზი ჩურჩულის გარდა, სულიერების მტანჯველი დუმილიც თანსდევს. ესეცაა ერთი მიზეზი, რომ ეს თითქოსდა გაწონასწრებული, თითქოსდა თავშეკავებული პოეტური სტრიქონები ასე ძალუმადაა განმსჭვალული ტრაგიკული განცდის გარდაუვალი სულისკვეთებით…

2003

პირველად გამოქვეყნდა წიგნში: მერაბ ღაღანიძე, მწერლის ცხოვრება დროში და სიტყვაში: 99 მცირე და ვრცელი ჩანაწერი უცხოელ მწერალთა შესახებ, თბ.: მემკვიდრეობა, 2011, გვ. 467-469.

მერაბ ღაღანიძე - Ghaghanidze

მერაბ ღაღანიძე – Ghaghanidze

მერაბ ღაღანიძე “წერილი ფერნანდუ პესოას”

ფერნანდუ პესოა უკვე რამდენიმე ათწლეულის გარდაცვლილი იყო, როცა ჟორჟი დე სენამ ბარათი მისწერა ამქვეყნიდან კარგა ხნის წინათ წასულ თანამემამულესა და კოლეგას. სენა, მეოცე საუკუნის მეორე ნახევრის პორტუგალიური ლიტერატურის, ალბათ, ყველაზე მნიშვნელოვანი წარმომადგენელი, – პოეტი და ნოველისტი, რომანისტი და ესეისტი, ლიტერატურის კრიტიკოსი და მკვლევარი, – თავისი ამ რიტორიკული უსტარით უფრო აღტაცებას გამოხატავს პესოას გენიის მიმართ და, როგორც ჩანს, თავის მადლიერებასაც ადასტურებს წინამორბედის ღვაწლის წინაშე. მაგრამ ამ არცთუ ვრცელ ტექსტში, რომელსაც “წერილი ფერნანდუ პესოას” ჰქვია და რომელიც უხვადაა გაჯერებული ბრწყინვალე განაზრებებით პესოას პიროვნებისა და პოეზიის შესახებ, – და ზოგადადაც, ცხოვრებისა თუ შემოქმედების შესახებ, – მოულოდნელ ყურადღებას იქცევს ფარული დაუნანებლობა იმის გამო, რომ უმცროსი პოეტი პირადად არასოდეს შეხვედრია უფროსს. ამგვარი განწყობა მკაფიოდ არსადაა გაცხადებული, – პირიქით, სიტყვიერად თავაზიანი გულდაწყვეტაც კი გამოითქმება ამ შეუხვედრებლობის გამო, – მაგრამ ეს განცდა მაინც მჟღავნდება, სულაც იმ შენიშვნისა და მინიშნებისას, რომ შესაძლო პირისპირ შეყრას ოდენ უბრალო ადამიანური ცნობისმოყვარეობის დაკმაყოფილება თუ ძალუძდა… და იქვე, თითქოს სასხვათაშორისოდ, ისიცაა გამხელილი, რომ, თუნდაც სცნობებოდა ჟორჟი დე სენას ფერნანდუ პესოა (პესოას გარდაცვალებისას სენა თექვსმეტი წლისა იყო), იგი მაინც ვერასოდეს გაიცნობდა ვერც ალბერტო კაეიროს, ვერც ალვარო დე კამპოშუს და ვერც რიკარდო რეიშუს, და ეს იმ მარტივი მიზეზის გამო, – თუმცა საქმე მეტად უჩვეულოა, – რომ ერთის, მეორისა თუ მესამის ნაწარმოებთა ავტორი ფერნანდუ პესოაა და არც ერთს, არც მეორეს და არც მესამეს არასოდეს ჰქონია ხელშესახები არსებობა ამქვეყნად, – ისინი პოეტის წარმოსახვამ შექმნა და მათ არა მარტო განსხვავებული ლიტერატურული ტექსტები მიანიჭა, არამედ – თავ-თავიანთი ბიოგრაფიები, შინაგანი ცხოვრება, მისწრაფებანი, ხედვის თვალსაწიერი თუ სამწერლო სტილი…

პორტუგალიურ სიტყვიერებას თუ, ფართოდ, პორტუგალიურ კულტურას პესოამ არა მარტო ოთხი განსხვავებული პოეტი შესძინა, რომელთაგან კაეიროს საკუთარ მოძღვრად აღიარებდნენ კამპოშუც, რეიშუც და თავად პესოაც, არამედ კიდევ სხვა მრავალი მწერალი, პოეტი, ესეისტი, კრიტიკოსი. მკვლევართა დათვლით, მათი რაოდენობა ოთხმოცს უახლოვდება ან აჭარბებს, რომელთაც ჩვეულებრივ “ჰეტერონიმებად” მოიხსენიებენ, – ცნებაც და სიტყვაც პესოას შექმნილია. მათ ის განასხვავებს საზოგადოდ გავრცელებულ “ფსევდონიმთაგან”, რომლებიც ამა თუ იმ მწერლის შეცვლილ ან ჩანაცვლებულ პირად სახელს წარმოადგენს, რომ “ჰეტერონიმები” დამოუკიდებელი ლიტერატურული არსებანია, ლიტერატურული შემოქმედნი, რომლებიც არა მარტო დამოუკიდებლად ცხოვრობდნენ, – თუნდაც მხოლოდ ლიტერატურულ სივრცეში, – არამედ ერთმანეთს ეკამათებოდნენ, უპირისპირდებოდნენ, განსჯიდნენ, მხარს უჭერდნენ.

