გრიგოლ ფერაძე – Grigol Peradze

სიონის საკათედრო ტაძარში, საქართველოს ერთ-ერთ უძველეს ეკლესიაში, რომელშიც ინახება ღვთისმშობლის რამდენიმე საუცხოო ხატი და საქართველოს უწმინდესი რელიქვია წმ. ნინოს ჯვარი, იმ დღეს მორწმუნეთა სიმცირე იგრძნობოდა. თვით კათალიკოს-პატრიარქი ლეონიდე წირავდა რამდენიმე მღვდელთან ერთად.

შესასვლელთან შევჩერდი – ვერაფერს ვხედავდი, თითქოს გავქვავდი, ვერც პატრიარქთან მივედი, როდესაც მორწმუნენი მიუახლოვდნენ.

ღვთისმსახურების დამთავრების შემდეგ, ეკლესიიდან გამოსვლისას, პატრიარქმა შემამჩნია და მომესალმა – `ქრისტე აღსდგა“. ავტომატურად ვუპასუხე, როგორც წესი იყო და თან გამოვყევი. ახალი დღე იწყებოდა. პატრიარქის სასახლისაკენ მიმავალი, აღდგომის დღეებში ყოველთვის ხალხმრავალი ქუჩა ახლა სრულიად დაცარიელებულიყო, ფანჯრის დარაბებიც მიეხურათ. ეტყობოდა, რომ ქალაქი ვერ აღიქვამდა უდიდესი დღესასწაულით მონიჭებულ სიხარულს.

პატრიარქი მარტო მიდიოდა, არც ერთი მღვდელი არ აცილებდა. მე შორიახლოს მივყვებოდი.
ქუჩის კუთხეში ორი წითელარმიელი გამოჩნდა, ზიზღით შეხედეს პატრიარქს და გზა განაგრძეს. თუმცა ერთ-ერთი სახლის კარებთან მჯდარი ზედამხედველი მისი უწმინდესობის დანახვისას ფეხზე წამოდგა.

სასახლეში შესვლისას პატრიარქი შეჩერდა, თითქოს იგრძნო, რომ უკან მივყვებოდი. ორივე ხელი ჩამავლო და ტკივილითა და დარდით სავსე მამობრივი ხმით მითხრა: `სულიერად დაცემული ვარ. წადი აქედან, გადაარჩინე შენი ახალგაზრდობა“.

გრიგოლ ფერაძე, “გზა გამარჯვებისაკენ”

The Council of Europe. Map of the Member States

თეა ფარულავა – როგორ ერთიანდებოდა ევროპა

ევროპა არის კონტინენტის ნაწილი, რომელსაც ჩრდილოეთით ყინულოვანი ოკეანე აკრავს, დასავლეთით – ატლანტიკის ოკეანე, სამხრეთით – ხმელთაშუა ზღვა, შავი ზღვა, კუმა-მანიჩის ღრმული და კასპიის ზღვა, ხოლო ევროპის აღმოსავლეთი საზღვარი ურალის ქედსა და მდინარე ემბას გასდევს. ეს არის ევროპის გეოგრაფიული განსაზღვრება, მაგრამ დღეს სიტყვა ევროპა აშკარად უფრო მეტს გვეუბნება, ვიდრე ეს გეოგრაფიული აღწერილობა.

ევროპა დიდი ტერიტორიაა, სადაც სხვადასხვა ენაზე მოლაპარაკე ადამიანები ცხოვრობენ. ისინი საპასპორტო კონტროლის გარეშე გადადიან ქვეყნიდან ქვეყანაში და მოგზაურობისას შეიძლება ფულის გადახურდავებაც კი არ დასჭირდეთ (ევროკავშირის 18 ქვეყანას საერთო ფული – ევრო – აქვს). ევროკავშირის მოქალაქეებს მეზობელ ან არც მთლად მეზობელ ქვეყანაში სწავლის, მუშაობის და ცხოვრების უფლებაც აქვთ.

ასე ერთ ოჯახად რომ იცხოვროს ამდენმა ერმა, აუცილებელია, ისინი იზიარებდნენ გარკვეულ პოლიტიკურ ფასეულობებსა და იდეალებს. საუკუნეთა განმავლობაში არსებობდა არაერთი პოლიტიკური, რელიგიური თუ კულტურული ფაქტორი, რომელთაც შექმნეს დღევანდელი ევროპა. ფიქრობენ, რომ თავისუფლებაა ის იდეალი, რომელიც ყველა ეპოქის ევროპას საერთო აქვს. ოდითგანვე სწორედ თავისუფლების პატივისცემა და სიყვარული განასხვავებდა ევროპას დანარჩენი მსოფლიოსგან.

დღეს ძნელი გასარკვევია გეოგრაფიული სახელი ევროპა როგორ უკავშირდება ფინიკიის მეფის მშვენიერ ასულს – ევროპას, რომელიც, ბერძნული მითის მიხედვით, ზევსმა ფინიკიიდან გაიტაცა. არსებობს სხვადასხვა მოსაზრება, თუ რას უნდა ნიშნავდეს ევროპა. ერთი რამ შეიძლება ითქვას დანამდვილებით – ეს სიტყვა ქალის სახელიც იყო და გეოგრაფიულიც. სხვადასხვა დროს და სხვადასხვა ხალხისთვის ევროპა სხვადასხვა ტერიტორიას ერქვა.

ძველი ბერძნული წყაროები (ძვ. წ. V ს.) ევროპად საბერძნეთს და მისგან დასავლეთით მდებარე ტერიტორიებს მოიაზრებენ. ამ დროს ბერძენი ავტორები უკვე იმაზეც ამახვილებენ ყურადღებას, რომ ევროპელები, აზიელები და აფრიკელები ხასიათითა და ტრადიციებით განსხვავდებიან ერთმანეთისგან. მეტიც – აღნიშნავენ, რომ ევროპული ათენი (დემოკრატიული ქალაქი-სახელმწიფო ანტიკურ საბერძნეთში) თავისუფლების სიმბოლოა, ხოლო აზიაში სპარსეთის მმართველი დესპოტია და კანონებს პატივს არ სცემს. ჰიპოკრატე (ძვ.წ. 400 წ.) წერს, რომ ევროპელები ბრძოლაში უფრო მამაცები და შეუპოვრები არიან, ვიდრე აზიელები. ამას სწავლული იმით ხსნის, რომ ევროპასა და აზიაში სხვადასხვანაირი კლიმატია და, გარდა ამისა, თავისუფალ ევროპელებს მეტი სტიმული აქვთ თავდადებისთვის.

I-II საუკუნეებში რომის იმპერიაში, ეგვიპტიდან შავ ზღვამდე, ნელ-ნელა ვრცელდება ქრისტიანობა. აზიაში აღმოცენებულმა ამ მოძღვრებამ თავისუფლების ახლებური ხედვა შესთავაზა ევროპას და გაითავისა ბერძნულ-რომაული ჰუმანიზმის ბევრი იდეა. ქრისტიანობამ ყველაზე მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ევროპის პოლიტიკური და კულტურული რაობის შექმნაში. საუკუნეების განმავლობაში ქრისტიანობა ევროპის გამაერთიანებელი იდეოლოგია იყო, თუმცა განხეთქილების მიზეზიც არაერთხელ გამხდარა.

711 წელს არაბმა გენერალმა ტარიკ იბნ ზიამ გიბრალტარის სრუტე გადალახა და თავისი ჯარი დღევანდელი ესპანეთის ტერიტორიაზე გადასვა. გარდა ესპანეთისა, მაჰმადიანი დამპყრობლები ფრანკთა ტერიტორიებსაც უტევდნენ. 732 წელს კორდოვას (დღეს ესპანეთი) არაბმა მმართველმა ბორდოზე (დღეს საფრანგეთი) გაილაშქრა და მეფე ეუდესი დაამარცხა. ეუდესმა დახმარებისთვის ფრანკთა მეფე კარლოს მარტელს მიმართა. კარლოს მარტელის მრავალეროვანმა ჯარმა ტურთან (დღეს საფრანგეთი) გამართულ ბრძოლაში არაბები დაამარცხა. ისტორიკოსთა აზრით, რომ არა ქრისტიანული კოალიციის ეს გამარჯვება, საეჭვოა, შეინარჩუნებდა თუ არა ევროპა ქრისტიანობას.

ტურის ბრძოლის მომსწრე მემატიანე კოალიციურ ჯარს ევროპელების არმიად მოიხსენიებს. ეს კამპანია ევროპული ერთსულოვნების ერთ-ერთ პირველ გამოვლინებად შეიძლება ჩაითვალოს, თუმცა ამის შემდეგ ტერმინი ევროპელი კარგა ხნით იკარგება.

VIII საუკუნის ბოლოსთვის ევროპის მნიშვნელოვანი ნაწილი უკვე გაქრისტიანებული იყო. ზოგიერთი სასულიერო თუ საერო მოღვაწე თვლიდა, რომ ჩამოყალიბდა საზოგადოება, რომელსაც სჭირდებოდა საქრისტიანოს დამცველი და უფლის ნების აღმსრულებელი მონარქი. რომის პაპის გადაწყვეტილებით, 800 წელს კარლოს დიდად წოდებული ფრანკთა მეფე რომის წმინდა იმპერიის მმართველად აკურთხეს. კარლოს მეფეს იმდროინდელი პოეტები ევროპის მამას უწოდებენ, მაგრამ ევროპის ამგვარი პოლიტიკური გაგება მხოლოდ განსაკუთრებულ შემთხვევებში იჩენს თავს; მაგალითად, ზემოხსენებული ტურის ბრძოლაში, კარლოს დიდის კურთხევისას და ლეხფელდის (დღეს გერმანია) ბრძოლაში, როდესაც, 955 წელს, გერმანთა მეფემ ოტო დიდმა მომთაბარე უნგრელები დაამარცხა, თანამედროვეებმა მას ევროპის განმათავისუფლებელი უწოდეს.

