ჯაყელები, საფარას მონასტრის ფრესკა

ჯაყელები, საფარას მონასტრის ფრესკა

914 წელი – ლაზარობა – ოქროსფერი მიმინოს გამოჩენა

ჯაყელთა 1000 წელი გაგრძელება

ნაწილი მეხუთე

ობოლი იყო ნესტან ფანასკერტელი, მხოლოდშობილი ასული ქველი ფანასკერტელისა. დედა, სახელგანთქმული ქალი სამძივრისა დარდმა მოჰკლა სამი წლის წინ, მამა კი ათი წლის წინ გაემგზავრა სალაშქროდ ჯიქეთს. იმ ლაშქრობიდან არავინ დაბრუნებულა, ხუთი ათეული შუბოსანი რომ მიჯირითობდა ფანასკერტის ციხის ზეგანზე, ეს დაამახსოვრდა ნესტანს. მამის მუზარადი ლაპლაპებდა აგვისტოს მზეზე. შემდეგ როდესაც ზეგანი თავდებოდა, მამამ წამით შეაყენა ცხენი, მუზარადის თასმა შეიხსნა და ჭაღარა თმები მესხეთის ნიავს შეუშვირა. მაშინ დაიყვირა ნესტანმა:
– მამა, ოქროსფერი მიმინო მომიყვანე ჯიქეთიდან, მამააააა….
– ჰეჰჰეეეეჰჰეეეეეიიიიი – გამოსცეს მთებმა ხმები
მუდამ მომღიმარმა ფანასკერტელმა პასუხად მთებს შესძახა, თუ თავის ნესტანს არავის იცის, ერისთავის ხმა ქარს დაეხშო და გაეფანტა, მაგრამ ნესტანმა მაინც გაიგონა ქველის სიტყვები:
– ელოდეეე … ოქროოოსფერი მიმინოოოოო… მოვა…შვილო…ნესტან…
ეს იყო და ეს, მამა სამუდამოდ გაუჩინარდა. ღრუბლები მას შემდეგ საავდროდ მოიჯარნენ ფანასკერტის ციხის ქონგურებთან. შეჰყურებდა მათ ნესტანი და გრძნობდა რომ შავი ღრუბლები, ჭორიკანა დედაბრებივით დაჰყურებდნენ, ნესტისაგან დაშლის პირას მიმდგარ ციხის ქონგურებს.
– დედა, ჩურჩულებენ ჩვენზე შეხე – მიანიშნა ერთხელ ღრუბლებზე ნესტანმა დედამისს და როდესაც სამძივრის ქალმა მათასიმ ზევით აიხედა, ნესტანმა იგრძნო რომ დედამისს ცხოვრების ილაჯი წართმეული ქონდა.
ციხე-კოშკი აშინებდა ნესტანს, ის და დედა, გაზაფხულის დადგომიდან მზის გულზე იჯდნენ და იმ ზეგანს გაჰყურებდნენ, სადაც მამა და მისი შუბოსანთა რაზმი გაუჩინარდა.
– არ დაბრუნდებიან, არასდროს…- ჩაიჩურჩულა მათასიმ ერთხელ და ცრემლის მარცვალი დააგორა მიმჭკნარ ღაწვებზე.
ეს იყო პირველი ცრემლი, რომელიც შეუმჩნია ნესტანმა დედას. სამძივართა ამაყი ქალი ზეზეულად დადნა, უგრძნეულად დაპატარავდა და თავისსავე თავს მიუსაჯა მდუმარება. ასევე აღესრულა იგი. მდუმარედ. სანამ ჩაწვებოდა იჯდა და უყურებდა იმ წერტილს საიდანაც ქველი ფანასკერტელის ღიმილს მის გულამდე მოეღწია.
ერთხელაც დედა აღარ წამოდგა დილიდანვე. ნესტანს გადაედო მდუმარება. შეხედა მათასის და შემდგომ ციხის სახლიდან, მზის გულზე გავიდა. ყვაოდა არემარე. ბუზები უბზუოდნენ, დაძველებულ კოშკებს. ერთადერთი მცველი, „ცალფეხგამხმარი“ იდგა, ერთ დროს ვებერთელა ციხის ქონგურზე. ხუთი ათეული წარჩინებული შუბოსნის გაუჩინარებამ ციხის ახლოს მდებარე სოფელიც გადააშენა, ასე რომ ციხე მარტოდ-მარტო იდგა. დედა, ორშაბათს ჩაწვა და ხუთშაბათს აღესრულა. ნესტანი სამი დღე ეხუტებოდა დედის ცივ სხეულს. შემდეგ იგი მღვდელმა წამოაყენა და გულში ჩაიკრა. როდესაც დედას მიასვენებდნენ, ნესტანმა ზეგანს გახედა და თითქოს კიდევ ერთხელ მოჰკრა თვალი გაღიმებულ მამას. ესეც ალბათ, თითქოს.
ასე დაობლდა ნესტან ფანასკერტელი. რადგანაც ფანასკერტის ციხის კედლებში გოგონას ცხოვრება სამარეში ცოცხლად ყოფნას ჰგავდა, იგი იქვე სოფელში დაბინავდა. უციხო აზნაურის ქვრივმა ბერძენმა ქალმა ლასკარემ ნესტანი შვილად მიიღო. ბერძნის ქალს ორი შვილი ჰყავდა, სებასიანე და იუსტინიანე. მაღალი, ხუჭუჭთმიანი ჭაბუკები იყვნენ. დღე და ღამ ერთ ბერძნულ წიგნს უკირკიტებდნენ, ქართული ესმოდათ, მაგრამ ნაკლებად საუბრობდნენ. ნესტანს რომ შეხედავდნენ, ორივეს, ღაწვებზე ვარდისფერი გადაეკვრებოდათ და თავს ჩაჰღუნავდნენ.
ამასობაში ნესტან ფანასკერტელი თხუთმეტი წლის შეიქნა. ვარდის კოკორი ამ დროს იხსნება ხოლმე მესხეთის მთებში. გოგონაც, ვარდის კოკობს ემსგავსა. მასში მდუმარება, უეცარმა ჟინმა შესცვალა. ნაკადულივით მოვარდა, რაღაც მსხლტომიარე, ურჩი ჭინკა, გოგონას მკერდში ჩაუსახლდა და მისი ხასიათის შეცვლა მოინდომა.
დილას სებასტიანეს მიუტანა ნესტანმა ადუღებული რძე. თვალი შეავლო მის ხუჭუჭა შავ თმებს და საკინძე შეუკვრელი მიუახლოვდა მას. სებასტიანე თაფლს, ხის კოვზით სჭამდა და წიგნის ერთ ნაწილს ჩაჰყურებდა. რძეს ვერც მოჰკრა თვალი ბერძენმა ჭაბუკმა, მაგრამ როდესაც ნესტანმა მას ჭიქა ახლოს მიუჩოჩა და გაუღიმა, მაშინ შეხედა მას სებასტიანემ. ეს მზერა იყო არა ჭაბუკის არამედ ბრძენ-კაცის. თვალებში შუქის ალი ბრიალებდა თითქოს, მაღალ თეთრ შუბლზე სებასიანეს ღრმა ნაოჭები დატყობოდა, მაგრამ მისი სწორი და ლამაზი ცხვირი, ღაწვები, ნიკაპი, რომელიღაც წმინდანის ფრესკას მოგაგონებდა.
– მიირთვი სებასტოს – თავანკარა წყაროსავით უმანკო ღიმილით უთხრა ნესტანმა ეს სიტყვები ჩაფიქრებულ სებასტიანეს, რომელიც იმავე წამს ადგა, მადლობის ნიშნად თავი მდაბლად დაუკრა ფანასკერტელის ქალს და უეცრად სასწრაფოდ მოშორდა მაგიდას. რძე დაულეველი დარჩა. ნესტანმა თვალი გააყოლა სებასტიანეს და მიხვდა რომ იგი ტაძრისაკენ მიიჩქაროდა.
– ბერად უნდა რომ აღიკვეცოს, ამიტომაც არ გესაუბრება, ეჩვევა მდუმარებას ჩემი სებასტიანე – ჩაილაპარაკა ლასკარემ და ნესტანს გვერდით მიუჯდა.
– მართლა? – იკითხა გაოცებულმა ნესტანმა და საჩქაროდ შეიკრა საკინძე.
– დიახ შვილო, იცოდე, იუსტინიანეც იგივეს ფიქრობს, მასაც ბერობა სურს – ყრუდ ჩაილაპარაკა ბერძენმა ქალმა.
– საოცარია – ჩაილაპარაკა ნესტანმა და საკუთარი თავის შერცხვა.
– ვარდს ჰგავხარ ნესტან, მეცოდები აქ, ამ სოფელში, შენ მეფის კარს უნდა სცხოვრობდე. იცი რა არის მეფის კარი?
– არა ლასკარე, არაფერი ვიცი მსგავსი – თქვა ნესტანმა.
– მე ადრე ვიყავი, ბიზანტიელი დუკას, და მისი მეუღლის ბენექტიონის სეფე ქალი, მაშინ მეც ვყვაოდი და ჩემს სილამაზეზე ლეგენდებს სთხზავდნენ, პოეტნი, დიდ და სახელგანთქმულ ქალაქ ტრაპიზონტში. მაგრამ ერთხელ ჩემი სატრფო გამომიჩნდა, აი ამ ვაჟკაცების მამა. მომიახლოვდა ლასკარისი, მომართვა შავი ტიტა, შემდეგ ჩემის ხათრითა და დაფასებით, დიდი ტურნირი მოიგო ტრაპეზინუს დუკას ამფითიატრზე და საჯაროდ განაცხადა – ეს ქალი მიყვარს და მასზე დამაქორწინეთო.
– რა ლამაზია, თქვენთვის ტურნირი, მოიგო, ესეიგი როგორ გეტრფოდათ? – გახალისდა ნესტანი და კვლავაც ქარაფშუტა ჯინები ჩაუსახლდნენ მას მკერდში.
– დიახ, ლამაზი დღე იყო. თავად ბიზანტიის დუკამ შეაერთა ჩვენი საჩვენებელი თითები და ტრაპიზონის ეკლესიაში ჯვარი დაგვწერა, შემდეგ მეგონა რომ იქ ვიცხოვრებდით, მაგრამ, თურმე იბერიელი ყოფილა ლასკაროსი და მეორე დილას აქეთ წამომიყვანა. მას შემდეგ ვცხოვრობდით ბედნიერად. გავზარდეთ ორი ვაჟი და წამართვა უფალმა ლასკაროსი. აი ასე დავრჩი მარტო, ეხლა სებასტიანე და იუსტინიანე აპირებენ ტაძრად მისვლას. სულ მარტოდ მარტო ვიქნები შემდეგ და დამრჩება მხოლოდ მოგონება, რომელიც ისევე განქარდება და გაქრება როგორც კვამლი ჩამქრალი ბუხრისა, მაშ რა არის მარადიული ამ ქვეყნად ნესტან?
– არ ვიცი ჩემო ქალბატონო!
– მარადიული არის სიყვარული ნესტან, მე არ ვიზიარებ ჩემი ვაჟების ლტოლვას სიწმინდისაკენ, მათ ადგილას რომ ვიყო ათასჯერ კიდევ მეტად გავეხვეოდი სიყვარულში, მაგრამ აბა მე რაღა ვქნა, მხოლოდ ყვითელი ფოთოლი ვარ ქარიშხლის მოლოდინში. შენთვის მითქვამს მხოლოდ ეს მე…
– მე არც არაფერი ვიცი ქალბატონო – გაწითლდა ნესტანი.
– არ გინდა გაგათხოვო? – ჭინკები აუკიაფდნენ თვალებში ქალბატონ ლასკარეს.
– არა, მე მამას ველი და მის ოქროსფერ მიმინოს – მკაცრად და მტკიცედ თქვა უეცრად ფანასკერტელის ქალმა ნესტანმა და მაგიდიდან წამოდგა.
– ხვალ ლაზარობაა – ჩაილაპარაკა უეცრად დამწუხრებულმა ქალბატონმა ლასკარემ და ისიც წამოდგა.
– რძე ჭიქაში კი მაგიდაზე იდგა და ცივდებოდა.

***
ნესტან ფანასკერტელს გოგო ბიჭები შემოეხვივნენ და უძველესი წესის თანახმად მისი მორთვა დაიწყეს. ნესტანსაც უხაროდა და ღიმილით უშვერდა ხელს მაჯაზე სახვევ ყვავილების გვირგვინებს, კისერზე შესამკობელ მინდვრისაგან დაწნულ ავგაროზებს, წელზე შესარტყმელ – ვერცხლის ქამარს, შუბლზე მოსარგებ, ყვავილნარის ბოწკოებისაგან ერთმანეთში ჩაწნულ იისფერ, მწვანე და ოქროსფერ სადედოფლო გვირგვინს.
ახალგაზრდები ცეკვავდნენ ნესტანის გარშემო. ბიჭები როკავდნენ, გოგონები შვლებივით ხტოდნენ, მზის სხივებს წააგავდნენ ზეციდან და მზის საცეკვაოს ასრულებდნენ მესხნი.
„გვალვიანობას ქალწულები შეიკრიბებიან, ობოლსა და მშვენიერს ამოარჩევენ და დედოფლად მორთავენ, მას აქეთ იქით თანაბარი ოდენობით მოუდგებიან გვერდით, ხელებს ხის რტოებივით მაღლა აღაპყრობენ და დედოფლის ირგვლივ ტრიალებენ და თანაც მღერიან- ლაზარ მოადგა კარსა…“ – გაახსენდა დედოფალს, დიდი ხნის წინ ნათქვამი დედის სიტყვები და გული თავის თავის მიმართ სიბრალულით ჩაეწვა.
– ნუთუ მანუგეშებენ ამგვარად, უფალო! – ჩურჩულებდა ნესტანი და თვალებდახუჭული ტრიალებდა.
– „ლაზარ მოადგა კარსა
– აბრიალებს თვალსა
– აღარ გვინდა გოროხი
– ცხრილი აგორებულა
– წვიმა გაჩქარებულა“- მღეროდნენ ქალწულები და ზეცას შეჰყურებდნენ.
– დედოფალო სთხოვეთ მანანა, სთხოვეთ ჟუჟუნა..გაჰყვიროდნენ ბიჭები და ნესტანი მათი თხოვნით მიწაზე დაეცა, ზეცისაკენ ხელები აღაპყრო და წაიმღერა:
– „ლაზარ მოადგა კარსა…აბრიალებს თვალსა…აღარ გვინდა გოროხი, ცხრილი აგორებულა….წვიმა…..წვიმა გაჩქარებულა …“
ამ დროს ოჯახიდან გამოტანილი წყალი შეასხეს დედოფალს, მას კი თვალები ჰქონდა დახუჭული, ისე თითქოს ფარულ კოცნას ელოდა, უეცრად ჭის ყინულივით ცივი წყალი მოხვდა და თვითონაც ფეხზე წამოიჭრა…
– მაშ ვწუწავთ ერთმანეთს არა…? იყვირა ერთმა ბიჭმა და წყლით სავსე ტიკით გაეკიდა გოგონებს, რომლებიც ატკვარცალდნენ და აქეთ იქით გაიქცნენ.
– მოიცათ ჯერ, მეც მაქვს საწუწარა – დაიძახა ნესტან ფანასკერტელმა და წყლით სავსე ვერცხლის სურა გამოაძვრინა მოსხმული მანტიიდან.
ბავშვები ხტოდნენ და დარბოდნენ, წვიმის დედოფალი, მიუხედავად თექვსტმეტი წლისა, ანცად დაფარფატებდა მათ შორის, ზოგს ის სწუწავდა და ზოგი კი მისკენ აშხეფებდა , წყლის გამაგრილებელ წვეთებს…..ეჰეჰჰეიიჰჰჰჰჰ…გაჰკიოდნენ ბიჭები, სად იყო დანდობა?
– ჰეჰჰეჰეი…დაიძახა ვიღაცამ ფანასკერტის ციხის გოდლიდან. ყველამ მისკენ გაიხედა, და ერთადერთ მცველს ციხისას თვალნი ჰკიდა….
– ჰეჰეჰჰეიიიიი – გაჰყვიროდა ციხის მცველი და ხელს ზეგნისაკენ იშვერდა, მაწუწარათი მოხტუნავე ბავშვებს რაღაცას ანიშნებდა და მათ მშობლებსაც ალბათ რაღაცით აბრთხილებდა.
„დიდი ხანია მტერი აქეთ აღარ ენახათ….მაშ ვინ ჯანდაბა იყო“- გაიფიქრა მკერდში ჭინკებ დაბუდებულმა დედოფალმა რომ ზეგნიდან მომავალი ცხენოსანი გამოჩნდა.
ყველა უეცრად შეჩერდა, ბავშვები გაშეშდნენ, მოხუცები წამოდგნენ, ქალებმა თავშლები მოიხსნეს….სიცხე იყო…თაკარა მზე შუბისტარიდან გადახრილიყო….
– ჰეჰეჰჰეიიიი-შესძახა ციხის მცველმა შუბოსანმა თავისი ჩვეული შეძახილი მაგრამ მას მგზავრი არ გამოეხმაურა, ესეიგი ჩვენი არ იყო, იქნებ მომხვდური გახლდათ. მარტო კი მოდიოდა მაგრამ იქნებ, ტყეში გადაემალა რაზმელები. სოფელი შეჩოჩქოლდა. მაგრამ კაცი ნასახად აღარ ყავდათ, უმეტეს წილად ქალები იყვნენ, მოხუცი პაპა სარდიონი უკვე ვეღარ სდგებოდა, ბიჭებს შორის უმრწესი ნესტანს რამოდენიმე წლით ჩამორჩებოდა, იყო მხოლოდ ერთი შუბოსანი კედლის მცველი, რომელიც თავად ძლივს დაიარებოდა და ამიტომაც სოფელი თითქმის შეუიარაღებელი იყო. ხო მართლა სებასიანი და იუსტინიანე მოსწრებული ყმაწვილები იყვნენ, მაგრამ ისინი ამ ჟამს, მონასტრეში იყვნენ წასულნი.
– მამა-პაპის ჭაჭვი უნდა ავისხა, შუბი ავიღო და მომხვდურს წინ გადაუდგე – შესძახა უეცრად ნესტან ფანასკერტელმა და ლასკარეს სახლში, თავისივე ოთახში შევარდა , უკან გოგო-ბიჭები გამუდგნენ, მაგრამ ნესტანმა სუყველა ოთახიდან გარეკა, მუხის მძიმე კიდობანს პირი გაუღო და შიგ ჩადებული, ჯაჭვ-კურტაკი ამოიღო, მამისეული ხმალიც ამოაძვრინა, დედისეული მუზარადიც მონახა და თავს მოირგო, აიღო შუბი, კურტაკის საიღლიებში ხელი გაჰყო, საკისრეში თავი გაუყარა და კურტაკი მოირგო. „მამისაა“ გაუელვა თავში გოგოს და რადგან მას „დედისეული სამძივართა ჯაჭვ-კურტაკი“ ეგულვოდა სადღაც, თვალი კიდევ მიმოავლო კოდობანს. მაგრამ ამაოდ. დრო არ ითმენდა, მხედარი ზეგანს ჩამოათავებდა და ციხის კედლის შემდეგ კიბეებს ჩაჰყვებოდა სოფლისაკენ, ამიტომაც სადმე ზევით უნდა დახვედროდა და ისეთი მრისხანე სახე მიეღო, რომ მომხვდურს სათემო რაზმის მეთაური ჰგონებოდა. რამოდენიმე ჩქამში ნესტანი კატაფრაქტს ჰგავდა და ფანასკერტის ციხის კედელზე არბოდა. მისი დანახვისას, კოჭლმა მეციხოვნემაც მოუჩქარა ფეხს და მაღალი კოშკიდან დაბა ჩამოსვლა დააპირა.
– „ეჰ სანამ ფეხგამხმარი მეციხოვნე დაბლა ჩამოვა სოფელს მტერი გადაბუგავს „-გაიფიქრა ფანასკერტელის ქალმა და ციხის წინ მოსწორებულ მოედანზე მოლოდინით დადგა.
– ვინ ჯანდაბაა ან რა უნდა, ღმერთო დამეხმარე – გაიფიქრა მან და მამის შუბი აღმართა.
***
არდებილის სულთანის გამოლაშქრება
აბილ-საჯ დევდედის ვაჟი, დიდი აზერბაიჯანის ამირა, აბულ ყასიმი გახლდათ გვარად -საჯიდ. 901 წელს მოვარდა ის მმართველობაში და უმალვე დედაქალაქი არდებილში გადაიტანა.
ამგვარად დაუპირისპირდა აბულ-ყასიმი სომეხი ბაგრატიდების ინტერესებს ქალაქ არდებილის გავლენის ველზე.
– „ართავილა“ ჩაიგდეს ხელში აზერებმა – ყურში ჩაუჩურჩულეს სომეხთა მეფე ს,მბატ ბაგრატუნს.
– „ართავილა“ ჩაიდგეს აზერებმა? – მრისხანედ იკითხა ს,მბატ ბაგრატუნმა და წელის ტკივილის მიუხედავად ფეხზე წამოდგა.
არდებილი, იგივე „ართავილა“, საუკეთესო ხალიჩების სამშობლო, აბრეშუმის გზის ცნობილი ველი, ვნებას ჰმატებდა სომეხ ბაგრატუნებს. რამოდენიმეჯერ მიუახლოვდნენ ისინი ამ ქალაქს. მაგრამ რადგანაც ართავილაში , სახელგანთქმული შეიხის, საიფ-ადინის აკლდამა ეგულებოდათ, ვერ გაბედეს შეტევა სომხებმა ამ ქალაქზე მაშინ.
კასპიის ზღვასთან სიახლოვე პოლიტიკურ მომხიბვლაობას მმატებდა არდებილს. მეორეს მხრივ თავრიზიც ახლოს იყო და ქალაქი მძვინვარებდა. ზორაოსტრაიზმის მიმდევრებმა მას წმინდა ალაგი უწოდეს ერთ დროს, ეხლა კი ის ჭრელი ქალაქი იყო.
საბალანის მთის სწორედ იმ კალთაზე, რომელიც ავესტას წმინდა წიგნში არის მოხსენიებული, სპარსულად ზარდოშტმა, ავესტას ენაზე – ზარათუშთრამ, ბერძნულად ზორაოსტრაომ, ანუ მან ვინც მწყემსია კეთილშობილი აქლემებისა თავის დიადი მოძღვრება შექმნა. სწორედ საბალანის მთებიდან მოედო მსოფლიოს ზარათუშთრას სიბრძნე.
მაგრამ სომხები საბალანს , უწოდებდნენ – შაჰვარზანს. მაშინ როცა უდაბნოს ქურთი მწყემსები მორჩილად მისჩერებოდნენ იდუმალ მთას, რადგანაც ერთმა თავის დროზე ამგვარად სთქვა – „როდესაც საბალანის მთაზე თოვლი დადნება, მაშინ დროც დამთავრდება“.
არდებილის სულთანმა, ზარათუშრას მედიტაციების ალაგს შეკრიბა „ოქროსფერი სარანჩა“ – მცირე აზიის ერთ-ერთი უძლეველი ცხენოსანი ჯარი. ოქროსფერი ძაფის გორგლები გადასცა ახალთექურ ულაყებზე ამხედრებულ ბაჰადირებს და შემდეგ აფაფრული დროშების წინ გაიჭენ-გამოიჭენა:
„მარზბანის (პროვინცია იყო ირანის აზერბაიჯანში) ლომებო, აჰა თქვენ გზა გამარჯვებისა. მივალთ რა სომხეთს, მთავარ დამნაშავეს ს,მბატს დავამხობთ, შემდეგ იბერიას ავლაგმავთ, ქართველთა სამეფოს დავაქცევთ, პონტოს ზღაში გავიბანთ ხელებს, შევმუსრავთ ეგრისს, თფილისის ამირას დავაჩოქებთ და მთელს კავკასიას ვიპყრობთ…“
– რაო რას ამბობს დიდი ამირა? გადაულაპარაკა ხაზართა მხედართმთავარმა არგონქ ბაბა-ყარამ მის გვერდით მდგარ ნორჩ, იოანე „ხაზარს“, რომელიც უკვე 17 წლის გამხდარიყო და გაუჩინარებული მამისაგან მემკვიდრეობით დატოვებულ – ყარაფჩაის ლაშქარს ედგა სათავეში.
– თუ სწორად გავიგე დიდი ამირას არაბული, სალაშქროდ გვამზადებს იგი ჩვენ – მიუგო იოანე ხაზარმა თავის სარდალს და აბულ ყასიმის მიერ მათი მიმართულებით გადმოგდებულ ოქროსფერი ძაფის გორგალს ჰკიდა თვალი. უმალ გაჰქანდნენ მხედრები ძაფის გორგლისაკენ, მაგრამ თავად გორგალი იოანესკენ მოჰგორავდა და ცხენი ასკუპა სულა კალმახელის პირმშომ მის შესახვედრად.
– ყველამ ცხენის მოსართავები და ქუდები ამ ოქროს გორგლით უნდა მოვრთოთ, რათა აბულ-ყასიმის ლაშქარს ზღაპრული ფერი და ჟრუანტელის მომგვრელი ელვარება მიეცეს – ბრძანა არგონქ ბაბა-ყარამ და იოანეს მიერ მირთმეული ოქროსფერი გორგალი ხელში შეათამაშა.

