კარლო კაჭარავა - Karlo Kacharava

კარლო კაჭარავა – შენ დაიბადე ფოთის ელევატორთან

შენ დაიბადე ფოთის ელევატორთან ნიკო ნიკოლაძის ქალაქში.
გვერდით ოთახში ეკიდა აკაკი წერეთლის ღიმილი ცუდ რეპროდუქციაზე.
შენი კუთვნილი, მათ შემდეგ მოსულმა, შენმა უკვდავმა ბაბუებმა შეჭამეს.
რომლებიც დღესაც ჭამენ და ხორციან საჭმელს
შენზე სადღეგრძელოებს აყოლებენ.
შენ გასწავლიდნენ ცოტა ზრდილობას, ცოტა კეთილგონიერებას, უფრო მეტად ტყუილს,
და მაღალფარდოვნებას, მაღალფარდოვნებას, მაღალფარდოვნებას.
რომლითაც უნდა მოკლა, რომლითაც უნდა ილოცო, რომლითაც უნდა დასცინო,
რომ უკვდავ ბაბუათა სუფრასთან გეღირსოს ლუკმა –
და არა ნახევრადმშიერთა პური – ფურაჟი.
შენ არ უნდა იოცნებო მაღაროზე, სადაც იპოვი რამეს.
შენ სხვას უნდა წაართვა უკვდავი წინაპრების სახელით,
რადგან წინაპრებშიც არიან უკვდავნი და მკვდარნი.
როგორც ჩანს მიხვდი, რომ ეგნატე ნინოშვილი,
გიორგი ქუჩიშვილი, კოტე კაპანელი, ვალერიან გაფრინდაშვილი,
შალვა კარმელი და ტიციანი
შენი წინაპრები არ უნდა იყვნენ.
შიმშილით კვდომა სამარცხვინოა ღვთისმშობლის ქვეყანაში.
შალვა ქიქოძის “ქორწილი გურიაში” აქ არ დახატულა.
“იმერეთი დედაჩემი” ერთი საწყალი მოხუცი ქალია, რომელიც სადღაც ქსოვს.
მისი გახსენება მხოლოდ ბაბუათა სუფრაზეა კარგი.
მაღალფარდოვნებით, მაღალფარდოვნებით, მაღალფარდოვნებით.
იმ სიტყვებით, რომლებიც არ იცოდა სპირიდონ მცირიშვილმა.
იმ სიტყვებით, რომლებიც ცუდად ესმოდათ ილიას,
გაბრიელს, მოჯამაგირე პოეტს
შენ დაიბადე ფოთის ელევატორთან.
შენ დაიბადე ზღვასთან.
შენ დაიბადე პალიასტომთან, ღარიბი ექიმის გვამთან,
რომანტიკულ მეძავთან,
ბულვარის ფოტოგრაფთან, იაფ სასადილოში, რომელიც დღეს სამოთხედ ჩანს.
რომელიც დღეს მართლა იავნანაა ნახევრადმშიერთა მოხეტიალე გუნდებისათვის.
სიზმარში შენ გინახავს ტოლსტოი, შვარცნეგერი, ბიოლი და ცოტა გარსია
ლორკაც.
იქ, სადაც არ ისვრიან შენი სამშობლო აღარაა.
“მამავ, მამავ, მომეცი ცოტა ფული და ხეტიალის უნარი
და ნუ დაივიწყებ დასავლეთ საქართველოს წვიმიან სასაფლაოებს.
ჩემს ცას, რომელსაც მთელი ცხოვრება მართმევენ ჩემიანები”
შენ ეს არ გითქვამს, შენ არ გძინავს, შენ თოფით იცდი
შენ მებაჟე ხარ.

1993 წ.

Bunin Ivan

ივან ბუნინი “მზის დაკვრა”

