La table devant la fenetre. Summer. 1919. Pablo Picasso

ნატალია ქადაგიძე “კაფკასმაგორია”


( ფრანც კაფკას პერსონაჟს მოთხრობიდან _ ”მოხსენებითი ბარათი აკადემიას”)


გამარჯობა, ბატონო მაიმუნო

(თავს უფლებას ვაძლევ და მოგმართავთ ჩემნაირთა საზოგადოების სახელით),

თქვენი ბარათი აკადემიისადმი, თითქმის, მთელმა მსოფლიომ წაიკითხა, ჩემი კი სადღაც გაქრა.

ესოდენ უცნაური მოვლენა ხომ არ ნიშნავს იმას, რომ აღიარებული კანონი _ ბუნებაში არაფერი იკარგებაო, ეჭვქვეშ დავაყენოთ? თუმცა, გადატრიალების და რევოლუციების თავი ვიღას აქვს, თუნდაც, ხავერდოვანი ფარდის უკან…

ამიტომ ვარ ჩუმად. მართალია, ეს სიჩუმე ჩემთვის ხმაურიანია, მაგრამ მხოლოდ ჩემთვის. გახსოვს… თუმცა, როგორ არ გეხსომება _ ”კ” ”პროცესიდან”,  მხოლოდ თავისთავს რომ ეკითხება, რისთვის ასამართლებენ, რადგან, ირგვლივ ყველაფერი, შენობების კედლებიც კი, ისე გოროზად და ცივად იყურება, წარმოუდგენელია, ვინმესგან სიმართლე გაიგოს.

ამას, ამ ხმაურიან სიჩუმეს, ანუ, შინაგან განცდებს, ერთი ”დადებითი” მხარე აქვს _ აგარიდებს ბოლომდე ზომბირებას. და, თუ ფილოსოფოსებსაც მივაპყრობთ ყურს, ადამიანი ხომ განცდათა ჯამია! რა “მშვენივრად” ესმით ეს დღეს, თურმე, _ რამდენიმე განცდაც რომ გამოვაკლოთ ამ აუცილებელ ჯამს ხომ ადამიანის ნაცვლად, მინუსადამიანი შეგვრჩება ხელთ!.. თანაც, ყველას ავიწყდება, რომ გარეგანი მინუსი არაფერს ნიშნავს შინაგან მინუსებთან, ე.ი., უამრავ, არაბუნებრივად გამრავლებულ უარყოფით მუხტებთან შედარებით… წარმოიდგინეთ, ბევრი ასეთი უარყოფითი მუხტი ერთად!..

იქნებ, ღირდეს ფიქრი ამაზე, მითუმეტეს, ვინც ჯერ არს, თავიანთ თავებსაც რომ არასდროს შეაპარებენ ”წამლად” რამდენიმე განცდა-მინუსს… და, არც არასდროს ექნებათ სურვილი წონასწორობის.

თქვენც ხომ არ გიფიქრიათ ამაზე, მაიმუნო… უკაცრავად, ბატონო მაიმუნო?

დასანანი კიდევ ის არის, რომ თავის დროზე ვერ შევიცანი ღირსება, რაც გაგაჩნდათ და რაც მერე, თავისთავად გახდა ნათელი ჩემთვის _ ბოლოსდაბოლოს, თქვენი წერილი-მიმართვა წაიკითხა ყველამ, ჩემი სტრიქონები კი, უცხო იეროგლიფებად იქცნენ, თითქოს, _ ამოკნავლების შესაბამისი რეაქციაც რომ არ მოჰყოლიათ.

ვინ იცის, ახლა, ამ სიმართლით, რამდენ გადამეტებულ ”განცდათა ჯამს” შევახსენე მტკივნეული ადგილი, მაშინ, როდესაც უკვე მოუშუშებლობის გამო სცადეს მისი დავიწყება.

ბატონო მაიმუნო, თქვენ ყველა ჩემნაირზე ვაჟკაციც აღმოჩნდით _ თავისი ნებით დათმეთ მაიმუნური ცხოვრება… მაგრამ რა იცოდით, რომ  გამაიმუნებულთა საზოგადოებაში მოხვდებოდით…

ეჰ, ბატონო მაიმუნო, ის, რომ თითქოს, არ ვართ გამაიმუნებულნი, ილუზიაა მხოლოდ. გახსოვს, მაიაკოვსკიმ ცხენის თვალებში ცრემლი რომ შენიშნა და მოეფერა _ ”უსპაკოისია, ლოშად, მი, ვსე, პო სვოემუ, ლოშადიო”! … იგივე შეგიძლიათ მითხრათ თქვენ მე, ახლა…

…რას მირჩევდით, იქნებ, გავჩუმებულიყავი? იქნებ, ჩავბღაუჭებოდი იმედს, რომ „კოშკს“ ალყა მოეხსნება და დღეს თუ არა ხვალ, იქ სიმართლე შეაღწევს?..