***
ს,მბათ ბაგრატუნი რჩევებს მდუმარედ ისმენდა
– გაგიკ არწრუნი გღალატობს, აბულ ყასიმის ლაშქარს შეხვდა და აქეთ მოიწევს, „სრულიად სომეხთა მეფედ“ აცხადებს თავს და სპეციალური მახვილიც გააჭედვინა, როგორც ამბობენ… შეფიქრიანებული ამბობდა სომეხთა სარდალი აშოტი
– რისთვის გააჭედინა მახვილიო რას ამბობდი? – იკითხა სომეხთა ნაჰარარმა არზამასამ.
მცირე ხანს დუმდა აშოტ სარდალი მაგრამ როდესაც მის მზერას ს,მბათ მეფის ჩასისხლიანებული თვალები მისწვდნენ, მაშინ იგიც დაეჭვდა, თუ რატომ უნდა დაემალა სიმართლე რომელსაც უკვე ყველა ამბობდა, ამიტომაც აშოტმაც აღარ შეიკავა თავი და თქვა:
– სომეხთა – ს,მბათ მეფის მძლავრი კისრისათვის, ფართო მახვილი შევქმენიო – ამბობს აბულ ყასიმი- თქვა აშოტამ და უმალ მიხვდა რომ იყბედა. სიტყვები მახრჩობელა გველივით დატრიალდა მოთათბირე სომეხთა შორის და ს,მბათს შემოეხვია. სომხები დუმდნენ, მეფეს თვალები კიდევ უფრო ჩაუსისხლიანდა. იგი საგონებელში ჩავარდნილ კაცს არ გავდა, გამოცდილი მმართველი იყო. რადგანაც ისლამის მძვინვარების საზღვარზე მოუწია ცხოვრება, ზურგს მუდამ რამოდენიმე სხვადასხვა რწმენის მბრძანებლით იმაგრებდა. ადრე „ვრაცებს“ (ქართველებს) ზევიდან უყურებდა, რადგანაც მას თავად ისლამის მბრძანებელი, ბაღდადის ხალიფა ემეგობრებოდა. „ეჰ ვრაცებო ვრაცებო, ჩემს იმედად იყავით, ხომ იცით ბაღდადის ხალიფას ვსტუმრობ“, ამბობდა ხშირად მეფე ს,მბათ, ქართველთა მეფე-მთავრებთან საუბრის დროს. მაგრამ ეხლა ყველაფერი მოიშალა, პოლიტიკის „ორთაღი“, აზრის შექმნის ჯებირი მოინგრა. მოხდა ის საოცრება რასაც ს,მბათ მეფე არასდროს ელოდა. აბულ ყასიმმა არდებილში რეზიდენციის გადმოტანის შემდგომ, უკმეხად განუცხადა სომეხთა ელჩს – „მე ხალიფას არ ვერმორჩილებიო“. ეს რას ნიშავდა, არავინ იცის.
– იქნებ ხალიფას მივწეროთ სასწრაფოდ წერილი, რათა შეაჩეროს უგუნური აბულ-ყასიმი, თორემ „ართავილასაც“ წავართმევთ და ტიგრან დიდის სომეხთა იმპერიას მისის სასახლის ნანგრევებზე ავაგებთ, როდესაც იქნება მაშინ… – კვლავ უგუნურად გამოუვიდა ეს სიტყვები აშოტ სპასპეტს და როდესაც კვლავ შეამჩნია მეფე სისხლიანი თვალებით მიყურებსო, უმალ გაჩუმდა.
დუმდნენ სომეხნი, „ტიგრან დიდი სომხეთის“ აღდგენა კი არა, პატარა სომხეთიც ეცლებოდათ თითქოს ხელიდან. არ გაამართლა ს,მბათ მეფის დიპლომატიურმა თამაშებმა ბაღდადის ხალიფასთან. ხმალამოწვდილ, გიჟ-მაჟ საამიროებად დაიშალა მშვიდობიანი ისლამის სივრცე.
– ქართველთა მეფე დაგვეხმარება – იჭვნეულად ამბობდა ნაჰარარი არზამასა და თავის მეფეს შეჰყურებდა, თითქოს თავის ბედსაც და მეფის ბედსაც ერთად გლოვობდნენ მისი თვალები, რადგანაც მოულოდნელად ცრემლები წამოუვიდა ნაჰარარს.
– ცოცხალს მტირი არზამას? – გაეცინა უეცრად ს,მბათ სომეხთა მეფეს, რომელსაც ქართველები თავიდანვე მოძულებული ჰყავდა, მაგრამ ეხლა რა უნდა ექნა? სომეხთან წმინდა მიწაზე „ართავილას სულთნის“ შემოტევას ვერც „ხალიფათან მეგობრობით“ შეაფერხებდა და ვერც ხმლით.
– „რა სახე ჩამოგტირით სომეხნო, განა ასე ნირ-წამხდარნი ელიან სიკვდილს თუნდაც ქართველნი, ერთი მითხარით რაიმე ხაფი ხმითა და სამხედრო შეძახილით, რომ მართლაც ისე მოვკვდე როგორც მეფეს ეგების“ – გაიფიქრია მხოლოდ ს,მბათ სომეხმა, მაგრამ ასე თქვა ბოლოს:
– ჩემს ვაჟს, აშოტს გადაეცით ჩემი სპა, სახლი ჩემი და სახელმწიფო ხაზინა, მონასტერს მივალ, იქ სადაც ჩემი ვაჟი, პრინცი მუშეილი მარხია- სომეხთა მეფემ მოიხსნა სამეფო მანტია, არც კი დაელოდა მსახურს, ნელი მოძრაობით შუბლიდან ჩამოიღო, მძიმე გვირგვინი, დასდო თაჯი. ყველაფერი ეს გადასცა ნარჩევ მსახურს ლაზარეს და ტახტიდან ნელა წამოდგა.
ცხენზე ჯდომა უჭირდა სომეხთა მეფეს, წელის ტკივილი ყოველ წამს ახსენებდა თავს, ამიტომაც ს,მბათმა ტახტრევანი ამჯობინა და დვინისაკენ გაემართა.
როდესაც მისი უბედური შვილები 4 წლის წინ, 910 წელს ერებუნთან, სომეხთა სპით დახვდნენ, შემოჭრილ აბულ-ყასიმს, მაშინაც მონასტერს იყო ს,მბათ მეფე. აბულ ყასიმმა მაშინაც სასტიკად დაამარცხა სომხები, აშოტი ბრძოლას დაჭრილი გამოარიდეს, მუშეილი კი ტყვედ ჩავარდა და ციხეში გარდაიცვალა. „მოწამლეს მუშეილი“-ფიქრობდა ს,მბათ მეფე და აბულ ყასიმის მოგერიებაზე გეგმებს უკვე აღარ ადგენდა, ჰაზრად ეძებდა იმ ადგილს თუ სად გახიზნულიყო, როდესაც აშოტის დამარცხების ამბავს აცნობებდნენ.
„ეგრისს წავალ, ან ტაოს“- ფიქრობდა იგი, როდესაც დვინის მონასტრის წინ, მონავნავე ყაყაჩოები შენიშნა.

***
მოხდა ისე როგორც სომეხთა მეფე ფიქრობდა, აბულ ყასიმის, „ოქროსფერმა სარანჩამ“ უბრწყინვალესი იერიშით არივ-დარია სომეხთა ჯარი. შავ და შვინდისფერ სამოსში გამოწყობილი სომეხი „ნაჰარარები“ თავგაჩეხილი ციოდნენ, მათივე ბრძანებით ამოჭრილ თავდასაცავ თხრილში, რომელიც იმაზე უფრო მოკლე აღმოჩნდა, რასაც ახალთექური ულაყი ნახტომით ფარავს.
სომეხთა სპასპეტი აშოთანი და თავად ბატონიშვილი, ტახტის მემკვიდრე აშოტ ბრძოლის ველიდან გაიქცნენ. მარზბანის კავალერიამ ალყა რამოდენიმე წამში შემოარტყა, აკანკალებულ სომხებს. როდესაც რკალი დაიკეტა, აბულ-ყასიმის ბრძანებით, ბაჰადირებმა ისრები დაუშინეს სომხებს. ზოგიერთმა ბაჰადირმა იუკადრისა ისრებით ბრძოლა და სომეხი მეომრები დაპირისპირებაში გამოიწვია.
ხაზართა ჯარის უფროსმა, ოქროს ძაფებით მორთულმა, არგონქ ბაბა-ყარამ, ერთი სომეხი ნახარარი, მუზარდაზე ამოტვიფრული მიმინოს თავითა და ნისკარტით შემკული, ცისფერ მოსასხამიანი შუბ-ნაჯახოსანი მეომარი ხაზარული ხმლის-კილიჯის, რამოდენიმე მოქნევით მიწაზე დასცა და თავადაც ცხენიდან ჩამოქვეითდა. სამხედრო ნადავლს ელტვოდა ხაზართა სარდალი როგორც ჩანს. როდესაც იგი მიუახლოვდა, ბარძაყში, მხარში და ზურგში დაჭრილს, უეცრად სომეხი წამოიმართა და შუბ-ნაჯახი აძგერა ბაბა-ყარას, რომელმაც უსწრაფესად იფარა მოკლე მახვილი, მაგრამ შუბ-ნაჯახის სიმძიმემ მაინც თავისი გაიტანა და ხმალი უკუაგდო. მეორე მოქნევით სომეხმა მხარში დასჭრა ბაბა-ყარა, რომელმაც ტკივილისაგან ჩაიჩოქა და ყმუილის მსგავსი ხმით მიწაზე დაწვა, მესამე მოქნევას აპირებდა გამძვინვარებული სომეხი, მაგრამ ბაბა ყარას იოანე „ხაზარი “კალმახელი, გადაეფარა და შუბნაჯახით შემართულ სომეხ ნაჰარარს, კისერში ხრმალი უსწრაფესად ჩასცა. სისხლმა იფეთქა, დაეშვა მიწაზე სომეხი. ცალ მუხლზე ჩაიჩოქა მან და ხელით ჭრილობის არეს დაუწყო დაფარვა. მოძებნა ძარღვი სისხლისა და შეაჩერა მისი ნთხევა.
იოანე ხაზარ-კალმახელი გაკვირვებული შეჰყურებდა სომეხს, „მოჰკალ, მოჰკალ“, ესმოდა მას ხაზარების შეძახილი ზურგს უკნიდან, როგორჩ ჩანს სომეხთა თავდაცვითი თხრილის, ეხლა კი სომეხთა საძმო სასაფლაოს, პირას იდგნენ ხაზარნი და იცინოდნენ, სომხის სიკვდილს ელოდნენ.
რაღაც გაუელვა გულში იოანეს, ვერ გაიმეტა ჩაჩოქილი სომეხი, მივიდა მასთან და ხმლის წვერით შუბნაჯახი დაბლა დააწევინა დაჭრილს, შემდეგ შუბის პირს ჩაეჭიდა და იარაღი აართვა სომეხს.
– დამნებდი, იოანე ვარ, ყარაფჩაის ათასეულის ლუგალი-იმ – უთხრა მან სომეხს

***
– დამარცხდნენ ჩემი სომხები? მანამდე თხრილი გათხარეს თუ არა? ესეიგი თავიანთი საძმო სასაფლაო თვითონ გაუჭრიათ ჯერ კიდევ ცოცხლებს, ჩემს მეომრებს, ჩემს გმირებს, აღმოსავლეთში ქრისტიანობის ერთადერთ დამცველებს. ბაგრატუნთა ერთგულ მეომრებს. ჰაოსის შვილებს, ჰოი, ჰოი, ჰოი…მე მეფეს სომეხთა უბედურ მეფეს – ხმამაღლა სტიროდა ს,მბათ მეფე.
– კიდევ კარგი, ტახტის მემკვიდრე გადარჩა, აშოტი ეხლა დვინისაკენ მოჰყავთ, დაჭრილია, გამხნევება უნდა, მეფევ ეხლა უნდა მეფობა. უბედურებას უნდა მეფე, თორემ ბედნიერებას მეფე არ სჭირდება – ჩაილაპარაკა თითქოს თავისთვის სომეხთა კათალიკოსმა და ს,მბათის წინ დაემხო.

***
– საჯიდ-თა დინასტიას მრავალი გამარჯვება გამოუჭედია, მაგრამ ასეთი, ჯერ არა, სომხები განადგურდნენ, სოღდეადან წამოსული საჯიდის გვარის პრინცები, უშრუშანას პროვინციიდან ეხლა უკვე იბერიასთან დგანან. ის რაც არაბთა ვერ შესძლეს, ჩვენ, საჯიდთა გვარმა და მარზბანის კოალიციამ უნდა შევძლოთ. დავიპყრობთ იბერიას. გავაძლიერებთ მუსლიმთა ბანაკს თბილისში, იქედან გავეშურებით და დავანგრევთ ქართველთა მთავარ ქალაქს უფლისციხეს, შემდეგ გადავალთ კახეთში, შემოვიერთებთ კახეთსა და კუხეთს. ამის შემდეგ დავეშვებით ახლად აღმოცენებულ „ქართველთა სამეფოს“ დასამარცხებლად. იარაღს ავყრით ეგრისს. ტაოს შემოვიერთებთ. ყველას დავინდობ ვინც კი სუნიტი გახდება, მაგრამ ვინც წინააღმდეგობას გამიწევს სასტიკად დავსჯი. ბაგრატიონებს ისევე ავლაგმავ როგორც მათი ნათესავი სომეხი ბაგრატუნები ავღაგავე პირისაგან მიწისა. დამთავრდა ქრისტეს რჯული კავკასიაში. დროა ისლამისა“ – გაჰყვიროდა აბულ-ყასიმი სამხედრო თათბირზე და ხელთ სომეხთა მეფის გვირგვინი ეჭირა.

***
დესპანებისა და მეფეების ისტორია
ჯაფარიდების გვარის ქალაქ თბილისის ამირა ჯაფარ-ალი 914 წელს მოულოდნელად მიიცვალა და ტახტი მისმა შვილიშვილმა, მანსურ-ჯაფარმა მიიღო. მასაც ისევე სურდა თბილისის საამიროს დამოუკიდებლობა, როგორც, მის არასისხლისმიერ წინაპარს – ისაყ იბნ ისმაილს, რომელმაც სამოცდახუთი წლის წინ, ბაღდადის სახალიფოსაგან – თბილისის საამირო, დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ გამოაცხადა.
მანსურ ჯაფარმა, ბავშვობიდანვე დაიწყო, ასტრონომიული კვლევები, თბილისის უძველესი ობსერვატორიიდან ზეცის დაკვირვებით. მაგრამ წიგნების კითხვით რაც ვერ მოახერხა, სულის დაკვირვებით შეავსო. განსაკუთრებით გაიტაცა იგი ქალაქის ამირების ისტორიამ. მისი წინამორბედის ისაქ-იბნ-ისმაილის, საჰაკად ცნობილი – თბილისის ამირას ცხოვრებისა და მოღვაწეობის შეცნობით.
– „თბილისის ამირა საჰაკმა სახელმწიფო შექმნა, არც ხალიფას ემორჩილებოდა და არც სხვას ვინმეს, გარდა ალაჰისა. ქართველი მთავრები მას ხარკს აძლევდნენ, მაგრამ როდესაც საჰაკმა ქართველებს ხარკი გაუუქმა და ერთიანი სახელმწიფოს შექმნაში მონაწილეობის მიღება შესთავაზა, მაშინ კი განრისხდა ბაღდადის ხალიფა ალ – მუთავაქილი, იბრძნა მან საჰაკის საშიშროება მთელი არაბეთისათვის და თავისი უდიდესი სარდალი ბუღა – თურქი, საჰაკის დასასჯელად გამოაგზავნა.როდესაც ბუღა-თურქი საქართველოს მოუახლოვდა, ტაოელ ბაგრატიონთა დინასტია მისი მორჩილი გახდა, რადგანაც ტაოელებს სურდათ თბილისის აღება, ამ საქმეში ისინი ნებისმიერ დამპყრობელს გამოიყენებდნენ. გამოიყენე თვით მხეცი – სწორედ ამგვარად განსაჯეს ბაგრატ I კუროპალატის სამხედრო ბანაკში, როდესაც ისინი ისანში დაბანაკდნენ ბუღა-თურქთან ერთად. მეორე დილას ზირაქი შეუსია ბუღამ თბილისს, სულ მალე ბაგრატ ბაგრატიონი და არაბნი მოედვნენ დიდი ქალაქის უმდიდრეს სანახებს. კუპრიან ისრებს ესროდა ზირაქი ქალაქს, ისმოდა მისი მოსახლეების საწყალობელი კვნესა და ტირილი. აიღო ბუღამ თბილისი და გმირი ამირა საჰაკი იმწამსვე სიკვდილს მისცა. მარტო თბილისში არაბი ისტორიკოსის ალ ტაბარის თქმით ორმოცდაათი ათასი კაცი დაიღუპა. შემდგომ ბუღა თურქმა და ბაგრატ კუროპალატმა მთელი საქართველო დაიპყრეს, აბხაზეთამდე“ – წაიკითხა ხმამაღლა მანსურმა თბილისელმა აბულ ყასიმის წერილი და დაფიქრდა. საჯიდთა გვარის მეომარი ამირა, მას თბილისის ამირას, ქართლსა და კახეთში სუნიტური ისლამის გავრცელების გარდა ტაოელ ბაგრატიონთა გვარის ამოწყვეტას სთავაზობდა.
– საჰაკის სისხლი ბარგატიონებზეა, ეს მართალია. ხალიფას რომ არ ემორჩილება საჯიდთა გვარის ამირა, ამით თქვენ მბრწყინვალებას წააგავს იგი ცოტაოდენ, მაგრამ ტაოელ ბაგრატიონებთან ბრძოლა ბიზანტიასთან დაპირისპირებასაც უდრის – თქვა თბილელ ბერებს შორის მჯდომმა გაბრიელ ალ ქურდმა, რომელსაც ქალაქში ბრძენი კაცისა და აზრთა გამკითავის სახელი ჰქონდა გავარდნილი.
– რასაც გვწერს საჯიდ-ი, იმასვე აკეთებს უკვე, მისი ლაშქარი დაძრულია და ღირსეულად დახვედრა გვმართებს. თავად მობრძანდება. ტაოელ ბაგრატიონებს შიშის ზარს დავცემთ – ბრძანა მანსურ ჯაფარიდმა და დარბაზიდან ყველა დაითხოვა გაბრიელის გარდა.
***

საჯიდთა გვარის ამირამ, აბულ ყასიმმა ქართულ მიწებს 914 წელს შემოუტია. თბილისის არაბმა ამირამ სიხარულით მიიღო მარზბანის „ოქროსფერი სარანჩა“, ქალაქის მდიდარი თავლები გაუღო მათ ცხენოსან ჯარს. შვრიითა და ცვარნარევი თივის ბულულებით ნაგემი ახალთექური ცხენები გვარიანად გამოკვება და თბილისის მეჩეთში ხუტბა აღავლინა აბულ-ყასიმის სახელზე მან.
სამხედრო თათბირზე აბულ ყასიმმა კახეთში ლაშქრობის გეგმა დაამტკიცა, რადგანაც არვინ ელოდა ეხლა კვირიკე მეფეზე შეტევას.
მარზბანის „ოქროსფერი სარანჩა“ საგარეჯოსაკენ, უჯარმის ციხისკენ დაიძრა. გახურებული სამხედრო მარშის შემდეგ, აბულ ყასიმმა ივრის მარჯვენა სანაპიროზე აღმართული შესანიშნავი ციხე იხილა და ჯარი შეტევაზე შესვენების გარეშე გადაიყვანა.
– ამ ციხეში განუტევა სული იღლიაში დაჭრილმა, იბერთა გოლიათმა მეფემ გორგასლანმა, რომელსაც კავკასიონის მწვერვალის დაპყრობასაც მიაწრენ- გადაულაპარაკა მომცრო ტანის თეთრ არაბულ ფაშატზე ამხედრებულმა თბილისის ამირამ, სულ მუდამ მომღიმარ აბულ ყასიმს, რომელმაც შავი ულვაში აიპრიხა და აქლემოსანი ცეცხლის მფრქვევლებიც ჩააბა ბრძოლაში.
„ურრაჰჰჰჰჰჰჰ“- შესძახეს აქლემოსანმა მხედრებმა და ცეცხლი შემდეგ კი კუპრიანი ისრების მერეხი დაუშინეს გოდლებიდან მომზირალ კახელ მეციხოვნეებს. ამგვარი ტაქტიკა, უპრიანი იყო და მრავლისმთქმელი. ციხეში შიგნიდან ცეცხლი აგიზგიზდებოდა. საწყალ მეციხოვნეებს ცეცხლთან და მტერთან ბრძოლა ერთდროულად უხდებოდათ. ამგვარად ისინი გვარიანად იღლებოდნენ და სულიერედ ტყდებოდნენ. მტერი ციხეში ერთდროულად რამოდენიმე მხრიდან აღწევდა. საქმეს აგვირგვინებდა ციხისთავის მოჭრილი თავი და აბულ-ყასიმის გაბმული ლოცვა რომელიც უფრო ღრიანცელს წააგავდა.
უჯარმა დაეცა!
შიშმა თავისი გაიტანა, უჯარმის აღების შემდეგ, კახმა მეომრებმა ბოჭორმის ციხე უბრძოლველად დასთმეთ და მტერს გაეცალნენ. კვირიკემ ზავი ითხოვა და ხარკის გადახდა იკისრა.