ნასადილევს მზით გაჩახჩახებული სასადილოდან გემბანზე გამოვედით და გემის მოაჯირთან გავჩერდით. ქალმა თვალები მილულა, ლოყებზე ხელისგულები მიიჭირა და უბრალოდ, მომხიბვლელად გაიცინა (მართლაც რომ ყველაფერი მომხიბვლელი იყო ამ პატარა ქალში!):
– მგონი დავთვერი… მაინც, საიდან გაჩნდით? ამ სამი საათის წინ თქვენს არსებობაზე წარმოდგენაც არ მქონდა. სად ამოხვედით? ალბათ, სამარაში? ნეტავი, მე მეხვევა თავბრუ თუ გემმა შეუხვია?
წინ უკუნეთი წყვდიადი იწვა, აქა-იქ გაბნეული სინათლეების მეტი თვალსაწიერზე არაფერი ჩანდა. სახეში თბილი, ძლიერი ქარი სცემდათ, გარბოდნენ და გარბოდნენ სინათლეები უკუნეთი სიბნელისაკენ. გემმა წყალში ფართო წრე მოხდენილად მოხაზა და გეზი პატარა ნავმისადგომისაკენ აიღო.
პორუჩიკმა ქალს ხელში ხელი მოჰკიდა და ტუჩებთან მიიტანა – პატარა, მაგრამ ღონიერ, შაAვად გარუჯულ ხელს მზის სურნელი სდიოდა. მთელი ერთი თვე სამხრეთის მზეში ზღვის გახურებულ სილაზე წოლისაგან (ხომ თქვა, ანაპიდან მოვდივარო!) ამ უხეში ტილოს კაბის ქვეშ, ალბათ, რა მკვრივი, რა შავგვრემანიაო, – ამის გაფიქრებაზე პორუჩიკს გული შიშითა და ნეტარებით შეუთრთოლდა და თითქმის ჩურჩულით უთხრა:
– ჩავიდეთ!
– ჩავიდეთ? სად?
– აი ამ ნავსადგურში.
– რატომ?
პორუჩიკმა ერთხანს იყუჩა.
ქალმა ხელისგულები კვლავ ანთებულ ლოყებზე მიიჭირა და თავისთვის ჩაილაპარაკა:
– სიგიჟეა…
– ჩავიდეთ… – გაიმეორა პორუჩიკმა უაზროდ, – გემუდარებით, ჩავიდეთ…
– აჰ, როგორც გენებოთ, – უთხრა ქალმა და მიტრიალდა.
სწრაფად მიმავალი გემი ოდნავ განათებულ ნავმისადგომს ნელა დაეჯახა და ქალი და პორუჩიკი ერთმანეთს მიაწყდნენ. ამ დროს მათი თავების ზემოთ ბაგირის ბოლომ გადაიქროლა, გემი ერთბაშად უკან გადაქანდა, ნაკვალევზე წყალი ათუხთუხდა, საბიჯელას ხრიგინი გაისმა და, ვიდრე ქალი აზრზე მოსვლას მოასწრებდა, პორუჩიკი უკვე ბარგის მოსატანად გარბოდა.
და აი, ერთ წუთსაც არ გაევლო, რომ საძილე კანტორულა უკვე გაიარეს, სქლად მოსილულ ნაპირზე გადავიდნენ და იქვე მდგარ დამტვრიანებულ ღია ეტლში ჩასხდნენ. მთისაკენ წაფერდილ პატარა აღმართზე, შორი-შორს ჩარიგებულ, მიღრეცილ-მოღრეცილ ფარნებს შორის, მტვრის კორიანტელში გახვეული გზა უსასრულო ეჩვენათ. ბოლოს, როგორც იქნა, ის აღმართი აიარეს, ხიდურზე ჭრაჭუნით გადავიდნენ და ერთ მომცრო მოედანს მიადგნენ. მოედანზე სათვალთვალო კოშკი იდგა, იქვე იყო საკრებულოც, ირგვლივ ღამეული სამაზრო ქალაქისათვის დამახასიათებელი საშინელი ბუღი და სურნელი ტრიალებდა… ბოლოს მეეტლემ ეტლი ერთ განათებულ სადარბაზოსთან გააჩერა და სადარბაზოს ღია კარში ფიცრის ძველი, ადამისჟამინდელი კიბე გამოჩნდა. ვარდისფერ, გვერდზე ჩაღილულ ხალათსა და სერთუკში გამოწყობილმა მოხუცმა ლაქიამ ბარგი უხალისოდ აიღო და ბებრულად წაფლატუნდა. ბოლოს სასტუმროს ერთ მოზრდილ, მეტისმეტად ჩახუთულ, მთელ დღეს მზისაგან გავარვარებულ ნომერში შევიდნენ. ფანჯრებზე თეთრი ფარდები ეკიდა, სარკის სადგამებში ორი მთელი სანთელი იდო. ლაქიამ კარი გაიკეტა თუ არა, პორუჩიკი ქალს ისე გაშმაგებული ეცა, ორივენი ისე გახელებულები ჰკოცნიდნენ ერთმანეთს, რომ მრავალი წლის შემდეგაც არ ავიწყდებოდათ ის განცდა – მთელ თავის სიცოცხლეში არც ერთსა და არც მეორეს მსგავსი არასოდეს არაფერი განეცადა.
მეორე დღეს, ის პატარა, უსახელო ქალი, რომელმაც ბოლომდე არ გაამხილა თავისი არც სახელი და არც ვინაობა, და რომელიც თავის თავს მშვენიერ უცნობ ქალს ეძახდა, მზით გაბრდღვიალებული, ხალისით სავსე, ეკლესიის ზარებით, სასტუმროს წინ მოედანზე გამართული ხმაურიანი ბაზრით, თივის, კუპრისა და რუსული სამაზრო ქალაქისათვის დამახასიათებელი სურნელით გაჯერებული ქალაქიდან დილის ათ საათზე გაემგზავრა. იმ ღამეს არც ერთსა და არც მეორეს თითქმის არ უძინია, მიუხედავად ამისა, დილას, წამოდგა თუ არა, ქალმა ხუთ წუთში დაიბანა, ჩაიცვა, დაიხურა და საწოლის წინ მდგარი შირმიდან ჩვიდმეტი წლის გოგოსავით ქორფა და ცინცხალი გამოვიდა. რაიმე უხერხულობას თუ გრძნობდა? არა, არა მგონია, ყოველ შემთხვევაში, თავი ძველებურად სადად და მხიარულად ეჭირა, ეგ არის, ახლა თითქოს ცოტა უფრო დადინჯებული ჩანდა.
როდესაც პორუჩიკმა სთხოვა, გზა ერთად განვაგრძოთო, ქალმა უარი უთხრა:
– არა, ძვირფასო, არა, თქვენ დარჩით და მეორე გემს გამოჰყევით, ერთად რომ წავიდეთ, ყველაფერს გავაუფასურებთ, ეს კი, ვიცი, გულს ძალიან მატკენს… გეფიცებით, ისეთი სულაც არა ვარ, როგორიც, ალბათ, თქვენ გგონივართ. რაც ახლა მოხდა, ჩემს ცხოვრებაში მსგავსიც არაფერი ყოფილა, დარწმუნებული ვარ, მსგავსი რამ არც მომავალში განმეორდება. ეტყობა, რაღაც დამემართა, ჩანს, გონება დამიბნელდა, ან, უფრო სწორად, ორივეს – მეცა და შენც მზემ დაგვკრა…
მართლაც, პორუჩიკი როგორღაც იოლად დაეთანხმა ქალს. ნავსადგურამდე ისე მიაცილა, შესანიშნავ გუნებაზე იყო. გემი, ის-ის არის, ნავსადგურიდან გასვლას აპირებდა, გემბანზე პორუჩიკმა ქალს ყველას თვალწინ აკოცა და ფიცარნაგზე გადახტომა ძლივს მოასწრო, რომ ფიცარნაგიც აიღეს.
პორუჩიკი სასტუმროშიც ასევე მხიარული და უზრუნველი დაბრუნდა, მაგრამ, ნომერში შევიდა თუ არა, უცნაურ გუნებაზე დადგა, თითქოს ყველაფერი შეცვლილი ეჩვენებოდა, ყველაფერი ეუცხოვებოდა. ყველაზე საოცარი ის იყო – მართალია, მთელი მისი არსება ჯერ ისევ იმ ქალით იყო სავსე, მაგრამ თან რაღაც აუტანელ სიცარიელესაც გრძნობდა. ოთახში ჯერ ისევ იმ ქალის საუცხოო ინგლისური სუნამოს სურნელი ტრიალებდა, მის მიერ სანახევროდ შესმული ჩაის ფინჯანი ჯერ ისევ მაგიდაზე იდგა, თვითონ კი უკვე სადღაც შორს იმყოფებოდა… ამის გაფიქრებაზე პორუჩიკს გული უცებ ისე ნაზად შეუქანდა, ჯიბიდან მაშინვე სიგარეტი ამოიღო და ოთახში ბოლთის ცემას მოჰყვა.
– რა უცნაური ამბავია! – თქვა პორუჩიკმა სიცილით და თვალზე ცრემლი მოადგა. – “გეფიცებით, ისეთი სულაც არა ვარ, როგორიც ალბათ თქვენ გგონივართ… – მითხრა და ჩიტივით გამიფრინდა.
შირმა ისევ გადაწეული იყო, ლოგინი აულაგებელი და პორუჩიკმა იგრძნო, რომ ახლა მას, უბრალოდ, ძალა არ შესწევდა, ამ ლოგინისათვის ეცქირა. შირმა გადმოწია, ბაზრის ყაყანით თავგაბეზრებულმა ფანჯრები მიხურა, თეთრი, ნიავისაგან დაბერილი ფარდები ჩამოუშვა და დივანზე ჩამოჯდა: – “აჰა, გასრულდა ესე ამბავი ჩემი მგზავრობისა! მორჩა, წავიდა! ახლა ალბათ ზის მინის თეთრ სალონში ან დგას სადმე გემბანზე და მზის სხივებში მოზიმზიმე უზარმაზარ მდინარეს გასცქერის. უყურებს გემისაკენ მოცურავე ტივებს, ყვითლად მომზირალ მეჩეჩებს, ლურჯ ზეცასა და წყლის მოციმციმე შორეთს. მის თვალწინ ვოლგისპირეთის მთელი უსაზღვრო სივრცეა გადაშლილი… და, მშვიდობით, მშვიდობით სამარადჟამოდ… აბა, სადღა უნდა შევხვდე, ხომ არ დავადებ თავს და იმ ქალაქში არ წავალ, სადაც იგი თავის ქმარსა და სამი წლის გოგონასთან ერთად ცხოვრობს”, – გაიფიქრა პორუჩიკმა და ის ქალაქი, სადაც იმ ქალის ყოველდღიური ცხოვრება თავისი ჩვეულებრივი მდინარებით მიედინებოდა, როგორიღაც განსაკუთრებული, არაჩვეულებრივად საოცნებო, არაჩვეულებრივად სანუკვარი ეჩვენა. იმ აზრმა, ქალს მთელი მისი ცხოვრება იქ, იმ ქალაქში მოწყენილობასა და სიმარტოვეში უნდა გაეტარებინა, მათი ეს წუთიერი შეხვედრა, ვინ იცის, იქნებ, ხშირადაც გაეხსენებინა, თვითონ კი ამქვეყნიდან ისე უნდა წასულიყო, თვალიც ვეღარასოდეს მოეკრა, პორუჩიკი ერთობ გააოცა: – არა, არა, ეს შეუძლებელია, ეს რაღაც წარმოუდგენელი ამბავიაო! – გაიფიქრა და გულში ისეთი ტკივილი იგრძნო, უიმქალოდ სიცოცხლე ისე უაზრო და არაფრის მაქნისი ეჩვენა, რომ ერთბაშად ენითუთქმელმა სასოწარკვეთამ მოიცვა.
“ეს რაღა ღვთისწყრომა მჭირს! – პორუჩიკი დივნიდან წამოდგა და ისევ ბოლთის ცემას მოჰყვა. ცდილობდა, შირმისა და ლოგინისაკენ აღარ გაეხედა, – ეს რა ჯანდაბა მემართება?! ვითომ რა ისეთი განსაკუთრებული ქალია, ან რა ისეთი განსაკუთრებული მოხდა? არა, ნამდვილად მზემ დამკრა! რაც მთავარია, რა უნდა ვქნა, უიმისოდ ამოდენა ქალაქში, ამოდენა დღეს რა ჩამოლევს?”.