X საუკუნეში ხმელთაშუაზღვისპირეთის დასავლეთი ნაწილი და ბევრი კუნძული არაბებს აქვთ დაპყრობილი. აღმოსავლეთით ბიზანტია დიდი გაჭირვებით ახერხებს უკან დაახევინოს მაჰმადიანებს. მაგრამ XI საუკუნეში თურქ-სელჩუკთა აღზევებამ მეტად დაამძიმა სიტუაცია. თურქებმა ეგვიპტის ხალიფას სირია და იერუსალიმი წაართვეს, ხოლო ბიზანტიის იმპერატორს – მცირე აზია. აშკარა იყო, რომ საქრისტიანოს საფრთხე შეექმნა. 1095 წელს ბიზანტიის იმპერატორმა რომის პაპთან დიპლომატიური მისია გაგზავნა და მაჰმადიანთა წინააღმდეგ ბრძოლაში დახმარება სთხოვა. სწორედ ამ ამბავს მოჰყვა პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობა, რომელშიც ევროპის სახელმწიფოთა მოქალაქეები მხარდამხარ იბრძოდნენ საერთო მტრის წინააღმდეგ.

XII-XIII საუკუნეებში ევროპის მოსახლეობის გაქრისტიანება დასრულებული იყო. კათოლიკურმა ეკლესიამ კარგად გაიდგა ფესვები ევროპის მთელ ტერიტორიაზე. სწორედ ეკლესია იყო ევროპის გამამთლიანებელი პირველი ინსტიტუტი. თეოლოგი თომა აკვინელი (1224-1274) სიცილიის სამეფოში (იტალია) დაიბადა, სწავლობდა პარიზსა (საფრანგეთი) და კელნში (გერმანია), ხოლო მუშაობდა პარიზისა და ნეაპოლის (იტალია) უნივერსიტეტებში. ევროპაში დღეს მუშახელის ამგვარი გადაადგილება არავის უკვირს. როგორც ჩანს, მაშინაც ევროპა გარკვეულწილად უკვე გამთლიანებული იყო. მაშინ ეკლესია განაგებდა ხელოვნების, მეცნიერების, განათლების საქმეებს და საავადმყოფოებსაც კი. ბევრ ადამიანს (ნუნციებს, მოსამართლეებს, ლეგატებს), ვინც ამა თუ იმ სახით ეკლესიის სამსახურში იყო, სხვადასხვა ქვეყანაში უხდებოდა მუშაობა ან სწავლა. ამრიგად, შუა საუკუნეებში კათოლიკურ ეკლესიას უკვე ჰქონდა პანევროპული ადმინისტრაციული ქსელი, რომელიც ევროპის ყველაზე
განაპირა რეგიონებსაც კი მოიცავდა.

XIV-XV საუკუნეებში ევროპამ გამოიარა ეკონომიკური, პოლიტიკური და რელიგიური კრიზისები, სამოქალაქო დაუმორჩილებლობა და შავი ჭირი, რომელმაც მოსახლეობის დიდი ნაწილი გაწყვიტა. 1378-1417 წლებში კათოლიკურ ეკლესიას ორი პაპი ჰყავდა, რამაც, ბუნებრივია, დაარღვია პანევროპული ადმინისტრაციული ქსელი. მართალია, ეკლესიის მონოლითურობას ბზარი გაუჩნდა, მაგრამ სწორედ ამ პერიოდში საქრისტიანომ გეოგრაფიული განსაზღვრება შეიძინა. რომის პაპის პიუს მეორის (XV ს.) ნაშრომებში ცნებანი – ქრისტიანული რესპუბლიკა და ევროპა – უკვე სინონიმებია.

იმავე პერიოდში მთელი ევროპის საგანმანათლებლო დაწესებულებებში დაიწყეს კლასიკური ეპოქის ბერძენი და რომაელი ავტორების ნაშრომების და კლასიკური ენების (ძველი ბერძნული და ლათინური) გაძლიერებული შესწავლა. ამ სასწავლო პროგრამას, რომელიც ევროპის ყველა სკოლაში იყო დანერგილი, `ჰუმანიტას~ ერქვა. ამგვარად, XVI საუკუნის ევროპაში გაჩნდა კიდევ ერთი სულისკვეთება, რომელიც ყველა განათლებულ ევროპელს
აერთიანებდა – კლასიკური ჰუმანიზმი. მართალია, ცოტანი იყვნენ ისინი, ვინც კლასიკური განათლება მიიღო და ჰუმანიზმის მაღალ იდეალებს ეზიარა, მაგრამ მათ დიდი გავლენა მოახდინეს ევროპის ერთობის იდეის ჩამოყალიბებაზე. იმ დროს უკვე ჩვეულებრივი ამბავი იყო კლასიკური ტერმინის – ევროპის – გამოყენება. ამავდროულად, ნელ-ნელა ყალიბდება ევროპის პოლიტიკური სახეც. ფლორენციელი (დღეს იტალია) სახელმწიფო მოხელისა და მოაზროვნის ნიკოლო მაკიაველის (1469-1527) თხზულებაში „მთავარი“ პირველად წარმოჩნდა ევროპის რაობა რელიგიური კონტექსტის გარეშე, წმინდა პოლიტიკური თვალსაზრისით.

XV საუკუნის მეორე ნახევარში იტალიის ტერიტორიაზე ოთხი ძლიერი სახელმწიფო იყო. მილანმა, ფლორენციამ და ნეაპოლმა შექმნეს ალიანსი, რათა საერთო ძალით დაეცვათ თავი ვენეციისგან (მილანი, ფლორენცია და ნეაპოლი ერთად ქმნიდა ვენეციის საპირწონე ძალას). მას აქეთ დღემდე იყენებენ ძალთა ბალანსს, როგორც მშვიდობის შენარჩუნების ერთ-ერთ ხერხს. ამ მიზნით ევროპაში  სხვადასხვა დროს არაერთი ალიანსი შეიქმნა.

XV-XVI საუკუნეებში ზღვაოსნობის განვითარებამ მოიტანა ახალი კონტინენტების აღმოჩენა და დაპყრობა. გაჩნდა ახალი რეალობა ევროპის საზღვრებს მიღმა და ამ კონტექსტში უფრო აქტუალური გახდა ევროპის პოლიტიკური თუ კულტურული თვითგამორკვევის საკითხი.

ჰუმანიზმის ნაკვალევზე XVII საუკუნეში იბადება ახალი ინტელექტუალური მიმდინარეობა – განმანათლებლობა. XVII-XVIII საუკუნეებში განმანათლებელთა ნააზრევი გავლენას ახდენს ხელოვნების, ფილოსოფიური და პოლიტიკური აზროვნების განვითარებაზე მთელ ევროპაში. ამ ეპოქაში უკვე ბევრს ფიქრობენ და ლაპარაკობენ პოლიტიკურ ევროპაზე, იმაზე, თუ რა ამთლიანებს თუ ხლეჩს ევროპას, რა მნიშვნელობა აქვს ხელისუფლების გადანაწილებას და რეგიონში ძალთა ბალანსს.

ფრანგი ფილოსოფოსი მონტესკიე (1689-1755) ევროპის ახლებურ განსაზღვრებას გვთავაზობს, დიდ მნიშვნელობას ანიჭებს პოლიტიკურ ევროპას და მას საქრისტიანოსგან მიჯნავს. ევროპის მთავარ უპირატესობად ის თავისუფლების იდეას მიიჩნევს; იმას, რომ ევროპამ, აზიისაგან განსხვავებით, არ იცის დესპოტიზმი. მონტესკიე იმაზეც ლაპარაკობს, რომ თავისუფლებისთვის აუცილებელი წინაპირობაა საშინაო პოლიტიკაში ძალაუფლების გადანაწილება.

ფრანგი მწერალი ვოლტერი (1694-1778) მიიჩნევს, რომ ქრისტიანული ევროპა შეიძლება აღვიქვათ, როგორც სახელმწიფოების დიდი თანამეგობრობა. ამ სახელმწიფოებს შეიძლება აქვთ მმართველობის სხვადასხვა სისტემა, მაგრამ ისინი რაღაცით მაინც უკავშირდებიან ერთმანეთს. მიუხედავად სხვადასხვა ქრისტიანული განშტოებისა, ევროპულ სახელმწიფოებს საერთო რელიგია აქვთ. ყველა სახელმწიფოს აქვს ერთნაირი პრინციპები პოლიტიკასა და სამოქალაქო სამართალში; პრინციპები, რომელთაც სხვაგან ვერსად ნახავთ მსოფლიოში. სწორედ ამ პრინციპების გამო ევროპაში სამხედრო ტყვეები მონები არ არიან, პატივს სცემენ მოწინააღმდეგე ქვეყნის ელჩებს და ცდილობენ შეინარჩუნონ ძალთა გონივრული ბალანსი.

XVIII საუკუნის ბოლოსთვის ევროპელთა აღმატებულობის განცდა „ცივილიზებულობის“ იდეას ეფუძნებოდა. სწორედ ამ ეპოქიდან იღებს სათავეს ტერმინი „ევროპული ცივილიზაცია“, რომელიც განმანათლებლებს ესმოდათ, როგორც იდეალური სახელმწიფოსკენ სწრაფვის პროცესი. 1789 წელს ევროპის ცივილიზაციას საფრანგეთის რევოლუცია დაატყდა თავს. ამ რევოლუციის იდეოლოგიის მიხედვით, ადამიანი იყო მსოფლიოსა და საკუთარი ქვეყნის მოქალაქე; ამ ორს შორის ევროპისთვის ან ევროპული ერთსულოვნებისთვის ადგილი არ რჩებოდა.