ვფიქრობ, არ იქნებოდა ურიგო, პირიქით, ალბათ _ ჩემთვის უკეთესიც. მაგრამ ახლა ხომ ერთი არ ვარ, ახლა ხომ მხოლოდ მე არ განვიცდი ტკივილს? ამ დროს ურეაქციობა კი, რას ნიშნავს, ნუთუ, ადამიანობას?

და, საერთოდ, რატომ აირია შინაგანი მორალური კანონები ერთმანეთში, კანონები, რის მიხედვითაც უნდა გვიყვარდეს, პატივს ვცემდეთ, ღირსებას ვინარჩუნებდეთ, გვახსოვდეს რაც ძვირფასია, სწორ არჩევანს ვაკეთებდეთ… გაურკვეველი რატომ არის ახლა ეს ყველაფერი, თუ მე დავაშავე და შედეგს ვიმკი… დოსტოევსკის ხომ არ მივყვები, ისევ, როგორც ადრე _ „ყველა დამნაშავეა, მაგრამ ყველაზე მეტად მე ვარ დამნაშავეო” რომ ამბობს?..

გახსოვთ, როდესაც ერთმა კაცმა ცხენზე მჯდომს ქუდი ჩამოუგდო, როგორ მიმართა მხედარმა მას? – ”თუ არ აიღებ, გცემ, თუ აიღებ, მაინც გცემ! აირჩიე!“… რას იზამდა, ნეტავ, ახლა ჩემი დაბნეული თანამედროვე? შეუძლია თუ არა მას, მიჰყვეს მორალის კანონებს?!

ბატონო მაიმუნო, მეშინია, ამ ეპისტოლეთი არავინ დამაბრალოს მამულისთვის დამაშვრალთა მიმსგავსებულობა(არადა, ამაში ცუდი რა არის?!)… თუმცა, რატომაც არა! ოღონდ, ჩემნაირად, ჩემი შესაძლებლობებით, გულის კარნახით. ზოგიერთმა, შეიძლება, ჩემი ხმამაღალი საუბარი ჯავშნიდან ფეხის გამოყოფადაც ჩათვალოს… ესეც _  რატომაც არა! _ როგორ გგონიათ, “ჯავშნის” მიღმა ყოველთვის სიცარიელე და გრძნობათა სიმწირეა? სწორი პასუხისთვის, კარგი იქნება ჩვენი და უცხოელი კლასიკოსების წაკითხვა, თუნდაც, ჩემი საყვარელი რილკესი… სხვათაშორის, რუსი პოეტი მარინა ცვეტაევა რილკესადმი მიწერილ წერილში, თავის სულიერ განცდებთან ერთად, ამხელდა არგუმენტირებულ მიწიერ განცდას სიხარულისასაც, რომ ახალი კაბა შეიძინა _ ”დედამიწაც ხომ იცვლის ერთხელ ტყავსო”…

ჯავშნოსანიც, შეიძლება, იქცეს ხილვადად(თვალისმოჭრამდეც კი!) და ასეთი, ბატონო მაიმუნო, თქვენ მაინც იცით, რომ უამრავია. მაგრამ სამწუხაროდ, ბევრის ცხოვრება მხოლოდ დაბადებამდეა მშვიდი და დემოკრატიული, შემდეგ კი, მიუხედავად ტირილისა, სიცოცხლის ხე, ყოველთვის აღმასვლით არ იზრდება. ასეა ახლაც _ უამრავი ჩაბრუნებული მე, ანუ აურაცხელი მიკროსამყარო(განცდათა ჯამი)ამაოდ ელის დადებით მუხტს გარედან.