***
– შენ ხაზარს არ გავხარ ჩემო მკვლელო, რა გქვია? – ბოდავდა ძილ-ღვიძილში სომეხი მეომარი, რომელიც იოანეს კარავში, თხის ტყავებში გახვეული იწვა და ციებას ებრძოდა.
ხაზართა ბელადი არგონქ ბაბა-ყარა თავის დიდ კარავში იწვა ამ დროს და მასაც ჭრილობასთან ერთად ციება შეჰყროდა. სომხის შუბ-ნაჯახს ხაზართა „მამისათვის“, ღრმა ჭრილობის გარდა მეშვიდე და მეცხრე მალა გადაემტვრია. იწვა ბაბა-ყარა და როგორც ჩანს მეუღლე, სიმშვენიერით განთქმული „ყარა-ხანუმი“ ენატრებოდა, რადგანაც, გათეთრებული ტუჩებით დღეში რამოდენიმეჯერ წარმოთქვამდა ცოლის სახელს და ამ დროს თვალებს დიდი ხნით ხუჭავდა.
– ხანუმს ნატრულობს, მაგრამ ეხლა მას ვინ გადმოიყვანს კავკასიონზე, თორემ, ისე კი მადლია – ტირილნარევი ხმით ჩურჩულებდა ხაზართა ბელადის შინა-ყმა აღა-ბაქარუკი და პატრონის ტუჩებთან სპილენძის სარკე ხშირ-ხშირად მიჰქონდა.
ჯერ-ჯერობით იორთქლდებოდა სპილენძის სარკე, ბაბა-ყარას ფართო, ულაყივით ღრმა ნესტოებიდან მომავალი სასიცოცხლო სითბოთი. ბაქარუკი დაიჭერდა სპილენძის სარკეს და საათობით ლოცულობდა ბელადის სასიცოცხლო ძალების აღსადგენად.
მაგრამ შუა ღამეს შეშფოთდა ბაქარუკი. ბაბა-ყარას ცხვირის წვერი თითქოსდა უჩვეულო ნათელს დაეფარა და ბელადის სახისათვის მოცისფრო ელფერი მისცემოდა. გაშეშდა ბაქარუკი და მიაშტერდა ხაზართა მამის გაყინულ სახეს. „იქნებ შეირხეს და ამოისუნთქოს“ – ოცნებობდა შინა-ყმა, ერთგული ბაქარუკი, უეცრად ბაბა-ყარამ მართლაც ღრმად ჩაუსუნთქა და ამოისუნთქა. შეშინდა შინა-ყმა. გაიქცა სარკის მოსატანად, მაგრამ როდესაც ოთახში თაგვივით შემოიპარა იგი, ხაზართა ბელადი თვალებ გახელილი მიშტერებოდა მას.
– რა მოგაქვს ბაქარუკ? მოკვლას ხომ არ მიპირებ – ამოიჩურჩულა ბაბა-ყარამ უეცრად და მსახურს მომწვანო თვალები მახვილივით მიაბჯინა.
– სარკეა დიდო მამაო – თქვა ბაქარუკმა და მოწიწებით დაუკრა თავი, ხაზართა მეთაურს.
– გეგონა ვკვდებოდი ბაქარუკ? ეჰეეჰეი, შენ მინდვრის თაგვო – გაიცინა ბაბა-ყარამ და უეცრად დაიკვნესა ტკივილისაგან.
– სად გეტკინა დიდო მამავ? იკითხა ბაქარუკმა და ბელადის აკანკალებულ ნიკაბს დააკვირდა, ცივი ოფლი სდიოდა ბაბა-ყარას.
– ცოდვილთათვის სიკვდილი უფრო ძნელია ვიდრე სიცოცხლე ბაქარუკ, მაგრამ, უცოდველთათვის, სიკვდილი არ არსებობს, სიცოცხლე კი ძნელია – კარვის ჭერს უკვე ხშირ-ხშირად აჰხედავდა ბაბა-ყარა.
– სიკვდილი რა არის ნეტა? – არც ვიცი და არც მიფიქრია, მაგრამ გვარიდოს იგი დიდმა თენგრმა (ხაზართა ღვთაებამ) დიდო მამაო- თავი ჩაქინდრა ბაქარუკმა.
– ჩემი მკვლელის ენა მომიტანე – ჩაილაპარაკა უეცრად ბაბა-ყარამ და ამოიგმინა, სისხლი ამოაყოლა და თვალები გადმოკარკლა.
– რაო დიდო მამაო? – ბაქარუკი განცვიფრებული შედგა და დიდი მამის წინ დაიხარა, მის ტუჩებს დაუწყო თვალიერება და ჩამქრალ თვალებს, მზერა მოარიდა. მსხვერპს ითხოვდა ხაზართა მეთაური. რად უნდოდა „ენა“, ვერ მიმხვდარიყო ბაქარუკი მაგრამ, საკუთარ თავს აღარც ეკოთხებოდა რა ვქნაო. ყურს უგდებდა მხოლოდ ამ შეყინული ტუჩებიდან ამომავალ დაორთქლილ სიტყვიერებას.
– აიღე სამსხვერპლო დანა ჩემი გვარისა და სომხის სისხლი და მისი ენა მომიტანე – უჩვეულო სიმტკიცით და მჭექარე ხმით წამოიძახა არგონქმა, თავიცი კი ასწია და ტუჩები ააცმაცურა, ულვაში მოიკვნიტა, ცალი ხელი აუქნია ვიღაცას, თავს ზემოთ მყოფს და დაჭრილ ძერას დაემსგავსა მისი აფოფრილი თმებით.
***
ბაქარუკი გველივით შესრიალდა იოანე კალმახელის კარავში და შედგა. სიბნელეში ორი საწოლი იხილა. „კარვის მარჯვენა მხარეს იოანე ხაზარი წევს, ხოლო მარცხენა კუთხეში გმინავს ის საზიზღარი ერმენი, რომელსაც ეხლა , გული უნდა გაუპო და ენა უნდა ამოვართვა, რომ ჩემმა ბატონმა იცოცხლოს, ასეა…ასე, მიდი ბაქარუკ, ეს ფართო თავიანი დანა ენის ამოსაგლეჯად მოგცეს ხელთ და გაამართლე პატრონის ნდობა …მიდი ბაქარუკ, ვინ იცის რა გზები გაიხსნება შენს წინ, სომეხის დასჯის შემდეგ….იოანეს სძინავს და ეძინოს, მას არც შევაწუხებ, მხოლოდ შენ იყავ სომეხო და სუს….არ გავიგონო შენი ხმა…განუტევე…“-უახლოვდებოდა ბაქარუკი დაჭრილს.
მოლურჯო ალი შეტოკდა თითქოს დანის პირზე, ეს მთვარე ათამაშდა ფოლადის ზედაპირზე, ბაქარუკმა მოიმარჯვა სამსხვერპლო დანა და სომხის ფართო მხრებს შორის, ყრონტის ადგილის მოძიებას შეუდგა. „ყრონტიდან უნდა ამოვჭრა ენა….აი აქ უნდა იყოს ..უეცრად ჩავცემ, ელვა ვარ შავი ცის…“- გაიფიქრა ბაქარუკმა და სწრაფი მოძრაობით, უეცრად ავაზაკურად ჩაარტყა დანა მის მსხვერპლს…
– ჭახანის ხმა იყო, პასუხად ხელში შემტყდარი დანა შერჩა ბაქარუკს, რომელსაც ქვევიდან ზევით, მუცელსა და ყბაში ისეთი უთავაზეს რომ თვალთ დაუბნელდა მოძალადეს, რომელიც მიწაზე ზღართანით დავარდა.
იმ წამსვე წამოვარდა სომხის საწოლიდან შავი ლანდი და წაქცეულ ბაქარუკს გადააბიჯა.
– უფალმა შენი თავი გამომიგზავნა ქართველო, თორემ ეხლა ჩემი მოჭრილი თავი, თქვენი არგონქის კარავში, ხელიდან ხელში გადავიდოდა – კარვის მარჯვენა კუთხიდან ქართულად დაილაპარაკა სომეხმა.
– თავი არა მაგრამ ენა კი – ჩაიცინა იოანე კალმახელმა.
– მაგრამ ხვალ ხომ მაინც იგივე მოხდება, ჩემს მოჭრილ თავს ხაზარი ბავშვები ფერდობზე დააგორებენ და სიცილით გაეკიდებიან. რად გადამარჩინე ქართველო მაშინ?-გაეღიმა სომეხს.
– ეხლავე ფერხთ დაგაყენებ ნაჰარარო, ორივე ცხენებზე ავმხედრდებით და სამშობლოსაკენ გავსწევთ, შენ სომხეთს მე კი ჩორჩანს მივალ, იქნებ აბულ – ყასიმის ჯარს ჩავასწროთ და დავხვდეთ!
– გიჟ ელი ? – თქვა სომეხმა და ტკივილისაგან ნაძალადევი სიცილით წამოიმართა.
***
მთვარიანი ღამე უნათებდათ საცალფეხო ბილიკს. ორი ცხენოსანი მდუმარედ მიჰქროდა გამთენიამდე. იოანე „ხაზარ“ კალმახელს ნაბდის „საჩოჩები“ გულმოდგიმედ ამოეკრა ბედაურთა ფლოქვებისათვის და მანამ სანამ ნაბადი არ დაიხა, არვის უგრძვნია მათი გაქცევის ამბავი.
დილას როცა მზე ამოიწვერა, პირველი ფლოქვის ხმა გამოსცა ცხენმა. მოხსნა იოანემ ცხენებს დაძენძილი „საჩოჩები“, ნახევები შარაზე დაყარა და სომეხს შეხედა, ჭრილობისაგან დასუსტებულ ნაჰარარს მუზარადი შუბლზე ჩამოფხატვოდა და წარბებიდან ოფლი ეწურებოდა.
– თმოგვს მივალ, იქ დავხვდები აბულ ყასიმის ლაშქარს, წამო ჩემთან, ნათესავებიც უნდა მოვძებნო ჩორჩანს- ცხენი შეაყენა სომხის წინ იოანემ და მის დახუჭილ ქუთუთოებს შეხედა.
– შენ რა იცი ხაზარო თმოგვის გზა?- უჩვეულო ეჭვით ამოხედა სომეხმა იოანეს.
– ხაზარო აღარ მითხრა ჰაოსის შვილო, მე იოანე ვარ კალმახელი, ბაჰლაუნდთა და დიდ ჩორჩანელთა პირდაპირი შთამომავალი – ცხენი ყალყზე შეაყენა ყარაფჩაის ბატონმა და მიდამოებს თვალი მიმოავლო.
– განცვიფრდა სომეხი, დიდხანს უყურა მის მხსნელს, შემდეგ ცხენიდან ჩამოხტა და ქვეითად მდგომმა დაუკრა თავი იოანეს.
– შენ რა გქვია ჰაოსის მოდგმავ? – იკითხა იოანე ხაზარმა.
– ტიგრან არწრუნი ვარ, სომეხთა მთავრის -გაგიკ არწრუნის უმცროსი შვილი – თქვა სომეხმა.
***
მოაჭენებდნენ ცხენებს თმოგვისაკენ, საფიქრალს კი ფიქრობდნენ ორთავე.
-„მამამისი გაგიკ არწრუნი აბულ ყასიმის ჯარს შემოუძღვა სომხეთში, ეს თუ გაგიკის შვილია აქ რა უნდა ნეტავ? ს,მბათ ბაგრატუნს როგორ ემსახურებოდა გაგიკის უმცროსი შვილი, როგორ ამოვხსნა ეს გამოცანა, ეჰეი, თენგრის ვარსკვლავო…“- თავში ჭიანჭველებივით დაუდიოდა ჰაზრები ჯერ კიდევ წარმართ იოანე „ხაზარს“, სისხლით კალმახელსა, ბაჰლაუნდსა და ჩორჩანელს.
– „ ჩემი გადამრჩენელი, გიჟ-ელი კია, ჩორჩანელი ვარ-ელი-ო ამბობს, საქმე საკვირველია ამ გიჟ-„ვრაცების“ სამთავროებში. რას შლეგობს ელ-ი? მაგრამ ძმაა ჩემი და უნდა მივყვე სანამ სომხეთის გზა გამოჩნდება-ელი!“ – ჭრილობისაგან დასუსტებული, ულაყის ნახტომებზე, გმინავდა ტიგრან არწრუნი.
ბოლოს იოანემ ვერ მოითმინა და ხაზარული პირდაპირობით მიაძახა სომეხს:
– ტიგრან, მამაშენი გაგიკი, სომეხთა მეფედ დაჯდომას აპირებს თუ იცი ეს? აბულ ყასიმის მახვილს მინდობილი აქეთ მოიწევს. მარზბანის მხედრობას, სომეხთა ჯარით უმაგრებს მარჯვენა ფრთას და ივერიის ამოგდებას ლამობს. რა იტყვი ამის გამგონე?
– ბავშვობიდან ვიზრდები ს,მბათ მეფის ოჯახში იოანევ, ჩემ მამად ყოველთა სომეხთა მეფეს – ს,მბათ ბაგრატუნს მივიჩნევდი მუდამ და არა არწრუნს, რომელმაც ჯერ კიდევ ბალღი, მძევლად მიმცა ბაგრატუნებს. ძმობილო მენდე, სადაც შენ იომებ, იქვე შენი გულისთვის მეც მოვკვდე მინდა – ამოიგმინა სომეხმა და თვალთაგან ცრემლი წარსკდა მას.
– გავცვალოთ იარაღი და ძმად გავეფიცოთ ერთურთს ჰაოსის მთავართა მემკვიდრევ – თქვა უეცრად იოანემ და ცხენი ქარაფზე გააშეშა, სომეხმა გადახედა იოანეს თვალწინ ხახა დაბჩენილ უბსკრულს, იგრძნო, კალმახელის ცხენ-კეთილობის საოცარი სიღრმე და უეცრად შეძრწნდა-„თუ ამგვარად აშეშებენ ცხენებს კლდის ქარაფზე ხაზარები, მაშინ როგორ უნდა ვებრძოლოთ მათ კავალერიას“ გაუელვა თავში, იოანე თავიდან-ბოლომდე შეათვალიერა და მის სიახლოვეს ცხენი მანაც შეაყენა.
– მინდა შენ გისახსოვრო ჯაჭვი ჩემი პაპისა – ბოზორქ ხაზარისა, რომელიც მამას ჩემსას სულა კალმახელს ახლდა სლავებთან ლაშქრობისას – სიამაყით განაცხადა კალმახელმა და ჯაჭვის შემოხსნას შეუდგა.
– მე მსურს მოგიძღვნა მუზარადი არწრუნთა გვარისა, რომელიც ასევე პაპიდან მერგო და რომელზეც ოქროსფერი მიმინო არის ამოტვიფრული- ამოიგმინა სომეხმა და მძიმე მუზარადის თასმების შეხსნას შეუდგა.
– მბრწყინვალე მიმინოა- ნეტავ რას გამოხატავს იგი? იკითხა გახარებულმა იოანე „ხაზარმა“ და მუზარდაზე ნაქანდაკევი მოოქროვილი მიმინოს მჭრელ ნისკარტს თითები შეავლო.
– მამაჩემს, გაგიკს უსახსოვრია ეს მუზარადი სომეხთა მეფისათვის, უბედურ ს,მბათისათვის, რომლისთვისაც უთქვამს „მიმინო მხოლოდ გმირებს ემორჩილებაო“ და აი შენ ხარ ჩემი გმირი ჩორჩანელთა შთამომავალო – გახარებული შესცქეროდა მაღალ და მხარბეჭიან იოანეს, დაბალი და თმახუჭუჭა ტიგრანი.
– შენ თავად მეფემ გაჩუქა ეს მუზარადი? მაშინ არ მინდა დაიბრუნე – გამჭოლი მზერით შეხედა იოანემ ტიგრანს და მუზარადი მიაჩეჩა.
– არა ჩორჩანელო, არ უჩუქნია მეფეს ჩემთვის ეს მუზარადი. მე თავად მოვძებნე იარაღთ საცავში იგი და როგორც მამის ჩემის ერთადერთი ნივთი, შვილმა იმის იმედით რომ გაგიკ არწრუნს ბრძოლაში გადავეყრებოდი და მის ყურადღებას მივიპყრობდი მიმინოს ელვარებით – ხელიდან გამოვტაცე იგი სომეხთა ამირახორს და თავს ძალით დავირქვი.
– რად გინდოდა მამასთან შეხვედრა ტიგრან? – იკითხა უმალ იოანემ.
– ს,მბათ მეფისა და ყოველთა სომეხთა მტერი, ერის მოღალატე გაგიკ არწრუნი მსურდა მომეკლა ჩორჩანელო – სახე დაღრეჯით თქვა ტიგრანმა.
– ეხლა რა გსურს რომ მე მოვკლა მამაშენი? – იკითხა იოანე „ხაზარმა“.
– გამიგია მეფე ს,მბათისაგან – ბრძოლის ველზე იარაღი იზიდავსო პატრონს- ყრუდ წარმოსთქვა ტიგრანმა.
***

მემატიანე მოგვითხრობს – „მოვიდა ამირა, სახელით აბულ-კასიმ, ძე აბულ საჯისი, რომელი გამოეგზავნა ამირმუმნსა (ე.ი. ხალიფა) სპითა დიდითა და ურიცხვითა, რომელთა არა იტევდა ქვეყანა. რამეთუ მოვიდა პირველად სომხითს, და მოსრა ყოველი სომხითი, სივნეთი, ვაეძორი და ვასფურაგანი. და სუმბატ სომეხთა მეფემან ვერ დაიდგინა ზარისა მისისაგან, და წარმოვიდა მეოტი და მიმართა მთათა აფხაზეთისათა, და იქ იყოფოდა. და მოვიდა აბუსაჯის ძე ტფილისს, და მას ჟამსა ამირა იყო ჯაფარ, ძე ალისი, მოვიდა და შემდეგ მოადგა უჯარმას. შიგ იდგა სამასი კაცი, და ჰბრძოდეს მრავალთა დღეთა. და ვითარ იხილეს, რამეთუ ვერ დაუდგმიდეს, ადგეს ღამე და გადაიხვეწნენ: რომელნიც წარვიდნენ იმათგან ვისაც დაეწივნეს დახოცეს. ვითარცა ცნეს ბოჭორმელთა ციხოვანთა წაღება უჯარმისა, დააგდეს ციხე და გარდაიხუეწნეს. რაჟამს მვვიდეს საჯნი, იპოვეს იგი უკაცური და თქვეს: „რომელი ბაკი იყო, იქ შინა ფიცხლად შეგუებნეს; და რომელი ციხე არს, იგი უკაცურად დაუგდიათ“. აღიღეს ბოჭორმა და დაიჭირეს ციხედ-ვე, და უჯარმის ზღუდენი დაარღვიეს.
ხოლო კვირიკე ქორეპისკოპოსმან (893-918) ვითარ იხილა, რომელ არა იყო ღონე მისი, მიენდო ფიცითა, მივიდა და ნახა; და ჰკითხა მან: „ვინ გაწვია აქა მოსლვა?” და უთხრა: „მაწვია დედამან ჩემმან”. და თქუა აბულ ყასიმმა: „არა ვატკინო გული ერთისა შემხედვარსა”. და შეუყუარდა სიკეთისა მისისათვის და განუტევა, უჯარმა დაუბრუნა ხოლო ბოჭორმა თვით დაიჭირა.
შემდგომად ამისა შემოვიდა ქართლად, და მოაოხრა ქართლი; და ვიდრე იგი შემოვიდოდა, აფხაზეთის მეფის ბრძანებით მოარღვიეს ზღუდენი უფლისციხისანი, რომელ არ დაიმჭირო მტერმა. შემდეგ შევიდა აბულ ყასიმი შევიდა სამცხეს, და მოაოხრა სამცხე და ჯავახეთი, მოადგა ციხესა თმოგვისასა. და ვითარ იხილა სიმტკიცე მისი და სიმაგრე, აიყარა…“

***
თმოგვი
თმოგვის ციხე-ქალაქს, მდუმარედ იდგნენ მესხნი, შესასვლელ გვირაბს მტიცედ იცავდნენ და მტკვარში სათევზაო ბადეები ჰქონდათ გადმოსროლილი. როგორც ჩანს ალყისათვის ემზადებოდნენ და თევზს იმარაგებდნენ.
– შემომიშვით, თქვენებური ვარ მეცა – უჩვეულო ქართულით შესძახა იოანემ მეციხოვნე მესხებს.
ერთმანეთს გადახედეს მესხებმა და შემდეგ ერთი გადმოდგა ქონგურზე იოანესთან სასაუბროდ, მოიჩრდილა თვალნი და დაიძახა.
– ვინა ხარ კაცო?
– იოანე ვარ კალმახელი
– ვისი ყმა ხარ ან ვისი პატრონი?
– ძე ვარ სულასი, პატრონი კალმახისა
გაჩუმდნენ მესხნი და შემდეგ რამოდენიმე ისარი ტყორცნეს იოანე კალმახელის სიახლოვეს მდგომ ჭადარს.
– გვეუბნენიან წადითო, არ სჯერათ შენი იოანობა – წარმოთქვა ტიგრანმა და ცხენი იქვე მყოფ ფერდობზე ააჭენა.
– თუ მოძმე ვერ მიცნობს ისარსაც დაუკოდივარ-ამოიოხრა იოანემ და რამოდენიმე ნაბიჯი წინ წარსდგა.
კვლავ გაიზუზუნა თმოგველთა მშვილდმა და იოანეს წინ სამი ისარი დაესო. ისრებმა ოხვრით შეხვრიტეს მიწა და საზღვრად აღიმართენ იოანესა და თმოგველთ შორის.
***
ფანასკერტის გზას დაადგნენ, არ შეუშვეს თმოგვში უცხოდ გამოწყობილი მხედრები მესხმა მეციხოვნეებმა. მაზრბანის კავალერია თმოგვს რომ მოადგა მაშინ გამოსწიეს ფანასკერტისაკენ, გზა და გზა დაცლილი და აოხრებული სოფლები შემოხვდათ, კაცის ჭაჭანება აღარ იყო. მამულისათვის ომი უნდოდათ და არ აომეს – ამით იყო გამწარებული კალმახელთა შთამომავალი.
– აი აქედან გამოჩნდა სომხეთისაკენ მიმავალი ბილიკი ჩორჩანის პატრონო, თუ გამიშვებ, ერთ თვეში მოგნახავ და შენთან გავჩნდები გამოსასყიდით რომელიც შენ გეკუთვნის – წარმოთქვა ტიგრან ბაგრატუნმა და იოანეს მთაში მიმავალ გადალექილ ბილიკზე მიუთითა.
– სომხეთი აოხრებულია, აბულ ყასიმი, ს,მბათ მეფის ხელთ ჩაგდებას ლამობს, ამიტომაც გაბრთხილდი ტიგრან. წადი, ნება შენია. ძმად მიგიღებ როცა კი მოხვალ.თქვენს წმინდა ტაძრებში ილოცე ჩემთვის.
ტიგრან არწრუნი ცხენიდან ჩამოხტა და ქვეითად თაყვანი სცა იოანე კალმახელს რომელიც ხაზარული ჩვეულების თანახმად ჩამოუქვეითებლად, გულზე მუშტის ბრაგუნით და თავის მოდრეკით, ღიმილით დაემშვიდობა მოძმეს.
გაიყარნენ ბილიკის დასაწყისში. არწრუნი წვიმისა და ქარაშოტებისაგან თითქმის წაშლილ ბილიკს მიუყვა. იოანე კალმახელი კი მარჯვენა მხარეს მიმავალ ძველ საქარავნე გზას დაადგა იმის იმდით რომ ვინმე მოენე ჩაეგდო ხელთ და ახალი ამბები შეეცნო მასაც.

***
სამი დღის შემდეგ, იარა გახსნილი, სისხლში და მტვერში ამოთხვრილი ტიგრან არწრუნი დვინს გამოცხადდა. ქალაქი ნახანძრალი და გადამწვარი დახვდა, დვინის ეკლესიები, ნაქანდაკევი კედლებით ცნობილი მონასტრები ცეცხლის ალში გახვეულიყო. მოტრიალდა ტიგრანი და ქვაბიანის მონასტრისაკენ აიღო გეზი. როდესაც მიადგა კლდეს, იქვე დამალულ ლოდს მოჰკრა თვალი და როგორც შესწავლილი ჰქონდა ლოდი სომხური მელოდიის რიტმების თანახმად კლდეზე დააბრაგუნა.
უკვე საღამო ახლოვდებოდა, ტიგრანს ძალა ეცლებოდა და მალე გრძნობასაც დაკარგავდა, როდესაც, კლდის ქიმიდან უსწრაფესად ჩამოვარდა, ბაგირზე დაკიდებული დიდი მოწნული კალათა.
ერთი კაცი რომ მოთავსდებოდა იმგვარი კალათა იყო. ტიგრანმა შეხსნა ხაზარულ ცხენს უნაგირი, გაუშვა ულაყი და თავად მძიმე სამხედრო უნაგირიანად კალათაში შეფოფხდა. აქაჩეს კალათა ზევით და წრიაპებითა და კლდის ღარებით წაათრიეს იგი კლდის ქიმისაკენ.

***
აბულ ყასიმი მიადგა შემდეგ ყველის ციხეს,. რომელიც ერისთავთ-ერისთავს აშოტ კუხს ეკუთვნოდა. ასოცდაცამეტი რჩეული მეომარი იცავდა ყველს. თავად აშოტ კუხი საზაფხულო რეზიდენციაში-ზემო ყველში გამაგრებულიყო.
ქვაში ნაქანდაკევ მაგიდასთან იჯდა ციხისთავი გობრონი, რომელზედაც გამორჩეულ ამბებს ჰყვებოდნენ მესხნი. ერთმა უკუაგდოო თურქნი არტანუჯიდან, მარტო მაგის გამოჩენამ დაზაფრა ბიზანტიელი მხედრები სპერიდან, მისმა ნასროლმა ისარმა გაუხვრიტა მუზარადიო ბუნ-თურქთა მეფეს ალაფს, სათქმელი მრავალი იყო.
მდუმარედ იყვნენ და ციხისთავს მყუდროებას არ ურღვევდნენ ყველის ციხეში გამაგრებული მესხი მეომრები, რადგანაც ყველას ესმოდა რომ – სახარებას კითხულობდა თვალზე ცრემლმორეული გობრონი.