ამ რევოლუციის შემდეგ ევროპას კიდევ ერთმა ქარიშხალმა გადაუარა საფრანგეთის იმპერატორის ნაპოლეონ ბონაპარტის სახით. ნაპოლეონის დამპყრობელმა ომებმა ბუნებრივად გამოიწვიეს რევოლუციური იდეოლოგიისა და ინსტიტუტების გავრცელება მთელ ევროპაში. ისე რომ, ამ ეპოქის ევროპის გამაერთიანებელი რევოლუციური სულისკვეთება იყო.

თავად ნაპოლეონს ჰქონდა თავისებური ხედვა ევროპის ინტეგრაციისა. მას უნდოდა შეექმნა „ევროპის ასოციაცია“, სადაც იქნებოდა „საერთო ევროპული კოდექსი, საერთო ევროპული სასამართლო, რომელიც მოაწესრიგებდა ყველა ხარვეზს“. ის საერთო ფულზეც კი ლაპარაკობდა. 1815 წელს ვატერლოოს (დღეს ბელგიაში) ბრძოლაში ნაპოლეონი საბოლოოდ დამარცხდა. ფრანგულმა დროშამ ევროპა ვერ გააერთიანა. ნაპოლეონის ტირანიამ კი მის მიერ დაპყრობილ ქვეყნებში ნაციონალისტური იდეები გამოაღვიძა.

როგორც ერთი ისტორიკოსი წერს, პოლიტიკური ევროპა `გაჩნდა და გამყარდა უფრო მეტად კონფლიქტისა თუ განხეთქილების და არა კონსენსუსის ან მშვიდობის შედეგად~. ნაპოლეონის ომებით აწიოკებული ევროპის დასალაგებლად და შემდგომში ლიბერალური მოძრაობის შესაკავებლად შეიქმნა (1814-1815) პირველი ყველაზე ფართომასშტაბიანი გაერთიანება – ვენის კონგრესი. ამ ასამბლეაზე ევროპის პატარა სახელმწიფოებიც იყვნენ წარმოდგენილი, მაგრამ გადაწყვეტილების მიმღები ხუთ დიდი ქვეყანა იყო (ინიციატორი ავსტრია, პრუსია, რუსეთი, დიდი ბრიტანეთი და საფრანგეთი). ვენის კონგრესის მიერ დაკანონებული ახალი საზღვრები ევროპამ თითქმის უცვლელად შეინარჩუნა ორმოცი წლის მანძილზე. ამ საერთაშორისო ასამბლეამ გააფორმა რამდენიმე მნიშვნელოვანი შეთანხმება დიპლომატიური ურთიერთობის და მდინარეებზე თავისუფალი ნავიგაციის შესახებ, დეკლარაციით დაუჭირა მხარი მონებით ვაჭრობის აკრძალვას.

ვენის კონგრესი იყო ერთგვარი საერთაშორისო ფორუმი, ის თანამედროვე საერთაშორისო ორგანიზაციებს (გაერო, ნატო, ევროკავშირი) გავლენითა და ეფექტურობით ვერ შეედრებოდა, მაგრამ მაინც მისი შექმნა იყო ძალიან მნიშვნელოვანი ნაბიჯი ევროპის ინტეგრაციის გზაზე და სიახლე საერთაშორისო ურთიერთობაში.

XIX საუკუნის მეორე ნახევრისთვის ევროპაში რომანტიკული იდეალიზმის ეპოქა დამთავრდა. პოლიტიკურ აზროვნებაში რეალიზმმა იმძლავრა. ამ პერიოდის სულისკვეთებას ევროპის იდეასთან მიმართებით კარგად გამოხატავს ქვემოთ მოთხრობილი ამბავი. ბისმარკს, გერმანიის კანცლერს (1871–1890), ინგლისის ელჩმა ჰკადრა, რომ „ევროპა არ დაუშვებდა გერმანიის გეგმების განხორციელებას“. პასუხად ბისმარკმა იკითხა – „ვინ არის ევროპა?“ გერმანიის კანცლერის სიტყვები ნათლად აჩვენებს, რომ ამ დროს ევროპას ნაკლები პოლიტიკური ფასი ჰქონდა.

აღსანიშნავია, რომ მაშინაც იყვნენ ადამიანები, ვისაც სჯეროდა, რომ ევროპის პოლიტიკურად გაერთიანება შესაძლებელია. მათ შორის იყო ფრანგი მწერალი ვიქტორ ჰიუგო. ის აქტიურად უჭერდა მხარს ევროპის შეერთებული შტატების შექმნას. 1870 წელს ჰიუგომ თავის ეზოში, კუნძულ გერნზიზე (დიდი ბრიტანეთი), მუხა დარგო იმ იმედით, რომ როცა ეს ხე გაიზრდებოდა, ევროპის შეერთებული შტატები რეალობა იქნებოდა. ასი წელი დასჭირდა ამ ოცნების ასრულებას, 1973 წელს დიდი ბრიტანეთი, სადაც ჰიუგოს მუხა დღემდე ხარობს, ევროკავშირს შეუერთდა.

სწორედ მაშინ, როცა ევროპაში ნაციონალიზმი ყვაოდა და ყველა მხოლოდ თავისი მამულის გულშემატკივარი იყო, მეტად გამძაფრდა ევროპის, როგორც `ცივილიზაციის“, აღმატებულობის გრძნობა. მანამდე ევროპელები არასოდეს ყოფილან ასე თავდაჯერებული, არასოდეს ჰქონიათ ასეთი მაღალი წარმოდგენა ევროპაზე და არასოდეს გავრცელებულა ევროპული კულტურა ასე შორს.

პირველი მსოფლიო ომის დაწყებისთანავე ევროპელობით გამოწვეული ეს სიამაყე გაქრა. სამაგიეროდ, გაჩნდა უბედურებისა და დაღმასვლის განცდა. როგორც ერთი ისტორიკოსი წერს, „1914-დან 1918 წლამდე არ არსებობდა ევროპა“. არც იყო მოსალოდნელი, რომ ამ პერიოდში დაიბადებოდა ნამდვილად ევროპული იდეა ინტეგრაციისა. არსებობს არაერთი პროექტი, მაგრამ ვერ ვიტყვით, რომ რომელიმეს ავტორმა მოახერხა ნაციონალურ ინტერესებზე მაღლა დამდგარიყო და მოვლენებისთვის ზოგადევროპული თვალით შეეხედა.

ომის შემდეგ, 1923 წელს, გამოქვეყნდა ავსტრიელი ფილოსოფოსის რიხარდ კუდენოვი-კალერგის წიგნი „პანევროპა“ (მთელი ევროპა). ეს იყო პოლიტიკურად, ეკონომიკურად და სამხედრო საქმეში ევროპის სახელმწიფოების გაერთიანების ახალი პროექტი. კუდენოვი-კალერგი ევროპის ერთობისა და ძლიერების საფუძვლად ქრისტიანულ ფასეულობებს, თავისუფლებასა და სოციალურ სამართლიანობას მოიაზრებდა. კუდენოვი-კალერგი მიიჩნევდა, რომ იმ ხანად არსებობდა მხოლოდ გეოგრაფიული და კულტურული ევროპა. მსოფლიოსა და ევროპაში შექმნილი პოლიტიკური გარემოებები მოითხოვდნენ, რომ შექმნილიყო პანევროპა, ანუ პოლიტიკური ევროპა. მისი აზრით, ევროპას უნდა „აერჩია ინტეგრაციასა და ნგრევას შორის ერთ-ერთი“. მხოლოდ ევროინტეგრაცია იხსნიდა კონტინენტს შემდგომი ომებისგან. პანევროპა უნდა ყოფილიყო ორგანიზაცია, რომელშიც ყველა ქვეყანას თანაბარი უფლებები ექნებოდა. განსაკუთრებულად იყო გამახვილებული ყურადღება ეროვნული უმცირესობების ინტერესების დაცვაზე. სხვადასხვა ეროვნების ევროპელთა თანაცხოვრების მაგალითად მას ბელგია და შვეიცარია მოჰყავდა.

პანევროპის პროექტში მოიაზრებოდა მთელი ევროპა, გარდა ბრიტანეთისა (რადგან ის დამოუკიდებელი პოლიტიკური ძალა იყო) და რუსეთისა (რომელიც, წითელი თუ თეთრი, არასოდეს იტყოდა უარს ჰეგემონიისკენ სწრაფვაზე). როცა პანევროპის პროექტი შეიქმნა, კუდენოვი-კალერგი არ იყო დარწმუნებული, იყო თუ არა თურქეთი ევროპული ქვეყანა, მაგრამ მოგვიანებით ათა თურქის რეფორმების ფონზე ის თურქეთსაც პანევროპაში მოიაზრებდა. კუდენოვი-კალერგის აზრით, პანევროპა იყო პროგრამა, რომელიც პასუხობდა ყველა დემოკრატი და პატრიოტი ადამიანის სულისკვეთებას. სუვერენიტეტის მცირედ შეზღუდვის სანაცვლოდ ყველა ქვეყანა მიიღებდა ეკონომიკურ კეთილდღეობას და ხანგრძლივ მშვიდობას. ხოლო თითოეული ქვეყნის კულტურას სასიკეთოდ წაადგებოდა გაცვლითი პროგრამები.