და კიდევ, პესოა არა მარტო ამ მრავალრიცხოვან პორტუგალიელ ავტორთა ავტორია, მათი შემქნელი (სხვათა შორის, არაერთ ახსნათა შორის ამგვარი ვარაუდიც გამოთქმულა, რომ პოეტი თავისი “ჰეტერონიმებით” იმჟამად ღარიბი პორტუგალიური ლიტერატურის გამრავალფეროვნებას და მწერალთა გამრავალრიცხოვნებას ცდილობდა), არამედ ინგლისური პოეზიის ღირსშესანიშნავი წარმომადგენელიც. ამის დასტურად თუნდაც მისი ინგლისურენოვანი პოემა “ანტინოე” იკმარებს, რომლის წარმტაცი სტრიქონები განმსჭვალულია ღრმა და იდუმალი განცდით, ტრაგიკული ჩაფიქრებით, წარსულისა და მომავლის წარმოსახვითი ჭვრეტით…

პოეტის მიდრეკილება ინგლისური ენისა თუ ბრიტანული კულტურის მიმართ მისი ბიოგრაფიითაც იყო განპირობებული: როგორც ამბობენ, იგი ინგლისურად უფრო ფიქრობდა (და, შესაძლოა, გრძნობდა და განიცდიდა კიდეც), ვიდრე პორტუგალიურად, რადგან სიყმაწვილე და მოწიფება ბრიტანულ სამხრეთ აფრიკაში გაეტარებინა და სწავლა-განათლებაც ინგლისურად ჰქონდა შეძენილი (მათ შორის, – კეიპტაუნის უნივერსიტეტში). ისიც უნდა ითქვას, რომ მისი პირველი ლიტერატურული თხზულებები ინგლისურადაა დაწერილი.
მიუხედავად ამისა, პესოა მაინც ლისაბონში დაიბადა და ლისაბონში გარდაიცვალა; მეტიც, ზრდასრულობაში იგი მტკიცედ გაურბოდა ამ ქალაქის თუნდაც მცირე ხნით დატოვებას (აღმოსავლეთსა თუ დასავლეთში სამოგზაუროდ იგი მხოლოდ თავის “ჰეტერონიმებს” აგზავნიდა), მაგრამ მანამდე, იგი რვა წლისა იყო, როცა, მამით დაობლებული, დედასთან და მამინაცვალთან ერთად (რომელიც კონსულად დანიშნეს), სამხრეთ აფრიკის კავშირში გადასახლდა. შემდგომ, ლისაბონში დაბრუნებული, ნახევრადშეშლილ ბებიასთან და ოკულტიზმით შეპყრობილ დეიდასთან ჩასახლებული, პესოა სხვადასხვა კომერციულ დაწესებულებაში მსახურობს და მთელი ცხოვრების მანძილზე ამ დაწესებულებათა საქმიან მიმოწერას წარმართავს უცხოურ ენებზე. სიკვდილამდე ცოტა ხნით ადრე იგი შეეცდება, გრაფ გიმარაინსის მუზეუმის ბიბლიოთეკარი გახდეს, მაგრამ მისი თხოვნა უგულებელყოფილი დარჩება.

თუმცა პესოას სამოხელეო ყოფა დღიური შემოსავლის მოპოვების საშუალება იყო და არა პოეტის – თუ პოეტური – ცხოვრების შეფარვის, შენიღბვის, გასაიდუმლოების ხერხი. იგი არც მალავდა თავის შემოქმედებას, – სხვადასხვა გამოცემებში აქვეყნებდა საკუთარ ლექსებს ინგლისურადაც, პორტუგალიურადაც, და კიდევ, ესეისტურ სტატიებს ლიტერატურის, კულტურისა და პოლიტიკის შესახებ; მან რამდენჯერმე ჟურნალიცა და გამომცემლობაც დაარსა, თუმცაღა ამ საქმეში, როგორც მოსალოდნელი იყო, წარუმატებელი აღმოჩნდა; ამავე დროს, სიცოცხლის განმავლობაში მისი მხოლოდ ორი მომცრო პოეტური კრებული გამოიცა ინგლისურად, და ერთიც – პორტუგალიურად. რაც მთავარია, პოეტის უზარმაზარი, ლამის ამოუწურავი მემკვიდრეობა, ჩაწერილი ოცდახუთი ათას გვერდზე, იმ ვეებერთელა სკივრში ჩარჩა, რომელიც მეოცე საუკუნის ლიტერატურისათვის სიმბოლოდ, საიდუმლოდ, მითოსად იქცა: “პესოას კიდობანი”.
პოეტს არც ჰქონია რამე განსაკუთრებული პოეტური ცხოვრება, – მისი ყოველდღიურობა არა იმდენად იდუმალებით (ან თუნდაც რომანტიკული ნისლოვანებით) იყო შებურვილი, რამდენადაც შეუმჩნევლობისა და უღიმღამობის ზღვარზე მიედინებოდა დუნედ და მდოვრედ; მარტოხელა კაცი თავის ძველ თუ ახალ მეგობრებს, ჩვეულებრივ, კაფეებში ან ქუჩებში ხვდებოდა; თავს სულაც არ იზღუდავდა უზომო სასმელისა და უზომო თამბაქოსაგან; ცნობილია მისი ერთადერთი, ხანმოკლე გატაცების შესახებ სავაჭრო დაწესებულებაში მომუშავე ახალგაზრდა ქალით, რაგვარი გრძნობაც, სრულიად არაა გამორიცხული, მხოლოდ წარმოდგენაში არსებულიყო; რაც შეეხება პესოას პოეზიაში გამკრთალ ცხად ჰომოეროტიკულ მოტივებს, არავინ უწყის, რამდენად გამოხატავს ისინი ავტორისეულ განწყობებს, თუ ესეც მხოლოდ მისი ერთ-ერთი განსხეულების – “ჰეტერონიმის” – ფარული სწრაფვებია… რაც დანამდვილებით შეიძლება ითქვას, პოეტი გატაცებული იყო ოკულტიზმით, სპირიტიზმითა და ასტროლოგიით (ან სამივეთი ერთად) და თავის ცხოვრებას – სხვათა შორის, “ჰეტერონიმების” წარმოსახულ ცხოვრებასთან ერთად – ბუნებისმიღმიერ ძალებთან ათანხმებდა; პესოას რამდენჯერმე მოუხდა დაპირისპირებოდა ხელისუფლებასაც და საზოგადო აზრსაც: ერთხელ, როცა მხარში ამოუდგა იმხანად ახალგაზრდა პოეტ ანტონიო ბოტას, რომელსაც თავის ლექსებში “სოდომის ცოდვის” უხამსი განდიდება ბრალდებოდა; მეორედ, როცა ახალგაზრდულ კონსერვატიულ გაერთიანებას დაუპირისპირდა ლიტერატურის – და ლიტერატორის – დამოუკიდებელი არჩევანის უფლების დასაცავად; მესამედ, როცა პოლიციამ მასაც მიაკითხა “ჯადოქრისა და სატანისტის” ალისტერ კროულის ლისაბონში ჩამოსვლისა თუ გაუჩინარების გამო (ისიც სათქმელია, რომ პესოამ არა მხოლოდ თარგმნა პორტუგალიურად კროულის “ჰიმნი პანს”, არამედ ხელიც შეუწყო სახელგანთქმულ მაგს სიკვდილის გახმაურებულ ინსცენირებაში). მაგრამ უმეტესად იგი მაინც თავს არიდებდა გამომწვევი თუ გამორჩეული პოზიციის გამოხატვას. მთლად ნათელი და უყოყმანო დამოკიდებულება პოეტს არც პორტუგალიის ფაშისტური რევოლუციის მიმართ გამოუმჟღავნებია. მას შემდეგ, რაც ქვეყანაში სალაზარის ხელისუფლება დამყარდა, პესოას არ გამოუთქვამს თავისი მყარი და ჩამოყალიბებული თვალსაზრისი გამარჯვებული წყობილების შესახებ (როგორც ჩანს, სალაზარი მაინც არ იწვევდა მის სიმპათიებს), თუმცა მანამდე იგი თავის ნაწერებში შეუფარავად იცავდა მტკიცე დიქტატურის თუ “ინტელექტუალური ტირანიის” აუცილებლობას ქვეყნისთვისაც, ხალხისთვისაც, საზოგადოებრივი ცხოვრებისათვისაც…