ქალი ჯერ ისევ ცხადლივ ედგა თვალწინ, მისი ყოველი უმნიშვნელო წვრილმანიც კი თვალნათლივ ახსოვდა, მისი მზემოკიდებული კანის სურნელი გონებიდან არ შორდებოდა. თვალწინ მისი უხეში ტილოს კაბა, მისი მკვრივი, ჯანსაღი სხეული ედგა, ყურში მისი წკრიალა, ხალისით სავსე ხმა ჩაესმოდა… მისი ქალური მომხიბლაობით გამოწვეულ ნეტარებას ჯერ ისევ არაჩვეულებრივი სიცხადით შეიგრძნობდა, მაგრამ, ყველაზე მთავარი მაინც ეს რაღაც ახალი, განუცდელი, მისთვის სრულიად აუხსნელი და გაურკვეველი გრძნობა იყო, რომელზედაც ჯერ კიდევ გუშინ, როცა ეს თავშესაქცევი ამბავი (როგორც მაშინ თავად ფიქრობდა) წამოიწყო, წარმოდგენაც არ ჰქონდა, და რომლის შესახებაც იმ ქალს ახლა უკვე ვეღარაფერს ეტყოდა, ვინაიდან ახლა ეს, უბრალოდ, შეუძლებელი იყო. არა, მაინც რა უნდა ვქნა? ამ ფიქრს, ამ გაუთავებელ მოგონებებს, ამ უსაშველო ტანჯვას როგორ გავუძლო? ამ ლურჯად მოლივლივე ვოლგის პირას (რომლის ტალღებსაც ის ვარდისფერი გემი და ის ქალი გაჰყვა) გაშენებულ ამ პატარა, ღვთისა და კაცისაგან მიტოვებულ ქალაქში ეს ამხელა დღე მარტომ როგორ დავაღამო? როგორმე თავს უნდა ვუშველო, რაღაც უნდა მოვიფიქრო, რაღაცით უნდა გავერთო, სადღაც უნდა წავიდეო, – გაიფიქრა პორუჩიკმა, სასწრაფოდ ქუდი დაიხურა, სტეკი აიღო, დეზების წკარუნით ცარიელი დერეფანი გაიარა, სადარბაზოს კიბეზე სირბილით ჩავიდა და იქვე გაოგნებული გაჩერდა – რა ექნა, სად უნდა წასულიყო? სადარბაზოს წინ ახალგაზრდა, ხიფთანში ხალვათად გამოწყობილი მეეტლე იდგა და პაპიროსს აბოლებდა. პორუჩიკმა მეეტლეს დაბნეულმა და გაოცებულმა შეხედა: “განა შეიძლება, კაცი ასე მშვიდად იდგე და პაპიროსს არხეინად აბოლებდე, ასეთი გულგრილი და უზრუნველი იყო? მთელს ამ ქალაქში ნუთუ მარტო მე ვარ ასე ეული და უბედური?!” – ამ ფიქრებში გართულმა პორუჩიკმა ბაზრისაკენ გასწია.
ბაზარი უკვე იშლებოდა. პორუჩიკმა საზიდრებს შორის, ნეხვსა და სიბინძურეში, კიტრით სავსე ურმებსა, გორად დამდგარ თიხის ჯამ-ჭურჭელსა და ქოთნებს შუა რამდენჯერმე აიარ-ჩაიარა. მიწაზე ჩამსხდარი დედაკაცები ერთმანეთს არ აცდიდნენ, ქოთნებსა და ჯამებს ძალისძალად აჩეჩებდნენ, თავიანთ საქონელს ისეთი თავგამოდებული აწონებდნენ, გლეხები ისე გაჰყვიროდნენ – აქეთ მობრძანდით, თქვენო კეთილშობილებავ, ქორფა კიტრი ინებეთ, საუკეთესო, უმაღლესი ხარისხის კიტრიო, ყოველივე ეს ისეთ სისულელედ, ისეთ უაზრობად ეჩვენა, რომ ბაზრიდან სულ კისრისტეხით გამოვარდა. აქედან იგი ახლა ტაძარში წავიდა. ტაძარში შემართული, ზეაწეული, ხალისიანი გალობა იდგა, მომღერლები მართლაც მოვალეობის მთელი შეგნებით გალობდნენ. მერე დიდხანს დაეხეტებოდა აღმა-დაღმა ფოლადისფრად შორს გაჭიმული მდინარის ნაპირას, ფლატეზე შეფენილ პატარა მოუვლელსა და ხელმიშვებულ ბაღში… კიტელის სამხრეები და ღილები მზეზე ისე გახურებულიყო, ხელს ვერ აკარებდა. ქუდის სარჩული ოფლით იყო გაჟღენთილი, სახე წითლად უვარვარებდა… სასტუმროში რომ დაბრუნდა, ქვედა სართულზე ვრცელ, გრილსა და ცარიელ სასადილოში შევიდა, ქუდი მოიხადა, ღია ფანჯარასთAან დაჯდა (ფანჯრიდან, მართალია, სიცხე შემოდიოდა, მაგრამ თან სასიამოვნო ნიავიც უბერავდა) და ყინულით შეგრილებული ბოტვინია შეუკვეთა… ირგვლივ ყველაფერი ხალისით, ბედნიერებითა და უსაზღვრო სიხარულით იყო სავსე – ეს თაკარა სიცხეც, ბაზრის სუნით გაჟღენთილი ეს პატარა უცნობი ქალაქიც და ეს ძველი სამაზრო სასტუმროც კი, მაშინ, როცა თვითონ გული ლამის გახეთქვაზე ჰქონდა. პორუჩიკმა რამდენიმე ჭიქა არაყი დაისხა და დალია. არაყს ახლად დამარილებული კიტრის მწნილს აყოლებდა და გრძნობდა, რომ მზად იყო, ხვალვე დაუფიქრებლად მომკვდარიყო, ოღონდ, რაღაც სასწაულის ძალით იმ ქალის დაბრუნება შესძლებოდა, თუნდაც ერთი, ეს ერთადერთი დღე მაინც გაეტარებინა მის გვერდით, რათა ერთხელ, მხოლოდ ერთხელ მაინც ეთქვა, რა ძლიერ, რა აღფრთოვანებით უყვარდა… რომ გეკითხათ, ამაში მისი დარწმუნება ასე რატომ ეწადა, ვერაფერს გეტყოდათ, ერთი კია – მისთვის ეს სიცოცხლეზე უფრო მნიშვნელოვანი გამხდარიყო.
– ნერვები სულ აღარ მივარგა! – ჩაილაპარაკა პორუჩიკმა და მეხუთე ჭიქა არაყიც დაისხა.
მერე ბოტვინია განზე გაწია, შავი ყავა მოითხოვა, პაპიროსს მოუკიდა და ფიქრს მიეცა: რა ქნას, როგორ მოიქცეს, ასე ანაზდეულად თავსდატეხილ სიყვარულს სად გაექცეს? მაგრამ, გრძნობდა, რომ გაქცევა თითქმის შეუძლებელი იყო. მერე სასწრაფოდ წამოდგა, ქუდი და სტეკი აიღო, ფოსტა სად არისო, – იკითხა და აჩქარებული ნაბიჯით ფოსტისაკენ გასწია. მიდიოდა და გუნებაში დეპეშის ტექსტს იმეორებდა: – “ამიერიდან ჩემი სიცოცხლე – უკანასკნელ წუთამდე, კუბოს კარამდე თქვენ გეკუთვნით, გახსოვდეთ, იგი თქვენს განკარგულებაშია!” – მაგრამ, ფოსტა-ტელეგრაფის ძველ, სქელკედლებიან შენობას რომ მიუახლოვდა, თავზარდაცემული შედგა – მან ხომ იმ ქალის არც გვარი იცოდა, არც სახელი! სადილზე რომ ისხდნენ, გუშინ აკი რამდენჯერმე ჰკითხა კიდევაც, იმან კი სიტყვა ბანზე აუგდო:
– ვითომ რაღაში გჭირდებათ, რა გვარი ვარ და რა მქვია?!
ფოსტის გვერდით, კუთხეში, ფოტოსურათების ვიტრინა იყო. იგი დიდხანს იდგა და დიდხანს შეჰყურებდა დიდრონ სამხრეებიანსა და საუცხოო ბაკენბარდებიან, შუბლდაბალ, თვალებგადმოკარკლულ, ორდენებითა და ჩინ-მედლებით ფართო მკერდდამშვენებულ ვიღაც ახალგაზრდა სამხედროს საკმაოდ მოზრდილ პორტრეტს… რა უცნაური, რა საზარლად უფერული და ჩვეულებრივია ყოველივე, როცა გული განგმირული გაქვს, დიახ, განგმირული ამ რაღაც საშინელი “მზის დაკვრით”, ამ დიდი სიყვარულითAა და დიდი ბედნიერებით! მერე ახლად დაქორწინებული ქალ-ვაჟის სურათს დაუწყო ყურება. გრძელ ქურთუკში გამოწყობილ, თეთრჰალსტუხიან, მოკლედ თმაგაკრეჭილ ახალგაზრდას ქალისათვის ხელკავი გაეკეთებინა და მის გვერდით წელში ამაყად გაჯგიმული იდგა. იქვე, გვერდით, ვიღაც მშვენიერი, თამამი გოგონას პორტრეტი ეკიდა… ამ უცნობი, ბედნიერი და უზრუნველი ხალხის მიმართ მტანჯველი შურით გულგადალეულმა პორუჩიკმა გზას გახედა და “რა ვქნა, სად წავიდეო?” გაიფიქრა.
ქუჩაში თითქმის არავინ იყო. ქუჩის აქეთ-იქით თეთრი, ვაჭართა ერთსართულიანი, ბაღებში ჩაფლული, ტყუპისცალებივით ერთნაირი სახლები იყო ჩამწკრივებული, რომლებიც კაცს შორიდან უკაცრიელი ეგონებოდა. სახლებიცა და მტვრით გადათეთრებული ქვაფენილიც მხურვალე, მაგრამ აქაურობისათვის თითქოს სრულიად უცხო და უაზრო მზის ჩახჩახა სხივებში იყო გახვეული. გზა შორს, სადღაც ზევით-ზევით მიიწევდა და უღრუბლო, მზის სხივთა ანარეკლით მტრედისფრად განათებულ ცისკიდურს ებჯინებოდა… და იყო ამაში რაღAაც სამხრეთული – ქერჩს, სევასტოპოლს, ანაპას მოაგონებდა, ამ წუთას კი სწორედ ეს იყო მისთვის ყველაზე აუტანელი. უკან რომ გამობრუნდა, თავჩაქინდრული, თვალებმოჭუტული ბორძიკითა და ბარბაც-ბარბაცით მიაბიჯებდა სასტუმროსაკენ, საკუთარ ფეხებს დაჟინებით დასჩერებოდა, დეზები ერთმანეთში ებლანდებოდა.
სასტუმროში ისეთი დაღლილი დაბრუნდა, თითქოს მთელი თურქესტანი და საჰარა ფეხით ჰქონოდა გადავლილი. როგორც იქნა, უკანასკნელი ძალ-ღონე მოიკრიბა და თავის დიდ, ცარიელ ნომერში შევიდა. ოთახი უკვე მიელაგ-მოელაგებინათ, ისე რომ, იმ ქალის ნაკვალევიც აღარაფერს ეტყობოდა, მხოლოდ ერთადერთი თმის სარჭიღა იდო ღამის მაგიდაზე. პორუჩიკმა კიტელი გაიძრო და სარკეში ჩაიხედა – ოფიცრის ჩვეულებრივი სახე, მზისაგან გამოთეთრებული ულვაშები, ღია ცისფერი თვალები გარუჯულ სახეზე კიდევ უფრო ღია და უფერული უჩანს, მეტისმეტი ნერვიულობისაგან თვალებს შლეგიანივით აფეთებს… მხოლოდ, თეთრი, ქათქათა, საყელოგახამებული ხალათი აძლევს არაჩვეულებრივად ჭაბუკურ, არაჩვეულებრივად უბედური ყმაწვილი კაცის იერს. ლოგინზე პირაღმა მიწვა და მტვრიანი ჩექმები იქვე საწოლთან მიყარა. ფანჯრები ღია იყო, ფარდები დაშვებული, დროდადრო მსუბუქი ნიავი წამოუბერავდა, ფარდებს ააფრიალებდა და ოთახში თუნუქის სახურავების ხვატს შემოიტანდა. პორუჩიკს ხელები თავქვეშ ამოეწყო, სივრცეს მისჩერებოდა, თვალებიდან ცრემლი ღაპაღუპით სდიოდა. ბოლოს კბილს კბილი დააჭირა, თვალები დახუჭა და, როგორც იქნა, დაიძინა. კარგა ხნის შემდეგ თვალები რომ გაახილა, ფარდებს ჩამავალი მზის მოწითალო შუქი მოსდგომოდა, ნიავი უკვე აღარ ქროდა და ოთახში სიცხის საშინელი ბუღი ტრიალებდა. ერთბაშად ისეთი გრძნობა დაეუფლა, თითქოს გუშინდელს აქეთ მთელი ათი წელიწადი გასულიყო.
ლოგინიდან აუჩქარებლად წამოდგა, პირი ნება-ნება დაიბანა, ფარდები ასწია, სამოვარი და ანგარიში მოითხოვა და ლიმონიანი ჩაი კარგა ხანს სვენებ-სვენებით წრუპა… მერე მსახურს მეეტლის ხმობა და ბარგის გატანა უბრძანა. ეტლის მზისაგან გამოხუნებულ, გაცრეცილ სავარძელში რომ ჯდებოდა, ადგა და ლაქიას ხუთმანეთიანი მისცა.
– თქვენო კეთილშობილებავ, მგონი, წუხელაც მე მოგიყვანეთ ამ სასტუმროში! – უთხრა მხიარულად მეეტლემ და სადავე შეაქანა.
ნავსადგურისაკენ მიმავალ დაღმართს რომ დაუყვნენ, ვოლგას უკვე ზაფხულის ბნელი, ლაინისფერი ღAამე ჩამოსწოლოდა, მდინარის მუქ ზედაპირზე აუარებელი ფერად-ფერადი სინათლე ციმციმებდა.