ამ წიგნმა და მისი ავტორის მიერ დაფუძნებულმა პანევროპულმა მოძრაობამ ძალიან მალე გაითქვეს სახელი. პანევროპამ განსაკუთრებით ხელოვანთა, ინტელექტუალთა და ლიბერალურად მოაზროვნე პოლიტიკოსთა ყურადღება მიიპყრო. კუდენოვი-კალერგის დიდმა ენთუზიაზმმა და შრომამ თავისი შედეგი გამოიღო.1926 წელს ვენაში პანევროპის პირველი კონგრესი გაიმართა, რომელსაც 24 ქვეყნის 2000 წარმომადგენელი დაესწრო. 1927 წელს პანევროპულ მოძრაობას საფრანგეთის საგარეო საქმეთა მინისტრი არესტიდ ბრიანი შეუერთდა. 1929 წელს მან `ერთა ლიგას~ (საერთაშორისო ორგანიზაცია1920-1946) ევროპის ერთა ფედერაციის შექმნა შესთავაზა.  ბრიანი მოუხმობდა `ერთა ლიგის~ წევრ ევროპულ სახელმწიფოთა „კოლექტიური პასუხისმგებლობის გრძნობას იმ საფრთხის წინაშე, რომელიც ევროპის მშვიდობას ემუქრებოდა“. მისი თქმით, დრო იყო, გაეთვალისწინებინათ ევროპის გეოგრაფიული მთლიანობა და სოლიდარობა გამოეჩინათ ერთმანეთის მიმართ. ამ გამოსვლის შემდეგ საფრანგეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ევროპელი კოლეგები პარიზში მიიწვია არაფორმალურ ვითარებაში ამ საკითხზე სამუშაოდ. ამ შეხვედრის შემდეგ საფრანგეთმა მოამზადა მემორანდუმი საგანგებო შეთავაზებით, რომელიც 26 ევროპული სახელმწიფოს მთავრობას გადაეცა.

ბრიანის გეგმა ასეთი იყო: მონაწილე სახელმწიფოები ევროპის „მორალური კავშირის“ შესახებ აფორმებდნენ ხელშეკრულებას, რომელშიც ადასტურებდნენ ერთმანეთისადმი სოლიდარობას. შემდეგი ხელშეკრულება დაავალდებულებდა მონაწილე ქვეყნების მთავრობებს რეგულარულად შეკრებილიყვნენ ევროპის კონფერენციაზე, უმაღლეს ორგანოში. ყოველდღიურ საკითხებს კი პოლიტიკური კომიტეტი მოაგვარებდა. ამ თანამშრომლობის მიზნები და ამოცანები მრავალ სფეროს მოიცავდა, დაწყებული საბაჟო წესებით და დამთავრებული სანიტარიულ-ჰიგიენური ნორმებით, აკადემიურ თუ პოლიტიკურ დარგებში გაცვლის პროგრამებით. ბრიანი უპირატეს მნიშვნელობას პოლიტიკურ საკითხებს ანიჭებდა, განსაკუთრებით – მშვიდობასა და უსაფრთხოებას. ევროპის კონფერენციას არ ჰქონდა რაიმე ძალაუფლება და ის არ უნდა ყოფილიყო ერთა ლიგის კონკურენტი, პირიქით, იგი ერთა ლიგას უნდა დაქვემდებარებოდა. ბრიანის პროგრამით არ იყო გათვალისწინებული რაიმე სახის აკრძალვა და სახელმწიფოები ინარჩუნებდნენ სრულ პოლიტიკურ სუვერენიტეტს; ეს უნდა ყოფილიყო „შეთანხმება და არა ერთობა“. როცა ევროპის სახელმწიფოების მთავრობებმა თავიანთი მოსაზრებები წარმოადგინეს, ცხადი გახდა, რომ ისინი ამგვარ თანამშრომლობას მხარს არ უჭერდნენ; მიზეზი სხვადასხვა იყო. ბრიანმა მაინც სცადა პირველი ნაბიჯი გადაედგა და დაეფუძნებინა ევროპის საბჭო. ერთა ლიგამ მხოლოდ ევროპის კავშირის შემსწავლელი კომისიის შექმნას დაუჭირა მხარი და ამ კომისიას ბრიანი ჩაუყენა სათავეში.

მიუხედავად ამისა, პანევროპულმა მოძრაობამ მოახერხა მოემზადებინა ევროპის გამთლიანების იდეოლოგიური და პოლიტიკური საფუძველი. ამ საფუძველმა მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ მნიშვნელოვნად გააადვილა იმ მოვლენების განვითარება, რომელთა ლოგიკური დასასრულიც ევროკავშირის შექმნა გახდა. 1946 წელს ბრიტანეთის ყოფილი პრემიერ-მინისტრი უინსტონ ჩერჩილი, როცა ევროპის ინტეგრაციის აუცილებლობაზე ლაპარაკობს, იტყვის: „ამ საქმის დიდი წილი უკვე გაკეთებულია პანევროპის კავშირის ძალისხმევით…“

1951 წელს ექვსმა ქვეყანამ (ბელგია, დასავლეთი გერმანია, საფრანგეთი, იტალია, ლუქსემბურგი, ჰოლანდია) ევროინტეგრაციის შესახებ პირველ ხელშეკრულებას (`პარიზის ხელშეკრულება~) მოაწერა ხელი.

ჩვენ მხოლოდ ზედაპირულად გადავავლეთ თვალი, თუ როგორ ყალიბდებოდა ევროპის მთლიანობის იდეა და ვნახეთ, რომ ევროპის პოლიტიკური რაობა (შიდა თუ გარე საზღვრებიც კი) მუდმივად იცვლებოდა. არ იცვლებოდა მხოლოდ `ევროპის თავისუფლებისმოყვარე სული~.

დღეს სწორედ 28 თავისუფალი და თანაბარუფლებიანი ქვეყნის ნებაყოფლობითი გაერთიანებაა ევროკავშირი – სადაც ყველა ადამიანის ყველანაირი თავისუფლება საიმედოდაა დაცული, სადაც მხოლოდ დემოკრატიული ქვეყნები არიან გაერთიანებული, სადაც ყველა ქვეყნის სუვერენიტეტს თანაბრად სცემენ პატივს და სადაც ყველა ერის ან ეროვნული უმცირესობის უნიკალურობა დაფასებულია.

გამოქვეყნდა ჟურნალი “ჩემი სამყარო” N 8. 2015 წ.

Edward Moran's 1886 painting, The Statue of Liberty Enlightening the World..

ვასილ კაჭარავა “ამერიკის XX საუკუნე”

ისტორიკოსები ხშირად კამათობენ იმის შესახებ, თუ რომელმა ქვეყანამ განაპირობა ამა თუ იმ ეპოქის სახე და მართლაც, როდესაც კაცობრიობის განვითარებაზეა საუბარი, ვინ არ გაიხსენებს ძველ ეგვიპტესა თუ საბერძნეთს, რომის იმპერიასა თუ ნაპოლეონის ეპოქას!

ალბათ, ისიც ბუნებრივია, რომ ჩვენთვის ყველაზე საინტერესო მაინც XX საუკუნეა, რომლისგანაც, მის გარიჟრაჟზე, საყოველთაო მშვიდობას, აყვავებას და უსაზღვრო წინსვლას მოელოდნენ, მაგრამ რომელიც I და II მსოფლიო ომების წყალობით ყველაზე სისხლიან საუკუნედ იქცა. თუმცა ამ საუკუნეს მეორე ნახევარში არც წარმოუდგენლად სწრაფი განვითარება და პროგრესი მოკჰლებია… რად ღირს, თუნდაც, კოსმოსის ათვისების დასაწყისი და ეკონომიკის აყვავების გრანდიოზული მასშტაბები ევროატლანტიკურ სივრცეში!

სახელმწიფოთა და რეგიონთა ინტეგრაციის სრულიად უპრეცედენტო მასშტაბების წყალობით დღეს ალბათ კიდევ უფრო ძნელია რომელიმე ერთი სახელმწიფოს ლიდერობის აღიარება, მაგრამ, როგორც იტყვიან, ყველაფერი შედარებითი და პირობითია ჩვენს ცხოვრებაში და ალბათ აქაც შეიძლება ჩვენი პრიორიტეტები და სიმპათიები გვქონდეს. შეფასების მთავარი კრიტერიუმი კი ის უნდა იყოს, თუ რა სიკეთე მოუტანა ამა თუ იმ ქვეყანამ არა მარტო საკუთარ ხალხს, არამედ მთელ სამყაროს ან თუნდაც სამყაროს უდიდეს ნაწილს.

ამ თავისებურ კონკურსში ალბათ ყველაზე უფრო რეალურ პრეტენდენტად ამერიკის შეერთებული შტატები მესახება, რომელსაც ალექსის დე ტოკვილმა ჯერ კიდევ 1830-იან წლებში უწინასწარმეტყველა მსოფლიოს უძლიერეს სახელმწიფოდ გადაქცევა.

არ დაგვავიწყდეს, რომ აშშ-ის ისტორია სულ რაღაც 250 წელს მოიცავს და ბევრის აზრით იგი ახალგაზრდა სახელმწიფოა, მაგრამ წლებიც არის და წლებიც! ისევე, როგორც ბრძოლის ველზე მოწინააღმდეგეთა თანაფარდობა მარტო რიცხოვნობით კი არა, მეომართა ხარისხითაც განისაზღვრება, ალბათ წლებსაც აქვს ხარისხი მოვლენების რაოდენობის, სიმძაფრისა და მნიშვნელობის მიხედვით. აქედან გამომდინარე, ზოგი წელი ათს უდრის, ზოგი კი – საუკუნესაც. შესაბამისად, ამერიკული სახელმწიფოს მიღწევები არსებული წლების ხარისხის და არა ფორმალური რაოდენობის შედეგია.

ამერიკის ისტორიას არც დაპირისპირება და არც მსხვერპლით აღსავსე ბრძოლები დაჰკლებია, თუნდაც ამერიკული რევოლუცია (1763-1787 წწ.) ან სამოქალაქო ომი (1861-1865) რად ღირს! მაგრამ მაშინაც კი ამერიკული საზოგადოების იდეოლოგიური საფუძველი ადამიანის უფლებების დაცვაზე, შემწყნარებლობასა და ურთიერთპატივისცემაზე იყო დაფუძნებული. გამარჯვებული დამარცხებულს კი არ ჩაგრავდა და სპობდა, არამედ ურიგდებოდა და ხელს უწყობდა მის წარმატებულად ჩართვას ბრძოლის შედეგად შექმნილ ახალ რეალობაში. აღარაფერს ვამბობთ ხელისუფლების მხოლოდ არჩევნების გზით შეცვლაზე. რაც შეეხება ე.წ. ახალგაზრდა და გამოუცდელი ერის ფენომენს, არ უნდა დავივიწყოთ, რომ ისინი, ვინც შექმნა ამერიკა, თავად არიან უდიდესი ისტორიული წარსულის მემკვიდრეები – ინგლისელები და ესპანელები, ფრანგები და გერმანელები, ჩინელები და პოლონელები.