სიკვდილამდე ერთი წლით ადრე პესოა აქვეყნებს თავის პირველ და ერთადერთ წიგნს პორტუგალურად. ამ პოეტურ ნაკრებს, – სახელწოდებით “უწყება”, – ბრძოლის ველზე გაუჩინარებული ჭაბუკი მეფის, სებასტიანეს, მოლოდინისა და მისი მისტიკური დაბრუნების შესახებ, გაჟღენთილს პორტუგალიის ისტორიითა და ეზოტერიკული სიმბოლიკით, სალაზარის მთავრობა – ეროვნულ პოეზიაში შეტანილი წვლილისათვის – მეორე (მხოლოდ მეორე!) ხარისხის ჯილდოს მიანიჭებს. მკითხველისათვის შესამჩნევია “უწყების” გადაძახილი კამოინშის ბიოგრაფიასთანაც, რომელსაც ისტორიული სინამდვილეც და ისტორიული გადმოცემებიც მეფე სებასტიანეს უკავშირებს და კამოინშის “ლუზიადებთანაც”, სადაც, სხვათა შორის, ქვეყნის წარსული, ასევე, – მემკვიდრეობითი გერბების განსჯითა და მათი ფარული ნიშნების ამოკითხვით, – აღიწერება.

ორმოცდაშვიდი წლის პესოა 1935 წლის 30 ნოემბერს ლისაბონში გარდაიცვალა. მისი უკანასკნელი სიტყვები აღმოჩნდა ჩანაწერი ინგლისურად: “მე არ ვიცი, რას მომიტანს ხვალინდელი დღე…”

დანარჩენი კი მის ლექსებშია ნათქვამი, რომლებიც, პოეტის ცხოვრებისაგან განსხვავებით, არც უღიმღამო, არც უფერული და არც უმნიშვნელო არ ყოფილა… დღეს უკვე აღარავინ დავობს, რომ ლუიშ დი კამოინშის შემდეგ პოეზიას აღარ მიუღწევია ამგვარი სიმაღლისა თუ სიღრმისათვის პორტუგალიურ ენაზე.

მაგრამ კითხვა მაინც რჩება კითხვად: რა უწყებაა, რა გულისთქმაა, რა გულის წადილია ჩადებული სხვადასხვა ავტორებად განსხეულებული და განტოტვილი პოეტის მრავალრიცხოვან, მრავალფეროვან ტექსტებში? ან ამოიკითხება კი მათში ამგვარი ერთიანი უწყება?

განმსაზღვრელი ისაა, პესოას არასოდეს სწამდა, რომ სამყარო ნამდვილად არსებობს, მას არც ის სწამდა, რომ პიროვნება არსებობს (ნუთუ მხოლოდ პარადოქსია თუ განგების ირონიაა, რომ “დეპერსონალიზაციის” მხურვალე მოციქულის გვარი – პესოა – პორტუგალიურად “პერსონას”, “პიროვნებას” ნიშნავს?!)… როგორც ჩანს, მისი სწორედ ამგვარი თვალსაზრისიც განაპირობებს, რომ იგი საკუთარ თავსაც – თუნდაც როგორც ადამიანს, თუნდაც როგორც პოეტს – ვერ ხედავდა ერთ განუყოფელ მთლიანობად, და ამიტომაც დაანაწევრა მან თავისი მეობის სხვადასხვა წახნაგი თუ სხვადასხვა სათქმელი სხვადასხვა ავტორად, რომელთაგან ზოგი კლასიცისტი აღმოჩნდა, ზოგი – ფუტურისტი, ზოგი აგნოსტიკოსი, ზოგი – ახალი წარმართი (სხვაგვარად, “ნეოპაგანიზმის” მიმდევარი); თვალსაჩინოა, რომ “თავად ფერნანდუ პესოაც” არ ემთხვევა რეალურ ადამიანს ფერნანდო პესოას, – თავისი ვინაობისაგან ამგვარი შემოქმედებითი გამიჯვნით იგი, საზოგადოდ, შეიძლება, დიდად არც გამოირჩევა სხვა შემოქმედთაგან, – მაგრამ ამ შემთხვევაში საქმე გვაქვს ისევ წარმოსახულ ავტორთან, მწერალ ფერნანდუ პესოას ოდენ ერთ-ერთი “ჰეტერონიმთან”, რომელიც ლისაბონში მოსახლე მოქალაქე პესოასაგან გარეგანი და შინაგანი ცხოვრებითაც განსხვავდება.