***
ოქროსფერი ზეგანი რომ უკან მოიტოვა, მაშინ დაინახა ფანასკერტის ვებერთელა ციხის ძირას აღმართული მეომარი იოანე კალმახელმა. შედგა უეცრად იოანე, ხელშუბიანი ციხის კარებთან ელოდა მას, ხოლო ქონგურიდან კიდევ ერთი მეციხოვნე მოსჩანდა.
„მომზადებული ყოფილან ფანასკერტელნიც, რაზმეულიც ჩასაფრებული იქნება, ეხლა დამახლიან ისრებს, უნდა სიტყვით მოვიგო მათი გული“ გაიფიქრა იოანემ, ჩამოხტა ცხენიდან, სადავე ხელთ იპყრა, ტიგრანის ნაჩუქარი – ოქროსფერ მიმინოიანი ჩაფხუტი მოიხსნა და შორს გადააგდო, შემდეგ მკერდზე დაკიდებული კალმახელთა ჯვარი ხელთ იპყრა და ციხისაკენ ფეხით დაეშვა.
ასე გაიარა ორმოცდაათიოდე ნაბიჯი, უკვირდა რომ ისრებს არ ესროდნენ, მიხვდა რომ ხმალიც უნდა შემოეხსნა და ამიტომაც უეცრად შეყოვნდა. ხაზარული „კილიჯ“ ქამრიანად შემოიხსნა და მის წინ აღმართულ ჩაფხუტიან შუბოსანს იმგარად გადაუგდო, რომ ხრმალი მიწაში თითქმის ვადამდე ჩაერჭო.
ჩაფხუტიანმა მოატრიალა თავი შეხედა მიწაში ვადამდე გაუჩინარებულ ხმალს და უეცრად ბობოქრად მოჰყვა შუბით მუქარას, იოანეს მიმართ.
-ოთურ – თურქულად ამბობდა და მბრძანებლობდა შუბოსანი და ამიტომაც იოანე კალმახელი მიწაზე დაჯდა და ჯვრიანი ხელი მაღლა აღმართა.
ჩაფხუტიანი შუბოსანმა რაღაც დაჭყივლა და უმალ გოგო ბიჭები შემოეხვივნენ იოანე კალმახელს, მძიმე ბაწრით გადაუკრეს მას მკერდი, ჯაჭვით შეუკრეს ხელები და ფეხები, შემდგომ სწრაფად განაიარაღეს, უბეში საგულდაგულოდ ჩამალული ტყავის აბგაც უპოვეს, სადაც იოანე ხაზარი მამასთან დაკავშირებულ მოგონებეს მალავდა და მიწაზე დააგდეს.
გოგო ბიჭები გაუჩინარდნენ, ხოლო ჩაფხუტიანი შუბოსნის, რკინის ნიღაბს მიღმა დამალული თვალები, საგულდაგულოდ ათვალიერებდნენ მიწაზე დაგდებულ ტყვეს და შუბის წვერს უღერებდნენ მის გულ-მკერდს.
ბოლოს როგორც იქნა „ფეხგამხმარმა“ მეციხოვნემ მიაღწია იმ ალაგისაკენ სადაც იოანე იყო მიწაზე გართხმული. „ფანასკერტის ციხის დილეგში ჩაამწღვდიეთო“-მრისხანე ხმით ბრძანა მეციხოვნემ და უეცრად ისევ გამოჩენილმა გოგო ბიჭებმა დაბორკილი ტყვე უძველესი ციხის დილეგში ჩააპირქვავეს.

***
ყველის ციხის წმინდა მეომართა გზა
– ეს გზაა წმინდა მეომართა ! ასოცდაცამეტივე დაველოდებით აქ უფლის განაჩენს. არ დავთმობთ ამ ციხეს. ეს არის ბოლო სამყოფელი ჩემი, ამას იქით სახლი არ მეგულვის, არწივები დილეგიდან გაანთავისფლეთ, დაე გაფრინდნენ. ჩვენ ვართ ეხლა არწივები, ცისა და მიწის მეფენი. თქვენია თქვენი ნება, სხვა ყოველი გაგეძარცვებათ და მხოლოდ ნება დარჩება. ჩვენ ხალხი დაგვიმახსოვრებს, როგორც ასოცდაცამეტ მოყმეს, ასოცდაცამეტ არწივს – თავდადებულს ქრისტესათვის – ისმოდა ყველის ციხეს ქონგურებზე გობრონის ხმა.
მდუმარედ იდგნენ მეციხოვნენი, ნილსი ჩამოდიოდა ფერდობებიდან. ოქროსფერი სარანჩა იკავებდა ციხის ქვევით არსებულ დაცლილ სოფელს
ყველის გარემოცვით იწერებოდა ქრისტეს რჯულის ისტორიაში ყველაზე სახეგანთქმული, უხილავი, სულებს შორის მოლივლივე, წმინდა პერგამენტი.
***
ნესტან ფანასკერტელი „ფეხგამხმარ“ მეციხოვნეს გვერდით იჯდა და გულიანად კისკისებდა, მის გარშემო გოგო-ბიჭები, ციხის ქონგურებზე ჩამომჯდარიყვნენ და მოწიწებით შეჰყურებდნენ სოფლის „მხსნელს“, ჩვიდმეტი წლის ქალს ფანასკერტელთა.
– მაინც ისე როგორ დააფრთხე ხაზარი რომ ჩაფხუტიცა და ხმალიც მოიხსნა, ჩამოქვეითდა და ჩაგბარდა ჰა – იცინოდა „ფეხმაგხმარი“.
– არვიცი ბაბუ, თითქოს დაგვნებდა თავისით, სიტყვა არ წარმოუთქვამს, მაგრამ რა ვუყოთ? – შეჰყურებდა მეციხოვნეს ნესტანი
– ქართველთა მეფეს უნდა გავუგზავნოთ, მაგრამ ძალები არ გვეყოფა მაგისათვის, ვინ მიაცილებს ოლთისამდე ამხელა ტყვეს? არავინ. ქალებისა და ბალღების ამარა ვართ დარჩენილი. უნდა გავგმიროთ, რადგანაც დიდხანს დილეგში ვერ გაძლებს და არც ვარ დარწმუნებული დილეგის ვარგისიანობაში შვილებო.
– დილეგს რა სჭირს? იჯდეს და იყოს – დანანებით თქვა უეცრად ნესტანმა.
– დილეგს უძველესი გასასვლელები აქვს დატანიებული, დიდ ლოდებით არის დაგმანული მანდ ერთი ჭა, როგორც მახსოვს. თუ მაგ დოლაბის ქვას ამოიღებს ტყვე, მაშინ კიბეს დაინახავს და აქედან ორი დღის სავალზე უგრძნობლად გავა-იხსენებდა ფეხგამხმარი.
– დაბმულია და ქვას როგორ გადააგორებს? – კვლავ შეწუხდა ნესტანი
– მანდ ნესტია შვილი, ბაწარი მოირყევა ნესტისაგან და გაიჭიმება, თუ ხელები გაინთავისუფლა მაშინ, რასა იქმს, დაფიქრდით თავად – ამბობდა უტეხი მეციხოვნე.
– იქნებ ქრისტიანია? – ხელთ ჯვარი ეპყრა, თქვა ნესტანმა.
– ეგ სამხედრო ხრიკია ბალღო, უნდა გავგმიროთ და მაგით გავათავოთ – ჯიუტად იმეორებდა ფეხმგამხმარი.
– ტყავის აბგაში რა ედო? გაახსენდა ტყვის აღჭურვილობა ნესტანს
– წერილია ერთი, სპარსულია თუ არაბული არავინ ვიცით, არც მაინტერესებს, ამ შუბით ღამე ჩავალ და უმტკივნეულოდ გავგმირავ სამხედრო ტყვეს – გამოსცრა კბილებში მეციხოვნემ.
– მანახე წერილი ბაბუუ – ხელი გაიწოდა მისკენ ნესტან ფანასკერტელმა.
– აი პერგამენტი – აიქნია ხელი მეცოხოვნემ და უბეში ჩადებული დახვეული გრაგნილი მიწაზე დააგდო.
– წავიკითხავ, არაბულიც ვიცი, სპარსულიც და ბერძნულიცა- თქვა ნესტანმა და გრაგნილით ხელში ფანასკერტელთა ციხის დიდ ქონგურზე განმარტოვდა.
გოგო-ბიჭები გაიკრიფნენ. მზე ჩადიოდა და ფეხგამხმარი მეციხოვნე ძალებს იკრებდა. უკანასკნელად უნდა განეგმირა სამტროდ მოსული მხედარი. ფეხს რომ ვეღარ ხმარობდა, ეს ძალიან სტკენდა მეციხოვნეს გულს. კიბეზე ჩასვლა უმძიმდა. დილეგს კი გააღებდა, თუ იქამდე ჩავიდოდა. ჩაძინებულს ტყვეს წაადგებოდა თავზე და სამმეტრიან შუბს შორიდანაც კარგად ჩაცემდა გულში მას. შემდეგ დაელოდებოდა სანამ გულგანგმირული უკანასკნელად დაიკრუნჩხებოდა და სოფლის ბიჭებს დაუძახებდა. ფანასკერტელთა განაწესის თანახმად, ტყვე ციხის გალავნის დასავლეთ მხარეს უნდა დაეკრძალათ. იქვე „მწარე მინდვრად“ წოდებული მტრად მოსულთა სასაფლაო ეგულებოდა ფეხგამხმარს. უკანასკნელად მანდ დახოცა და დამარხა ქველმა ფანასკერტელმა სამი არაბი მოისარი და ათიოდე ჯიქი მეომარი, რომლებიც საძარცვად დასცემოდნენ სოფელს. „არაბები კარგი მოისარები იყვნენ, დიდხანს ახლოს არ მიგვიშვეს, შემდეგ ისრები გამოელიათ და ჯიქების შურდულის იმედად დარჩნენ, შეუტიეთ მაშინ მწყობრად, ქველი ფანასკერტელის სარდლობით, ოცდაათი ვიყავით, ფარებზე რაკრაკებდა ჯიქების გამოსროლილი ქვები. მივუხტით კორომში. შუბებით მოვკალით ყველანი და დავმარხეთ მანდვე, ამიტომაც დავთქვით ამ მინდვრისათვის „მწარე“ გვეწოდებინა“-იხსენებდა სიყმაწვილეს ფეხგამხმარი. შემდეგ იგი შუბზე დაბჯენილი, წვალებითა და კვნესით წამოდგა და ციხის დახურულ ბლისკინებს შორის დატანიებულ ციცაბო კიბეებზე დაშვებას შეუდგა. ციხის მიწისქვეშა დილეგს რომ მიაღწევდა მაშინ უკვე ღამე იქნებოდა. ამიტომაც მიბობღავდა ფეხგამხმარი დილეგისაკენ. კიდევ ერთხელ უნდოდა რომ კაცის სისხლი ენახა.
– შესდექ ფეხგამხმარო მეციხოვნევ- უმაღლესი ქონგურიდან გამყინავი ხმით გადმოსძახა ციხეს და მასში დაბუდებულ ღამურათა ჯარს, მკერდგამთბარმა ქალმა ფანასკერტელთა.
– ჰაი, რაი? – თვალები გამოკარკლა ქვევით ჩამავალმა ფეხგამხმარმა, შუბის ტარი ხელთ ჩაბღუჯა, წონასწორობის შენარჩუნებას შეეცადა, მაღალ ქონგურს ახედა, მაგრამ კისერი ტკივილისაგან დაეკრუნჩხა, მუხლი მოეკვეთა, საღი ფეხი წინ წარსდგა, რათა კიბეზე ასულიყო და ნესტანისათვის ეკითხა, თუ რა მოხდა, მაგრამ ამ დროს ეს ჯანმრთელი ფეხი მოუცურდა, გამხმარმა ფეხმა მეციხოვნის სიმძიმეს ვეღარ გაუძლო, შუბლი საისრეს მიასხა, მხოლოდ შუბს არ გაუშვა ხელი მეციხოვნემ და ამ ჭიდილში, დაფეთებულმა საიდანღაც გამოვარდნილმა ღამურათა ჯარმა იერიში მიიტანა ფეხგამხმარზე, რომელიც ეხლა უკვე პირაღმა ჩაცურდა, კბილებით შეეცადა ქონგურს ჩაჭიდებოდა, მაგრამ თავყბა ქვითკირის კედელს კიდევ ერთხელ მიახალა და უმაღლესი კოშკიდან, ციხის ეზოში, გულაღმა გადავარდა.
– გვიშველეეეეთ დაიკივლა ნესტან ფანასკერტელმა, უმალ დაეშვა ქონგურებიდან მომავალ კიბეზე, მიიჭრა დედო-ციხის ეზოს და იქ გაშოტილი, გასისხლიანებული ფეხგამხმარი იხილა.
– მოჰკალი ამ შუბით – ამოიჩურჩულა მეციხოვნემ და თვალები დახუჭა.
– არა ბაბუ, არა, ის სულა კალმახელის შვილია, ეს არაბული წერილი წავიკითხე, ის იოანე კალმახელია … – ცხარე ცრემლით ქვითინებდა ნესტან ფანასკერტელი, მაგრამ მეციხოვნის სული აქ აღარ იყო

***
იოანეს ტყავის აბგაში შენახული წერილი შურტა კუტალმიშისა
„ხაკანს ხაზარეთისას და კეისარს ბიზანტიისას, ამირას ტფილისისას, მეფეს ქართუელთა, მეფეს აბხაზთა, ცარაზონს ოვსეთისას, შაჰს და შაჰინშაჰს ყოვლისა აღმოსავლეთისას – მდაბლად გწერთ ესე:
პატრონი ყოველთა, არსთა გამრიგე დამიდგება მოწმედ, რომ მე ვარ შურტა კუტალმიში მეჭურჭლე და მეანდერძე სამ ღვიძლ ძმათა, რომელთა დაბადების მოწმეც ვარ და მხილველიც, მათი საქმეებიც მინახავს და უქმეებიც. სახელები ამ ძმათა არს: სულა კალმახელი, ბეშქენ ჯაყელი, ლაკლაკ უმიწაწყლო სამივენი ძენი არიან მირიან ბაჰლაუნდისა და დიოფალ ლატავრა ჩორჩანელისა. ამ სულამ და მისმა თანამეცხედრემ შუეს ძე ერთი სულა სულას ძე კალმახელი, მთავარი ჩორჩანისა და ერისთავი კალმახისა. სულა სულას ძემ ცოლად შეირთო ყარაფჩაის ათასისთავის – ბოზორქ ხაზარის ღვიძლი ასული – ჩიჩეკ – ჰანიმი და შუა ძე ერთი – იოანე.
მე შურტა კუტალმიში, თქვენი მბრძანებლობის ფეხის მტუერი, დაჩოქილი გვედრებთ – გამოუშვათ შთამომავალი ჩორჩანელთა და ბაჰლაუნდთა – მემკვიდრე მესხეთისა, ერისთავი კალმახისა – იოანე , მამულსა და დედულსა თვისსა.
მუდმივ თქვენი მლოცველი –
მეჭურჭლე და მეანდრეძე
შურტა კუტალმიშ…ჩყ წელსა“

***
საჩქაროდ ჩარბოდა ნესტან ფანასკერტელი დილეგის ციცაბო საფეხურებზე. თავად უნდოდა გაეხსნა დიდი ბორკილი საკუთარი ტყვისათვის, რომელიც ჩორჩანის მთვარის მემკვიდრე აღმოჩნდა.
ზევით, დედო ციხის ეზოში ფეხგამხმარი მეციხოვნე იწვა და სულს ღაფავდა
ჟანგისაგან შეჭმულ რკინა კარს მიადგა ასული ფანასკერტელთა, გაუყარა მოქლონს გასაღები, ცოტა ხანს იწვალა და გააღო კარი დილეგისა.
„აქ როგორ ვამყოფებთ კაცს?“ ფიქრობდა ფანასკერტელი და კიდევ უფრო ციცაბო კიბეზე ცდილობდა ჩასვლას. ჩაიარა ათი საფეხური და გაიხედ გამოიხედა.
მოსისინე ქვეწარმავალი შეამჩნია ტალანის კუთხეში და ელდა ეცა, გამოქცევა სურდა, მაგრამ თავი დააოკა.
– გამეც ხმა, ცოცხალი ხარ? – იყვირა ნესტანმა გვირაბთა კორიანტელში
პასუხი არავინ გასცა.
რამოდენიმე ნაბიჯი გადადგა ნესტანმა და გაოცებისაგან პირი დააღო. ლოდზე სადაც ხაზარი ტყვე იყო მიჯაჭვული თოკები და ჯაჭვები უწესრიგოდ ეყარა.
„მოყმეს თავი დაუღწევია ჩვენი დილეგისაგან, მაგრამ სად არის ის ეხლა?“- გაუელვა გონებაში ნესტან ფანასკერტელს

***
აბულ ყასიმი გააოცა ყველის ციხის დამცველთა ქცევამ. მათ მოლაპარაკებას თავი აარიდეს და დუმილით მიანიშნეს ბრძოლისაკენ.
შეუსია აბულ ყასიმმა არდებილიდან წამოყვანილი მთამსვლელები და მოისარები ციხეს. პირველი გოდოლი რომ აიღეს საჯის მეომრებმა, უეცრად გამოიჭრა კაცი ხელოვანი ბრძოლასა შინა. გადმოყარა არდებილის სულთნის მოწინავენი კოშკიდან და თავად ავიდა უმაღლეს ქონგურზე.
მეორე დღეს, სპარსები გაგზავნა აბულ ყასიმ საჯიდმა იერიშზე. ყველის ციხელებს ავიწროვებდნენ სპარსნი, ამ დროსაც ქარიშხალივით მოიჭრა კაცი იგივე. ფოცხვერივით დახტოდა იგი მიუვალ კლდეზე და სათითაოდ გმირავდა სპარსელებს. წინ რომ საშუელი აღარ იყო, უკან უფსკრულისაკენ შეჯგუფდნენ დაზაფრული სპარსელები და რიგ რიგობით გამოერიდნენ ამ კაცთან პირისპირ ბრძოლას.
– ვინ არის კაცი იგი? იკითხა საჯიდმა
– გობრონი აზნაური ქართველთა სამეფოსი – იყო პასუხი

***
ფანასკერტის ციხის წინ უამრავი ხალხი ირეოდა. კრძლავადნენ მოხუც მეციხოვნეს, რომელსაც „ფეხგამხმარს“ უწოდებდნენ ყოველთვის. იდგა ნესტან ფანასკერტელი და ტიროდა. „აღარც მამა და დედა, აღარც „ფეხგამხმარი“ მეციხოვნე“- ჩურჩულებდა იგი.
უეცრად იუსტინიანე მოიჭრა მასთან და ასე უთხრა ნესტანს:
– აი ეს ჩაფხუტი ვიპოვე აქეთ რომ მოვდიოდი ნესტან, თქვენს მიერ დატყვევებულ ხაზარს მოუხსნია და ტყისაკენ გადაუსვრია თურმე. რატომ მოიქცა ის ამგვარად არავინ იცის.
მუზარადი ხელთ იპყრა ნესტან ფანასკერტელმა, შეატრიალა და გაოგნდა:
– რკინის ჩაფხუტს ფრთა გაშლილი, ოქროსფერი მიმინო ამშვენებდა

კახაბერ ჯაყელი 5 ივლისი, 2015 წელი

1901, ქალი გადაჯვარედინებული ხელებით, Pablo Picasso

1901, ქალი გადაჯვარედინებული ხელებით, Pablo Picasso

ნატალია ქადაგიძე  “ფიქრის ფრაგმენტები”

ცხოვრება დიდი წიგნია (გავიმეორებ ამ ბანალობას), ჩვენ – მისი პერსონაჟები… ყველა მწერალი, დასაბამიდან, ცდილობს ამ წიგნს მიამსგავსოს თავისი ნაწარმოები, მაგრამ  ამაოდ.
ცხოვრებას არ აქვს დასაწყისი, არც   – დასასრული, მხოლოდ ჩვენ გვეჩვენება ასე. ის, შეიძლება ითქვას, limitless-ლოგიაა. თითოეული ადამიანი კი მისი მოქმედი გმირია(არა – უბრალოდ, პირი) და მკითხველიც, ამავე დროს. მაგრამ საქმე ისაა, ვინ როგორი მკითხველია, ვის როგორ შეუძლია მიჰყვეს ამ წიგნს – გულით თუ უგულოდ, ინტერესით თუ უინტერესოდ, დასკვნის გამოსატანად თუ დროის გასაყვანად…

ზოგიერთ ჩვენგანს სავსე აქვს მეხსიერების არქივი, სადაც ფერად და მრუმე ამბებად დალაგებულან წარსულის და აწმყოს თვეები, დღეები, წუთები… ზოგს კი,  მიუხედავად იმისა, რომ მკითხველი ჰქვია,  ამ „არქივის“ კარი მჭიდროდ ჩაუკეტავს და დაუნანებლად შლის ყველა მოვლენას, მნიშვნელოვანს თუ უმნიშვნელოს. ასეთებისთვის, ალბათ, მხოლოდ ერთი დრო არსებობს – „მომავალი“, რომელსაც მისდევენ და სანამ მისწვდებიან, ის უკვე აწმყოდ და წარსულად იქცევა. ვერ ვიტყვი – ადამიანები,  ცარიელები რომ დადიან, უსულგულონი არიან… ისინი, მუდამ, გაუმჟღავნებლად დაატარებენ ამ სიცარიელის გაუცნობიერებელ სევდას… სისავსის და სიცარიელის სევდა კი იმით განსხვავდება ერთმანეთისგან, რომ პირველი აზრის შემცველია, მეორე –  უსაშველო ამაოების. ეს ზედაპირულობის შეგრძნების ამაოებაა, როცა სიღრმე თვალწინ გაქვს, ხედავ კიდეც, მაგრამ შენი მზერა ყველაფერს ისხლეტს და აზრი და გამოსახულება ერთ წერტილში იყინება…
ცხოვრების ნამდვილი პერსონაჟები ისინი არიან, ვინც ამჩნევენ საკუთარ თავსაც და სხვებსაც, როგორც ფირზე, ისე აღბეჭდავენ სახეებს, ქმედებებს, სიტყვებს და აკვირდებიან – ფერადია ეს შთაბეჭდილებები თუ ბუნდოვანი, უინტერესო თუ ფიქრში ჩასატოვებელი –  მოთხრობასავით, ლექსივით, რომანივით…