– ხედავთ, რა ზუსტად მოვედით! – მიელაქუცა მეეტლე.
პორუჩიკმა მეეტლესაც ხუთი მანეთი მისცა, მერე ბილეთი აიღოO და ნავსადგურში გაიარ-გამოიარა… და აი, გუშინდელივით კვლავ გაისმა ნავმისაბმელზე გემის ყრუ ჯახუნი, გუშინდელივით ისევ იგრძნო წყლის რწევით გამოწვეული ოდნავი თავბრუსხვევა, თავზევით ისევ გადაიქროლა ბაგირის ბოლომ, ისევ ათუხთუხდა უკან-უკან მიმავალი გემის ბორბლებქვეშ დგაფუნით წინ გაჭრილი წყალი… და ელექტროშუქით ყოველ კუთხე-კუნჭულში განათებული, სამზარეულოს სურნელით სავსე გემის ხალხმრავლობა პორუჩიკს გულს სალბუნად დაედო, არაჩვეულებრივი სითბო და სიმშვიდე იგრძნო.
ერთ წუთსაც არ გაევლო, რომ გემი უკვე თავაღმა, ზუსტად იმ მიმართულებით მიცურავდა, საითკენაც გუშინ დილას ის ქალი გაიტაცა.
შორს, თვალსაწიერზე ნელა იშრიტებოდა, თანდათან ბინდი ეპარებოდა ზაფხულის ლურჯ დაფიონს, ფერად-ფერადად, მდოვრედ, მწუხრისფრად ირეკლებოდა იგი მის დასწვრივ აქა-იქ ჯერ ისევ განათებულ, თეთრად მკრთომარე მდინარეში. გემის უკან კი მოლივლივებდა და მოლივლივებდა სიბნელეში გაბნეული სინათლეები.