მართალია, ბევრად უფრო მოკრძალებული, მაგრამ გარკვეული წვლილი ქართველებმაც შეიტანეს ამერიკის განვითარებაში. ასე რომ, არ უნდა დავივიწყოთ რა მასშტაბის გენეტიკური მეხსიერებაა ჩადებული ამერიკელებად ქცეულ ამ უძველესი ერების წარმომადგენლებში. ეს ცოდნა, გამოცდილება, სხვადასხვაგვარი ტემპერამენტი თუ ეროვნული თვისებები ერთ გეოგრაფიულ სივრცეში და ისტორიულ მონაკვეთში გაერთიანდა და ჯერ არნახული მოცულობისა და ხარისხის შესაძლებლობები საერთო მიზნებს დაუქვემდებარა.

ეს გრანდიოზული მუხტი ამერიკის შეერთებული შტატების შექმნის პირველივე დღეებშივე გამოიკვეთა, მაგრამ განსაკუთრებით იჩინა თავი XX საუკუნეში, რომელიც მრავალი მკვლევრისა თუ უბრალოდ ისტორიით დაინტერესებული ადამიანის აზრით, ამერიკის საუკუნედ შეიძლება ჩაითვალოს.

ამერიკელებს უყვართ საკუთარი ისტორიის ათწლეულებად დაყოფა და ეს განსაკუთრებით XX საუკუნეს ეხება. მაგალითად, 1900-იანი წლები პროგრესისტული რეფორმებისა და საერთაშორისო ექსპანსიის ათწლეულად ითვლება, 1910-იანები – პრეზიდენტ ვუდრო უილსონის საერთაშორისო აღიარებისა და I მსოფლიო ომში მონაწილეობისა, 1920-იანი წლები ეკონომიკური აყვავების და მშრალი კანონის ათწლეულია, 1930-იანები ამერიკელებმა შავბნელ, დიდი დეპრესიის ხანად მონათლეს, 1940-იანებში ამერიკა ანტიფაშისტური კოალიციის სამჭედლო იყო და II მსოფლიო ომში 15 მილიონი ამერიკელი იბრძოდა, 1950-იანები, უპრეცედენტო ეკონომიკური აყვავების ფონზე, ზოგიერთი მკვლევრის აზრით, იყო უბედნიერესი და კმაყოფილებით აღსავსე ხანა ამერიკის ისტორიაში. 1960-იანები ვიეტნამის ომისა და სოციალური და კულტურული ამბოხის პერიოდია, 1970-იანებში პრეზიდენტ ნიქსონის ძალისხმევით განპირობებული საერთაშორისო დათბობის სიკეთე უოტერგეიტის სკანდალის სირცხვილმა დაჩრდილა, 1980-იანები რეიგანისეული კონსერვატიული რევოლუციის ათწლეულად ითვლება და ბევრი მაშინდელ ამერიკას უბრალოდ `რეიგანის ამერიკად~ ნათლავდა. 1990-იანები კი კლინტონისეული ეკონომიკური აღმავლობისა და პოსტსაბჭოთა ეპოქის დასაწყისად მიიჩნევა. არ იქნებოდა მართებული და ძალიანაც რომ მოგვენდომებინა, არ გამოგვივიდოდა ამერიკის იდეალური სახის დახატვა. უამრავ პროგრესულ ნაბიჯთან ერთად ამერიკას არც აგრესია, დანაშაული და შეცდომები აკლდა. რასაკვირველია, უპირველესად გვახსენდება მკვიდრი მოსახლეობა, ინდიელები, რომელთაც ხშირად დაუნდობლად და ვერაგულად ექცეოდნენ. არანაკლებ ტრაგიკული აღმოჩნდა შავკანიან ამერიკელთა ხვედრი. ბარბაროსული რასიზმი სამარცხვინო ფურცელია ამერიკის ისტორიაში. 1823 წელს მიღებული მონროს დოქტრინა – `ამერიკა ამერიკელთათვის”  – ხშირად ნიშნავდა ამერიკას ამერიკის შეერთებული შტატებისათვის. არც ტერიტორიული ექსპანსიის დროს ჩადენილი ცოდვებია დასავიწყებელი. ინდიელთა მიწების სრულიად განუკითხავ მიტაცებასთან ერთად ამერიკა არც მეზობელ მექსიკას ერიდებოდა, რომელსაც 1846-1848 წლების ომის შემდეგ უზარმაზარი ტერიტორია წაართვა. არც ჰავაის კუნძულების ამერიკის ფარგლებში მოქცევა მოხდა სრული ორმხრივი თანხმობის საფუძველზე. პანამის არხის პრობლემაც სუვერენული კოლუმბიის უფლებების უხეში დარღვევით გადაწყდა. 1960-იან წლებში მიმდინარე სისხლისმღვრელი ომი ვიეტნამში, რომელსაც მილიონობით ვიეტნამელის სიცოცხლე შეეწირა, ძნელად თუ ჩაითვლება მხოლოდ დემოკრატიისათვის ბრძოლის მაგალითად. ასევე მრავალ კითხვას აჩენდა ამერიკის მოქმედება ერაყში, სადაც ძლევამოსილი ამერიკული არმიის შეჭრით ინსპირირებულმა შიდა დაპირისპირებამ ათეულ ათასობით ერაყელის სიცოცხლე შეიწირა. მართალია, ამერიკულმა ჯარმა უკვე დატოვა ერაყი და ამ ქვეყანას არჩევნების მეშვეობით მოსული მთავრობა მართავს, მაგრამ იქ სერიოზული პრობლემები დღესაც საკმაოდაა.

ამასთან, ნურც ის დაგვავიწყდება, რომ მონროს დოქტრინის მეშვეობით ამერიკამ მართლაც დაიცვა ლათინური ამერიკის ახლად შექმნილი რესპუბლიკები ევროპული ექსპანსიისგან. 1898 წლის ესპანეთი-ამერიკის ომის შედეგი იყო, რომ კუბამ, თუმც შეზღუდული, მაგრამ მაინც დამოუკიდებლობა მიიღო. ამერიკის ჩარევა კარიბის ზღვის ქვეყნების საშინაო საქმეებში არცთუ იშვიათად ამ ქვეყნების მოსახლეობას სისხლისმღვრელი სამოქალაქო ომებისაგან იცავდა. ერთა თვითგამორკვევის პრინციპი რეალურ პოლიტიკაში სწორედ ამერიკის პრეზიდენტ ვუდრო უილსონის წყალობით დამკვიდრდა 1919 წელს პარიზის სამშვიდობო კონფერენციაზე. როგორც პირველ, ასევე მეორე მსოფლიო ომში ამერიკა დემოკრატიული ფასეულობების მხარეს იბრძოდა და იგივე იყო ცივი ომის დროსაც. ნუ დავივიწყებთ, რომ ამ პერიოდში სწორედ ამერიკა იყო ის ერთადერთი რეალური ძალა, რომელმაც კომუნიზმის ექსპანსიისაგან დაიცვა სამყარო. II მსოფლიო ომამდე იზოლაციონისტურ საგარეო პოლიტიკას ამოფარებული ამერიკა ომის შემდეგ მსოფლიოს ყველაზე ძლიერ, გავლენიან და მდიდარ სახელმწიფოდ იქცა და როგორც დასავლური ცივილიზაციისა და `თავისუფალი სამყაროს~ მთავარი დამცველი, საბჭოთა ექსპანსიას დაუპირისპირდა. ამავე დროს, დანის წვერზე სიარულის მიუხედავად, ის, რომ ცივი ომი პლანეტის გამანადგურებელ ცხელ ომში არ გადაიზარდა, მნიშვნელოვანწილად სწორედ ამერიკის დამსახურებაა.

 II მსოფლიო ომის დროს ამერიკის მთავარი მოწინააღმდეგეები ნაცისტური გერმანია და მილიტარისტული იაპონია იყვნენ, მაგრამ ომის შემდეგ სწორედ ამერიკამ შექმნა ამ ქვეყნების თავისუფალი განვითარების პირობები, ხელი შეუწყო მათ დემოკრატიზაციას და ეკონომიკურ განვითარებასაც. შესაბამისად, როგორც გერმანული, ისე იაპონური ეკონომიკური `საოცრებაც~ მნიშვნელოვანწილად ამერიკელთა დამსახურებაცაა.

1947 წლის 12 მარტს ჰარი ტრუმენმა (აშშ-ის 33-ე პრეზიდენტი) კონგრესს 400 მილიონი დოლარი სთხოვა საბერძნეთისა და თურქეთის დასახმარებლად, სადაც არსებულ მთავრობებს კომუნისტური საფრთხე დაემუქრათ. ამერიკის ეს ფინანსური დახმარება იმასაც გულისხმობდა, რომ იგი არც უშუალოდ სამხედრო მოქმედებაზე იტყოდა უარს. თავის გამოსვლაში ტრუმენმა განაცხადა: “მწამს, რომ ამერიკის პოლიტიკა მიმართული უნდა იყოს თავისუფალი ადამიანების დასახმარებლად, რომელნიც თავს იცავენ შეიარაღებული უმცირესობისა და გარეშე ძალების ზეწოლისგან… თუ ჩვენს ლიდერობას დავთმობთ ამ საქმეში, საფრთხეში ჩავაგდებთ მშვიდობას მსოფლიოში და თანაც საფრთხეში ჩავაგდებთ ჩვენი ქვეყნის კეთილდღეობასაც”. სამწუხაროდ, დღესაც, 21-ე საუკუნეშიც, საბჭოთა კავშირის მეორე გამოცემა, პუტინისეული რუსული იმპერიალიზმის სახით, კვლავ აგრძელებს მსგავსი სახის მოქმედებებს ამჯერად უკვე ყოფილი საბჭოთა რესპუბლიკების წინააღმდეგ და ტრუმენის დოქტრინის ეს სიტყვები დღესაც აქტუალურია და დღესაც ახალგაზრდა დემოკრატიების მთავარ იმედად კვლავ ამერიკის შეერთებული შტატები გვევლინება.