…მე ასე ვკითხულობ ცხოვრების წიგნს და ისიც, ხან,  რა ეპიზოდში გადამაგდებს, ხან – რა.  ზოგჯერ, საინტერესოზე საინტერესო პორტრეტების წინაშე აღმოვჩნდები ხოლმე და მერე დიდხანს მიდგას თვალწინ  ნანახი…  აი, თამრიკო, მაგალითად, ბოსტნეულის გამყიდველი, სევდას რომ გაუმხნევებია, თურმე,  მე  კი, ერთი,  ჩვეულებრივი, ფულის მოგებაზე გადარეული ვაჭარი მეგონა. ის მაღალი და საკმაოდ ზორბაა, სწრაფად ლაპარაკობს, სწრაფად მოძრაობს, ცდილობს წამებში მოემსახუროს მყიდველს, თითქოს, სადღაც ეჩქარებოდეს,  თითქოს, აწმყოს ამ მონაკვეთის ერთი ხელის მოსმით მოცილება სურდეს. პირველი შთაბეჭდილებით, მეგონა,  ქმარ-შვილდასეული ქალი ძალისხმევას არ იშურებდა  საკუთარი ოჯახის ყოფა უკეთესი გაეხადა და ასე იმიტომ ირჯებოდა, მაგრამ როგორც აღმოჩნდა, ვცდებოდი.
თამრიკოს მაღაზია ჩვეულებრივ  „გარაჟშია“  მოწყობილი – ერთ მხარეს ფიცრებით შეკოწიწებული თაროებია კედელზე მიჭედებული  –  მწნილის ბანკებით, ნიგვზით, მჭადის ფქვილით, წითელი წიწაკის ასხმებით და ამგვარი რამე-რუმეებით დახუნძლული, მეორე მხარეს კი ხილით და ბოსტნეულით სავსე ყუთებია ჩამწკრივებული. აქვე დგას  პატარა მაგიდა, სადაც თამრიკოს მთელი სამყარო ეტევა, თუ არ ჩავთვლით მომცრო სასწორს და ყურადღებას უფრო აქეთ-იქით მიმოფანტულ გაზეთებზე გავამახვილებთ,  და, რა თქმა უნდა –  იქვე „მომლოდინე“ სათვალეზეც…  როცა პატარა სარკმლიდან სამყაროს მეუთვალავედი მოჩანს, შენ მაინც უსაზღვრობის წინაშე შეიძლება იყო, მიუხედავად დიდი სურვილისა – დარჩე ამ მეუთვალავედ სივრცეში, მზერა შეაჩერო მხოლოდ მოპირდაპირე სახლის სახურავზე, სადაც ყვავები ოჯახურ თათბირს მართავენ და იფიქრო  მათზე – „რა აძლებინებთ  ამ ყინვაში?!“… ყველაფერში ხომ უფრო მეტი კითხვის ნიშანია, ვიდრე წერტილი, ან ძახილის ნიშანი, როგრც აღმოჩენა ან  აღფრთოვანება, ვიდრე იმპერატივი(!)…
ხშირად, „ციხე“ , ამ შემთხვევაში,  „გარაჟ-მაღაზია“,
ზედმიწევნით პირობითი სახლდებაა, რადგან  მასში, ზოგიერთმა, შესაძლებელია,  მთელი  სამყარო მოიაზროს, ზოგისთვის კი ის  წეტილის შინაარსის და სიდიდის ტოლი სივრცე იყოს, მხოლოდ…
დავუბრუნდეთ თამრიკოს… როცა ადამიანი საინტერესოდ მომეჩვენება, როცა მის მოქმედებაში, ვერბალური თუ არავერბალური შტრიხების დინამიკაში რაიმე დეტალი მიბიძგებს ინტერესისკენ, აუცილებლად  ვერთვები დიალოგში – არა ვიწრო, ბანალური ცნობისმოყვარეობის გამო, არამედ ტიპაჟის „გახსნის“ მიზნით, – მე ხომ, ამ ცხოვრების დიდი წიგნის, როგორც ვთქვი,  მხოლოდ პერსონაჟი კი არა, მკითხველიც ვარ…
– თამრიკო, ხურდა არა მაქვს, შეიძლება, ხვალ მოგიტანო?
– როცა გინდა, გენაცვალე, როცა გინდა!
… თამრიკო არასწორად იგებს ჩემს გულწრფელობას, – თითქოს, ფულის არქონის სიმულირებას ვცდილობდე(ან კი, როგორ უნდა გაეგო დღევანდელ საქართველოში…), მაგრამ ამაზე ვერ დავსვამ მახვილს, აღფრთოვანების მახვილს მისი  ნდობისშემცველი, იშვიათი ადამიანური პოზიცია იმსახურებს, რისი შეგრძნებაც ვერასოდეს მტოვებს გულგრილს და დიალოგის გავრცობისკენ მიბიძგებს…
– რა კარგი გოგო ხარ! – ვიღიმები მე(ღიმილნაკლული მომეჩვენა თამრიკო, ძალიან).
– ეეჰ, ჩემო კარგო, როგორ უჭირს ხალხს… ერთ პენსიონერს მიაქვს აქედან პროდუქტი და თვის ბოლოს მთელ თავის პენსიას მე მიტოვებს
(ოოო… ასეთი ფაქტები ჩემზე ძალიან მოქმედებს, დიდხანს მიმყვება და ძალაუნებურად, მაფიქრებს უცნობ ადამიანებზე).
– – შეგეწიოს უფალი! – ვამბობ მე.
– ეჰ, ჩემო კარგო, აგრძელებს თამრიკო,  ტიპური ქართველის ლექსიკით  და მანერით –  განა, მე აქ უნდა ვყოფილიყავი?! რა ვუთხარი ცხოვრებას! გეოლოგი ვარ, პროფესიით და… ეჰ, რა ვუთხარი ცხოვრებას(თან, ცნობილ პიროვნებას ასახელებს – ჯგუფელები ვართ მე და ისო)…
ეს, ბოლო ათწლეულებში,  ქართულ მენტალიტეტში მტკიცედ გამჯდარი სტილი ახლაც მეცნო… ადრე, მეგობარი მიყვებოდა ერთ ქალბატონზე, რომელიც თავისი ინტელექტის და ცენზის შეუფერებელ საქმიანობას ეწეოდა და, თან, ხშირხშირად უმეორებდა ყველას – „მეჟდუ პროჩემ, ია ხუდოჟნიცა!“  – ო…  დიახ, ასეთია ცხოვრება – ყოველთვის არ გვანებებს ჩვენს ნებას და სადღაც, სხვა მიმართულებით, ნახირს ჩამორჩენილი ძროხებივით მიგვერეკება. აბსოლუტურად ყველა ტაქსის მძღოლიც ხომ(იშვიათი გამონაკლისის გარდა), მის მანქანაში ჩაჯდომისთანავე,  იწყებს საუბარს იმაზე, რომ ადრე ინჟინერი, ტექნოლოგი, არქიტექტორი, პედაგოგი იყო და „დაბადებიდან“ არ ზის საჭესთან. ერთი ფაქტიც მახსენდება, ნაცნობის მონაყოლი ქალბატონზე,  რომელიც დამლაგებლის სამუშაოს ეძებდა… იშოვიდა და მაშინვე კარგავდა ერთი ფრაზის გამო – „მე ფილოლოგი ვარ“, რომელიც ძალიან „ხმამაღლა“ ისმოდა მისი მაღალქუსლიანი ფეხსაცმლის და მტვრის ზიზღით ცმინების ფონზე.
რას ვიზამთ, ჩვენზე ძლიერი დროა, დრო გვიმორჩილებს და, თუ მაინც გავუწევთ წინააღმდეგობას, „ისე გაგვთელავს, როგორც დიდოელი ლეკი ნაბადსა“…  და მძღოლობას, დამლაგებლობას და ბოსტნეულის გამყიდველობასაც სანატრელს გახდის.

ჩვენ, ყველას, გვიზიდავს მიწა, პირდაპირი და ირიბი გაგებით, მაგრამ  ცა – იშვიათს. არადა, მიწისთვის, თითქოს, სულერთია, ვინ ვართ, რანი ვართ… ცა კი მათთან მიდის და „იხუტებს“, ვისაც გამოარჩევს. მე მიწიერს, ძალიან მინდა ვიყო ცის რჩეული  და, რაც უფრო მინდა, მით უფრო ვშორდები მას, რადგან მეტად შევიგრძნობ რეალობას…
ადამიანები ხომ ცხოველებს და ფრინველებს ვგავართ ინსტინქტებით, რეფლექსებით. ჩვენს შორის განმასხვავებელი, მხოლოდ,  ჩვენი, მათთან შედარებით,  ჭარბი ცნობიერებაა,  თუმცა, ამ უპირატესობით იშვიათად ვსარგებლობთ. ვსარგებლობთ, ისევ,  ცხოველური სურვილების გამოსახატად და დასაკმაყოფილებლად. რა დასანანია, რომ ძაღლს, ამ ჭკვიან არსებას, არ ძალუძს საუბარი, – ფსიქოლოგების და ბიოლოგების აზრით ხომ მას ყველაფერი ესმის, ის ყველაფერს აღიქვამს და ყველაფერს ჩვენნაირად (იქნებ – უკეთესადაც) განიცდის. ჰოდა, როცა ვერ ვხვდებით ჩვენს მთავარ უპირატესობას ცნობიერების უნარის  თვალსაზრისით და ვრჩებით ინსტინქტების ტყვეობაში, ხოლო რეფლექსები გვაწამებს, ცა არ გვწირავს და გვკარნახობს – მაგალითად, ბახის, ან თუნდაც, ჯაზის ბგერები წავიყოლოთ სახლიდან, რომ შეგვეშველოს გზის გავლაში,  მდინარის ნაპირას გადადგმული ნაბიჯების ზომიერებაში და ყვავილზე აფარფატებული პეპლებით აღფრთოვანებაში. პეპელასავით დაფრინავს ჩვენი მზერაც და, განა, ვინმეს სურს შეაჩეროს ის?!
მზერა ტევადია,  იმ საწყაულთაგანია, არასოდეს რომ  არ ივსება, არასოდეს რომ არ იცლება… მხოლოდ ხანდახან იღლება და, მაშინ ერთ წერტილიში მოჩანს ყველაფერი, ყველა…  ამ ერთ წერტილს სიყვარულიც შეიძლება დავარქვათ, საიდანაც აღარ გინდა წასვლა…  სიყვარული, თვითონ,  ძალიან უცნაური და უცხო ფაქტი – მოვლენაა, ყოველთვის, ყოველ ჯერზე…  სიყვარული ადამიანებისთვის, ალბათ, შეცდომით არის  ნაბოძები, რადგან არ მეგულება ვინმე, ვინც სათანადოდ ჩასწვდა ამ სასწაულის არსს და ღირსეულად,  შესაფერისად მოიხდინა ის, როგორც ძვირფასი სამკაული. სამკაულის ტარებასაც ხომ ცოდნა უნდა, ჰოდა, სიყვარულიც, თურმე, ყველას „არ უხდება“  – ყველასა არა აქვს, თურმე, მისი შესაფერისი შინაარსი, თემა, როგორც პიროვნულობის გამოხატულება, გრძნობების აალების და ზომიერი თავდავიწყების უნარი. სიყვარული არ ნიშნავს ადამიანური საზღვრების რღვევას, სწორედ, ამ საზღვრებშია შთამბეჭდავი მისი უსაზღვრობა –  ხმაურის გარეშე, მეტყველების გარეშე.  სხვათაშორის,  მე, მეტყველებას მხოლოდ ინფორმაციის გაცვლის  საშუალებად ვთვლი, აუცილებლობად  მხოლოდ ამ დანიშნულებისთვის, სხვა დანარჩენ შემთხვევაში კი,  სრულიად ზედმეტი მგონია ის.

ასე მიაჩნიათ, ალბათ, იმ ადამიანებსაც, ვინც იშვიათად მეტყველებს, ცოტას ლაპარაკობს. თუმცა, ჩვენ, მიუხედავად იმისა, რომ სამოთხიდან განდევნის ერთი საერთო სევდის მატარებელნი ვართ, ძალიან განვსხვავდებით ერთმანეთისგან – მე რაზეც სიამოვნებით ვისაუბრებ, იმ თემაზე სხვას, შეიძლება, არც კი მოუნდეს ხმის ამოღება. ან, ორ ადამიანს ძალიან  აღელვებდეს ერთი და იგივე საკითხი, მაგრამ ერთმა ბევრი ილაპარაკოს, მეორემ კი სიჩუმით გაამჟღავნოს  სათქმელი. სიჩუმე ბევრის გამომხატველია, სიჩუმე ყოველთვის აზრის არქონას არ ნიშნავს, ის ყოველთვის არ ჰგავს ცარიელ ფურცელს ან წაშლილ ჩანაწერს…  მაგალითად, ძველი, დაგეროტიპული გამოსახულებები… დრომ ხომ ძალისხმევა არ დაიშურა, რომ თავისი ხელწერა დაეტოვევებინა მათზე, გაექრო აზრი, მაგრამ ვერაფრით მოახერხა ეს. ვერ მოახერხა მასზე გამოსახულ ადამიანთა მზერის ამოშლა, სულის „ბგერების“ ჩახშობა,  ისევ ისე, ძველებურად,  „ხმამაღლა“ რომ  აღწევს ჩვენამდე.
მეტყველების უნარი და, სურვილიც,  საინტერესო მიზიდულობას მუდმივად ქმნის, მაგრამ შეიძლება ითქვას, რომ ის, ხანდახან, ვერ აჭარბებს ამ თვალსაზრისით უუნაროთა სათქმელს, მაგალითად, ძაღლის თვალების სათქმელს… არ ვიცი, იქნებ, გულისაც!.. როგორც ვთქვი, მეცნიერთა მტკიცებით, ეს ცხოველი, თავისი გრძნობის და განცდის სიმძაფრით, ადამიანს არ ჩამოუვარდება.
საოცარია თვითონ, მეტყველების პროცესიც, ანუ – მისი აწმყო, რომელიც წარსულიდან მოედინება და მომავალში გადადის. ის ხან ტოვებს კვალს – განწყობას, აზრის ცვლილების სახით, ხან, ისე ქრება, უკვალოდ, თითქოს, „ფეხიც არ დაედგას“  ჩვენს შორი-ახლოს…
მეტყველება,  მხოლოდდამხოლოდ, შედეგით არის გამართლებული, როგორც ყვავილის ღიმილიანი მოვლინება – ნაყოფით.

ძნელია,  ბოლომდე ამოიცნო ადამიანი…  შენ გაქვს ისეთი წარმოდგენა, თითქოს, ვიღაც მარტივად კეთილია, არადა, რა “რთულად კეთილი” ყოფილა. როცა, ბოლოსდაბოლოს, მიამიტური აზრი დაგტოვებს, რეალობა თვალებში შეგაჩეჩებს ყალბ ღიმილს, ჟესტს, მოქმედებას, თითქოს, ორმოს სახურავი ახადესო, უცებ,  აღმოაჩენ სიბნელის სიღრმეს…  განა, ვინმეს შეუძლია გაზომოს მისი სივრცელე?! – სინათლისგან განსხვავებით ხომ, ყველა სიბნელე ღრმაა და უფსკერო.
საერთოდ, რეალობა ძალიან ჰგავს ბნელ ორმოს, მიუხედავად იმისა, რომ რეალობა ჰქვია. ხილული უფრო ის არის, რაც მის მიღმაა, ანუ, „სინამდვილის“  სინამდვილე.  მითუმეტეს, თუ ფონის მინიშნებაც გოწყობს ხელს – თუ სიტყვით წაბილწული კონტექსტი მიმართულების მაჩვენებელივით გიიოლებს დასკვნას – რა არის ჭეშმარიტი და რა არა… დღეს ხომ მთელი საქართველო ღიმილით იგინება, განურჩვლად რანგისა და განათლებისა. თითქოს, ამ უცხო გენმა ერთბაშად გაიდგა ფესვი ყველა ქართველში და ფითრივით მოედო ადამიანის სულს, გულს, ტვინს… იგინება საქართველო! ასეა – დღეს სიამოვნებას უნდა გგვრიდეს ის, რაც ადრე ხასიათს გიფუჭებდა. მაგრამ მე ძველმოდური ვარ და მაინც პირიქით მემართება,  მეცვლება განწყობა – ისეთი განცდა მეუფლება, თითქოს ქვეყნის დასალიერს მივადექი.

 ვთქვი – როცა სინათლეში სიბნელეს წააწყდები, თავი ორმოში გგონიაო… ასეა ახლაც… რეალურად კი,  გადასასვლელზე გადავდივარ, უჩვეულოდ ფართო გადასასვლელზე, რომელიც თუ არ გადაირბინე, ვერ გადაასწრებ.  ეს დრო, სანამ წითელი ანთია, მართალია, შენ გეკუთვნის, მაგრამ მანქანები მაინც ასიგნალებენ, ჰოდა, მეც გადავრბივარ და მივიყოლებ ფიქრებს, დილიდანვე რომ დამეზვინა მხრებზე. მეორე ნაპირის იმედი ხომ სულ არსებობს, მაგრამ ეს ახლა არ მახსენდება, არადა, მელოდება, თურმე, პატარა მწვანე მოლის სახით,  გულზე ბაბუაწვერებაღაღანებული… ეს ხომ ნისლში მზის გაბრწყინებას უდრის – ამდენი ბაბუაწვერა ერთად! და შენ უკვე აღარ გახსოვს დღევანდელი დღე, შენ ახლა მარადიულ დღეში ინაცვლებ, სადაც უამრავი შინაარსიანი განცდა-მოგონება აგრძელებს არსებობას. ნუთუ, შეუძლია ბაბუაწვერას (მერე გიკვირს) თავისი სინაზით ასე ძლიერად გაგრძნობინოს სიხარული, ორი წამის წინ დავიწყებული რომ გქონდა?!.
და,  მღელვარედ დუმხარ.
იმზირები საკუთარ თავში, როგორც სახლში, სადაც უწესრიგობა წესრიგად იქცა, სადაც გაიხსნა დაგმანული დარაბა, მზემ შემოიხედა, სხივი კატასავით მოკალათდა ფანჯრის რაფაზე და სიმყუდროვეს შეერწყა… მე ვიყურები ჩემს თავში და ვეძებ დედის ნახატებს – უნაზეს ბაბუაწვერებს… და უმალ ვგრძნობ შეშის ღუმლის სითბოს, ვხედავ დედაჩემის უძვირფასეს ხელებს, სკოლიდან დაბრუნებულს გაყინულ ლოყებზე რომ მეხებოდნენ ისე, თითქოს,  უებარ მალამოს მისვამდნენ…  ეს არ იყო მხოლოდ სითბოს შეგრძნება, ეს იყო სიყვარულის კოსმიური უსაზღვრობით გადმოდინება წამის უსასრულობაში. ასეთი შეხება ერთადერთია და ეს მხოლოდ დედებს შეუძლიათ.
როგორ ვუყვარდი დედას? – ისე, რომ ახლაც ღრუბელივით ვარ გაჟღენთილი ამ სიყვარულით, ახლაც თვალწინ მიდგას მისი თვალები, ისეთი,  როგორსაც სხვაგან ვერსად, ვერასოდეს ვნახავ. ჰო, ბაბუაწვერები, ამ შუა ქალაქში,  შვებასავით  შემეფეთნენ…  დედა, როცა საქმეს მორჩებოდა, შუაღამეც რომ ყოფილიყო, ჯდებოდა მაგიდასთან და წერდა ან ხატავდა… გვიან მივხვდი, ეს სწორედ ის იყო, რაც მე და მას გვშველოდა, რაც გადაგვარჩენდა  ცხოვრების ამაოების შეგრძნების მძაფრი წუთებისგან. ამას, ალბათ, ყველა ვერ გაიგებს. და ვინც გაიგებს, ის ადამიანები არიან, ვისგამოც ცხოვრებას ფასი ედება. ვისგამოც შეიძლება ირწმუნო ცხოვრების  ის მხარე, სადაც სიკეთე და გულის სიმარტივეა, სადაც შეგიძლია შურის და ბოროტების ეკალ-ბარდებიდან გადაინაცვლო, რომ ამოისუნთქო, რომ მოასულიერო და შემოაბრუნო სადღაც გაქცეული  საკუთარი თავი.
არის წუთები, როცა გინდა მხოლოდ სიმშვიდეს განიცდიდე და ვეღარ გპოულობდეს ვერც მღელვარე სიყვარულის, ვერც ეჭვის, მოლოდინის, იმედგაცრუების, ვერც გაოცების, აღფრთოვანების შეგრძნება და სურვილი. გინდა, იყო ნულოვან მდგომარეობაში, ოღონდ, არა წრეწირის ფორმით, არამედ გეომეტრიული უსასრულობის…  მაგრამ ამგვარი სიმშვიდე მხოლოდ წამების განმავლობაში თუ მიიღწევა – შეიძლება, წამით, დაგავიწყდეს სამსახურში ისარივით ნასროლი მზერა და თავი გაგახსენოს მეთევზემ, მტკვრის ნაპირას ჩუმად რომ ჩაუარე და ბევრი რამ „ჰკითხე“, რადგან მოგეჩვენა, რომ ის აქ ანკესს კი არა, ფიქრებს ისვრის მტკვარში, რომ ის აქ თევზის კი არა, იმედის  დასაჭერად მოვიდა. რომ ის, სწორედ აქ, ამ ადგილას აღსდგა  სიტყვებში დამარხული – დრო იხელთა საკუთარ თავთან საუბრისთვის.
…მე კი, აი, ახლა, სულში „ისარნასროლს“,  შემიძლია ბაბუაწვერებსაც ველაპარაკო  ამ „ტრიალ“ ქალაქში…  მე ჩუმად ვარ და ისინიც, მაგრამ „ვსაუბრობ“ ისე, როგორც არცერთ ადამიანთან, ჩემს ცხოვრებაში.

საოცარი ისიც არის, რომ ხან,  დრო იყინება, სივრცე კი მოძრაობს…  მივდივარ სადღაც და ტრანსპორტიდან ვხედავ, როგორ გაგვირბიან ხეები ადამიანებს, თითქოს, ზამთრისგან გაშიშვლებულ ტოტებში გამოჩენილი ბუდეები უნდათ გადაარჩინონ ჩვენგან, ყველაზე მავნებელი არსებებისგან. მხოლოდ ხეები კი არა, მთლიანად ქუჩა მიჰქრის და მიაქანებს ხეებს, ბუდეებს და ბაბუაწვერებს.
მერე, მე ვწერ და საკუთარ თავს ვუსვამ კითხვას ამ ყველაფერზე – „რატომ?“…  დიახ, ვწერ და ისე ვეკითხები, რადგან დაწერილი უფრო ნამდვილად გეჩვენება, ვიდრე ნათქვამი, დაწერილი სხვა დამაჯერებლობას იძენს, ზრდის სარწმუნოობის კოეფიციენტს, – ხანდახან, უტოპიურ უსასრულობამდეც კი…  თან, ალბათ, ვერასოდეს ვისაუბრებ ჩემნაირთან პირისპირ, რადგან სულ განსხვავებულობას ვეძებ – აზრში, მზერაში, სტილში, ფორმაში, შინაარსში… და, კიდევ – ისე მხიბლავს ფურცელი და კალამი, ყავას მათი თანხლებით, ისე სიამოვნებით მივირთმევ, თითქოს, საყვარელ ადამიანებთან ერთად მივირთმევდე…  ეს, რა თქმა უნდა, არ არის სიყვარული კლასიკური გაგებით, მაგრამ მაინც მაჟრჟოლებს, ლამის, მაჟრჟოლებს…
როგორც ვთქვი, ხან, დრო ჩერდება და სივრცე მიჰქრის, ხან კი – ორივე ერთად და, ეს უკვე სულის წუხილია…
მე ახლაც მიტევს ჩივილების ტრიადა – მონატრება, შიმშილი და წვიმის მოტანილი სევდა. ოთახში ხალხია და ისინი და მე ვართ სხვადასხვაგან. ოცდამეერთე საუკუნეს სამი განზომილება აქვს – ილუზიად ქცეული რეალობა, რეალობად ქცეული ილუზია და მტანჯველი ფიქრის არე – „რატომ?“ და „რისთვის?“ – კითხვების შემცველი. ჩვენ, ადამიანები, უმეტესად, გაქცევით ვცდილობთ ერთმანეთთან დაახლოებას. ან, იქნებ, არც ვცდილობთ, იქნებ, უბრალოდ სურვილი გვაქვს ამის? ანდა, იქნებ, არც გვაქვს ეს სურვილი?!.  ჩვენ ხომ არაფერი ვიცით, მაინც, ყველაფრის ცოდნის ფონზე და ისე ვუცვლით ადგილს ცხოვრების კანონზომიერებებს, თითქოს, უმნიშვნელო იყოს „ჰოს“ ნაცვლად  „არას“ თქმა, ანდა, პირიქით.

სხვადასხვა დროს სხვადასხვა ლოგიკა აქვს, რაც, თავისთავად, ეპოქის აზრსაც ცვლის, ცვლის, საერთოდ, ცხოვრების მთავარ სათქმელს. აზრი კი, რასაც მიზნამდე მივყავართ, შეიძლება იყოს მდაბიური ან ამაღლებული, იმის მიხედვით, თუ ვისია ის. როცა ამაღლებულად მოაზროვნე ადამიანები გადასწონიან რაოდენობით მდაბიური სულის ადამიანებს, მაშინ გაბრწყინდება მომავალი. არ არის დამამშვიდებელი ის, რომ ჭაობიდან ლოტოსიც იზრდება, ლოტოსი მაინც ჭაობის ყვავილია და ფესვი სიბინძურეში აქვს გადგმული. ჩემი აზრით, ეს არის სწორედ მოჩვენებითი სინამდვილე,  მოჩვენებითი სილამაზე…  თვითონ სიტყვა – „სილამაზე“, ხშირად, მცდარად გვესმის და ზედაპირულად, შინაარსის გაუთვალისწინებლად ვადასტურებთ  მას.
როდის აივსებიან ღირებულებები ჭეშმარიტი მნიშვნელობით, რომ სამყარო იყოს სრულყოფილთან მიახლოებული?! ახლა ხომ ყველაფერი, თითქმის ყველაფერი პირობითია და ამიტომ, რაც უნდა მცხუნვარე იყოს დღე, გული, შეიძლება, მაინც გაყინული გქონდეს ეჭვისგან – “არის, მართლა, ის, რასაც ვხედავთ, თუ არ არის?!”…

ზოგჯერ, ისე, როგორც ბუნაგში, იკეტები განმარტოებაში და იმარაგებ ფიქრს წარსულზე, უკვე ჩავლილ ყოველდღიურობაზე. რამდენი რამ ხდება ჩვეულებრივ, უფერულ ცხოვრებაშიც, სადაც, ერთი შეხედვით,  არაფერი ხდება.  უბრალოდ, შენ, ადამიანი, ან  შენ არა, სხვა, გონების თვალს ხუჭავს და ვერაფერს ამჩნევს…  მაგრამ მუდამ რჩება ვიღაც, ვინც სახლიდან ტრანსპორტის გაჩერებამდე ნაბიჯებს ითვლის, ვინც ხედავს, რომ მოპირდაპირე სახლში არასოდეს, თითქმის არასოდეს ბნელდება ფანჯარა, ვისაც არასოდეს ეპარება თვალთახედვიდან, რომ ერთმანეთის გვერდით მდგომი ხეები ერთნაირად არ მწვანდებიან. ვინც იცის, რომ  აქ არასდროს გაუკეთებია ბუდე მერცხალს  და ახლა, ნისკარტში ტალახით  და გულისცემით, სადარბაზოს შესასვლელთან ჩამომჯდარა…  ალბათ, მერცხალმა ყველაზე უკეთ იცის,  სად შევიდეს და სად არ შევიდეს, დარჩეს იქ, თუ არ დარჩეს.
…იკეტები განმარტოებაში და ზოგჯერ, ისე დაჟინებით „გიკაკუნებს“ ვიღაც, თიტქოს, მისი ადგილი დაიკავე. სამყარო არასოდეს გტოვებს შენს თავთან მარტო, ამისთვის, ხან, „კაკუნიც“ არ არის აუცილებელი, შეიძლება, უბრალოდ, თვალი მოჰკრა ვინმეს, რამეს(მზერა ხომ სულ სადღაც გვეპარება) და უკვე შორს აღმოჩნდე საკუთარი „მესგან“. კონტაქტი გარე სამყაროსთან ნიშნავს საკუთრი თავიდან გადასახლებას, რომ ისევ,  მთელი ძალით მოგინდეს უკან დაბრუნება.
ალბათ, ამისთვის არსებობს ის – გარე სამყარო.
…ადამიანი ქარს ჰგავს, სიმყუდროვიდან გამოტყუებულს… ქარიც, ალბათ, იმიტომ ბობოქრობს, რომ არ უნდოდა გამოსვლა და რაღაცამ მოსტაცა თვალი – იქნებ, საგნების აუტანელმა წესრიგმა, სადაც იკარგება აზრი და შთაინთქმება შინაარსი. და ისინიც, საგნები, აღარ ასრულებენ დამაკავშირებელ როლს ადამიანებს შორის, არც  ქარსა და სამყაროს შორის, რაც მოწესრიგებულობას უფრო ქმნის, ვიდრე უწესრიგობას. ძნელია ჭეშმარიტების ამოკითხვა ნებისმიერი კონტექსტიდან, მითუმეტეს, მაშინ, როცა ის ამბივალენტობით არის გაჟღენთილი.