ანტიგონე - ზინა კვერენჩხილაძე; კრეონი - სერგო ზაქარიაძე

დოდონა კიზირია – სახელმწიფო და ბუნება სოფოკლეს ტრაგედიაში “ანტიგონე”

სოფოკლესა და ვაჟა ფშაველას, ერთმანეთისგან 2500 წლით დაშორებულ გენიოსებს შორის განსაცვიფრებელი მსგავსება შეიძლება დავინახოთ. ვაჟას პოემების ფილოსოფიური პრობლემატიკა იმ დონეზეა, როგორც ეს მსოფლიოს უდიდესი მწერლების, შექსპირის, რასინის, გოეთეს შემოქმედებაში გვხვდება, მაგრამ ჩემთვის მასთან ყველაზე ახლოს ძველი ბერძნული ტრაგიკოსები, ესქილე, სოფოკლე და ევრიპიდე დგანან. აქ საქმე გვაქვს არა იმდენად ფასეულობების მსგავსებასთან, თუმცა აქაც არის არაერთი თანხვედრა, არამედ პრობლემის მწვავე, ტრაგიკული კუთხით დანახვასთან.

როგორც ბერძნულ ტრაგედიებში, ვაჟას პოემებში წარმოდგენილია ქორო – ფშავ-ხევსურეთის ან ქიტეთის სოფელთა თემი. ისინი, როგორც ბერძნული ქორო, გვიხსნიან, ვინ ვინ არის, ადრე რა მოხდა, რეაგირებენ მოქმედი პირების საქციელზე და გამოთქვამენ თავიანთ ერთობლივ აზრს, წყევლიან ან ადიდებენ გმირებს თემური წეს-ჩვეულებების მიხედვით. როგორც ბერძნულ ტრაგედიებში, მათი შეფასება შეიძლება სრულიად ეწინააღმდეგებოდეს ავტორის შეფასებას. სტრუქტურულადაც კი, ზოგჯერ მოქმედებას განმარტავს, ბიძგს აძლევს ან რაღაც კრიტიკულ მომენტში ახალ მიმართულებას აძლებს მას მაცნე. აი, როგორ იწყება „ალუდა ქეთელაური“:

მაცნე მოიდა შატილსა:
– ქისტებმა მოგვცეს ზიანი…

როცა ფიქრობ, ანტიკურ სამყაროზე, იმდროინდელ დიდებულ, დღესაც გაუხუნებელ ქმნილებებზე, ძნელია დაიჯერო, რომ კაცობრიობას მათი მხოლოს ათი პროცენტიღა შემორჩა. გადმოცემის თანახმად, სოფოკლეს, „ოიდიპოს მეფის“ ავტორს ოთხმოცდაათამდე ტრაგედია აქვს დაწერილი, რომელთაგან მხოლოდ შვიდმა მოაღწია ჩვენამდე. მხოლოდ ამ ერთი ნაწარმოებით რომ ვიმსჯელოთ, წარმოგიდგენიათ, რა აურაცხელი სიმდიდრე გვაქვს დავკარგული?! მე ეს დღემდე ვერ გადამიხარშია!

უდიდესი გერმანელი ფილოსოფოსი, ფრიდრიხ ჰეგელი სოფოკლეს „ანტიგონეს“ კლასიკური ტრაგედიის იდეალურ პარადიგმად თვლიდა. გაგახსენებთ მის შინაარს: ქალაქ თებეში სამოქალაქო ომში ერთმანეთს დაუპირისპირდა ორი ძმა, მეფე ოიდიპოსის შვილები, პოლინიკე და ეთეოკლე. ისინი შეებრძოლნენ ერთმანეთს სამეფო ტახტისთვის და ორივე ერთ დღეს დაიღუპა. თებეში გამეფდა მათი ბიძა, კრეონტი, რომელმაც ეთეოკლე პატივით დაასაფლავა. მაგრამ ვინაიდან პოლინიკემ ტახტის ხელში ჩასაგდებად უცხო ქვეყნის დაქირავებული ჯარი მოიშველია, კრეონტმა იგი მოღალატედ შერაცხა და მოსახლეობას აუკრძალა მისი დაკრძალვა, ანუ მის სულს მარადიული ხეტიალი მიუსაჯა. მიუხედავად მეფის ბრძანებისა, პოლინიკეს და, ანტიგონე გადაწყვეტს ძმა მიწას მიაბაროს. აი, ამ მომენტიდან იწყება ტრაგედიის პირველი აქტი. ზემოთ მოყვანილ ინფორმაციას კი ქოროს სიმღერიდან ან მოქმედი პირების სიტყვებიდან ვგებულობთ.

განრისხებული კრეონტი ბრძანებს ანტიგონე მიწისქვეშა გამოქვაბულში გამოამწყვდიონ. ამ დროს ქალქში ბრუნდება მისი ვაჟი და ანტიგონეს საქმრო, ჰემონი. გაიგებს რა საცოლის ბედს, იგი მამას სთხოვს გაანთავისუფლოს ოიდიპოსის ქალიშვილი. კრეონტი უარით ისტუმრებს შვილს და ცოტა ხანში მაცნეს მოაქვს მასთან შემზარავი ამბავი: ჰემონმა შეანგრია გამოქვაბულის კარი, დაინახა ანტიგონე, რომელსაც თავი ჩამოეხრჩო და თვითონაც ხმლით გაიპო გული. ეს ამბავი გაუგია კრეონტის ცოლს, დედოფლ ევრიდიკას და თავი მოუწამლავს. თავზარდაცემული კრეონტის უკანასკნელი სიტყვებია:

წამიყვანეთ აქედან, მომაშორეთ ამ ადგილს!
მე მოგკალით თქვენ, ჩემო შვილო და დედოფალო!
ვერავის შევთხოვ შველას:
ყველაფერი, რაც მქონდა, ხელიდან გამომეცალა;
და ეხლა ბედმა მე გადმომარფქვია ყველა ტანჯვა,
რომელთა გადატანა ჩემს ძალას აღემატება.

ამ ტრაგედიაში ერთმანეთს უპრისპირდება სახელმწიფო და ბუნება; ერთი მხრივ, ხელისუფლების მიერ დაწერილი და ამიტომ ცვალებადი და, მეორე მხრივ, ბუნების დაუწერელი და უცვლელი კანონები; გაორებულია ადამიანიც – ის არის მოქალაქეც და ოჯახის წევრიც. ეს მართლაც კლასიკური დაპირისპირებაა, რომელიც დღესაც გადაუწყვეტ პრობლემას წარმოადგენს. კრეონტი, როგორც მეფე სავსებით სამართლიანად აცხადებს პოლინიკეს მოღალატედ და სჯის მას, როგორც ასეთს. მაგრამ ანტიგონესთვის ის არის მისი ძმა, მისი სისხლი და ხორცი. ამიტომ მისთვის კრეონტის გადაწყვეტილება უსამართლოა და მარხავს პოლინიკეს, როგორც ამას ტრადიცია მოითხოვს, რათა მისი სული მარადიულ ხეტიალს გადაარჩინოს.

ანტიგონეს სიტყვებით სახელმწიფოს კანონები ადამიანზე ვრცელდება მანამ, სანამ ის ცოცხალია, მკვდარს კი მისმა ოჯახმა უნდა უპატრონოს. მაგრამ როდესაც ის მოქმედებს როგორც პოლინიკეს და, იგი არღვევს კანონს როგორც მოქალაქე. ასეთივე გამოუვალ სიტუაციაშია კრეონტი; როგორც მეფე, იგი ვალდებულია დასაჯოს მოღალატე. როგორც მამას, მას უნდა თანგრძნობა გაეწია შვილისთვის, მაგრამ ამ შემთხვევაში იგი უღალატებდა თავის თავს როგორც მეფეს და როგორც მოქალაქეს, რაც მისი უპირველესი ვალია სწორედ იმიტომ, რომ ქვეყნის მმართველია. ის მტკიცედ იცავს თავის გადაწყვეტილებას – მისი ბრძანება ყველაზე უნდა ვრძელდებოდეს, გამონაკლისის გაკეთება საკუთარი შვილისთვის უსამართლობაა. მაგრამ ამით ის უარს ამბობს მამობასა და ქმრობაზე. ამ გამოუვალი მდგომარეობის გამო ის იქცევა პარადოქსულად – დაუმარხავად ტოვებს მკვდარ პოლინიკეს და მარხავს ცოცხალ ანტიგონეს.