პოეტმა ერთხელ თავისი ლიტერატურული დანაწილება თუ გახლეჩა საკუთარი ფსიქიკური მოუწესრიგებლობის გამოვლინებად მიიჩნია, მაგრამ არავინ უწყის (სხვა თუ არაფერი, შესაძლოა, ეს მხოლოდ ხუმრობა იყოს!), როდის ამბობდა იგი იმას, რასაც სიღმისეულად თავად განიცდიდა, და როდის ცდილობდა სხვათა გრძნობები და შეგრძნებანი წარმოედგინა: ამ სხვათათვის ჯერ მეტ-ნაკლები სისავსის – თუნდაც წარმოსახვითი – სიცოცხლე მიენიჭებინა, ხოლო შემდეგ კი მათი სათქმელი შესაბამისი სიტყვით გადმოეცა. ალბათ, გასაკვირი არაა, რომ პესოას ყოველგვარი ხელოვნებისათვის სანიმუშო სახედ დრამატული თეატრი მიაჩნდა, ან, უფრო ზუსტად, სანიმუშო, სამაგალითო ხელოვანი მისთვის იყო მსახიობი, რომელიც არა გამოთქვამს (ანუ არ გამოთქვამს იმას, რასაც თვითონ ფიქრობს ან განიცდის), არამედ განასახიერებს (ანუ სახოვანებას ანიჭებს, განასახოვნებს სხვათა ნაფიქრსა და გამოცდილებას)…

“ანტინოეშიც” (პოემა, სხვათა შორის, თავად ფერნანდუ პესოას სახელით გამოქვეყნდა) პოეტი აამეტყველებს რომის იმპერატორს, ადრიანეს, რომელიც იმჟამად, წვიმიან და მჭმუნვარე ღამით, მარტოა, – ტკივილით გაჟღენთილი, შეძრწუნებული და ათრთოლებული: მას მუხლი მოუყრია დაღუპული სატრფოს, ანტინოეს, გაცივებულ სხეულთან და ცდილობს, თავს დამტყდარი განსაცდელის საზრისს ჩაწვდეს. გულგანმგმირავი დატირებისას, მოთქმისას, გოდებისას იგი ნელ-ნელა, თითქოს ხელისცეცებით ეძებს გარდაცვლილი ჭაბუკისათვის უკვდავების მინიჭების საშუალებას, და ამ საშუალებათა წყება იმპერატორის ცნობიერებაშიც და, შესაბამისად, პოეტის ლექსის აგებულებაშიც თანდათანობით გამოიკვეთება: თუ თავდაპირველად ამგვარ უკვდავებად წარმოისახება იმქვეყნად გარდასული ანტინოეს ამქვეყნიურ ქანდაკებათა აღმართვა (ასეთი ქანდაკებებით ადრიანემ მართლაც მოჰფინა მთელი იმპერია), შემდგომ სასოწარკვეთილი კეისარი განიზრახავს, ნილოსის ტალღებში დანთქმული ყრმა ღმერთად გამოაცხადოს და ოლიმპელ ღმრთაებათა შორის დაუმკვიდროს სამყოფელი, რითაც იგი სამუდამოდ უნდა დარჩეს როგორც იმქვეყნიერთა, ისე ამქვეყნიერთა შორის (ეს გადაწყვეტილებაც რომის უმაღლესმა ხელისუფალმა – სარწმუნოებით წარმართმა – შეუჭოჭმანებლად განახორციელა, რის შედეგადაც ანტინოე ორ საღმრთო პანთეონს მიეკუთვნა: რომაულსაც და ეგვიპტურსაც); ყოველივე ეს ისტორიული ანალებიდანაცაა ცნობილი, მაგრამ პოემის პერსონაჟი იმპერატორი – პესოას ნებით – აგრძელებს მსჯელობას და ხვდება, რომ უკვდავი არა მარმარილო და არა სპილენძია, არა იმ ღმრთაებათა შორის ყოფნა, რომელთა ნასახიც აღარ დარჩება სულ მალე (ქრისტიანობა უკვე აღმოცენებულია და მთელს იმპერიაში ვრცელდება!), არამედ მხოლოდ ის ლმობითი განცდა, რაც წარუვალია, წარუშლელია, დაუვიწყებელია, და კიდევ, იმ გაუცვეთელი სიყვარულის სურათი, რომელიც საუკუნეებს შორის გაიხიდება; მაგრამ ბოლოს და ბოლოს, უკვდავების ყველაზე სანდო სიმყარედ მხოლოდ ხსოვნა წარმოჩნდება, რომელმაც დროის წიაღ, დროის მიღმა უნდა შეინარჩუნოს მარადიული ქალაქის სევდიანი იმპერატორის გრძნობები… ისევ წვიმს, მაგრამ წყნარად დაუბერავს უშფოთველი ნიავი… დამშვიდებულ კეისარს ჩაეძინება…

პოემა მთავრდება, თუმცა მკითხველმა ხომ ზედმიწევნით კარგად უწყის, რომ უკვდავების ამგვარი სასოთი გულდაჯერება ვერ სცილდება პოეზიისა და რიტორიკის ფარგლებს, ხოლო რჩება ადამიანის დაუამებელი ტკივილიც მოუშუშებელი დანაკლისის გამო და დაუოკებელი მიდრეკილებაც, ჰყავდეს მოსიყვარულე ახლობელი, ეგულებოდეს თანამგრძნობი, იმყოფებოდეს თავისნაირთა შორის, ისევ რჩება ადამიანის სწრაფვა ბედნიერებისაკენ, და კიდევ, რაც მთავარია, ისევ ჩაუქრობლად გიზგიზებს, არ მინავლდება იმედი ნამდვილი ხსნისა და ნამდვილი უკვდავებისა…

ძნელია სათქმელია, სად ეგულებოდა პესოას მომავლის მოციაგე იმედი, ანდა რამდენად მიისწრაფვოდა იგი, გაწონასწორებული სიმშვიდით მიეღო, შეეთვისებინა გარემომცველი სამყარო თუ საკუთარი მეობა. როგორც ჩანს, მყუდროების საყრდენი მან ვერც სამყაროში და ვერც საკუთარ თავში ვერ მოიპოვა.