ო, ბატონო მაიმუნო, თითქოს, გაითავისუფლე თავი გალიიდან და, რა იცოდი, რომ მოხვდებოდი უფრო უზარმაზარი გალიაში, რომელსაც ჩვენი (ფაქობრივად, სნობთა) სამყარო ჰქვია(და კიდევ რა აღარ ჰქვია!) ჩვენ კი, მივდევთ პარალელურად და თან, ჩაგვძახიან ”მატარებელი გასულიაო!”… ყველაფერი ჩვენს მიღმა ხდება და გაყუჩებულნი(დამუნჯებულნი) მივჩერებივართ ერთ წერტილს, გოდოს და ”გივის” მოლოდინში…

ვეღარაფერს გეტყვით(ან რა აზრი აქვს), მხოლოდ ტკივილს ვგრძნობ აკანკალებული ხელით დაწერილი, ყველ ა იმუთვალავი განცხადების, წერილის, სატელეფონო მუდარის გამო, უპასუხოდ რომ დარჩა.

თქვენი წერილი კი, მსოფლიომ წაიკითხა, ბატონო მაიმუნო!

ჯაყელები, საფარას მონასტრის ფრესკა

ნიალის ბრძოლა და ჯაყელთა  მეორე  დინასტიის შექმნა

1191 წელს

(ჯაყელთა 1000 წელი –  გაგრძელება)

სამცხეში დავდგეთ და თბილისი მოვწყვიტოთ უფლის სამყაროს – თქვა  ვარდან დადიანმა და რუს უფლისწულს გადახედა, რომელსაც ისედაც არ ესმოდა ქართველთა გაცხარებული დავის და ამიტომაც არჩილისეული ვერცხლის თასით ალადასტურს სვამდა და ცისფერ თვალებს ხან ვარდან დადიანს მიაპყრობდა და ხანაც მის ვაჟს ივანეს, რომელთანაც მეგობრობა აკავშირებდა. სწორედ ივანესთან ერთად დაედევნა იგი შაქელებს და ააოხრა მათი ქვეყანა, მაშინ თამარიც პატიობდა მას თავის ვარიაგულ ავსულობას და დიდებულებიც დიდი მოწიწებით შეჰყურებდნენ თვალში, რუსს, ვარანგს, ჩრდილოეთიდან მოსულ უფლისწულს. „დადგა კი ჟამი გამარჯვებისა? კიდევ როდემდე უნდა ელოდოს იური ანდრიას-ძე ქართველთა ურთიერთ ბრძოლასა და ყაყანს? მეტი რა უნდათ? ოცი ათასი მხედრით თბილისის კი არა სპარსეთის აღებაც შეიძლება!“ – ფიქრობს გიორგი რუსი და კვლავაც ეძალება ალადასტურ წითელ სითხეს, რომელიც ზღვასავით იზიდავს, ხომალდებით ლაშქრობას მოყვარულ მთავარს!

***

 წარსულს იხსენებს. მამამისს, დიდ მთავარს ვლადიმერისას სამი ვაჟი ყავდა. უფროსი ძმა გამჭრიახი და ძლიერი მეომარი იყო. სკვითსა და ვარიაგს ჰგავდა. მისი სალაშქრო ხრმალი მართლაც მძიმე და გრძელი იყო, ხოლო ფარი, მონასტრის რკინით მოჭედილ კარიბჭეს წააგავდა. მაგრამ დაიღუპა ძმა. არავინ იცის როგორ. დაკრძალეს დიდი გლოვითა და ზარით. შემდეგ მისი შუათანა ძმის ჯერი დადგა. ისიც დიდი მეომარი იყო. სამხედრო ხომალდზე მუდამ წინ იდგა ლახვრით. ვიკინგებისა და სკვითების სული მასშიც იყო ერთურთს გარდაჭდობილი და იური ძმის გვერდით თავს დაცულად გრძობდა. მაგრამ ერთხელ, ვოლგისპირეთის ბულგართა მხედრობამ შეიტყუა შუათანა ძმა. მიჰყვა ბოლგარებს და ბოლოს დაჭაობებულ ტბებთან მოხვდა. ყვავები დასტრიალებდნენ თურმე იმ ადგილს. თვალები მოიჩრდილა  შუათანა ბოგოლუბსკიმ და ამ დროს ბოლღარებმა ისრით დასჭრეს იგი, მისი ცხენი კი მოკლეს. ერთი ყმა გადარჩა ამ ბრძოლას, მან უამბო შემდეგ შუათანას სიკვდილის ამბავი ბოგოლუბსკების საგვარეულოს.

„დიდხანს იბრძოდა, ბოლოს მოიქანცა და ამ დროს მოჰკლეს“ – დაასრულა ყმამ.