განა ბრწყინვალედ არ არის საკითხი დაყენებული?! ეს არის გადაუჭრელი პრობლემა და ამიტომაც არის ტრაგედია, ვინაიდან ტრაგედიაში მოწინააღმდეგეთა პოზიციების შერწყმა, პრობლემის ასე თუ ისე მისაღები გადაჭრა შეუძლებელია. წინააღმდეგ შემთხვევაში ეს არ იქნებოდა ტრაგედია. სოფოკლე ცხოვორობდა იმ პერიოდში, როდესაც ათენის ქალაქმა-სახელმწიფომ განივთარების უმაღლეს წერტილს მიაღწია. საუკეთესო განათლების მქონე და დრამატულ შეჯიბრებებში არაერთხელ გამრჯვებული სოფოკლე მისი დროის სახელგანთქმულ მმართველთან, პერიკლესთან დაახლოვებული პირი იყო და მის მთავრობაში მაღალი პოსტიც ეკავა. დაახლოებით ის, რასაც მეჭურჭლეთუხუცესს უწოდებდნენ საქართველოში. ალბათ სწორედ ამიტომ ასეთი გამჭრიახობით იგრძნო მან სახელმწიფოს შინაგანი პრობლემები, რომლებიც ჯერ ფარულად იჩენდნენ თავს, მომდევნო საუკუნეებში კი ფილოსოფიური პოლემიკის მთავარი თემა გახდა.

ჯაყელები, საფარა

ჯაყელები, საფარას მონასტრის ფრესკა

ებრაელთა მიერ ქართული ენის გადარჩენა მესხეთში – ქართველთა და ებრაელთა კეთლმოყვარეობა – სამცხე-საათაბაგოში და ათაბაგთა ვაჭრობის წამახალისებელი კანონმდებლობა

ჯაყელთა 1000 წელი თავი 11

 

კახაბერ ჯაყელი

 

ქართველთა და ებრაელთა კეთილმოყვარეობა და თანაცხოვრება რომ არ მიმოვიხილოთ არც წინაპრებთან ვიქნებით მართლები და არც მომავალ თაობასთან. მცხთელმა ებრაელებმა საქართველოს სულიერ დედაქალაქში თავიანთი უბანი – „ჰურიათა“ შექმნეს და თავიანთი თავი ქართულ კულტურაში ჩააქსოვეს. დადასურებულია რომ მცხეთამდე ადრე ებრაელნი მესხეთის მიწას  შეეხიზნენ. სხვანაირად ვერც მოხვდებოდა. უფლის ჩვენი იესო ქრისტეს ჯვარცმის შემსწრე და შემდგომ ერუშალაიმიდან გამოძევებული ებრაელები არა მარტო მცხეთას, არამედ მტკვრის ხეობაში მყოფ ქართულ ციხე-დარბაზებს და მათ მფლობელებს დაუახლოვდნენ.

ებრაელები იცნობდნენ მესხებს, მათ ძლევამოსილ წარსულსა და აწმყოს. ბიბლიაში მოხსენიებულ ქართულ ტომთა შორის მეშეხსა და თუბალს განსაკუთრებით პატივს სცემდნენ ეს ბრძენი და განსაკუთრებით ჭირნახული ხალხი.

როგორც ცნობილია ებრაელები ძირითადათ ვაჭრობდნენ, მაგრამ მათ ფინანსურ გამჭრიახობას და ბუნებრივ გონიერებას, დიდი ცხოვრიებისეული გამოცდილებაც ახლდა თან. ებრაელებმა, მას შემდეგ რაც ისინი რომაელმა სარდალმა ტიტუსმა ერუშალაიმიდან გააძევა, ყველაზე ფასეულ მონაპოვართ შორის – ებრაული სკოლა შეინარჩუნეს. ებრაული სასწავლებელი, თუნდაც მცირე ზომის, სადაც თორის გადმოცემა, რწმენასთან ერთად გახდა ებრაული სამყაროს ახალი ღერძი. ისრაელი კი იყო დაკარგული, მაგრამ ეს ღერძი ებრაელს დიდ სულიერებას და ოპტიმიზმს შთააგონებდა.

ჩვენ ვიცით რომ საქართველოში თამარის გამეფების შემდეგ მნიშვნელოვან წილად დაისვა საკითხი საკანონმდებლო საქმიანობის ახლებურად მოწყობისა. 1184 წელს ქართველებმა მრავალი სოციალური ფენის წარმომადგენლობითი ორგანოს „კარავის“ დაარსება მოითხოვეს. ეს „კარავი“  მომავალში შესაძლოა პარლამენტი გამხდარიყო. ინგლისში პირველი პარლამენტი გაცილებით გვიან შეიქმნა. სიმონ დე მონფორმა ინგლისის მეფეს, მსგავსი „კარავის“ დაარსება მოგვიანებით მოთხოვა. თავისუფლების დიდ ქარტიას, ქართველებმა დაასწრეს და ამ მოძრაობას სათავეში მესხეთის მკვიდრი, საქართველოს სამეფოს მეჭურჭლეთუხუცესი ყუთლუ-არსლანი ედგა. მრავალი გამოჩენილი ისტორიკოსი, მათ შორის ჯაყელთა გენეალოგიის მკვლევარი -პროფესორი მიხეილ ბახტაძე ყუთლუ არსლანს ჯაყელად მიიჩნევს.  ამავე დროს ჩვენ მოვიძიეთ წიგნი რომელიც 1917 წელს გამოიცა თბილისში .  ამ წიგნში პირდაპირ არის მოხსენიებული ყუთლუ არსლანის წარმოშობა: „უპირველეს მოთავედ…გამოვიდა ყუთლუ-ასლან ჯაყელი.  წინაპარი ამ ჯაყელებისა იყო ბეშკენი ( 1045 წ.) მეათე-მეთერთმეტე საუკუნიდგან ერისთაობდნენ სამცხე-კლარჯეთს, სახელდობრ, არტანუჯსა და ყველს, აგრეთვე ახალციხის მხარეს — ჯაყისმანს. ამ ჯაყის მფლობელობისა გამო გაუგვარდათ ჯაყელობა. კორიდეთის სახარების წარწერებში იხსენიება მთელი რიგი ჯაყელებისა, სახელდობრ, მურვან I ბეშქენისძე † I070 წლ. ახლო ხანს (ქ. ცხ. 212), ბეშქენ II მურვანისძე † 1II8 წ., მურვან II და მისი შვილი ზემო ხსენებული ყუთლუ-ასლანი. ამ ყუთლუ ასლანმაო მოისურვა პარლამენტისებური წეს-წყობილება შემოეღო, მაგრამ ვერ განახორციელა“ (  თ ა მ ა რ  მეფე – გ ა მ ო ც ე მ ა ტფილისის ქართველ ქალთა საზოგადოებისა ტ ფ ი ლ ი ს ი მსწრაფლ-მბეჭდავი სტამბა ვ. ა. რუხაძისა, გაბაევის შესახ. №1. I9I7).

ყუთლუ-არსლანმა „კარავში“ მთავრებთან ერთად, ვაჭართა და ამქართა შეყვანა განიზრახა. როგორც ჩანს მას ფინანსური პოლიტიკის ღრმა ცნობიერება ჰქონდა გამომუშავებული. იქნებ მისი განათლება იძლეოდა ამის საშუალებას. ფაქტია რომ ყუთლუ-არსლანს, ახლო ურთიერთობა ჰქონდა ვაჭართა საზოგადოებასთან, რომელსაც იმ პერიოდში ცნობილი თბილისელი  ვაჭარი – ზანქან ზორაბაბელი წარმოადგენდა.

მართალია ყუთლუ არსლანის დასი დამარცხდა მაგრამ შემდგომში სამცხის სამთავროში ათაბაგებმა და მთლიანობაში მესხებმა, მომავალში განახორციელეს მრავალი საინტერესო საკანონმდებლო ინიციატივა, რამაც ადგილობრივ და ებრაელ ვაჭართა ფენას მომძლავრების საშუალება მისცა და მათ ისეთივე უფლებები დაუკანონა რაზედაც ყუთლუ-არსლან ჯაყელი 12 საუკუნეში საუბრობდა.