არც ის გარემოებაა უყურადღებოდ დასატოვებელი, რომ მისთვის, როგორც პოეტისათვის, როგორც ჩანს, მტკივნეულად მძიმე აღმოჩნდა შემოქმედის პიროვნული მეობის ტვირთი, რამაც განაპირობა კიდეც მისი უნდომლობა (და, ალბათ, უნდობლობაც), რათა თვითგამოსახატავად, გასაცხადებელი სათქმელის ასამეტყველებლად, გარეთ გამოსატანად საკუთარ პიროვნებას დაყრდნობოდა. პესოასათვის უცხო აღმოჩნდა ყოველგვარი ინდივიდუალურის, პირადის, კერძოს, განსაკუთრებულის, ერთადერთის ის კულტი, რასაც დასავლური კულტურა ამკვიდრებდა, სულ მცირე, რომანტიკოსთა თაობის შემდგომ, როცა უპირობო უპირატესობა მიენიჭა ახლისა და საკუთარის გამოხატვას, უფრო ზუსტად, საკუთარი ახლის გამოხატვას. ხოლო ამგვარი ხელოვნება უგულებელყოფს იმას, რასაც ის მანამდე ემსახურებოდა: საზოგადოსა და სანიმუშოს განსახოვნებას. პესოაც, ერთი შეხედვით, რომანტიკოსთა გზას გაჰყვა, – მანაც ჩააქრო თავის შემოქმედებაში ყოველივე საყოველთაო და ერთიანი, მაგრამ სინამდვილეში იგი მაინც, – თავისებურად, სრულიად განსხვავებულად, – დაუპირისპირდა ტრადიციულ კულტურას: ინდივიდუალური და პიროვნული არა განაზოგადა, არა გაამთლიანა, არა მრავალთა ერთიან ნიმუშად აქცია, არამედ ერთეული მრავლად აქცია, კონკრეტული წახნაგებად დაშალა, განსხვავებანი ახირებად წარმოაჩინა, რითაც კიდევ უფრო გაუუცხოვდა, დაშორდა, მოსწყდა კლასიკური ხელოვნების მყარ და სანდო – უფრო იდეალურ – საფუძველს.

ჟორჟი დე სენა თავის წერილში მიმართავს გარდაცვლილ პესოას და უზიარებს მას თავის ვარაუდს, რომ მისი დეპერსონალიზაცია, – მრავალ პიროვნებად, მრავალ ავტორად დანაწევრება, – სინამდვილეში იყო პოეტის უიმედო და, როგორც ჩანს, უნაყოფო მცდელობა თავის დაცვისა, თავის გადარჩენისა იმ სიცარიელისაგან, რომელსაც იგი საკუთარ თავში გრძნობდა.

სიცარიელე კი – ყოველ შემთხვევაში, ევროპულ ცივილიზაციაში – არა მარტო შინაარსისაგან (და არსისაგან!) დაცლაა, არამედ სულის უმყოფობაც, სულის უქონლობაც.

იქნებ პესოას სწრაფვა წყვდიადისეული საწყისების მიმართ, მისი სიახლოვე დემონურ ძალებთან, სულის დათმობასაც ნიშნავდა… იქნებ ამიტომაცაა პესოა მოუხელთებელი, ამიტომაცაა უკიდურესად ძნელი (ლამის შეუძლებელი!) მასთან პირისპირ შეხვედრა, მისი ცნობა და შეცნობა, – და არამხოლოდ იმის გამო, რომ იგი რამდენიმე ათეულ მწერალშია გაფანტული. საფიქრებელია, რომ ის – თუნდაც ფარული – დაუნანებლობა, რომელსაც სენა ამჟღავნებს იმის გამო, რომ იგი არასოდეს შეხვედრია უფროს თანამოკალმეს, რომ იგი პირადად არ იცნობდა ახალი პორტუგალიის ყველაზე დიდ პოეტს, ჩანს, აღიარებაცაა ამ შეხვედრის შეუძლებლობისა. მაგრამ განა მართლა პოეტ ფერნანდუ პესოას სწერდა თავის წერილს პოეტი ჟორჟი დე სენა? ან კი რატომ მისწერდა იგი იმქვეყნად იმას, ვისაც ამქვეყნადაც არ სჯეროდა არათუ უკვდავება პიროვნული სულისა, არამედ თვით არსებობაც პიროვნებისა, რომელიც პორტუგალიურად ასე ჟღერს: პესოა.

2005

პირველად გამოქვეყნდა წიგნში: მერაბ ღაღანიძე, მწერლის ცხოვრება დროში და სიტყვაში: 99 მცირე და ვრცელი ჩანაწერი უცხოელ მწერალთა შესახებ, თბ.: მემკვიდრეობა, 2011, გვ. 380-389.

თენგიზ ვერულავა

თენგიზ ვერულავა “ფრიდრიხ ჰაიეკი – თავისუფლების კონსტიტუცია”

ნაწილი I

***

ნაწილი II

***

ნაწილი III

552912_10200412284722451_1601506062_n
აკაკი ბაქრაძე “პირველი მერცხლის” ალეგორია

რატომღაც სიტყვა პროვინციას ყოველთვის უარყოფითი მნიშვნელობით ვხმარობთ, მაგრამ გვავიწყდბა, რომ მასაც აქვს გარკვეული ხიბლი, კერძოდ გულუბრყვილობა,რაც ზოგჯერ ადამიანის სულიერ სისუფთავეს მოწმობს. ლევან ჭელიძისა და ნანა მჭედლიძის ფილმში “პირველი მერცხალი” დახატულმა პროვინციამ ამ ალალი მიამიტობით მიიპყრო თავდაპირველად ჩემი ყურადღება.