სევდის მიზეზი, უმეტესად, შემოქმედებითობის არარსებობაში ან მის უკმარობა – ნაკლულობაშია… სიცოცხლე ხომ შემოქმედებიდან დაიწყო, ღვთიური შემოქმედებიდან. ამიტომაც  არის ჩვენი არსებობის ამოსავალი წერტილი ქმნადობა, თხზვა, სიცოცხლის მინიჭება ვინმესთვის, რამესთვის. ყველაფერი ამ ღვთიურ მოვლენას ეფუძნება. წარმოიდგინეთ, არსებობს ფინანსური შემოქმედებაც კი…  ასეც უთქვამთ –  „პოეზია, როგორც პოლიტიკა და პოლიტიკა, როგორც პოეზიაო“…
დიახ, პოლიტიკა პუბლიცისტური პოეზიაა, ქვეტექსტებით სავსე, პოეზია კი მხატვრული სახეებით გამოხატული რეალობის კონტექსტი. ხდება ისეც, რომ ხან, პოეზია, იდეალიზებული ხატებით და მეტაფორებით, უფრო ასახავს სინამდვილეს, ვიდრე პოლიტიკური ნარატივი და აი, მაშინ, ის არ არის ქმნილება, ე.ი., არც შემოქმედება.
შემოქმედება წარმოიშვება დანაწევრებულ სამყაროში, დანაწევრებულ სულში, მუდმივი ძებნის და მოლოდინის წიაღში, იმედის და უიმედობის განცდაში.

…როცა სიტყვა, როგორც ღმერთი, არ ჩანს, შენ ეძებ მას დუმილში, რომ „გაიგო“,  „მიხვდე“,  „ჩასწვდე“, მაგრამ თუ ისიც, დუმილიც, უტყვია, ვერაფერს გაიგებ.  არადა, მისი არსებობა აუცილებელია მთლიანობის ილუზიისთვის მაინც, რომ მერე ისევ, დანაწევრებულმა სულად და ხორცად, ან მრავალ ანტი და პრო – სულად, გააგრძელო ქმნადობა, შექმნა შენი ძიების სახე, რაც, მაინც, სულერთია, არასოდეს იქნება სრულყოფილი, რადგან სრულყოფილება მოუხელთებელია, რადგან სრულყოფილება მხოლოდ ძიებაშია…
მაშინ, როცა სიტყვა „ხელისგულზეა“, კომპასივით გიჩვენებს აზრის მიმართულებას, გატარებს აზრის “ლანდშაფტებში”, გადაგატარებს საზღვრებს…  მაგრამ თუ ის წარმოთქმისთანავე მთავრდება, მთავრდება აზრის სამყაროც. და, ეს ყველაზე დიდი საშინელებაა, ეს  სიტყვაში ჩაკეტილობაა, იქ ბოლთის ცემაა… ეს სიტყვებში დამარხულობაზე უარესია – როცა შენ აღარ ხარ შენ, არამედ ხარ სხვა, თანაც – მრავალი სხვა.
სიტყვა უსაზღვრობაც არის და მკაცრი საზღვარიც  – ზოგი მათგანი მაშინვე აგაფრენს ზეცამდე, ზოგი კი ლოდზე დაგცემს და ნაბიჯს აღარ გადაგადგმევინებს. დიდია მისი ძალა, ისევე, როგორც ღმერთის  ძალა. ამიტომ უგებს ძეგლს  ყველა ადამიანი სიტყვას, ამეტყველებისთანავე, რა თქმა უნდა, თითოეული თავისებურად. ზგი სიტყვა რჩება სამუდამოდ, როგორც შთამბეჭდავი  მონუმენტი, ზოგი დაბადებისთანავე კვდება.
სიტყვები ოქროს თევზებივით „არიან“, ან – უბრალოდ, თევზებივით… გააჩნია, სათქმელს. მაგრამ ისინი ყოველთვის არ მიჰყვებიან აზრის ნაკადს, მითუმეტეს, თუ აზრიც არ არსებობს. აი, მაგალითად, ხარ წვეულებაზე, ლაპარაკობენ სუფრის წევრები,  ამბობენ სადღეგრძელოებს, მაგრამ არაფერი გესმის… რა ხდება? რა და, შენი შინაგანი სიტყვა არ ემთხვევა მათსას და ის თევზივით იმალება „ქვის ქვეშ“, დუმილის მიღმა… შენ ეძებ მას, რომ ზრდილობის გამო უპასუხო სინამდვილის უაზრობას, მაგრამ ვერ პოულობ, რადგან სათქმელში არ ჩანს აზრი, რომელიც აყალიბებს მეტყველებას. და, ვერავინ ხვდება, შენი შინაგანი სიტყვის სიჯიუტეს, სიუცხოვით და უაზრობით დამფრთხალი დუმილს რომ შეჰფარებია და მთელი ძალით გეწინააღმდეგება, იპოვო ლოგიკა ალოგიკურ კონტექსტში. ასე ემსგავსება სინამდვილე საშინელ ზღაპარს – ცდილობ, გამოიგონო გულწრფელობა, გამოიგონო ინტერესი, გამოიგონო „მათთან ყოფნა“ და…  ეს ამაზრზენია. ამაზრზენია, რეალობის ამსახველი ზღაპრები… ნამდვილ ზღაპრებში არსებული რეალობა ამაზრზენია.

მაგრამ, ცხოვრება, უმეტესად,  გაიძულებს , იარო მის ჭკუაზე, სხვა შემთხვევაში, ჰაერში გამოკიდებულს ემსგავსები. მხოლოდ არსებობაც კი,  რაღაცაზე ჩაჭიდებას  ნიშნავს, რაღაც იმედზე, როგორც დედის კაბის კალთაზე ან აზრზე, სადაც გეგულება სხივის თუნდაც მეათასედი და, ფიქრობ, რომ იმ კონკრეტული იმედის თუ რწმენის შესაცნობად ღირდა ამ ქვეყნად მოსვლა. ამის შესახებ არც არავის უკითხავს ჩვენთვის, უბრალოდ, ღმერთმა ჩათვალა ასე. ყოველი ჩვენგანი ხომ მისი ერთი სიტყვაა, მეორისგან განსხვავებული მნიშვნელობის მატარებელი. ყოველი ადამიანის სახე რაღაცას გამოხატავს – სიკეთეს, ბოროტებას, გაოცებას, ან არაფრით გაოცებას, შეძახილს ან სიჩუმეს, წერტილს – თვითდარწმუნებას ან მუდმივ კითხვის ნიშანს.
კითხვის ნიშანს მრავალწერტილი ეცილება მნიშვნელობაში. საერთოდ, ყველაფერი ხომ მარადიულ, საკუთარ არსს ეძებს. ადამიანს სულ ჰგონია, რომ დრო, გახვრეტილ კასრში ჩასხმული წყალივით, მუდმივად ეპარება, რაც უნდა, საქმის ნაკადი ჰქონდეს მასში მიშვებული. ის არის კიდეც და სადღაც ქრება კიდეც… მისი არსებობა, ამავე დროს არარსებობას ნიშნავს. მოკლედ, ადამიანს არ ჰყოფნის დრო არაფრისთვის, რაც მის არსს სრულჰყოფს. ამიტომ, პირობითია ყველანაირი სილამაზე მიწიერთათვის და ზედმეტია  ეპითეტი  „იდეალური“ .  განსხვავება განცდაშია – გახსოვს თუ არ გახსოვს ეს დაწერილი კანონივით მკაცრი წარმავლობა, გაწუხებს თუ არა წესივით ჩამოყალიბებული მუდმივი სიცარიელე – შეგრძნება, რომ მთელი კი არა, ნახევარი ან მესამედი ხარ… შეგუებული ხარ თუ არა იმას, რომ სამი მესამედი ვერასდროს იქნება ჩვეულებრივი მოკვდავი, რაც უნდა მძაფრი იყოს ღმერთსმიმსგავსებულობის სურვილი.
ამ მოკლე ცხოვრებაში, ზოგისთვის, ხან, ხანგრძლივია ყრუ არსებობა…  გინდაც, მცირე დროით შემოიფარგლებოდეს ეს სიყრუე, ის მაინც გაწელილია მოთმინების თუ მოუთმენლობის აბსტრაქციაში და ადამიანის არსებობის მანძილზე, როგორც ფერწერული კლასიკა, მუდმივად რჩება მისი მეხსიერების „კედელზე“  – ან ერთ მთლიან კომპოზიციად, ან, ფრაგმენტების სახით, დანაწევრებული. მაგალითისთვის, შემიძლია გავიხსენო ლამარა დეიდას ამბავი, ერთი უბრალო „მეჯიხურე“ მოხუცის, რომელიც მთელ პროდუქტს ნისიად არიგებდა, ზოგს სჩუქნიდა კიდეც და ასე „ენთო“ ის ჩაბნელებულ უბანში,  ვარსკვლავივით… ლამარა დეიდა, თითქოს, სულ იყო და უსასრულო გახდა დროში.

საშინელება იქნებოდა ცარიელი წარსული. ის ხომ, რაც დრო გადის,  სულერთია.  ან, ჩვენ ვცდილობთ, ვაქციოთ „სულერთიად“ ყველაფერი, „მაშინდელი“.  არადა, იმ ამბების ასხმა სულიერ სარჩოსავით აუცილებლად უნდა ეკიდოს ხსოვნის რომელიმე კუნჭულში და როცა ფეშენებლური და გაპრანჭული აწმყო დახრჩობამდე აუტანელი გახდება თავისი ყელამდე სავსე სიყალბეებით, მიბრუნდე უკან და „მოაწყვიტო“ ერთი ან რამდენიმე მოგონება იმ “ასხმას” და,  ეს ტკბილი თუ მწარე გემო სიამოვნების ორთქლში გაატარო, შეგრძნებად სურნელად აქციო.

საშველ(ებ)ი სჭირდება ადამიანს, არ ვიცი, სხვა სულიერ არსებებში რა ჰქვია ამ აუცილებლობას, ან, არის თუ არა ამის მოთხოვნილება, საერთოდ,  მათში,  ჩვენ რომ უსულოებს ვეძახით – ყვავილებში… ხეებში… ბალახებში…  ალბათ, ვერასოდეს გავიგებთ, რატომ ჭკნებიან, რატომ ხმებიან, რატომ იწყენენ, თუ არ დაიბადა, კიდევ ერთხელ, ვაჟა – ფშაველა. მე, უბრალოდ, შემიძლია ვარაუდი გამოვთქვა, რომ ისინი ჩვენგან მხოლოდ მეტყველების უნარით განსხვავდებიან.
უცნაური შეგრძნებები აქვს ადამიანს – აბსოლუტურ სიცარიელეშიც შეიძლება იყოს სავსე სულის იდეალურ ნაპირამდე.
თუმცა, საგნები, მცენარეები უფრო ემპათიურები არიან, ვიდრე ადამიანები – ისე გიხმობენ თავისთან სალაპარაკოდ, როგორც ეს არცერთ ჩვენგანს ძალუძს…
ყოველდღე მიხდება მტკვარზე გადებულ ხიდზე გავლა და ისე არ „გამატარებენ“ მცენარეები, რომ არ „გამესაუბრონ“ და სახლამდე სამყოფი (და, შემდეგისთვისაც) ფიქრები არ აღძრან ჩემში… მცენარეებს აქ რა უნდა(თ)ო, იკითხავთ… რა ვიცი, მაგალითად, ასკილის ბუჩქი სატრფოს ღალატის გამო ტყიდან გამოპარულს ჰგავს, – თითქოს, მტკვარში უნდოდა გადავარდნა, მაგრამ თეთრი კაბით გამოედო მოაჯირს და ახლა მუდარის თვალებით იყურება აქეთ-იქით… ალბათ, უნდა, რომ შედგნენ ადამიანები, მოუსმინონ… თუმცა, ყველასთან არ სურს საუბარი(დარწმუნებული ვარ – არ სურს),  მზერით აჩერებს მხოლოდ მათ, ვისშიც მონათესავე სულს ამოიცნობს – ძალიან ფაქიზს და მგრძნობიარეს.
ბროწეულის ხე რაღამ მოიყვანა აქო, იკითხავს მავანი…
ბროწეულია, სწორედ, ის,  ასკილის სატრფო, მოღალატე რომ ეგონათ. სინამდვილეში კი, ფეხი არსად  გაუდგამს, იყო ერთ ადგილას და სიყვარულით ენთო. მერე, გაქცეულ ასკილს გაეკიდა და ახლა აქ დარაჯობს…   ისევ ძველებურად ანთია, ცდილობს დაელაპარაკოს თეთრკაბიან სატრფოს, აუხსნას, რომ მის გარდა არავინ ჰყვარებია, მაგრამ ის არ უსმენს… იმ დღეს, ხიდზე რომ გამოვიარე, ბროწეულმა ერთი ყვავილი გამომიწოდა და მთხოვა, მე მაინც დამერწმუნებინა ასკილი მის სიყვარულში, მაგრამ…  ვიცოდი, ეს დარწმუნების ცდა ყველაფერს წაშლიდა, უმალ დაასრულებდა,  სიყვარულს, რადგან სიყვარული თვითონ არის მძაფრი განცდა, ხშირად – ტკივილიანი… ამის არ არსებობის შემთხვევაში, სიყვარულიც აღარ იარსებებს.
…მაზოხისტურია ჩემი როლი ასკილისა და ბროწეულის ურთიერთობაში – მე ვტკბები მათი მწარე მიჯნურობით.
ასე ხდება – ხან, საგნებსა და ადამიანებს შორის, როგორც ვთქვი, უფრო გულითადი კავშირი მყარდება, ვიდრე ადამიანებს შორის.

…შესაძლოა, დიდი აზრობრივი ნახტომია აქამდე დაწერილსა და ამ ახალ ჩანაწერს შორის, მაგრამ მაინც ვხედავ ლოგიკას ასე გაგრძელებაში…

განსაცვიფრებელია ტოტალური ერთნაირობის იარაღი, რადგან ის განსხვავებულობაში მდგომარეობს – გულმოდგინედ და წარმატებით აცალკევებს  მარადიულობისთვის განკუთვნილ სიმთელეებს – ეროვნულობას, რწმენას, მორალს და შემდეგ, ეპოქის სახელით შექმნილი კალაპოტით მიმართავს „ოკეანისკენ“, თავში რომ ვახსენე, სწორედ იმ ტოტალური ერთნაირობისკენ.
არადა, ნამდვილ ოკეანეში, სადაც შეუძლებელია ამოიცნო რომელიმე მდინარე, ვეშაპები და კეთილშობილი თევზები, სადაც ყველა ჯურის არსება ერთად ცხოვრობს – უკუდო თუ კუდიანი, მოძალადე თუ მსხვერპლი და არის ერთი ალიაქოთი, მაინც შენარჩუნებულია ბუნების ის კანონზომიერებები, რაც ადამიანებს შორის უკვე თვალსაჩინოდ ირღვევა…

ჩვენ გვინდა „წავიკითხოთ“ სხვა ადამიანები, მაგრამ  უფრო საკუთარი თავისკენ ვისწრაფით  ამ მიზნით. მე ნამდვილად ასე მემართება… ამიტომ გავერთე ჩემივე თავში ჩაღრმავებით – ვეძებ, ვეძებ, მუდმივად, იქ რაღაცას და არ ვიცი, აღმოვაჩინე თუ არა ის, აქამდე. ამიტომ, ახლა „გამოვიხედავ“ თავიდან და დავუბრუნდები ისევ მონო-ლოგის დასაწყისში ნახსენებ თამრიკოს, რომელიც თავისი ცხოვრებით ნამდვილი ნოველაა, – როგორც უკვე ვთქვი,  თამრიკო, მოძრავი და არსებობისთვის მებრძოლი ქალბატონი,  სევდას გაუმხნევებია…  ეს მასთან შემდგომ საუბრებში გამჟღავნდა – მან, გაუთხოვარმა, მარტოხელამ, შეძლო სასოწარკვეთილების საწინააღმდეგო მხარეს გადაეხვია და, შემდეგ, გამარჯვების ნიშნად, ხანდახან, ყვავილებიც ეძღვნა საკუთარი თავისთვის. იმ დღესაც, ხილ-ბოსტნეულის ყუთებს შორის ჩამდარგარ გაცრეცილ მაგიდაზე, რომლის ნახევარი სასწორს უკავია, მიხაკები ეწყო, ჩვეულებრივ მინის ქილაში. არ უთქვამს, მაგრამ მივხვდი – ახლაც და მუდამ – თამრიკო კი არ გაურბის, არამედ, ყოველდღე ესალმება და იმედის სხივს აგებებს სევდას

.

.

Русудан Ходжава, профессор Тбилисской консерватории

К ВОПРОСУ ОБ ИНТОНАЦИОННЫХ СВЯЗЯХ, ИНТОНАЦИОННОМ ГЕНЕЗИСЕ В СВЕТЕ УЧЕНИЯ Б. АСАФЬЕВА

В учении акад. Б.Асафьева одной из значительных проблем является проблема интонационных связей. Асафьев объясняет и обобщает значительнейшую закономерность музыкального искусства: «… Бах, Моцарт, Бетховен, Глинка, Чайковский – как оказывается при ближайшем рассмотрении состава их «интонационного словаря» – работали над сравнительно «скромным кругом основных выразительнейших интонаций окружающей среды», не боясь «разменной интонационной монеты». Но их мысль, их идейность, становясь их художественным почерком, создавала из привычно слышимого богатейшие новыми возможностями обобщения» (1, 359).

Одной из основополагающих проблем, выдвинутых Б.Асафьевым, является проблема переинтонирования, тесным образом связанная с проблемой интонационного обновления.

Подмеченные Асафьевым характерные особенности процесса развития музыкального искусства представляют собой проявление взаимосвязи «Нового» и «Старого». В музыке «старение», «ветшание» интонаций в период кризиса интонации (что, однако, не приводит к старению самих памятников искусства) не выражается в полном отрицании прежних музыкальных традиций. Происходит переосмысление, или, как говорит Асафьев, «переинтонирование» наиболее ценных элементов музыки предшествующей эпохи. Отдельные интонации, гармонические обороты, ритмические формулы, музыкальные формы, возникшие на основе достижений предшествующих эпох, продолжают существовать и действовать в измененном виде. Этим объясняется, в частности, тот факт, что какой-нибудь мотив в модифицированном виде можно встретить спустя несколько веков. Этот процесс развития музыкального искусства Асафьев называет процессом переинтонирования.

Явление переинтонирования – одна из сторон преемственности в музыкальном творчестве. «Вне музыкальной преемственности, вне традиций музыка как искусство вообще не может существовать, ибо тогда она теряет свою специфику, свой условный код, свою способность обобщать» (8, 15).

Определенные интонационные единицы, которые несли в свое время ту или иную смысловую нагрузку, позднее в измененном виде начинают входить в новые музыкальные целостности. Говоря об интонационных единицах, в данном случае мы имеем в виду такие фиксированные формы, мобилизуя которые композитор создает совершенно новое качество. Эта мобилизация необходима в силу психологического закона, согласно которому никакое новое содержание, будет оно относиться к музыке или какой-либо иной области, не может быть создано, или, даже иногда воспринято иначе, как на основе старой, имеющейся у субъекта определенной, т.н. апперцептивной опоры (думаю в данном случае это равнозначно асафьевскому понятию «интонационный запас»). Когда у субъекта созревает потребность и возможность создать нечто новое, оно обязательно должно иметь почву в старом. У человека не возникает даже простого вопроса без соответствующей подготовки, тем более у него не может возникнуть идея нового музыкального произведения без должного слухового опыта, без наличия в его памяти определенного интонационного запаса (если говорить словами Асафьева), иначе говоря, без должной фиксированной музыкальной формы. Именно это новое, специфическое содержание замысла, которое должно развиться в нечто творчески новое, обусловливает мобилизацию соответствующих данных из прошлого опыта. Целое вызывает из опыта те единицы, которые нужны для него как для такового.

Содержанием проблемы переинтонирования являются именно эти музыкальные единицы, или конкретные частичные целостности – частичные гештальты, как бы несущие свой музыкальный смысл. Иногда этот смысл так своеобразен, что мы сразу узнаем его преемственность и указываем на его наличие у такого-то композитора в такую-то эпоху.

Поскольку эти частичные гештальты входят в совершенно новую музыкальную структуру, где доминирует новое объемное целое, их порой бывает трудно выделить. Поэтому нередко глаз видит безусловное повторение последовательности, что создает факт зрительного сходства, но слух воспринимает только лишь новую большую музыкальную структуру.

Итак, в каждом новом музыкальном произведении посредством анализа мы можем обнаружить уже фиксированную в прошедшую эпоху форму, которая показывает себя в этом новом окружении с иной стороны.

* * *

Привожу интересный пример переинтонирования. Сравним песню Шуберта «Ave Maria!» с кантатой И.С.Баха BWV53 “Schlage doch, gewünschte Stunde” – “Приди желанный миг” (Trauermusik. Arie für Alt – так написано на заглавном листе старой рукописи, единственном дошедшем до нас варианте этой кантаты. Создана приблизительно в 1730 году в Лейпциге) (прим. 1 a, b,c,d).

В данном случае налицо не только визуальное сходство, переинтонирована не только формула сопровождения, но и тип распределения музыкального материала, тип фактуры: на фоне определенной формулы сопровождения мелодия поручена певцу. Намечается также и семантическая близость: оба произведения гимнического характера («Ave Maria!» или «Третья песнь Эллен», на текст Вальтера Скотта «Дева озера», представляет собой молитву-гимн – Эллен молит Деву Марию спасти ее отца от беды).

Траурная ария И.С.Баха написана в тональности E-dur – музыка необыкновенно просветленная молитва. Бах призывает ангела и мечтает о встрече со своим Иисусом .

Об органическом восприятии Шубертом некоторых интонаций баховской музыки пишет Ю. Хохлов (10, сс.98, 118). Вместе с тем Хохлов считает, что из произведений Баха Шуберт знал лишь «Хорошо темперированный клавир» (3, 31). Мы не знаем знал ли Шуберт Кантату И.С.Баха BWV53. Поэтому в данном случае вернее было бы говорить о создании данной формулы заново.

Фортепианное сопровождение «Ave Maria!» Шуберта представляет собой подражание арфе – бард Аллан-Банк аккомпанирует Эллен на арфе. Моменты «конкретной звукописи» в сопровождении песен Шуберта отмечал еще Альберт Швейцер: «… в сопровождении песен Шуберта мы обнаружим родство с баховскими кантатами, так как и у Шуберта имеется много живописных ассоциаций» (11, 356). Швейцер приводит пример – сходство главного мотива первого хора из кантаты Баха BWV 206 «Schleicht, spielende Wellen» (Крадитесь игривые волны) с сопровожденирем «Баркароллы» Шуберта (11, 374).

Таким образом, Шубертом в «Ave Maria!» переинтонирован, или вновь найден определенный тип фактуры, который связан с звукоподражанием, с изобразительным моментом музыки; думаю, в еще большей степени с духовным состоянием молитвы.