აი მაგალითად ბექასა და აღბუღას სამართლის შესახებ ურბნელი ამბობს: „დიდი ვაჭარი უდრის ,,საპატიოდ მყოფს’’ აზნაურსა, მცირე-კი ისეთს, რომელსაც ,,საჩინო ხელი’’ არ აქვნდა. ცხადია, რომ ვაჭრების განსხვავებაც სამსახურისაგან წარმოსდგა და არა ნივთიერის შეძლებისაგან, თუმცა სხვაფრივ უნდა ყოფილიყო, რადგანაც ვაჭრობის დედა-ძარღვს ქონება და სიმდიდრე შეადგენს. მაგრამ რა-კი საათაბაგოში წოდებრივს ღირსების მოსაპოვებლად ,,საპატიო ხელი’’ აღიარეს, ვერც ვაჭრობა ასცდა საზოგადო მისწრაფებასა და მიმართულებას. რა ,,საპატიო ხელს’’ ასრულებდა ვაჭარი? სამართალი მხოლოდ ბჭობას იხსენიებს-,,კარგი, დიდი ვაჭარი ჭკვიანი იქნების და კარგად ეცოდინების ბჭობა და უსამართლოს არას იტყვისო’’ (მუხ. რა). რასაკვირველია, ,,ჭკვიანს’’ ბჭობას გარდა, სხვა ,,საპატიო ხელიც’’ შეეძლო, თუმცა-კი არა სჩანს რომელი. აღბუღა დიდის ყურადღებას აქცევს მრეწველობას და აღებ-მიცემობას. სასტიკად სჯიდა სამართალი, ვინც ვაჭარს გაძარცვავდა, მოჰკლავდა და ან დასჭრიდა: ბრალდებულს ,,ორკეცად’’ უნდა დაეურვა წანართმევი და სისხლი კიდევ სხვა იყო (მუხ. ჟ..).“ (ნ.ურბნელი: ათაბაგნი ბექა და აღბუღა და მათი სამართალი).

მესხეთის ათაბაგები განსაკუთრებით დიდი პატივისცემით ეპყორბოდნენ ებრაელ ვაჭრებს, რომლებსაც ასახლებდნენ ახალციხეში და მათ სავაჭრო ოპერაციებს დიდად უწყობდნენ ხელს. ცნობილია რომ ახალციხელი ებრაელი ვაჭარი, წელიწადში 5-ჯერ ასწრებდა ისპაჰანში, თავრიჟში, ვიზიტს და საქონლით უკან დაბრუნებას. ეს იმას ნიშნავდა რომ ისპაჰანისა და თავრიჟის, ხოლო შემდგომ სტამბულის ბაზრებიც ივსებოდნენ ქართული  საქონლით.

კი მაგრამ რა საქონელი შეეძლო ჩაეტანა, ქართველ, ებრაელ, სომეს, ბერძენ ვაჭარს მესხეთიდან ირანში ან ოსმალეთში? პირველ რიგში ცნობილი იყო ცხენის მოსართავები. თბილისური და ახალციხური მოსართავები, მხედარს სპარსეთშიც კი გამოარჩევდა. ქართული ნაკეთობით – ხვარაზმის ძლევამოსილი სულთანიც კი ამაყობდა. შემდგომ პერიოდში როდესაც დენთი გამოჩნდა, ახალციხელმა ხელოსნებმა ეს საქმე დიდად შეიყვარეს და როგორც ხალიბების მემკვიდრეებს ეკადრებათ, მსოფლიოში საუკეთესო ცივი და ცხელი იარაღის დამზადება დაიწყეს.

შესაბამისად ებრაელ ვაჭრებს ქართული იარაღი, განსაკუთრებით ახალციხური თოფი, მესხური დამბაჩა, ხერთვისული „ფიშტო“, ცნობილი თოფები აჭარიდან, მაჭახელიდან , ასევე სიათა თოფები დამზადებული ქალაქ ვალეში კავკასიის სხვადასხვა ქალაქებში და მათ შორის ირანშიც გაჰქონდათ.

ცნობილია რომ როდესაც სომეხი ვაჭრები 1828 წლიდან ახალციხეში რუსებმა ჩამოასახლეს, მათ ვერ შეძლეს ვაჭრობის იმგვარად აწყობა, როგორც ეს ახალციხელ და ებრაელ ვაჭრებს შეეძლოთ. ხალხი უკმაყოფილო იყო სომეხი ვაჭრების უხარისხო საქონლითო – ამბობს რუსეთის მოხელე ერთ-ერთ ცნობაში.

სამცხის ათაბაგები, მსგავსად მათი ერთ-ერთი წინაპრისა – ყუთლუ არსლანისა, ატარებდნენ ვაჭრობისა და ეთნოსების მხარდაჭერის პოლიტიკას. ვაჭრობის მხარდაჭერის პოლიტიკა დასტურდება ათაბაგების უკიდურესი სიმკაცრით ებრაელ ვაჭართა ხელყოფის მიმართ: „თუ ვაჭარსა, გზას მიმავალსა ან მომავალსა, საქონლის ნდომისათვის კაცი დახვდეს. . . და თუ გაძარცვასა შიგან კიდეც მოკლას, ორკეცი სისხლი უზღოს“.

ორკეცი სისხლის მიზღვა დამნაშავეს ძვირად დაუჯდებოდა. მთლიანობაში, როგორც ურბნელი წერს, ათაბაგები დამნაშავის სიკვდილით დასჯას მაინც ძალიან ერიდებოდნენ და მშვიდობის შენარჩუნებას  ახერხებდნენ.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი იყო ათაბაგთა პოლიტიკა ერთ-ერთ ყველაზე ტანჯული ებრაელი ერის მიმართ, რომელიც 26 საუკუნის წინ შემოვიდა საქართველოში. მთელს საქართველოში და ასევე მესხეთში, ვერ დასახელდება თუნდაც ერთი ფაქტი, რომელიც ებრაელთა შევიწროებას ასახავდეს. ვაჭარი ებრაელი უფრო მცირე გადასახადს იხდიდა ვიდრე სხვა კონფესიის წარმომადგენელი.

თუ შუა საუკუნეების ევროპის ქვეყნებში ებრაელი იზოლირებული იყო სახლმწიფო ცხოვრებიდან, საქართველოს კუთხეებში, თუნდაც სამცხე-საათაბაგოში, ებრაელი ვაჭარი ათაბაგთა კანონმდებლობით, საკანონმდებლო ორგანოში მოღვაწეობდა.

როდესაც სამცხის ათაბაგი აღბუღა ჯაყელი თავის საკანონმდებლო ძეგლში, მესხეთის კანონების კოდექსში წერდა – „ვაჭარი ჭკვიანი იქნების და კარგად ეცოდინების ბჭობა და უსამართლოს არას იტყვისო“, ამგვარი დემოკრატიული ფრაზა  იმ პერიოდის ევროპაშიც არავის უთქვამს.  წარმოიდგინეთ მეგობრებო: ბექას სამართალი შედგენილი უნდა იყოს 1295—1304, აღბუღასი — დაახლოებით 1381—86. სწორედ ამ პერიოდში საშინლად უსწორდებიან ებრაელ ვაჭრებს და ებრაელ ერს ევროპაში, განსაკუთრებით ინგლისში 1290 წელს , საფრანგეთში 1394 წელს, გერმანიას და იტალიაში მე-14 საუკუნეში, როცა მათ ასახლებენ თავიანთი საცხოვრისიდან და უცნობ ადგილებისაკენ მიერეკებიან.

ამ ფონზე ქართველები: ახალციხელები, მესხები ებრაელთა მიმართ მძლავრი სიყვარულითა და თანაცხოვრების კულტურით გამოირჩევოდნენ.

2015 წელს ძალიან საინტერესო წიგნი ამ თემაზე გამოსცა ქალბატონმა თინა იველაშვილმა, სახელწოდებით „ეთნიკური უმცირესობები სამცხე-ჯავახეთში“, რომელიც ხაზს უსვამ ებრაელთა დასახლების პუნქტებს მესხეთში. ქართულ კულტურასთან შესისლხორცებულ ებრაელებს უცხოვრიათ აბასთუმანში, ადიგენში, აწყურში, რომელთა სულიერი ლიდერი იოსებ კოკოშვილი 1845 წელს მიმართავდა რუსეთის ხელისუფლებას ებრაელთათვის ახალციხეში გადასახლების უფლება მიეცა.