“პირველი მერცხლის” პატარა, ზღვისპირა დაბა ძალიან ცდილობს, არ ჩამორჩეს დიდი ქალაქების კულტურულ ცხოვრებას. დაბელები ამას იმით გამოხატავენ,რომ კაბარე გაუხსნიათ, უცხოელი მუსიკოსები და მოცეკვავენი მოუწვევიათ. საღამოობით აქსხედან, თითო ჭიქა ყავას შეექცევიან და ოცნებას ეძლევიან. ყველას, მთელ ამ პატარა ქალაქს,უცხოელი მოცეკვავე ქალი უყვარს. კაბარეში უფრო მისი ეშხით დადიან, ვიდრე “მაღალცივილიზაციასთან” წილნაყარობის დასამტკიცებლად. მაგრამ საკმარისია, ცეკვის დროს,ქალს კაბა აუფრიალდეს და კოხტა ნიფხავი გამოჩნდეს, რომ ყველამ მორცხვად თავი დახაროს,შეცბუნებულებმა თვალები დააჭყიტონ. ამ დაჭყეტილ თვალებიდან, პროვინციელობასთან ერთად,ალალი გულუბრყვილობაც იცქირება. ამიტომ ამ ადამიანების მიმართ გულითადი თანაგრძნობის განწყობილება გიჩნდება.

ამ პატარა ქალაქში ფეხბურთს ფანატიკურად მოყვარული ადამიანებიცცხოვრობენ. ისინი მზად არიან, ევროპის რაგინდარა გუნდს ეთამაშონ ფეხბურთი. საკუთარიუპირატესობისაც სჯერათ, ოღონდ იმდენად უცნაურები არიან, რომ შესაძლებელია ძნელი ბურთისდაჭერით აღტაცებულმა მეკარემ კარი მიატოვოს, მაყურებელში შევარდეს, დედასა და და-ძმებსმოეხვიოს. ამ დროს კი მიტოვებულ კარში მის გუნდს გოლი გაუტანონ. არც ის არის გამორიცხული,რომ გაბრაზებულმა მაყურებელმა სატევარი გაიძროს, სტადიონზე შეიჭრას და საკუთარ გუნდსასე გამოექომაგოს; გამარჯვებული გუნდის რომელიმე ფეხბურთელი ცოლმა კინწისკვრით შინ გააგდოს – ცოლშვილიან კაცს რა გეფეხბურთება და სალაზღანდაროდ სად გცალიაო; ქალაქისპირველი ფეხბურთელი კი სახლიდან მიაბრძანონ, ქოქოლა მიაყარონ, წყევლა-კრულვით გაისტუმრონ,მაგრამ მან ქალაქში მაინც ტრიუმფატორივით თავაწეულმა გაიაროს.

იასონისთვის (მსახიობი დავით აბაშიძე) მაინცდამაინც დიდიმნიშვნელობა არა აქვს გააგდებენ თუ არა სახლიდან. იგი მეოცნებე კაცია და ფეხბურთელთა დაუმარცხებელი გუნდის შექმნაზე ფიქრობს.

უნდა აღინიშნოს, რომ ფილმის ავტორების მიერ იასონის სახე საგანგებოდ არის აქცენტირებული. ეს ყველა კონკრეტულ შემთხვევაში ვლინდება. მაგალითად,იასონს სჯერა, რომ მარჯვენა ფეხით მომაკვდინებელი დარტყმა შეუძლია, ამიიტომ ფეხზე წითელიჭინჭი აქვს შემოკრული. ამით აფრთხილებს მეტოქეს: ჩემს მარჯვენა ფეხს მოერიდეო. იასონისამ რწმენას ფილმის ავტორები კვერს უკრავენ; იასონმა ბურთს დაარტყა და ბურთიც ზეცაში ავარდა. დგანან და უცდიან ფეხბურთელები – როდის ჩამოვარდება ბურთი. კინოკამერის თვალი(ოპერატორი გიორგი ჭელიძე), ბურთთან ერთად, მაშინვე ავარდება ჰაერში, უსაშველო სიმაღლის ილუზია რომ შექმნას. იასონი კარში დაარტყამს. ბურთი მეკარე ხვიჩას (მსახიობი ვასილნადარაია) მოხვდება. ისიც მოცელილივით ძირს დაეცემა (ნუ დაივიწყებთ, რომ მანამდე დამსწრე საზოგადოება ბიჭს აფრთხილებდა – არ შეცდე, კარში არ დადგეო. ყველას ეშინია იასონის დარტყმის). ფილმის ავტორები საზოგადოების შიშს ამართლებენ. ცოცხალ-მკვდარი ხვიჩა ექიმთან გააქანეს. მერე ვხედავთ: ექიმის სახლის წინ ფეხბურთელები დგანან. მოლოდინით სავსე მათითვალები იყურება ეკრანიდან. ელიან, რას იტყვის ექიმი: გადარჩება თუ არა ხვიჩა. ფეხბურთელებიდან კინოკამერა იასონს გამოჰყოფს. იგი ცალკე დგას თავჩაქინდრული. მისი დგომის პოზა ხმამაღლ ალაპარაკობს – ჩემი ბრალი არ არის, რა ვქნა, ასეთი საშინელი ძალით დარტყმა შემიძლიაო.ყველაფერი კეთილად მთავრდება. საღსალამათი ხვიჩა ექიმის ბინიდან აღტაცებული გამოვარდება.აღტაცებას თავისი მიზეზი აქვს: ბიჭს ექიმის ქალიშვილი მოეწონება. ცრუ განგაში იასონს სასაცილო მდგომარეობაში აყენებს, მაგრამ ფილმის ავტორები ამას არ გვაგრძნობინებენ,პირიქით, ისინი ყველაფერში იასონს ეთანხმებიან, ამით აძლიერებენ საერთო განწყობილების სევდანარევ იუმორს.