На этот феномен указывает Пауль Мис: «Ничего нет удивительного в том, что развитие одного и того же зачатка может встретиться и в нескольких различных сочинениях… Я не считаю, что здесь имеет место собственно заимствование; просто одинаковое душевное настроение способствовало созданию тем с одинаковой мелодикой, ритмикой и т.д. Можно указать на многочисленные случаи развития в совершенно противоположных направлениях подобных одинаковых основ» (6, 296).

Альберт Швейцер пишет, что истинной религией Баха была мистика. «По своему внутреннему существу Бах принадлежит к истории немецкой мистики. Этот крепко сложенный человек, по происхождению и благодаря творчеству своему занимавший прочное положение в жизни и обществе, на чьих губах мы видим чуть ли не самодовольную радость бытия, внутренне был отрешен от мира. Все его мышление пронизано чудесным, радостным, страстным желанием смерти. Все снова и снова, как только текст хоть сколько-нибудь дает к этому повод, он говорит в своей музыке об этом страстном влечении к смерти, и нигде язык его звуков так не потрясает, как именно в кантатах, когда он прославляет смертный час. Кантаты на Богоявление и некоторые басовые кантаты – откровения его внутренней религии. В этих звуках чувствуется то скорбно-усталое влечение, то веселая улыбка – в музыке колыбельных, которую только он один умел так создавать, – то снова звучит страстно-экстатическое, ликующее обращение к смерти, с призывом восторженно отдаться ей» (11, 123).

Приведенные мною произведения являются свидетельством того, как элементы музыки предыдущей эпохи в измененном виде переходят в новый музыкальный стиль.

Говоря словами Е. Ручьевской, «Происходит диалектический процесс развития, который Асафьев называет процессом переинтонирования» (7, 132).

Рассмотренные мною произведения представляются примером переинтонирования, интонационных связей в масштабах двух эпох, в диахронии.

* * *

Приведенные далее примеры являются образцами интонационных связей в синхронии, в пределах одного исторического периода.

На подмеченные мною явления проливают свет понятия, введенные Асафьевым: «интонационный капитал эпохи», «интонационный строй своего времени», «интонационный словарь эпохи».

Известно, сколь большое влияние оказала на творчество Бетховена музыка эпохи Французской буржуазной революции, в частности, музыка одного из важнейших музыкальных и общественных деятелей той эпохи, композитора Э.Н.Мегюля. Явное сходство тематических элементов, ритмов, героических, фанфарных интонаций объясняют общностью идей. Бетховен «… углубил, обобщил и поднял на огромную высоту то, что наметилось у композиторов эпохи революции» (5, 96).

До революции, в 80-е годы создал Мегюль клавирную сонату A-dur, интонации которой ясно слышны в Третьем концерте для фортепиано с оркестром Бетховена (1800 г.) и в финале фортепианной сонаты ор.27 № 2 («Лунная», 1801 г.).

Легко воспринимается сходство мелодии Minore второй части сонаты Мегюля и первой части Концерта Бетховена №3 (прим. 2 а, b).

Гораздо труднее воспринимается слухом сходство бетховенской темы с новой темой первой части сонаты Мегюля (прим. 3).

Еще один пример опоры на «интонационный словарь» эпохи.

Родство клавирных произведений Баха с клавесинными пьесами Франсуа Куперена, проявляющееся в сходстве настроений, интонаций, ритмов, является наглядным примером опоры композитора на интонационный капитал эпохи.

Известно, что Бах любил музыку Куперена . Швейцер пишет: «При изучении этих проиведений (Куперена в том числе – Р.Х.) создается впечатление, что Баху они были лучше известны и оказали на него большее влияние, нежели это считалось до сих пор» (11, 29, сноска).

Отмечено сходство первой части Итальянского концерта Баха с пьесой Куперена «La Mysterieuse».

В подтверждение этого впечатления привожу Сарабанду из Французской сюиты E-dur и Сарабанду Куперена «Единственная» («L’unique») (прим. 4 a,b).

Такты 12 и 15 Сарабанды Баха и Сарабанды Куперена (не считая такта репризы) сходны и тонально, несмотря на то, что произведения написаны в разных тональностях. Такты 13 и 14 в обеих сарабандах представляют собой кульминацию (прим. 5 a, b).

Очевидно, подобные явления и имеет в виду Сохор, когда пишет: «… интонационный словарь эпохи» тесно связан с бытующими в данную эпоху жанрами, ее «жанровым фондом». Опора на этот фонд (а тем самым – и на «интонационный словарь эпохи») и обобщенное воплощение его типических черт в творчестве, т.е. «обобщение через жанр» (А.А. Альшванг), во многом определяет доходчивость, понятность музыки для слушателя данного общества» (4, 554).

Интонационным связям в творчестве отдельного композитора, а также в диахронии я посвятила ряд работ (9; 12; 13).

Интонационный оборот, смотря по тому, в какое целое он войдет составной частью, может изменить свою эмоциональную функцию. Итак, значение музыкального оборота не является всеобщей и обязательной нормой, которой подчиняется композитор. Исходным моментом наших работ является очевидное для нас положение, что «слово» и «словарь» у Асафьева представляют собой образные выражения и указывают на определенный, и очень важный момент музыкального искусства. Понятие «интонационный словарь» – это определенная категория, помогающая производить анализ музыкального произведения.

Сходство вербального слова и «слова музыки» заключается в том, что музыкальные обороты, подобно словам в контексте, часто (хотя и не всегда) привносят в произведение ту эмоциональную атмосферу, в которой они зародились.

* * *

Как отмечает Е. Ручьевская, изучение проблем, выдвинутых Асафьевым, возможно не только в пределах музыкознания, но и «через контакты с другими науками» (7, 134).

Все то, о чем говорилось в данной статье, ставит весьма интересную проблему, имеющую отношение и к психологии музыки. Существуют ли в развитии музыкального творчества такие смысловые единицы, входящие в состав музыкальных построений более высокого уровня, с которыми связаны определенные фиксированные повторяющиеся выразительные содержания. Эти последние должны вносить постоянный вклад в более сложные комплексы музыкальных образований. Надо думать, что Асафьев именно это имеет в виду, когда пишет (называя в данном случае эти единицы «живыми интонациями»), что: «Они отрываются от породивших их произведений: они становятся как бы словами музыки, и их словарь мог бы быть справочником по излюбленным содержательнейшим звукосочетаниям той или иной эпохи. Как слова они вклиниваются во вновь возникающие произведения и испытывают ряд метаморфоз» (1, 267).

Отсюда возникает следующий вопрос: насколько можно сравнить эти повторяющиеся обороты со словами, вносящими в различные контексты, правда, варьированное, но все-таки в определенной степени постоянное содержание.

Далее, что надо брать за единицы, за такие константные эелементы, и к чему сводится модифицирование этих музыкальных единиц, которое трудно отрицать.

Проблемой является и то, к чему сводится выраженное этими оборотами содержание: к эмоциональному тону, или к содержательности иного характера. Или же дело касается просто стилистических особенностей, роднящих между собой произведения одной и той же эпохи, одного и того же автора и допускающих сходство и между различными эпохами.

Психолог Дареджан Рамишвили отмечает, что проблема специфического, более или менее константного вклада, который вносит в целое каждый отдельный составной элемент, возникает в различных областях выразительности, например в области человеческих выразительных движений, данных в сфере звуковой модальности, мимических и пантомимических выражений (2). В своем взгляде на этот вопрос различные авторы далеко не единодушны, иногда довольно резко противопоставляясь друг другу.

Все это ставит перед специалистами задачу более обстоятельного и научого изучения соответствующими методами вышеизложенного сугубо интересного и актуального вопроса.

Список использованной литературы:

1. Асафьев Б. Музыкальная форма как процесс. 2-е изд. Л., Музыка, 1971.
2. Рамишвили Дареджан. К природе некоторых видов выразительных движений. Тбилиси. «Мецниереба», 1976.
3. Жизнь Франца Шуберта в документах. Введение Ю. Хохлова. М., Государственное музыкальное издательство, 1963.
4. Музыкальная энциклопедия. М. Советская энциклопедия, 1974, т. II.
5. Музыка Французской революции XVIII века. Бетховен. М., «Музыка». 1967.
6. Мис, Пауль. Значение эскизов Бетховена для изучения его стиля. В сб.: «Проблемы бетховенского стиля». М., Государственное музыкальное издательство. 1932.
7. Ручьевская Е. Интонационный кризис и проблема переинтонирования. «Советская музыка», №5, 1975.
8. Ручьевская Е. Функции музыкальной темы. «Музыка», Ленинградское отделение, 1977.
9. Ходжава Р. «Интонационный генезис фуги И.С. Баха D-dur (ХТК I т.) и ее преемственные связи с квартетом Бетховена G-dur op. 18 №2». Georgian Electronic Scientific Journal: Musicology and Cultural Science. gesj. internet-academy.org.ge/muz 2006, №1 (2)
10. Хохлов Ю. О последнем периоде творчества Шуберта. М. «Музыка», 1968.
11. Швейцер, Альберт. Иоганн Себастьян Бах. Москва. «Музыка», 1965.
12. xojava, rusudani. iohanes bramsi da misi safortepiano sonata #3 f-moll. rCeuli nawerebi. Tbilisi, `eTnopolitika~, 2010. Rusudan Khodjava. Selected works. Tbilisi. “Ethnopolitics”, 2010 (на груз. яз., аннотация на английском языке).
13. xojava, rusudani. musika da religia. intonaciuri formulis problema RvTisSemecnebis Suqze i.s. baxis erT-erTi formulis magaliTze. Georgian Electronic Scientific Journal: Musicology and Cultural Science. gesj. internet-academy.org.ge/muz 2005, №1 (1) (на груз. яз., аннотации на русском и английском языках).

ლევან ჭოღოშვილი - Levan Chogoshvili

ლევან ჭოღოშვილი – Levan Chogoshvili

ოთარ ჭილაძე იმ ქართველ მწერალთა რიცხვს მიეკუთვნება, რომლებმაც მე-20 საუკუნის ინტერდისციპლინარულ გარემოში, ლიტერატურული ნაწარმოების რეალობისა და პერსონაჟების უკეთ წარმოსაჩენად, არაერთ მეცნიერებასა თუ მიმდინარეობას მიმართეს. მათ შორის ფსიქოლოგიას და კონკრეტულად ზიგმუნდ ფროიდის ფსიქოანალიზს. იმ დროს, როცა ლიტერატურულ ასპარეზზე ოთარ ჭილაძე გამოდის, ფროიდის მეთოდი სიახლეს აღარ წარმოადგენს. ამ პერიოდისთვის არსებობს კარლგ გუსტავ იუნგის მოძღვრებაც კოლექტიურ არაცნობიერზე და ჩამოყალიბებულია ნეოფროიდისტული მიმართულებაც, მაგრამ ფროიდი მაინც რჩება წამყვან ფიგურად არაცნობიერის კვლევის დარგში. შესაბამისად, როდესაც ოთარ ჭილაძე თავის რომანებში ცდილობს, მოგონებების, წამოცდენებისა თუ ასოციაციების საშუალებით გააანალიზოს თავისი გმირების საქციელი, გაარკვიოს ურთიერთობა მამებსა და შვილებს შორის ან რომელიმე პერსონაჟის ცხოვრების წარმმართველ ფაქტორად მიიჩნიოს სექსუალური ენერგია, აქ, ცხადია, აშკარად იგრძნობა კლასიკური ფსიქოანალიზის გავლენა.

ფროიდის მოძღვრება პიროვნების შესახებ უამრავ ასპექტს მოიცავს, დაწყებული ადამიანის განვითარების სხვადასხვა ეტაპის კვლევიდან, დასრულებული პიროვნების სტრუქტურის მოდელის შექმნით, მაგრამ ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხი ცნობიერისა და არცნობიერის ურთიერთობაა – არაცნობიერში დაგროვილია განდევნილი, ტრავმატული ან საზოგადოებისთვის მიუღებელი შინაარსები (სურვილები), რომლებიც ხშირად სექსუალურ ხასიათს ატარებს. ამ შინაარსების გამჟღავნება პიროვნებისთვის საფრთხის შემცველია, ამიტომ ცნობიერი აკონტროლებს ამ პროცესს და ახდენს ამგვარი სურვილების სუბლიმაციას, გაკეთილშობილებას. ნორმალურ, ჯანმრთელ ადამიანში „კონტროლი“ ძლიერია. მაგრამ ზოგ შემთხვევაში არაცნობიერი შინაარსების მუდმივად განდევნა შეუძლებელი ხდება და ეს უარყოფითად აისახება ადამიანის მენტალურ თუ ფიზიკურ ჯანმრთელობაზე. ასეთ დროს გამოსავალი ერთია – არაცნობიერი მისაწვდომი უნდა გახდეს ცნობიერისთვის და მოხდეს პრობლემის არსის გაცნობიერება (9, 10). ფროიდი აღნიშნავდა, რომ მას ხელოვნების არსის შესახებ არაფრის თქმა არ შეუძლია და ფსიქოანალიტიკური კვლევის საგანი შეიძლება გახდეს მხოლოდ ნაწარმოების შექმნის პროცესი, შესაბამისად, ავტორის ფსიქიკური თავისებურებები, მაგრამ ლიტერატურამ ფროიდის მოძღვრება ნაწარმოებების პერსონაჟების ფსიქიკისა და არაცნობიერის ამოსახსნელადაც გამოიყენა, რაც, ცხადია, რეალური ადამიანის ფსიქიკის ანალოგიითაა შექმნილი (3, 71).

ადრე ლიტერატურულ ნაწარმოებებში სიყვარულისა და მიზიდულობის თემა უფრო ხელშეუხებელი და წმინდა იყო, მე-20 საუკუნეში, როცა სრულად შეიცვალა დამოკიდებულება ჭეშმარიტების არსთან დაკავშირებით, და საერთოდაც, ეჭვქვეშ დადგა ჭეშმარიტების არსებობის საკითხი, მხატვრულმა ნაწარმოებებმა სააშკარაოზე გამოიტანეს ქალისა და მამაკაცის ურთიერთობის ინტიმური დეტალები, დაუფარავად გამოვლინდა პერსონაჟის ლტოლვები და ვნებები, სიყვარული კი სექსუალურ მოთხოვნილებას გაუთანაბრდა. ეს ტენდენცია მე-20 საუკუნის დასაწყისში ქართულ პროზაშიც გაჩნდა და სქესთა ურთიერთობაზე საუბარი პირველად შიო არაგვისპირელმა დაიწყო. თუმცა მწერალმა ყველაფერში მხოლოდ სიბილწე და გარყვნილება დაინახა და, შესაბამისად, დაგმო ურთიერთობის ამგვარი ფორმა. მოგვიანებით კი უკვე მიხეილ ჯავახიშვილი იწყებს წერას ხორციელ ლტოლვაზე, მაგრამ აქ უკვე არა საკუთარი მწერლური კონცეფციიდან გამომდინარე, არამედ ზიგმუნდ ფროიდის მოძღვრებაზე დაყრდნობით, რომელიც ამ დროს მთელს მსოფლიოშია პოპულარული. მწერალი ზედმიწევნით კარგად იცნობს „ფსიქოანალიზს“ და ეს კარგად ჩანს მის მოთხრობებში: „ოქროს კბილი“, „კურდღელი“ და „პატარა დედაკაცი“, სადაც ჯავახიშვილმა ფსიქოანალიზის მთავარი პრობლემები დასვა – არაცნობიერისა და ცნობიერის კონფლიქტის საკითხი და ამის ნიადაგზე ჩამოყალიბებული არასრულფასოვანი პიროვნების ფსიქოლოგიური მდგომარეობა, სექსუალური ურთიერთობის მნიშვნელობა, „კურდღელში“ კი თავად ფსიქოანალიტიკური მკურნალობის მეთოდიც წარმოადგინა. მიხეილ ჯავახიშვილის ფროიდთან მიმართებაზე ამომწურავად საუბრობს თეიმურაზ დოიაშვილი სტატიაში: „მიხეილ ჯავახიშვილი და ფსიქოანალიზი“. კრიტიკოსი წერს: „რომელი„მეცნიერული დებულების“ თანახმად ცდილობს მწერალი სქესის პრობლემის გადაჭრას? ვფიქრობ, პასუხი ფროიდიზმის სასარგებლოდ უნდა გადაწყდეს – სწორედ ზ. ფროიდი ცდილობს დაამტკიცოს სქესობრივი ლტოლვის პრიორიტეტი პიროვნების ჩამოყალიბებაში სხვა ფაქტორებთან შედარებით“ (1, 373).

რაც შეეხება ოთარ ჭილაძის ტექსტებს, აქ შეგვიძლია, ვისაუბროთ ფროდის თეორიის აშკარა გამოძახილზე, მაგრამ ის პრობლემები, რომლებიც ფროიდის თეორიის გავლენის შედეგადაა დასმული, ყოველთვის მრავალფუნქციური და მნიშვნელოვანია, ამიტომ განსაკუთრებულ როლს თამაშობს რომანის სიუჟეტისა თუ პერსონაჟის შინაგანი სამყაროს განვითარებისას. ამ ნაშრომში ჩვენ შევეხებით ოთარ ჭილაძის პროზაში განვითარებულ ფსიქოანალიტიკურ თემატიკას, იქნება ეს მამისა და ძის ურთიერთობა თუ სექსუალური ენერგიის, ლიბიდოს აქტივობის საკითხი პიროვნების ფორმირებისას. ნაშრომი მოიცავს სამ რომანს: „ყოველმან ჩემმან მპოვნელმან“, „მარტის მამალი“ და „გოდორი“.

ქართულ ლიტერატურულ კრიტიკაში ოთარ ჭილაძის ფროიდისადმი მიმართების საკითხი სიღრმისეულად შესწავლილი არ არის, თუმცა ეს პრობლემა დასვა რამდენიმე კრიტიკოსმა. კრიტიკოსი თათა ცოფურიშვილი სტატიაში „კოლექტიური ფსიქოანალიზის ლიტერატურული ანშლაგი“ ამტკიცებს, რომ „გოდორის“ არსი და კონფლიქტის საფუძველი ფროიდისტულია (5, ბ3). კაშელების მთელი საგვარეულო ხომ იმ ორი წლის ბიჭიდან დაიწყო, რომელიც დიდი ინტერესეით უთვალთვალებდა დედამისისა და მისი საყვარლის ალერსს გოდრიდან (ფროიდს თუ მოვიშველიებთ, პიროვნების ლტოლვები და ინსტინქტები ასეთ პატარა ასაკში იწყებს ჩამოყალიბებას და სწორედ გარემო ფაქტორები განაპირობებენ განვითარების ამა თუ იმ სტადიის კონკრეტულ შედეგს (10, 18-22)) „ასეთი მიგნება ფროიდსაც შეშურდებოდა უდავოდ. … ფსიქოანალიზის ქართული მხატვრული ინტერპრეტაციით, გოდორში ჩაგდებული ორი წლის რაჟდენ კაშელის სექსუალურმა შთაბეჭდილებებმა მთელი მოდგმა დაამახინჯა საუკუნოდ. მოკლედ, ისღა დაგვრჩენია, ამაშიც სიმბოლიზმი დავინახოთ და არა ფროიდზე, უფრო ფროიდის მიერ ერისთვის ჩატარებული ფსიქოანალიზი“ (5, ბ3) ამიტომ კრიტიკოსის თქმით, თაობათა ამ სიმბოლური თავგადასავლის პრობლემა, იუნგის სიტყვებით, კოლექტიურ არაცნობიერშია მოსაძებნი. კრიტიკოსი ზეინაბ კიკვიძე კი სტატიაში „ცნობიერების ნაკადის“ ტექნიკა ო. ჭილაძის რომანში „გოდორი“ წერს, რომ ამ რომანში დარღვეულია ტრადიციული, ფროიდისეული გაგება მამა-ძის ურთიერთობისა (სადაც შვილი ცდილობს დაიკავოს მამის ადგილი, რათა შემდეგ თავად იყოს უარყოფილი საკუთარი შვილის მიერ) და ოთარ ჭილაძეს შემოაქვს ახალი ჰიპოსტასი, რომლის დროსაც შვილია მამის მიერ უარყოფილი: „ყალიბდება „ოიდიპოსის კომპლექსის“ ახალი ინცესტური სახე: ზიზღი საკუთარი შვილის მიმართ და სექსუალური ლტოლვა რძლის მიმართ“ (2, 27). ამგვარ მოსაზრებას, შესაძლოა, არ დავეთანხმოთ, მაგრამ ის მაინც საინტერესოა ჭილაძის პროზის ამ კუთხით შესწავლისას.

ფროიდის მიხედვით, ყველა ადამიანი დამუხტულია სხვადასხვა სწრაფვით, რომელთა შორის უმნიშვნელოვანესია სექსუალური სწრაფვა. არაცნობიერის მოქმედებას წარმართავს სიამოვნების პრინციპი. მაგრამ სიამოვნება თავის გზაზე ხვდება დაბრკოლებებს, რაც იმაში გამოიხატება, რომ ყოველთვის მოსალოდნელია დაპირისპირება სიამოვნებასა და რეალობას შორის (1, 375). ამ კონფლიქტის ნიადაგზე ყალიბდება ადამიანის ხასიათი, რაც მნიშვნელოვანწილად იქმნება სექსუალური აგზნების მასალისგან და შედგება ბავშვობაშივე ფიქსირებული ლტოლვებისგან. მსგავს ლტოლვებზე შეგვიძლია ვისაუბროთ, თუკი ოთარ ჭილაძის ერთ-ერთი გმირის, ალექსანდრე მაკაბელის (რომანიდან „ყოველმან ჩემმან მპოვნელმან“) ცხოვრებას დავაკვირდებით.

ალექსანდრე და მისი ძმა ნიკო მოზარდი ბიჭები იყვნენ, როდესაც ქალთან ურთიერთობის სურვილი გაუჩნდათ: „იმ დღეს, ნიკო და ალექსანდრე… შინ დარჩნენ და დუხაბორის ქალს დაუწყეს ბღლარძუნი. ლეკვებივით ფეხებში უგორდებოდნენ ტაშტზე გადმოხრილ ქალს, კაბის კალთას უწევდნენ და ცდილობდნენ როგორმე შეეხედათ ქვეშ. … ბავშვებს აღარაფერი ესმოდათ, დუხაბორი ქალის ხითხითის მეტი, ვერაფერს ხედავდნენ მრგვალი, აღაჟღაჟებული, სულელურად მომღიმარი სახის გარდა, და ერთი სული ჰქონდათ, … სადმე მაინც მოეკიდათ ხელი აკონწიალებული კაბისთვის. … ამ დროს ოთახში ქაიხოსრო შემოვიდა. … არავის დაუნახავს, როდის შეიხსნა ქამარი, მხოლოდ მაშინ მოეგნენ გონს, როცა ჯერ კიდევ მოუტეხავმა ტყავმა ჰაერი წივილით გახია და იატაკზე დაყრილ ბავშვებს მდუღარესავით გადაესხათ“ (8, 161-162). ეს მომენტი მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ბავშვების შემდგომ ცხოვრებაში. ამ მოვლენამ, როცა მათ პირველი სექსუალური მისწრაფებები გამოავლინეს, ყველაფერი შეცვალა. ისინი ბუნებრივად იქცეოდნენ, მაგრამ ქაიხოსომ ამ „თამაშისთვის“ დასაჯა, რისთვისაც მას თავისი მიზეზები ჰქონდა – არ უნდოდა ეღიარებინა, რომ ბიჭების ზრდასთან ერთად, თავადაც ემატებოდა წლები, რაც უფრო და უფრო აახლოვებდა სიკვდილს.