დიდი მთავარი ანდრია ამ ამბავს მტკიცედ უსმენდა. მერე კი გავიდა თავის პალატებში და ჩაიკეტა.

უჩინარი მკვლელი თან სდევნიდა მათ საგვარეულოს.

***

-სამცხეში ვდგებით! საჭურველს ვამზადებთ და თბილისს აქედან გავუყრით ხმალს – სკვითურად ესაუბრებოდა ივანე დადიანი გიორგი რუსს, ისიც  თავს აქნევდა და აგრძელებდა ალადასტურის სმას.

ბოცო და ვარდანი რუქას დასცქეროდნენ.

  • აქ დგას მხარგძელი , მტკვართან 22 ხიდია, 21 ჩავჭერით და დავტოვეთ მხოლოდ ერთი, დაბისაკენ მომავალი. იქ საკმაოდ ძლიერი რაზმი გვიდგას. დაეჭიდონ ერთი. სპარსეთში ნაომარი ბიჭებია სუყველა, ბეშქენ მარზაპანს გაუწვრთნია შუა ბრძოლაში ისინი – ამბობდა ბოცო ჯაყელი.
  • დაგვეჭიდონ, მაგრამ ხერხი სჯობს ბრძოლას, რას იტყვი სამცხელო რომ უკან დავიხიოთ და ხიდი ხელთ შევატოვოთ, შემდეგ შემოვარდებიან მაგ ცალფეხა ხიდზე და რამდენი გადმოვა ნეტავ? ჰო შემდეგ მივატევნოთ ჩვენი დათვის ხორცზე დაგეშილი ჯავახნი და ჩავკაფავთ ყველას მანდვე- ხმამაღლა ფიქრობდა ვარდანი.

ბოცომ ერთი-ორჯერ ეჭვით აჰხედა დადიანს, შემდეგ გადახედა გიორგი რუსს და კვლავ რუქას დაუბრუნდა.

***

წმინდა ბორისის ხმალი – მოაგონდა უეცრად იური ანდრიას ძეს. შეხედა თავის იბერიულ შვეტს, რომელსაც ბაგრატიონთა რკინისაგან ალითონებდნენ სარკინეთის მთის ხელოსნები და დაინანა თავი.

  • წმინდა ბორისის ხმალი მუდამ თან ახლდა თავის ყველა ბრძოლაში მამაჩემს, იმ ხმლით კამეჩს შუაზე სჩეხდა დიდი მთავარი ანდრია ბოგოლუბსკი. წმინდა ბორისის ხმალი მამას მაშინ მოჰპარეს, როდესაც მასთან მკვლელი აპირებდა შესვლას. დაუმარცხებელი სკვითი იყო მთავარი ვლადიმერისა. მის სახლს როდესაც მკვლელები მიუახლოდვნენ და მთავრის პალატებში შევიდნენ, ანდრიამ ხმალი მოისაკლისა და როდესაც ის ვეღარ აღმოაჩინა, მარქაფა მახვილით შეება იგი ვერაგ კუჩკოვიჩებს, რომლებმაც მამა ვერ მოკლეს. მან ისინი სამთავრო სასახლის სარკმლებიდან გადმოყარა და თავად მძმედ დაჭრილი ეზოში გამოვიდა, მაგრამ არავინ დახვდა, როდესაც დაცვას მოუხმო.
  • ეს სად მოხდა? – იკითხა ივანე დადიანმა და გიორგის შეხედა შეფიქრიანებულმა.
  • ეჰჰ ძმაო,  ეს მოხდა ვლადიმირში, ბოგოლუბელების სასახლეში.  მამაჩემი დიდი მთავარი ეზოში ეგდო სისხლისაგან დაცლილი, როდესაც მე ციხის ალაყაფში შევედი. დავიხარე მამიჩემის ცხედარზე და ცხარედ ავტირდი. მაგრამ შემდეგ ყველა მოღალატე დავსაჯე, ყველა ყვავების სათრევად მიმოვყარე და თავად ყივჩაღეთს გარდავიხვეწე.  ან კი ყივჩაღებთან რა მინდოდა მთავრის-შვილს და როდესაც ბედმა ხელი გამომიწოდა და ივერიაში მოვხვდი მაშინ გავიფიქრე -ღმერთმა არ მიმატოვა მეთქი.
  • წამოდი მეფეო, პალატებში განისვენე, წამოდი –  თქვა ივანე დადიანმა და რუსისათვის დანიშნული მესაწოლეეები გამოიძახა.
  • გეგუთში ვარ გამეფებული, დამემორჩილეთ – ხმის ბორძიკითა და ხველით თქვა გიორგი რუსმა და მესაწოლეებს პალატაში ბარბაცით აჰყვა.