კომედიურობა გაძლიერებულია აქტიორის პომპეზურ გარეგნობასადა შინაგანი სამყაროს მიამიტურობის შეპირისპირებითაც. მაგრამ ფილმის მსვლელობის დროს თანდათანობით ვრწმუნდებით, რომ იასონის პიროვნება ბევრად უფრო რთულია, ვიდრე თავდაპირველად გვეგონა.

გავიხსენოთ “პირველი მერცხლისა” და ინგლისელ ფეხბურთელთაშეხვედრის ეპიზოდი. ინგლისელები სჯობნიან იასონის ბიჭებს. “პირველი მერცხალი”სასტიკად მარცხდება. დიდია ანგარიში ინგლისელთა სასარგებლოდ. ამ დროს იასონს საშუალებაეძლევა, ერთი საპასუხო ბურთი მაინც გაიტანოს. მაგრამ ამას იასონი შეგნებულად არ აკეთებსდა აი რატომ: მეტოქის მეკარემ ტრავმა მიიღო. აღარ შუძლია კარის დაცვა. იასონს კეთილშობილებაარ აძლევს ნებას ცარიელ კარში დაარტყას და გოლი გაიტანოს. იგი ამჯობინებს ბურთი კარს ააცდინოს და დაზარალებულ მეტოქეს მიეშველოს. აქ იასონი ამჟღავნებს დამარცხებულის საოცარ დიდსულოვნებასა და რაინდულ კეთილშობილებას, რაც, ბუნებრივია, ბევრად უფრო ძვირფასია, ვიდრე მატჩის მოგება.

ამრიგად, იასონის პიროვნებაში ერთიანდება მიამიტობა და დიდსულოვნება. თურმე იასონის გულუბრყვილობა პრიმიტიულობის ნაყოფი არ ყოფილა, არამედ დიდბუნებოვანი კაცის სულიერი სისპეტაკე.

სამწუხაროდ, ფილმის დანარჩენი პერსონაჟები არ არიან ასე ღრმადდახასიათებულნი. ისინი მხოლოდ საერთო განწყობილების შესაქმნელად არსებობენ და ამ ფუნქციას დამაჯერებლადაც ასრულებენ, მაგრამ ჩვენ მაინც ისევ იასონის ცხოვრებას მივყვეთ.

როგორც კი იასონის დიდბუნებოვნება ნათელი ხდება, ღიმილისგვერდთ ჩნდება ტკივილი და ტრაგიკული ინტონაცია იჭრება. ფილმში ნაამბობიც სპორტული ისტორიის ჩარჩოს არღვევს და ერის თავდაგასავლის ალეგორიად იქცევა. ახლა უკვე სხვა ქვეტექსტით იკითხება ინგლისელებთან მატჩის დაწყების წინ მომხდარი შემთხვევა.

ჩვეულებრივი სიტუაციაა. ერთ მხარეს, კარი წინ, ინგლისელები დგანან, მეორე მხარეს “პირველი მერცხალი”. თითქოსდა, განსაკუთრებული არაფერი ხედბა. სადაც არის თამაშიც დაიწყება. მაგრამ უცბად ინგლისელები იწყებენ სიმღერას. მღერიანეროვნულ ჰიმნს. გუგუნებს ერის, ქვეყნის, სახელმწიფოს სადიდებელი. ვხედავთ იასონისადა მისი ბიჭების გაოგნებულ სახეებს. რა ხდება? ასეთი რამ მათ აქამდე არ ენახათ. რაუნდა იმღერონ პასუხად? არც სახელმწიფო აქვთ, არც ჰიმნი, არც არასოდეს ყოფილან ასეთვითარებაში. ისინი თამაშობდნენ ფეხბურთს. თამაშობდნენ იმიტომ, რომ უყვარდათ, ერთობოდნენ,სახელის მოხვეჭაც უნდოდათ. მართალია, ერთხელ ისინი გაზეთ “ივერიაშიც” შეაქეს,მაგრამ ეს სასიხარულო იყო და მეტი არაფერი. ახლა კი უფრო რთული ალტერნატივა დადგა.ახლა საქმე მარტო მოგება არ არის. მოწინააღმდეგეს უნდა დაუმტკიცო, რომ შენც ერი ხარდა არა შემთხვევით შეკრებილი ჯოგი, რომელსაც, ავად თუ კარგად, ფეხბურთის თამაშიც უსწავლია.მეტოქის ჰიმნს პასუხი სჭირდება და “პირველი მერცხალიც” მღერის, მართალია,ეს ჰიმნი არ არის, ხალხური სიმღერაა, მაგრამ მთავარია ის, რომ ვაჟკაცურად ჟღერს. შეგიძლია იხტიბარი არ გაიტეხო და მეტოქეს თვალში ნაცარი შეაყარო, ასეც იქცევიან.

როცა ამ სურათს უყურებ, გეღიმება, მაგრამ ბოღმაც გახრჩობს.უფრო იმიტომ, რომ მეტოქე მიხვდა: არავინ ხარ. მიხვდა, რომ ჰიმნის მაგიერ, უბრალო ხალხურ სიმღერას მღერი, მაგრამ მას კეთილშობილება და აღზრდის კულტურა ნებას არ აძლევს არ მოგისმინოს,პატივი არ გცეს და თავი არ მოიტყუოს. იგი ყველაფერს ისე იღებს, როგორც ნამდვილს. არ გაგრძნობინებს, რომ სიცრუეს მიგიხვდა, ამ დამოკიდებულებით კიდევ უფრო გამცირებს.