1947 წლის 5 ივნისს ჰარვარდის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულთა გამოსაშვებ ცერემონიაზე სახელმწიფო მდივანი ჯორჯ მარშალი ომისგან დაზარალებული ქვეყნების ეკონომიკური დახმარების ინიციატივით გამოვიდა: “ჩვენი პოლიტიკა მიმართულია არა რომელიმე ქვეყნის ან დოქტრინის, არამედ შიმშილის, სიღატაკის და ქაოსის წინააღმდეგ. მისი დანიშნულებაა გამოაცოცხლოს ეკონომიკა მსოფლიოში”. ეს წინადადება გულისხმობდა საბჭოთა კავშირის ჩათვლით ყველა ევროპული ქვეყნის დახმარებას. სტალინმა ამ პროექტში მონაწილეობაზე უარი განაცხადა და ეს თავის სატელიტებსაც აუკრძალა. საბოლოოდ, ე.წ. `მარშალის გეგმის~ მიხედვით, დასავლეთ ევროპის ქვეყნებმა სამი წლის მანძილზე 12 მილიარდ დოლარზე მეტი დახმარება მიიღეს. ეს დახმარება ასევე გამოიყენეს ევროპაში უკიდურესი გაჭირვების გამო მზარდი მემარცხენე რადიკალიზმის შეჩერებისა და ევროპული მოსახლეობის საშუალო ფენის გაძლიერებისათვის. უნდა ითქვას, რომ გეგმამ მართლაც ძალზე ეფექტიანად იმუშავა და დასავლეთი ევროპა არა მარტო სიღატაკისა და კომუნიზმისგან დაიცვა, არამედ უდიდესი ბიძგი მისცა მის ეკონომიკურ აყვავებას 1950-იან წლებში.

უნდა აღინიშნოს, რომ საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ამერიკამ მსგავსი ხასიათის დახმარება ყოფილ საბჭოთა რესპუბლიკებსაც აღმოუჩინა, რათა მათ ახალი დემოკრატიული ტიპის სახელმწიფოები ჩამოეყალიბებინათ და ამ ასპექტით ჩვენმა სამშობლომაც მეტად მნიშვნელოვანი ეკონომიკური დახმარება მიიღო და კვლავაც იღებს.

ჩრდილოეთ ატლანტიკის ხელშეკრულების ორგანიზაციის – ნატოს – შექმნა 1949 წელს ასევე ტრუმენის ადმინისტრაციის წყალობით მოხდა, თუმცა ნატო ევროპული სახელმწიფოების თხოვნით შეიქმნა და არა აშშ-ის ინიციატივით. ამ ორგანიზაციის ძირითად ბირთვს აშშ-ის შეიარაღებული ძალები წარმოადგენდა და სწორედ მისი წყალობით მოხერხდა საბჭოთა ექსპანსიის შეჩერება ევროპაში. ცივი ომის დასრულების შემდეგ კაცობრიობა იმედოვნებდა, რომ ნატოს არსებობის აუცილებლობა მნიშვნელოვნად შემცირდებოდა, მაგრამ, სამწუხაროდ, ეს ასე არ მოხდა. ამ ორგანიზაციას სერიოზული ბრძოლა სჭირდება საერთაშორისო ტერორიზმის წინააღმდეგ წარმოებულ ომებში. უფრო მეტიც, რუსეთიდან მომდინარე საფრთხის გამო ამ ორგანიზაციაში კომუნისტებისაგან განთავისუფლებული აღმოსავლეთ ევროპის თითქმის ყველა სახელმწიფო გაწევრიანდა.

როგორც ვიცით, საქართველოც ამ მიმართულებით მიდის, თუმცა ჩვენი გზა გაცილებით უფრო რთული და მძიმე აღმოჩნდა და ამ სურვილისთვის 2008 წელს ფართომასშტაბიანი რუსული სამხედო თავდასხმის მსხვერპლი შეიქმნა. ამ ომისგან დაზარალებულ და დასუსტებულ საქართველოს ამერიკამ უდიდესი ფინანსური, ეკონომიკური და პოლიტიკური დახმარება აღმოუჩინა.

დღეს რომ სამხრეთ კორეა მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე აყვავებული ქვეყანაა, აბსოლუტურად დესპოტური ჩრდილოეთ კორეისგან განსხვავებით, ესეც ამერიკის დამსახურებაა. როგორც ვიცით, ეს ქვეყანა დღესაც ორი ნაწილისგან შედგება და ახლო მომავალში მის გაერთიანებას პირი არ უჩანს. კორეის ომში, რომელიც 1950-1953 წლებში მიმდინარეობდა და რომელიც კომუნისტურმა ჩრდილოეთ კორეამ დაიწყო, უკანასკნელი მონაცემით, 33 615 ამერიკელი დაიღუპა და 92 ათასამდე დაიჭრა. თავად ომი კი 22 მილიარდი დოლარი დაჯდა. ამერიკის პრეზიდენტმა დუაიტ ეიზენჰაუერმა დაზავებისთანავე შეასრულა სამხრეთ კორეის მთავრობისადმი მიცემული პირობა და სამხრეთი კორეის რეკონსტრუქციისთვის კონგრესს 200 მილიონი დოლარი მოსთხოვა. მსგავსი დახმარება შემდგომშიც გაგრძელდა. ამერიკული ჯარის მნიშვნელოვანი დაჯგუფება კი დღესაც ამ ორ ქვეყანას შორის არსებულ საზღვართან იმყოფება და ზურგს უმაგრებს სამხრეთ კორეის დემოკრატიას. დღეს კორეის ეკონომიკა ერთ-ერთი ყველაზე წარმატებულია მსოფლიოში და ქვეყანას ცხოვრების დონეც შესაბამისი აქვს, მაშინ, როდესაც კომუნიზმის იდეალებზე ჩამოყალიბებული ჩრდილოეთ კორეა მსოფლიოში ყველაზე მილიტარისტული და ღატაკი ქვეყანაა.

1983 წელს რონალდ რეიგანის ბრძანებით ამერიკის საზღვაო ქვეითებმა კარიბის ზღვის პატარა კუნძულოვანი ქვეყანა გრენადა გაათავისუფლეს პროკომუნისტური ძალებისა და მათი კუბელი მოკავშირეებისგან და შეაჩერეს კომუნისტური გავლენის ზრდა რეგიონში.

პატარა, მაგრამ თავის ნავთობის უზარმაზარი რესურსების გამო მეტად მნიშვნელოვანი სახელმწიფოა ქუვეითი, რომელშიაც 1990 წელს ერაყელი დიქტატორის სადამ ჰუსეინის არმია შეიჭრა. მაშინ სწორედ ამერიკის პრეზიდენტ ჯორჯ ბუშის ინიციატივითა და ლიდერობით და გაეროს მხარდაჭერით შექმნა ამერიკამ ძლიერი სამხედრო კოალიცია, რომელშიც არაბული ქვეყნებიც მონაწილეობდნენ. კოალიციამ ოპერაცია `უდაბნოს ქარიშხლის~ მეშვეობით თითქმის პირწმინდად გაანადგურა აგრესორის არმია და გაათავისუფლა ეს პატარა ქვეყანა.

თუმცა, რასაკვირველია, ყველაზე დრამატული მოვლენა ცივი ომის დასასრული იყო. 1989 წელს, ხანგრძლივი ბრძოლის შემდეგ, `სოლიდარობის~ პროფკავშირის ლიდერობით პოლონეთში ჩატარდა პირველი დამოუკიდებელი არჩევნები და პოლონეთი თავისუფალი ბაზრის ეკონომიკას დაუბრუნდა. დასუსტებული საბჭოთა კავშირის პასიურობის ფონზე ეს ტალღა გავრცელდა უნგრეთზე, ჩეხოსლოვაკიასა და გერმანიის დემოკრატიულ რესპუბლიკაზეც კი, რასაც საბოლოოდ, 1989 წლის დეკემბერში ავადსახსენებელი ბერლინის კედლის დანგრევა, ხოლო 1990 წელს გერმანიის გაერთიანებაც მოჰყვა. 1991 წელს ვარშავის ქვეყნების პაქტი (სსრკ-ის მიერ შექმნილი სამხედრო ბლოკი) დაიშალა და აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებს დამოუკიდებელი განვითარების საშუალება მიეცათ.

რაც მთავარია, 1991 წლის დეკემბერში თავად საბჭოთა კავშირი დაიშალა ოფიციალურად და ამავე წლის 8 დეკემბერს შეიქმნა ე.წ. დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობა, რომელშიაც 21 დეკემბერს საბოლოოდ გაწევრიანდა ყველა ყოფილი საბჭოთა რესპუბლიკა ბალტიისპირეთის რესპუბლიკებისა და საქართველოს გარდა.

ეს ეპოქალური მნიშვნელობის მოვლენები, თავად საბჭოთა სისტემის ფუნდამენტურ ხარვეზებთან ერთად, მნიშვნელოვანწილად ამერიკის პრეზიდენტის რონალდ რეიგანის პოლიტიკურმა მოღვაწეობამაც განაპირობა. რეიგანი და მისი გუნდი დარწმუნებული იყვნენ, რომ ე.წ. `დათბობის პერიოდი~ საბჭოთა კავშირმა ცალმხრივად, თავისი გაძლიერებისა და ექსპანსიის გასაფართოებლად გამოიყენა და გარკვეულწილად მოატყუა კიდეც დასავლეთი. შესაბამისად, მან გადაწყვეტა ძირეულად შეეცვალა არსებული ვითარება და თავად დასავლური სამყარო გადაეყვანა კონტრშეტევაზე, რომელიც არა მარტო შეაჩერებდა საბჭოთა ექსპანსიას, არამედ საბოლოოდ ძირს გამოუთხრიდა ამ სისტემას.