„თამაშის“ შეწყვეტამ ბიჭებში უსაზღვრო აგრესია გამოიწვია, რისგანაც დიდი ხნის განმავლობაში ვერ გათავისუფლდნენ. ისინი ჯერ ხელებში ეცნენ ქაიხოსროს და ქამარს სტაცებდნენ, შემდეგ კი ძმებმა პაპას შეთქმულება მოუწყვეს და საღორე ააფეთქეს, რის შედეგადაც ალექსანდრემ მარცხენა ხელი დაკარგა: „იმღამინდელი ელდა, ტკივილი და საკუთარი უსუსურობის შეგრძნება გამოუთქმელ ბოღმად, გამოურწყავ ბალრამად ჩაილექა სამუდამოდ ორი პატარა ბიჭის სულში, სადაც ჯერ კიდევ არ შექმნილიყო სამყარო, ჯერ კიდევ უღმერთო ქაოსი და წყვდიადი სუფევდა. ცხადია, ბიჭებმა შური იძიეს პაპაზე, უფრო სწორად, შურისძიება უნდოდათ და ამიტომ აირჩიეს ასაფეთქებლად საღორე, რომელშიაც მათი პაპა ყოველ წელიწადს ღორს ასუქებდა“ (8, 166). ამის შემდეგ ნიკო განიკურნა აგრესიისგან, თუმცა სამუდამოდ გაუუცხოვდა ოჯახს და დატოვა სახლი, მაგრამ ალექსანდრემ ბოღმა უფრო ღრმად ჩაიდო გულში, გრძნობას განვითარების საშუალება მისცა და კიდევ არაერთი წელი შესწირა ბავშვობისდროინდელ აგრესიას, რომელიც სიძულვილად ჩამოყალიბდა: სიძულვილად პაპისადმი, სახლისადმი, საკუთარი თავისადმიც. ამან კი მისი პიროვნება შეცვალა, გააუხეშა, გახადა გულგრილი გარშემომყოფების მიმართ. სხვა შემთხვევაში, ის, შესაძლოა, სრულიად სხვაგვარ ადამიანად ჩამოყალიბებულიყო. ეს სწორედ პაპის ჩარევამ გამოიწვია. როგორც ვხედავთ, „ფროიდისტულმა კონფლიქტმა სიამოვნებისკენ მისწრაფებასა და რეალობას შორის თავისი დადასტურება ჰპოვა“ (1, 375). სწორედ აქ შეიძლება გავიხსენოთ მიხეილ ჯავახიშვილის მოთხრობა „ოქროს კბილი“ და მისი გმირი თომა, რომელსაც ათი წლის ასაკში მეზობელ გოგოსთან „ცუღლუტობისას“ გოგოს მამამ მიუსწრო და გაწკეპლა. მაგრამ თომას შემთხვევაში ეროტიზმის განვითარების გარკვეულ ფაზაში შეფერხებამ წარმოშვა კომპლექსები – სირცხვილი, შიში, პედანტობა, მორალური განცდები, ალექსანდრეს შემთხვევაში კი პირიქით – სრული აღვირახსნილობა, თავშეუკავებლობა, აგრესია და სიძულვილი. მაგრამ ეს ყველაფერი მაინც ქაიხოსროს საქციელის გამოძახილია, რაც რადიკალურად ცვლის გმირს და განსაზღვრავს მის შემდგომ ცხოვრებას.

გამოსაჯანმრთელებლად მონასტერში გაგზავნილი ალექსანდრე მაროს გაიცნობს, რომელიც, შეიძლება ითქვას, ასევე კლასიკური ფსიქოანალიზის გავლენით შექმნილი ტიპაჟია. მაროს ცხოვრებაც ბავშვობაში, თხუთმეტი წლის ასაკში, მომხდარმა ფაქტმა განსაზღვა – მარო მესაფლავე იაგორამ გააუპატიურა. ამის შემდეგ ისედაც კოჭლი და შეუხედავი მარო, თავს კარგად მხოლოდ ავადმყოფებსა და მომაკვდავებს შორის გრძნობს. ჩვეულებრივი ადამიანის გონებაში მოქმედებს „გონების ცენზურა“, რაც ბევრ რამეს კრძალავს, მაგრამ ანომალურ პირებში ლიბიდოს მოქმედება აღემატება სუბლიმაციის (გაკეთილშობილების) ძალას, ამიტომ არაცნობიერი სურვილები მეტად მჟღავნდება (10, 43-55). ანომალური პერსონაჟია მაროც: „უხეში, უშნო, მოურიდებელი, დაუზარელი და გამგები, მოწყალების და კი არა, ტანჯულთა და მახინჯთა მოწყალების ცოლი, თავადაც ტანჯული და მახინჯი“ (8, 175). უკვე მისი პირველი ურთიერთობა მამკაცთან – იაგორასთან – ანომალურია. მესაფლავე იაგორა საფლავში დაეუფლა მაროს, მკვდართა გვერდით, ცივ სამარეში. თავიდანვე მარო საფლავებთან და მიცვალებულებთანაა დაკავშირებული (ფროიდი თავს ნაშრომებში ორ ინსტინქტზე საუბრობს, მისთვის განმსაზღვრელია სიცოცხლის ინსტინქტი – ეროსი და სიკვდილის ინსტინქტი – თანატოსი (11, 20-40).). თხუთმეტი წლის მარო უცხო ადამიანების საფლავებთან ჩამოჯდებოდა და მოთქმით ტიროდა, დიდ ქალებს ბაძავდა, ამიტომ მისი პიროვნება სიკვდილსა და სქესობრივ ინსტინქტს შორის აღმოცენდა, სასაფლაოზე და მესაფლავე იაგორას „წყალობით“. და მაროსთვის, რომელიც გონებრივად შედარებით ნაკლებადაა განვითარებული, აღარ მოქმედებს „გონების ცენზურა“. მას არ სჭირდება თამაში არც საზოგადოებისა და არც საკუთარი თავის წინაშე. და რაც ყველაზე საოცარია, მარო ახერხებს თვითრეალიზებას იმ სამყაროში, რომელშიც ცხოვრობს. იგი ლაზარეთში მუშაობს და ავადმყოფებს უვლის, მათ გვერდით კი აღარც განსხვავებული ჩანს და აღარც – დაჩაგრული (მაროს გააზრებული აქვს, რომ დაჩაგრულია). ამიტომ შეუზიზღებლად უვლის თითოეულ ავადმყოფს, წმენდს ჩირქსა და დამპალ სისხლს, ჭამს მათ მონარჩენ საჭმელს და მაინც ბედნიერია, რადგან იცის, რომ ქვეყნად მასზე უბედური ხალხიც არსებობს. „ის, რაც იაგორამ ასწავლა, ავადმყოფებმაც იცოდნენ, სიცხიანები, ტკივილისგან აღმუვლებულები იწვნენ ლოგინში, გაშმაგებულნი კოცნიდნენ, მკლავებს ულოკავდნენ, აქებდნენ და ადიდებდნენ, და ბავშვებივით მშვიდად იძინებდნენ მის მკერდზე, დროებით ტკივილჩამცხრალნი, დროებით განკურნებულნი“ (8, 174). მაროს ამგვარი ცხოვრება მოსწონს, აქ კომფორტულადაც კია, რადგან თავის ნაკლს ვერ გრძნობს – კოჭლობასა და სიმახინჯეს. აქ მაროსთვის სქესობრივი ინსტინქტის გამოაშკარავებაც ისევე მისაღებია, როგორც სიკვდილის ინსტინქტის შეგრძნება, ამიტომ მის სამყაროში არ არსებობს კონფლიქტი საზოგადოებრივ მორალსა და სქესობრივ ინსტინქტს შორის.

მაროსთან მცხოვრები ალექსანდრეც დროებით მის სამყაროს ეკედლება, ივიწყებს ყველაფერს და „ბედნიერად“ ცხოვრობს მაროსთან. სქესობრივ ინსტინქტებსაც აღარ ფარავს (როგორც ფარავს ნორმალური ადამიანი ნორმალურ გარემოში), არც სიკვდილის ეშინია. ერთგვარად თავდავიწყებაში ეშვება, უფრო სწორად, დავიწყებაში. ჰგონია, რომ მხოლოდ მან შეიცნო ჭეშმარიტება – არსებობის არარაობა და ამიტომ დასაშვებია, დაივიწყოს „გონების ცეზურა“. დარწმუნებული საკუთარ სიმართლეში, უფრო და უფრო ღრმად შეტოპავს – მაროს ცოლად მოიყვანს, და ოცნებობს იმაზე, თუ როგორ შესვამს მკვდარ ქაიხოსროს ვირზე და მიცვალებულს მთელ სოფელს შემოატარებს. თუმცა, მისი ადგილი მაროს გვერდით არ არის, რადგან მარო ამ სამყაროში იშვა და მისი ბუნებრივი ნაწილია, ალექსანდრესთვის კი ეს გარემო ხელოვნურადაა შექმნილი, რადგან ის ჩვეულებრივი, გაწონასწორებული ცნობიერების მქონე გმირია, რომლის ცნობიერსაც შესწევს ძალა, გააკონტროლოს არაცნობიერი. მაროსთან ურთიერთობა კი მისი პროტესტია და მას აუცილებლად ექნება დასასრული. და ასეც ხდება, რომანის ბოლოს ალექსანდრე ნორმალურ ყოფას უბრუნდება.

მეორე საკითხი, რომელსაც ოთარ ჭილაძე რომანებში განსკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს, არის მამისა და ძის დამოკიდებულების შესწავლა. პიროვნების საბოლოო ფორმირების პროცესში ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ფაქტორად მიიჩნევს ე.წ. „ოიდიპოსის კომპლექსს“ – ვაჟის გაუცნობიერებელ და დათრგუნულ სურვილს, გაანადგუროს მამა, როგორც მეტოქე დედასთან ურთიერთობაში. ფროიდის აზრით, გარკვეულ ეტაპზე, ეს კონფლიქტი ყველა ვაჟის არაცნობიერში ხდება, მაგრამ პიროვნება, რომელიც ნორმალურად გადის ფსიქოსექსუალური განვითარების „ოიდიპოსის ფაზებს“ გადალახავს ამ პრობლემას, შეძლებს იდენტიფიკაციას მამასთან, როგორც თავისივე სქესის წარმომადგენელთან, ამ კომპლექსით გამოწვეული დაძაბულობა რედუცირდება და ამას სამუდამოდ, გაუცნობიერებლადვე ივიწყებს (12, 40-52). ამ მოვლენის შორეული გამოძახილია, ალბათ, ის, რომ ოთარ ჭილაძეს ყოველთვის აინტერესებს მამებისა და ვაჟების ურთიერთობა და დიდი სიფრთხილით წარმოაჩენს მას. ცხადია, ყველა რომანში მამა-შვილის დამოკიდებულებაზე ფროიდის გავლენა არ ვრცელდება, მაგრამ დაპირისპირება მათ შორის, შეუთავსებლობა, ჩუმი ან აშკარა აგრესია, გვხვდება თითქმის ყველა ნაწარმოებში. თითქმის არსადაა მამა და ძე, რომლებიც ჰარმონიაში არიან ერთმანეთთან. რომანში „ყოველმან ჩემმან მპოვნელმან“, ალექსანდრესა და ნიკოს დამოკიდებულება მამასთან – პეტრესთან, ასევე პეტრეს დამოკიდებულება ქაიხოსროსთან, მხოლოდ აუცილებლობითა და შემდეგ უკვე წინააღმდეგობის გრძნობით, აგრესიით შემოიფარგლება. ასევე რომანში „რკინის თეატრი“, როცა ერთ-ერთი გმირი გელა, მამაზე – თბილისელ მსახიობზე ფიქრობს, ყოველთვის პროტესტის გრძნობა უჩნდება და არ სურს მამას დაემსგავსოს, მაგრამ ჩვენთვის უფრო საინტერესოა თხუთმეტი წლის ნიკოს დამოკიდებულება მამასთან რომანიდან „მარტის მამალი“ და ანტონის შეხედულებები მამაზე – რაჟდენ კაშელზე რომანში „გოდორი“.

მამა-ძის ურთიერთობის მოტივი საინტერესოდაა წარმოდგენილი რომანში „მარტის მამალი“. ნაწარმოებში მოქმედება ბათუმიდან იწყება. ომის შედეგად ქალაქში არეულობა და შიმშილია, მოზარდი ნიკოს მამა კი მძიმედ დაავადდა და საწოლს მიეჯაჭვა. ამიტომ დედა ნიკოს თავის მშობლებთან, სიღნაღში გზავნის. ნიკო წყენის, ბოღმის, მიუსაფრობის შეგრძნებისა და მომავლისადმი შიშის დაფარვას ერთდროულად ცდილობს. სიღნაღში კი მკვლელობას შეესწრება, რაც საბოლოოდ დათრგუნავს და ამავდროულად დააფიქრებს. ერთი თვის განმავლობაში ის გაუნძრევლად წევს და საკუთარ თავს უღრმავდება. სწორედ ნიკოს მოგონებებიდან ჩანს, რომ მისი მამა ოდესღაც სახელოვანი, წარმოსადეგი კაცი იყო, ახსოვს მასთან ბედნიერად გატარებული წლები, კონკრეტული დღეებიც, მაგრამ ავადმყოფობის შემდეგ ყველაფერი შეიცვალა – ნიკომ მამასთან ერთად დედაც დაკარგა, რადგან დედა „უბედურებაში ძუ მგელივით შეუპოვარი აღმოჩნდა: შვილი მაშინვე მშობლებთან გამოხიზნა, თვითონ კი, ხელებდაკაპიწებული, ქმრის საწოლს მკერდით აეფარა და აი, აქამდე უქშევს უბედურების ყვავ-ყორნებს“ (7, 31).

სწორედ აქ გაჩნდა მამა, როგორც კონკურენტი, რომელიც დედის ყურადღებასა და მზრუნველობას ართმევს ნიკოს. ამიტომაც ის ცდილობს არ იფიქროს დედაზე და აღიზიანებს დედაზე ლაპარაკიც კი, რადგან მას: „უდედოდ დარჩენილს, დედისაგან, თუნდაც დროებით, თუნდაც იძულებით მიტოვებულს, რცხვენია, ესიკვდილება, თითქოს მისი უსუსურობის, უვარგისობის ბრალია მათი გათიშვა. სიბრაზისგან ბრმავდება, ყრუვდება, როგორც ნაღალატევი ქმარი“ (7, 90). „არც დედას გაემტყუნება, ქმარი თუ ურჩევნია შვილს, იმიტომ, რომ პირველად იყო ქმარი, შვილი კი მერე გაჩნდა. დედამაც პირველი აირჩია.. მთავარი“ (7, 26). ნიკოს მამა დადებითი გმირია, რომელიც, სანამ შეუძლია, შვილზე ზრუნავს, სწორედ შვილის გამო უარს ამბობს თვითმკვლელობაზე და შიმშილის დროს სასიცოცხლო მნიშვნელობის კატლეტს აძლევს ნიკოს (ანუ ყველაფერს, რაც გააჩნია), მაგრამ ნიკოსთვის ის უკვე უცხოა, შორეულია. მამის სიყვარულზე ბევრად მნიშვნელოვანია ის, რომ დედას მისთვის აღარ სცალია და თავიდან იშორებს. ეს არის კონფლიქტის არსი ამ რომანში – „მიტოვებული“, თითქოს დედისგან მამის გამო უარყოფილი ნიკო ებრძვის გარშემომყოფებს, დედას და საკუთარ თავსაც, სანამ არ იპოვის ძალას მამის არსის გასააზრებლად და ეჭვებისაგან გასათავისუფლებლად. „დეიდას თუ დაეჯერება, ნიკოს ყველა უბედურების მიზეზი ეჭვიანობა ყოფილა – დედაზე ეჭვიანობს თურმე, და იმიტომ აუცრუებია სწავლაზე გული, იმიტომ გატყიურებულა… იმიტომ გავარდნილა ყაჩაღად… და, რასაკვირველია, იმიტომ წევს ახლაც ასე, მკვდარივით, გულხელდაკრეფილი…“ (7, 25). მაგრამ აღსანიშნავია, რომ „მარტის მამალში“ ნიკოს პრობლემა გარემო პირობებმა წარმოშვა – ომმა, მამის ავადმყოფობამ, დედის ხასიათმა, სხვა შემთხვევაში, შესაძლოა, მამასთან კონკურენციის საკითხი არც დამდგარიყო. „ფროიდის ვაჟებში“ ეს პრობლემა, როგორც წესი, შიგნიდან იწყება, ნიკოს შემთხვევაში კი მოვლენას ბიძგი გარე ფაქტორებმა მისცა. ასე რომ ამ რომანში, ფროიდის მოძღვრების განცდა მხოლოდ ალუზიურია.

მამა-შვილს შორის კონფლიქტი მწვერვალს აღწევს მწერლის ბოლო რომანში „გოდორი“, რომლის ჩახლართულ სიუჟეტს გმირების მონათხრობიდან ვიგებთ. მამამთილმა, რაჟდენ კაშელმა, არაჯანსაღი ურთიერთობა დაამყარა რძალთან – ლიზიკოსთან (ნებით თუ იძულებით), რასაც ქმარი – ანტონი შეუსწრებს. გამწარებული ანტონი კლავს მამას და პოლიციაში მიდის, რათა დანაშაული აღიაროს, მაგრამ მას არ დაუჯერებენ და არც დააპატიმრებენ. ბოლოს აღმოჩნდება, რომ შვილს რაჟდენი არ მოუკლავს და ის, შესაძლოა, სულაც საკუთარმა ცოლმა, ანტონის დედამ მოკლა, შემდეგ კი თავისი რძლის, ლიზიკოს, დახმარებით დამარხა. საბოლოოდ ლიზიკო ვენებს გადაიჭრის და ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში მოხვდება, ანტონი კი ლიზიკოს მამასთან ერთად აფხაზეთის ომში მიდის და ტყვიას ეწირება.

ამგვარი რთული სიუჟეტის ფონზე საინტერესოა მამისა და ვაჟის, რაჟდენისა და ანტონის ურთიერთობის განხილვა, თითქმის ინცესტის – მამამთილისა და რძლის ურთიერთობის ფონზე. ანტონი თავიდანვე სუსტ პიროვნებად წარმოგვიდგება, რაც ერთგვარად გამაღიზიანებელიც არის მამისთვის და სასიამოვნოც, რადგან ასე ადვილად შეუძლია შვილის ნაცვლად გადაწყვეტილებების მიღება. „მამის სიტყვას ყოველთვის კანონის ძალა ჰქონდა ანტონისთვის. კანონისა კი არა, თილისმისა, შელოცვისა, ჯადოსი… მამა რომ იტყოდა, ტყუილად ტირიო, არაფერი აღარ გტკივაო, მაშინვე ჩაწყნარდებოდა, კბილი იყო თუ მუცელი… მამას რომ ეთქვა, ადექი და გადავარდი ფანჯრიდანო, ადგებოდა და გადავარდებოდა… დღითიდრე უფრო მეტად სჯეროდა მამისა და კიდევ უფრო ნაკლებად ენდობოდა თავს“ (6, 209). თუმცა ანტონი თავისი შეხედულებებით რადიკალურად განსხვავდება რაჟდენისგან, გარკვეულ ეტაპზე კი მამის ბატონობა შეუძლებელი ხდება. სამზარეულოს სცენის შემდეგ, სადაც ის მამასა და ცოლს შეუსწრებს, ანტონი აკეთებს არჩევანს და მამას ცულით თავს უჩეხავს. თუმცა ეს ქმედება მხოლოდ მის ცნობიერებაში ხდება და არა სინამდვილეში, ანტონს მოქნეული ცულის ხმაც ესმის და სუნსაც გრძნობს, სისხლში ამოთხვრილ მამასაც ხედავს. აქ მნიშვნელობა აღარ აქვს რა ხდება რეალობაში, მამის წარმოსახული მკვლელობა ეს იგივე ავტორიტეტის, უფრო ძლიერისა და დამთრუნველის მკვლელობაა, რაც ცალსახად ფროიდისტული მოვლენაა. შემთხვევითი არ არის, რომ ყველა დროის უდიდესი ქმნილებების მთავარი მოტივი მამისმკვლელობაა – წერს ფროიდი (4, 100).

წარმოსახული მკვლელობა ანტონისთვის საბოლოო შურისძიებაა ყველაფერ იმის გამო, რაც მამისგან მიუღია, ცუდიც და კარგიც: „ამ აკვიატებულ აზრში მწერლის მიერ გარკვეული მორალისტური საზრისიცაა ჩადებული…: დაანგრიეთ თქვენი კეთილდღეობისა და ქვიშხეთის აგარაკზე გატარებული ლამაზი დღეების წყარო – მამის კერპი, რათა თქვენ ჭეშმარიტად ღმერთს და მორალურ სამყაროს დაუბრუნდეთ“ (5, ბ3). შესაძლოა, ამას ახერხებს კიდეც ანტონი, მაგრამ ესეც ვერ გადაარჩენს, რადგან წარმოსახული მკვლელობაც ისევ „კაშელობის“, თავისი მოდგმის ცოდვის გავლენით ჩაიდინა ანუ მამას მიემსგავსა. რა ხდება ემპირიულ სამყაროში ამის შემდეგ, სად მიდის გმირი და სად კვდება ფიზიკურად, აღარ არის მნიშვნელოვანი. ანტონმა დაამსხვრია მამის კერპი, მაგრამ ვერ შეძლო საკუთარი თავის პოვნა. ავტორი წერს: „არათუ თავის ადგილს ვერ მიაგნო ანტონმა ცხოვრებაში, არამედ ვერ მიაგნო თავად ცხოვრებას, სადაც ალბათ მისთვისაც აუცილებლად იქნებოდა გათვალისწინებული, თუნდაც, სულ უმნიშვნელო ადგილი, როგორც, ვთქვათ, მის თვალწინ მოკლული ციყვისთვის, ანდა მისგან გადარჩენილი მატლისთვის… არადა… მისგან გადარჩენილი მატლივით, ისიც მორჩილად ასრულებს ბუნების წესს, ანუ ფრენით ამთავრებს წინა სამი თაობის მიერ ხოხვით გამოვლილ გზას“ (6, 173-174). ყველაფერი სწორედ ისე ხდება, როგორც ფროიდი აღწერს – შვილი კლავს მკვლელ მამას (მამის კერპს), რათა თავადაც მკვლელი გახდეს. ხოლო ის, რომ მწერალი ანტონს სინამდვილეში არ აკვლევინებს მამას და თავად მას ღუპავს ომში, უკვე ავტორის ინტერპრეტაციაა.

დაბოლოს შეიძლება ითქვას, რომ ოთარ ჭილაძემ თავის რომანებში ფროიდის მოძღვრების გათვალისწინებით რამდენიმე საკითხი წამოჭრა: 1. სქესობრივი ინსტინქტის მნიშვნელობა ადამიანის განვითარებისას, რაც გამოიხატა ალექსანდრესა და მაროს პიროვნებების ფორმირებისას, 2. ადრეულ ასაკში მიღებული სექსუალური შთაბეჭდილებების მნიშვნელობა – რაც საფუძვლად დაედო რომანს „გოდორი“ და მიმართულება მისცა სიუჟეტის განვითარებას და 3. მამა-შვილის (ძირითადად არაცნობიერი) დაპირისპირების საკითხი, რომელიც, ცხადია, სახეცვლილია, მაგრამ სათავეს ფროიდის ნაშრომებში იღებს. ამგვარი თემატიკის გამოყენებით ოთარ ჭილაძემ გაამდიდრა და გაამრავალფეროვნა თავისი პროზა, რადგან ფროიდის მოძღვრება ნაწარმოებების არაერთი პასაჟისა თუ გმირის ტიპაჟის ახსნაში გვეხმარება და უკეთ წარმოაჩენს ადამიანის სულიერი სამყაროს ფარულ შრეებს.

ლიტერატურა:

  1. დოიაშვილი თ., მიხ. ჯავახიშვილი და ფსიქოანალიზი, კრებული ლელვარი, შემდგ. რედ. იზა ორჯონიკიძე, თბ., ლიტ. მატიანე, 2005.

  2. კიკვიძე ზ., ცნობიერების ნაკადის ტექნიკა ო. ჭილაძის რომანში „გოდორი“, ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის შრომები, ტ. VII (II), ქუთაისი, 2005.

  3. ლიტერატურის თეორია, ბრეგაძე ლ., ფსიქოანალიზი და მხატვრული შემოქმედება, ლიტ. ინსტიტუტის გამომცემლობა თბ., 2008.

  4. შარია პ., ფროიდიზმის ესთეტიკური და ლიტერატურული კონცეფციის მოკლე კრიტიკული მომიხილვა. კრებულში: ლიტერატურის თეორიისა და ესთეტიკის საკითხები, თბ., „მეცნიერება“, 1970.

  5. ცოფურაშვილი თ., კოლექტიური ფსიქოანალიზის „ლიტერატურული ანშლაგი“, 24 საათი, 2004, 22 ივნისი

  6. ჭილაძე ო., ,გოდორი, არეტე, 2006.

  7. ჭილაძე ო., მარტის მამალი, მერანი, თბ. 1987.

  8. ჭილაძე ო., რჩეული თხზ., ტომი II, , „ყოველმან ჩემმან მპოვნელმან“, თბ., 1986.

  9. Фрейд З., Введение в психоанализ, http://www.klex.ru/19d.

  10. Фрейд З., О психоанализе, http://www.koob.ru/freud-zigmind/about-psychoanalis.

  11. Холл К. С., Линдсей Г., Теории личности. Москва: «КСП+»,1997.

  12. Nye. R.D., Tree Psychologies:Perspectives from Freud, Skinner and Rogers,6th ed. Australia, Canada:Wandsworth: Thomson Learning.

Older Posts »

კატეგორიები