უკვე სიცილის გუნებაზე აღარა ხარ. პროვინციალიზმი და ჩამორჩენილობა ტრაგიკული და მეტად მტკივნეული ხდება, მაგრამ ამ ტკივილს უნდა გაუძლო. იგი გულში ჩაიმარხოდა სახიდან სევდანარევი ღიმილი არ მოიცილო. სხვა გამოსავალი არ არის.

ინგლისელებთან დამარცხდნენ. ბუნებრივიც იყო. არ ეყოთ ნიჭი,გამოცდილება, ძალა, მაგრამ არის სხვა შემთხვევაც, როცა იმარჯვებენ, მაგრამ მაინც წაგებულნიარიან. ასე თურქებთან მოხდა. ასეთი პირობა იყო დათქმული: მატჩის მომგები სანაძლეო ფულსაციგებდა. ამ პირობასაც თავისი საფუძველი ჰქონდა. “პირველ მერცხალს” სპორტულიფორმა არა აქვს, არც ფული. რაღაც გზით ეს ფული უნდა იშოვნონ. საქმეს არ შველის გემზე ფეხბურთელთა მტვირთავად მუშაობა. ამ საქმეში გროშებს აძლევენ. საკმარისია ერთი მწარე რეპლიკა – ჩვენი მარგანეცი მიაქვთ და ისევ ჩვენ გვაგინებენო, რომ ნათელი გახდეს: ძარცვავენარა მარტო სპორტსმენებს, ძარცვავენ მთელ ქვეყანას. მძარცველი როდის იყო გაძარცულის სასარგებლო საქმეს აკეთებდა! ამიტომაც ფულის საშოვნელად სხვა გზების მოძებნაა საჭირო.და აჰა, შემთხვევაც. თურქები თანახმანი არიან ფულზე ითამაშონ. თავგანწირული თამაშობდა”პირველი მერცხალი”. მოიგო კიდეც. ფულიც მიიღო. სხედან მდინარის პირას დამოგებულ ფულს ითვლიან. მოულოდნელად თავზარდამცემი შეძახილი – ფული ყალბია. თავქუდმოგლეჯილი გარბიან პორტში, ამაოდ, თურქები უკვე ჩამსხდარან გემში და წასულან.
კეთილშობილება, გულუბრყვილობა მოტყუებული და გაცუცურაკებულია.

ან მოტყუებული ან წაგებული. ასეთია ამ ხალხის ბედი.

თანდათანობით იკვეთება ერის იერხატი: ღატაკი და კეთილშობილი, დიდბუნოვანი და მოტყუებული, ამაყი და დამარცხებული.

ფილმის კომედიური ატმოსფერო თანდათანობით იჟღინთება ტრაგიკულიგანწყობილებით. სულ უფრო და უფრო შემაწუხებელი ხდება კითხვა – რა ძალით არსებობს ეს ხალხი? ამ კითხვის პასუხად ფილმის ავტორები გვაჩვენებენ ფინალს.

ინგლისელებთან მატჩი დიდი ანგარიშით წააგეს. არაფერმა უშველათ:არც იასონის მომაკვდინებელმა დარტყმამ (ასე, სიტყვის უთქმელად, გაიფანტა მითი იასონისმარჯვენა ფეხისა), არც მონდომებამ, არც გამარჯვების დაუოკებელმა წყურვილმა, არც მაყურებელთა მხარდაჭერამ.

მატჩის ბოლოს გაწვიმდა კიდეც. დასველებულნი, ქანცგაწყვეტილნი,ჩამოხეულნი, ტალხში ამოთხუპნულები, დამარცხებულნი და წამხდარნი მილასლასებენ იასონიდა მისი ბიჭები ზღვისპირას. ერთ უდაბურ ადგილას, კბოდეზე ჩერდებიან. შორს მიმავალ გემს სევდითა და ბოღმით სავსენი მისჩერებიან. გემიდან გუგუნითა და გრიალით ისმის ინგლისურიეროვნული ჰიმნი. მისი ხმა ყველაფერს ავსებს. ქართველი ფეხბურთელების მწუხარებით სავსე სახეზე ერთმანეთში აზელილია წვიმა, ცრემლი, ოფლი, ტალახი. ისინი მზერით მიაცილებენ გემს. უცბად, თითქოს დაგროვილმა ბოღმამ ვულკანივით ამოხეთქაო, იწყებენ სიმღერას. ისევიმ სიმღერას, მატჩის დაწყების წინ, ჰიმნის მაგიერ რომ იმღერეს. მღერიან ისე, რომ უსკდებათძარღვები, ეხლიჩებათ ყელი, მაგრამ მაინც ომახიანად და ვაჟკაცურად. არსებითად ეს არარის სიმღერა. ეს უფრო გლოვაა. თვალებიდან მოწანწკარებს ცრემლები, სხეული უთრთით დაუცახცახებთ, მაგრამ სიმღერას არ წყვეტენ. ეს საციცოცხლო ენერგიის გამოვლენაა. სხვა ძალა მათ არა აქვთ. გაუტეხელ სულში უნდა იპოვნონ არსებობის საფუძველი.

მაშასადამე, არც იასონის მიამიტობა, უსაგნო კეთილშობილებადა დიდბუნოვნება ყოფილა მხოლოდ მისი პიროვნული თვისება. ეს ეროვნული ხასიათითაც ყოფილაგაპირობებული.

არც ამ პატარა ქალაქის პროვნციულობა, სიცილისმომგვრელი კუდაბზიკობადა სულიერი სისუფთავით გამოწვეული გულუბრყვილობა ყოფილა ლოკალური მოვლენა. ესეც მთელი ქვეყნისთვის ყოფილა დამახასიათებელი.

ფილმის ავტორთა თანაგრძნობით სავსე ღიმილი და გულისტკივილიცამით ყოფილა ნაკარნახევი.

ასე იქცევა, ერთი შეხედვით, უბრალო სპორტული ამბავი ერისისტორიული ცხოვრების ტრაგიკულ ალეგორიად.
1978 წ.

Older Posts »

კატეგორიები