ეს ბრძოლა რეიგანმა საბჭოთა კავშირზე, საბჭოთა სისტემაზე და საერთოდ კომუნისტურ იდეოლოგიაზე უკომპრომისო იდეოლოგიური შეტევით დაიწყო. სწორედ რეიგანმა უწოდა საბჭოთა კავშირს `ბოროტების იმპერია~ და მოახერხა მისი ისტორიული განწირულობის დასაბუთება.

მაგრამ ნებისმიერი მჭევრმეტყველება კონკრეტულმა საქმემ უნდა გაამაგროს. ეს კი გამოიხატა ამერიკის სამხედრო ძლევამოსილების აღორძინებაში, საბჭოთა კავშირთან პოლიტიკური, ეკონომიკური და სამხედრო დაპირისპირების ძალზე კარგად მომზადებული პროგრამის შემუშავებასა და მის განხორციელებაში.

ამ მოვლენებში, საუდის არაბეთთან შეთანხმებით ამერიკის მიერ ინიცირებული ნავთობის ფასების დაწევასთან ერთად (ამ დროისთვის სსრკ-ის მთავარ სავალუტო შემოსავალს ნავთობის გაყიდვა წარმოადგენდა), ცენტრალური ადგილი სტრატეგიული თავდაცვის ინიციატივამ (ე.წ. `ვარსკვლავური ომების~ იდეა) დაიკავა, რომელიც რეიგანმა 1983 წლის 23 მარტს გაახმაურა. შედეგად, ეკონომიკურად, პოლიტიკურად და იდეოლოგიურად დაუძლურებული სსრ კავშირის ლიდერი მიხეილ გორბაჩოვი ზემოჩამოთვლილ დათმობებზე წავიდა, რასაც საბოლოოდ საბჭოთა კავშირის დაშლაც კი მოჰყვა.

1990-იან წლებში ყოფილ იუგოსლავიაში უარესად სისხლისმღვრელი სამოქალაქო ომის დასრულებაშიც, რომელსაც ასობით ათასი ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა, სწორედ აშშ-ის პრეზიდენტ ბილ კლინტონის ადმინისტრაციამ ითამაშა გადამწყვეტი როლი.

ალბათ მკითხველს კანონზომიერი კითხვა გაუჩნდება, თუ რამ განაპირობა ფართომასშტაბიანი აქტიურობა მთელ მსოფლიოში და თუ რატომ ხარჯავს ამერიკა საკუთარი გადასახადის გადამხდელთა უზარმაზარ თანხებს ახალგაზრდა დემოკრატიების მხარდასაჭერად და რიგ შემთხვევაში ამერიკელ ჯარისკაცთა სიცოცხლესაც რისკის ქვეშ აყენებს?

 პასუხი თითქოსდა მარტივია: ვინაიდან დემოკრატიული სახელმწიფოები გაცილებით უფრო პროგნოზირებადი არიან საკუთარ საგარეო პოლიტიკაში და შესაბამისად, გაცილებით უფრო მშვიდობის მოყვარენიც, რაც საბოლოო ჯამში ამერიკის უსაფრთხოების ინტერესებშია. გარდა ამისა, ითვლება, რომ ღატაკი სახელმწიფოები ტოტალიტარიზმისა და აგრესიულობისთვის მეტად ნოყიერი ნიადაგია, რაც არა მარტო მორალურ, არამედ წმინდა პოლიტიკურ და უსაფრთხოების ასპექტში პრობლემას წარმოადგენს შეერთებული შტატებისთვის.

1953 წელს საინაუგურაციო გამოსვლაში პრეზიდენტმა ეიზენჰაუერმა აღნიშნა, “ჩვენ დაკავშირებული ვართ ყველა თავისუფალ ადამიანთან არა მარტო კეთილშობილური იდეით, არამედ უბრალო აუცილებლობით… თავისუფალ ადამიანთა ერთიანობის შესაქმნელად, ჩვენი დროის გამოწვევების დასაძლევად ბედისწერამ ჩვენ ქვეყანას დააკისრა თავისუფალი სამყაროს ლიდერობა… ერთი ერის გაღატაკებაც კი საფრთხეს წარმოადგენს ყველა სხვა ხალხის კეთილდღეობისათვის”.

 ასევე თავის საინაუგურაციო გამოსვლაში 1961 წელს პრეზიდენტი ჯონ კენედი პირდაპირ ამბობდა, რომ ამერიკა ყოველმხრივ დაეხმარებოდა პლანეტის გაჭირვებულ ადამიანებს არა იმიტომ, რომ მათ შეიძლება კომუნისტები დაეხმარონ ან ამერიკას მათი ხმები სჭირდება, არამედ იმიტომ, რომ ეს უბრალოდ სწორი ქცევაა. ვინაიდან თუ თავისუფალ საზოგადოებას არ შეუძლია დაეხმაროს მრავალ გაჭირვებულ ადამიანს, ის მდიდარ უმცირესობასაც ვერ დაიცავს.

ამგავრი სიტყვები XX საუკუნის მეორე ნახევრის თითქმის ყველა ამერიკელი პრეზიდენტის საპროგრამო გამოსვლაში შეიძლება ნახოთ. საქმე ისაა, რომ ამერიკის უსაფრთხოებისა და აყვავების სტრატეგიული ინტერესები და ზემოჩამოთვლილი არგუმენტები საკმაოდ კარგად ემთხვევა ერთმანეთს.

XX საუკუნეს, მიუხედავად იმისა, რომ ბევრი მნიშვნელოვანი პოლიტიკური მოვლენის, იდეოლოგიებისა და მიმდინარეობების საუკუნე იყო, მაინც ყველაზე მეტად აშშ-ის არსებობამ და პოლიტიკამ დაასვა დაღი. გასული საუკუნე ჭეშმარიტად ამერიკის საუკუნე იყო. საინტერესოა, მოხდება თუ არა იგივე XXI საუკუნეში?!

გამოქვეყნდა ჟურნალი “ჩემი სამყარო” N 8. 2015 წ.

ჯავარა - ირინე ალექსიძე, გორდა - ვახტანგ ჭაბუკიანი

ოთარ ეგაძე – როგორ იდგმებოდა „გორდა“

1949 წლის 30 დეკემბერს ზაქარია ფალიაშვილის სახელობის თბილისის ოპერისა და ბალეტის ლენინის ორდენოსანი სახელმწიფო თეატრი შემოქმედებით ალმურში იყო გახვეული. იმ საღამოს პირველად მიდიოდა ბალეტი „გორდა“. მართალია, აფიშებს სიტყვა „პრემიერის“ მაგივრად სპექტაკლის „საჯარო განხილვა“ ეწერა, მაგრამ ყველამ იცოდა, რომ სწორედ იმ საღამოს წყდებოდა ახალი ქართული სპექტაკლის ბედი, რომელიც ბევრის აზრით შესაძლოა გაიმარჯვებდა და „მთების გულსა“ და „სინათლეს“ გვერდს დაუმშვენებდა.

სპექტაკლის საჯარო განხილვამდე მრავალი მითქმა-მოთქმა შეიქმნა ამ ბალეტის შესახებ. ერთნი აღტაცებულნი იყვნენ მისი მუსიკითა და ქორეოგრაფიული ენით, მეორენი კი ახალ ბალეტს სკეპტიკურად ხვდებოდნენ, თუმცა ბევრ მათგანს „გორდა“ ნახული და მოსმენილი არ ჰქონდა.

რითი იყო გამოწვეული „გორდაზე“ ასეთი სხვადასხვა შეხედულება? რატომ სჯეროდა თეატრის მეგობართა ერთ ნაწილს „გორდას“ დიდი გამარჯვებისა. ხოლო მეგობართა მეორე, თუმცა მცირე მაგრამ მაინც ანგარიშგასაწევ ნაწილს არ სწამდა მისი მომავალი წარმატება.

საზოგადოების ასეთი ურთიერთსაწინააღმდეგო მოლოდინი აიხსნებოდა იმით, რომ ახალი ბალეტის ლიბრეტოზე მუშაობამ დაუკმაყოფილებელი გრძნობა შეუქმნა თვით ბალეტის ავტორებს დავით თორაძეს, ვახტანგ ჭაბუკიანს და მათთან ერთად მომუშავე არა ერთ მწერალს, რომლებიც ან ზუსტად მისდევდნენ დანიელ ჭონქაძის „სურამის ციხის“ ქარგას, ან სრულიად სხვა ვარიანტებს თხზავდნენ. ავტორებმა ცვალებადი შემადგენლობით თითქოს მთელ წელიწადს იმუშავეს, მაგრამ იმის გამო, რომ მაინც ვერ შეიქმნა საბალეტო სპეციფიკისთვის მოსარგები მძაფრსიუჟეტიანი ლიბრეტო, კომპოზიტორმა მუსიკის წერას გული ვერ დაუდო და ქორეოგრაფი ცეკვის ენაზე ვეღარ ამტყველდა.

1948 წელი იწურებოდა. სპექტაკლის განსახორციელებლად კი მხოლოდ ერთი წელი რჩებოდა. ვახტანგ ჭაბუკიანმა და დავით თორაძემ ახალ ბალეტზე მუშაობა შემომთავაზეს.

ეს მოხდა ახალწლის ღამეს. ვახტანგ ჭაბუკიანის სახლში წვეულება იყო, რომლის დროსაც მომავალი, ახალი ქართული ბალეტის შექმნის სადღეგრძელოც აიწია.

– ისევ ერთად ვიმუშაოთ – მომმართა ვახტანგ ჭაბუკიანმა.

– კარგი ბალეტი გამოგვივა – დაურთო დავით თორაძემ.