განსაკუთრებით საინტერესოა ახალციხის ებრაელთა ბედი. ზაქარია ჭიჭინაძე წერდა: ოსმალეთის შემოსვლამდე ანუ „1630 წლამდე, …ებრაელნიც დიდს აღებ-მიცემის გზას ეთვისებოდნენ. ოსმალეთის დამორჩილებამ იგინი შეაფერხა, ვაჭრობის დიდ გზას ააცდინა და უბრალო აღებ-მიცემობა მისთვისა“(თინა იველაშვილის წიგნში  – ზაქარია ჭიჭინაძე, 2015).

მაგრამ რაც ყველაზე საინტერესოა და რაზედაც ჭიჭინაძის გადმოცემით თ. იველაშვილი მოგვითხრობს ეს არის ფაქტი იმისა, რომ ახალციხეში ქართველებს, ქართული ენა, სწორედ ებრაელთა დახმარებით შეუნარჩუნებიათ.

„თუმცა დიდის წვალებითა და ძრწოლვით, მაგრამ ებრაელთა ახალციხეში გაიმაგრეს ფეხი, თავიანთი არ მოშალეს და იქ მის საშუალებით არც ქართული ენა მოისპო. ახალციხეს მან თავისუფლად მოაღწია 1829 წლამდე და მას შემდეგ ქართველ ებრაელთა მეოხებით ამ ენამ იწყო აღორძინება. სადაც ქართველ მაჰმადიანთა შორის ქართული ენა ადრიდანვე მოისპო. ქართველთ ებრაელთ უძველესი დროიდამ ქართული ენა შემოინახეს თვით აღმოსავლეთის უშორეს ქვეყნებში“.

მოლედ საფუძველი არ გვაქვს არ ვირწმუნოთ ზაქარია ჭიჭინაძის მონათხრობი, რომელიც თ. იველაშვილის წიგნშია გადმოცემული. ყველამ ერთად უნდა ვუთხრათ მადლობა ქართველ ებრაელებს იმისათვის, რომ ახალციხეში და დიდ მესხეთში მათ ქართული ენა შემოინახეს.

ამავე დროს უნდა დავინახოთ რამ განაპირობა ებრაელთა ასეთი დიდი სიყვარული ქართული კულტურის და ქართული ენის მიმართ.

დავიწყოთ ებრაული ისტორიული ფენის ძებნით ახალციხეში, რათა მივაკვლიოთ იმ დროს როცა ეს ბრძენი ხალხი ამ ქალაქში დასახლდა. პირველ რიგში საინტერესოა ის ფაქტი რომ ახალციხეში, უძველეს ლომსიაში არსებობდა უბანი სახელწოდებით – „ურები“.

ვახუშტი ბატონიშვილი წერდა : „ახალციხეს ერთვის ურებთან ბორჯომის ხევი, მისივე მთის გამომდინარე“. ქალბატონი იველაშვილი თვლის რომ ეს ადგილი „ურები“ შესაძლოა ებრაელთა უძველესი დასახლების კერა იყო. თუ ამ ცნობას დაუშვებთ მაშინ ეს ყოფილა უბანი „ჰურიათა“, სწორედ იმგვარი, როგორიც უძველეს მცხეთაში გახლდათ.

ოსმალთა ბატონობის დროს ებრაელები ახალციხეში, მთაზე, ციხე-სიმაგრის დასავლეთით სახლობდნენ. მათ თავიანთი სასაფლაო ჰქონდათ, რომელიც შემდეგ რუსთა მიერ ახალციხეში გადმოსახლებულ სომხებს  მიუთვისებიათ (იველაშვილი, 2015).  ებრაელებს თავიანთი მიცვალებულები ამოუთხრიათ და ცალკე გადაუსვენებიათ. სომხებს კი ებრაელთა საფლავების ქვები გაუზიდიათ და მისგან სახლები აუგიათ. საოცარი ფაქტია მაგრამ ფაქტია.

ახალციხეში, მტკვრის მარცხენა ნაპირას ებრაელებს რამოდენიმე სინაგოგა ჰქონიათ. „1835 წლის მონაცმებით, ახალციხეში ცხოვრობდა 623 ებრაელი, მათ ჰყავდათ ერთი რაბინი, ორი ხახამი. ი. ჩორნის ახალციხეში უნახავს 1741-1742 წლებში აგებული სინაგოგა, სადაც სკოლისმაგვარი დაწესებულებაც ყოფილა და ებრაულს ასწავლიდნენ. ახალციხეში ჰქონდათ 1522 წელს სალონიკში დაწერილი ბიბლია, რომელტანაც დაკავშირებული იყო ე.წ. მენდალიონის კულტი, სხვა ცნობიდან ჩანს რომ ახალციხის მახლობლად სოფელ მარდაში ყოფილა უძველესი სინაგოგა, რომელიც დიდი ხნის წინ სომხებს დაუნგრევიათ“ (თ. იველაშვილი, 2015).

ახალციხის გარდა ებრაელებს უცხოვრიათ და თავისი სალოცავი ჰქონიათ ისეთ მესხურ ალაგებში როგორიცაა: გოკია, დიგვირი, წუნდა, ბარალეთი, ხერთვისში. ამ უკანასკნელში ებრაელებს ასევე ჰქონიათ სინაგოგა.

  ახალციხის რაბათში არსებული სინაგოგა 1863 წელს არის აგებული, უფრო ძველი სინაგოგები ცნობილია, რომ 1741-42 წლებში აიგო, მაგრამ ჩვენ უნდა ვეძებოთ ასევე უძველესი სინაგოგის ნაშთები რომლებიც ნამდვილად იქნებოდა ახალციხის ჰურიათა უბანში, დღეს რომ „ურებად“ იხსენიებენ. ამის გარდა აღსანიშნავია უძველესი ქალაქი წუნდა,  რომელსაც ჰქონია უბანი სახელწოდებით – ჯიეჰუთ-იჰედია. უძველესი ქართული ქალაქის ამ წმინდა ადგილას, ჩვენს ძმებს ებრაელ ხალხს ნამდვილად ექნებოდა უძველესი სალოცავი.

კახაბერ ჯაყელი

აღდგომა-2016 წელი მაისი

ბიბლიოგრაფია

  1. თ ა მ ა რ მეფე – გ ა მ ო ც ე მ ა ტფილისის ქართველ ქალთა საზოგადოებისა ტ ფ ი ლ ი ს ი მსწრაფლ-მბეჭდავი სტამბა ვ. ა. რუხაძისა, გაბაევის შესახ. №1. I9I7. ინტერნეტ ვერსია დევს: http://dspace.gela.org.ge/bitstream/123456789/4996/5/%E1%83%97%E1%83%90%E1%83%9B%E1%83%90%E1%83%A0%20%E1%83%9B%E1%83%94%E1%83%A4%E1%83%94%20%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%A5%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98.pdf
  2. ნ.ურბნელი: ათაბაგნი ბექა და აღბუღა და მათი სამართალი (იქვე:„სისხლის საქმე ათაბაგსა და მაწყურელს თანასწორად ეკითხოდათ და როცა ბრალდებული სისხლს ვერ დაიურვებდა,, გარდახვეწოს და მამული აქვნდეს პატრონსა ჯაყელსა და მაწყურელსა და ნახევარი გამოსავალისა მესისხლეს აჭამოსო’’ (მუხ. ბ).78“ )
  3. ბექა ჯაყელი და აღბუღა ჯაყელი (ბექას სამართალი შედგენილი უნდა იყოს 1295—1304, აღბუღასი — დაახლოებით 1381—86,) – „წიგნი სამართლისა კაცთა შეცოდებისა ყოვლისავე“. 1672 წლის ხელნაწერი, რომელმაც მოაღწია ჩვენამდე.
  4. თინა იველაშვილი, 2015 ეთნიკური უმცირესობები სამცხე-ჯავახეთში. გამომცემლობა უნივერსალი. თბილისი.

 

Older Posts »

კატეგორიები