მე დაფიქრების დროც არ მქონდა, მაგრამ ვიცოდი რომ კომპოზიტორი და ქორეოგრაფი ძალიან იფარგლებოდნენ თავიანთ ჩანაფიქრში „სურამის ციხის“ სიუჟეტით, მოითხოვდნენ დ. ჭონქაძის მოთხრობის ყველა სიტუაციის შეტანას საბალეტო ლიბრეტოში. ჩემის აზრით კი საბალეტო სპექტაკლისათვის მოთხრობის ყველა ეპიზოდის გამოყენება სასარგებლო არ იქნებოდა. პასუხი მაინც არ დავაყოვნე, ქართული ბალეტის თითქმის ყოველი გამოჩენილი წარმომადგენელი ჭიქით ხელში ზეზე იდგა და ახალი საბალეტო სპექტაკლის ყოფნა-არ ყოფნის საკითხის გადაწყვეტას ელოდა.

– ვიმუშაოთ ერთის პირობით – „სურამის ციხიდან“ გამოვიყენოთ მთავარი, ციხის აგების ლეგენდა. დანარჩენში კი თავისუფალი უნდა ვიყო – მივმართე ვახტანგსა და დავითს და რაკი უმალ თანხმობა მივიღე ახალი ქართული ბალეტის გასამარჯვებელიც შევსვით, რომელსაც მალე „გორდად“ დაბადება ეწერა.

იმ დღეს რაღა გაეწყობოდა, ორ იანვარს კი, დღის პირველ საათზე სამივენი შევიკრიბეთ. ძველი ყაიდის პატარა „მოსკვიჩით“ ვახტანგ ჭაბუკიანს გავუარე სახლში და დავით თორაძესაც მივადექით, რომ ქალაქგარეთ გავსულიყავით და მომავალი ლიბრეტოს უკვე ჩაფიქრებული ეპიზოდები გამეცნო.

კომპოზიტორის მეუღლემ, ცნობილმა ქართველმა კინომსახიობმა ლიანა ასათიანმა სახელდახელოდ შეხვეული გემრიელი საუზმე და ცოტა რამ სხვაც ხელჩანთაში ჩაგვიწყო და შემოქმედებითი წარმატება გვისურვა.

ჩვენი მანქანა დიღმის ფერდობისკენ გაიჭრა. იმ სოფლისაკენ გაემართა, სადაც ვახტანგ ჭაბუკიანს ბავშვობის დღეები გაუტარებია. იმ წელიწადს ცივი ზამთარი იდგა. დიღმის გზის აღმა, ერთი ძველი ეკლესიის ნანგრევებთან შევჩერდით და გემრიელ საგზალთან გაალერსების შემდეგ, მომავალი ბალეტის სიუჟეტის მოყოლას შევუდექი.

მე ხუროთმოძღვარი, შემდეგში კი უკვე გორდად წოდებული ჭაბუკის გამოჩენით ვიწყებდი პირველ მოქმედებას: გორდა მიუვალ ხევში აღმართულ კლდეზე იდგა და თავისი სათაყვანო არსების, მეფის ასულ ირემას იერსახეს ჭრიდა ქვაში. სიუჟეტი იოლად განვითარდა. აღმაფრენითა და მზის სინათლით აღსავსე სცენა გრძნობათა დიდი ჭიდილითა და ბუნების განრისხებით მთავრდებოდა. ამ სცენას, როგორც მე წარმომედგინა, მაყურებელი თავიდანვე ხელში უნდა აეყვანა.

ვ. ჭაბუკიანი კმაყოფილი იყო. იგი ცალი ხელით ჰაერში რაღაცას ხატავდა და მარჯვენა ფეხით უხილავ რამეს ქარგავდა. დ. თორაძე ჩაფიქრებული ღიღინებდა და ალბათ იმ მომავალ ჭექა-ქუხილის მუსიკალურ მელოდიას ანვითარებდა, რომელიც ასე ძლიერად აჟღერდა პირველსავე მოქმედებაში.

ჩვენი პირველი შემოქმედებითი რეისი კეთილად დასრულდა. ის მყუდრო ადგილი მოგვეწონა და პირობა დავდეთ მეორე შეკრებაც სწორედ იქ შემდგარიყო. მით უფრო რომ გალავნის ნანგრევები ჯავარას მომავალი საკანის განწყობილებას მიქმნიდა. დაჩვეულს ნუ გადააჩვევ, – ალბათ ამ ქართული გამოთქმის სიბრძნეს მისდევდა ლიანა ასათიანი, რომ მეორე დღეს, როცა მე ისევ ვახტანგს გავუარე და მერე დავით თორაძის სახლსაც მივადექი, დიასახლისმა თავისი მეგობარი კარებამდე გამოაცილა და როგორც გუშინ ახლაც რაღაც გამოატანა. დავითმა მზრუნველად ჩაავლო ხელი თეთრად გამოკრულ საგზალს და ჩვენც უმალ ვიგრძენით, რომ გუშინ კარგად დაცდილი დიასახლისის ნახელარი ამჯერადაც ერთსულოვან შემოქმედებით წარმატებას მოგვიტანდა.

ასე გაგრძელდა ჩვენი მოგზაურობა თბილისიდან დიღმის ნანგრევებამდე, სანამ გორდას ლიბრეტო საბოლოოდ არ ჩამოიქნა. ერთი კვირის შემდეგ მანქანაზე გადაბეჭდილი ლიბრეტო უკვე მუსიკალურ სულს იდგამდა კომპოზიტორის როიალთან და ქორეოგრაფიულ ხორცს ისხამდა თეატრის სარეპეტიციო დარბაზში.

ბალეტის კოლექტივი ხალისით მუშაობდა ახალი სპექტაკლის ეპიზოდებზე. ვახტანგ ჭაბუკიანი ისე იოლად თხზავდა კორდებალეტისა და სოლისტების თვალწინ მკაფიოდ გამოხატული აზრის გადმომცემ სიუჟეტის მომთხრობ ცეკვებს, თითქოს ხელში კალამი უჭირავს და უკვე განცდილი, წარმოსახული და ჩამოყალიბებული ქაღალდზე გადმოაქვსო.

რეპეტიციაზე დამსწრეები, ბუნებრივია ვერ ფარავდნენ ქორეოგრაფისა და კომპოზიტორის შთაგონებით გატაცებას. ჩუმჩუმ და აღტაცებით უყვებოდნენ ნაცნობ – მეგობრებს ახალი ბალეტის ცალკეულ ეპიზოდებზე, მოსალოდნელ შემოქმედებით გამარჯვებაზე. მაგრამ რაკი ჭაბუკიანი და თორაძე შეგნებულად სდუმდნენ ბალეტის მოსალოდნელ წარმატებაზე, თეატრის მოყვარულთა ფართო ფენები იჭვიანი დუმილით ელოდნენ „გორდას“ სცენაზე გამოტანას.

– რა გამოვა? – ამბობდნენ ისინი. აი, ამიტომ იყო, რომ სრული ერთი წლის შემდეგ, ისევ ახალი წლის წინა ღამეს თბილისის საზოგადოებრიობა მღელვარებითა და დაძაბული ინტერესით შეხვდა „გორდას“ პირველ განხილვას.

სპექტაკლი დასრულდა. დარბაზი ოვაციებით შეეგება მონაწილეებს. უკვე ცხადი გახდა, რომ „გორდამ“ გაიმარჯვა. მოცეკვავეები აღტაცებით ეხვეოდნენ კომპოზიტორსა და ბალეტმაისტერს, გორდას იერსახის შემქმნელსა და პირველ შემსრულებელს ვახტანგ ჭაბუკიანს, რომელმაც ორი წლის წინათ ასეთივე ბრწყინვალებით გამოკვეთა ავთანდილის იერსახეც ბალეტ
„სინათლეში“.

ხალხი დიდხანს არ სტოვებდა დარბაზს. მუსიკის, ქორეოგრაფიისა და თეატრის სპეციალისტებთან ერთად ვინც იმ დღეს „გორდას“ პირველ წარმოდგენას ესწრებოდა, თეატრის დირექტორის პავლე კანდელაკის კაბინეტში შეგროვდნენ, რომ უკვე განცდილი და აღქმული უფრო დამშვიდებით ჩამოეყალიბებინათ და თუ სარჩევი და შესახსენებელი რამე ჰქონდათ ამთავითვე ერჩიათ და ეთქვათ.

მაგრამ სპექტაკლის გარჩევა-მიღება დიდხანს არ გაგრძელდა. ყველამ აღიარა „გორდას“ დრამატურგიული, მუსიკალური და ქორეოგრაფიული ღირსებანი. თუმცა იყვნენ ისეთნიც, რომლებიც უცებ ვერ ჩაწვდნენ ქართული ნაციონალური ბალეტის თავისებურებას და გაუმართლებლად მიიჩნიეს კლასიკურ ცეკვაში ქართული ხალხური ილეთების ჩართვა.

მათი თვალი და ყური მიუჩვეველი იყო ამგვარ სიახლეს. მაგრამ ეს მოხდებოდა მხოლოდ გარკვეული დროის თვეებისა და წლების შემდეგ. რამდენ ხანს გასძლებდა „გორდა“ სცენაზე, ძნელი იყო ამის თქმა, მაგრამ ის კი იგრძნობოდა, რომ არ მოიხსნებოდა. ნიჭიერი კომპოზიტორის დ. თორაძის სახოვანი და ფერადოვანი, ქართულ მელოდიაზე დაფუძნებული მუსიკა ამისი თავდები იყო. ქორეოგრაფიის უბადლო შემოქმედის, განუმეორებელი მოცეკვავისა და ფანტაზიის მქონე ბალეტმაისტერის ვახტანგ ჭაბუკიანის საცეკვაო ენით თხრობის უნარი კი „გორდას“ გამარჯვების საწინდარი იყო.

ჟურნალი „საბჭოთა ხელოვნება“. 1959 წ. #11

Older Posts »

კატეგორიები