„ხვალ დიდი ომი გვაქვს, ალადასტური მოაცილეთ აქაურობას, მეფე ფხიზელი გვჭირდება“ – ბრძანა  ბოცო ჯაყელმა და რუქას მიუტრიალდა.

***    

   დაღამდა, მხარგრძელთა ჯარი მტკვრის პირას მოგროვდა და დასტებად დაეწყო. დიდ ზაქარია მხარგრძელს, კავალერიის  მასების გამოყენება ჰქონდა დახელოვნებული, მაგრამ მასთან მისულმა ივანე ციხისჯვარელმა, ამირსპასალარს საკუთარი დაკვირვებით გამოწრთობილი რჩევა მისცა:

  • ცხენოსან-მშვილდოსანთა მბრუნავი ათასეულები გამოვიყენოთ და მტკვრის მეორე მხარეს ვერავინ დაგვიდგება.
  • ხაზარების წყობა? – იკითხა იმ დროის უნიჭიერესმა სარდალმა.
  • დიახ ბატონო ამირსპასალარო!  ციხისჯვრის ცხენოსანი ჯარი განსაკუთრებული, მრგვლოვანი წყობით დაიწყებს ტრიალს მტკვრის სანაპიროსთან. გამოწრთობილი ისრის ტყორცნაში, ჩემი ციხისჯვარელები, მოპირდაპირე ნაპირზე არცერთ კაცს არ დატოვებენ დაუჭრელს. მოუწევთ ბოცოს ჯავახებს უკან დახევა. არც ვარდანის ეგრისელები დარჩებიან ხიდზე. ისინიც მოშორდებიან ხიდს. აი მაშინ გვმართებს ხიდის ხელში ჩაგდება და ოძრხესაკენ წასვლა, შემდეგ მესხეთის ციხეების და განსაკუთრებით ჯაყის აღება.

ზაქარია მხარგრძელს მოსმენა უყვარდა. მხარგძელის გამომცდელი შავი თვალები დიდხანს ჩაჰყურებდნენ ივანე ციხისჯვარელს. ბოლოს ამირსპასალარმა გრძელ წვერზე ხელი ჩამოისვა და მთვარიან ღამეს აჰხედა.

„რას მიქადის ეს ბრძოლა?“ – ფიქრობდა ამ დროს ივანე ციხისჯვარელი.

***

 ივანე ციხისჯვარელი, მეთორმეტე მუხლით იყო დიდი მირიან ბაჰლაუნდის ჩამომავალი! იმ ბაჰლაუნდისა , რომელმაც ლატავრა ჩორჩანელი შეირთო და ჩორჩანელთა მთელი სამთავრო – სახელად სამცხე ჩაიბარა. სამცხე, ეს მარტო სიტყვა არ იყო. იგი გახლდათ სამ დიდებულ, წმინდა ციხეში გამოზრდილი რწმენა და მადლი, სიტყვა და ადათი, რჯული და თავდადება.  

ივანემ კარგად იცოდა, რომ იგი და მისი ოჯახი, მირიან ბაჰლაუნდის უფროსი შვილის – სულა კალმახელის პირდაპირი შთამომავლები იყვნენ. სისხლი არ ასვენებდა ივანეს. სისხლი ჩორჩანელთა პირველობისა მასაც პირველობას ავალებდა.

მდინარის მეორე მხარეს ბოცო ჯაყელი ეგულებოდა ციხისჯვარელს. ბოცო მას განაყოფად მიაჩნდა. ისიც მირიან ბაჰლაუდის მეთორმეტე შთამომავალი იყო, მაგრამ შუათანა ვაჟის – ბეშქენ ჯაყელის მხრიდან.

***

ბოცო სამცხის სპასალარი მდინარის პირას დადგა თავისი ათასეულით. სპასალარის ლურჯი ფერის კარავი ფერდობზე გაიშალა. ათასეული ისე დაეწყო, რომ მტრის მოსალოდნელი თავდასხმა სასროლი იარაღით ყოფილიყო ნაპასუხევი.

წინ დადგნენ ახალდაბელი და ქვიშხეთელი მეშურდულეები, მათ უკან განლაგდნენ ქვაბისხევისა და ლომსიას მშივლდოსანნი. მრავალ რიგად მოეწყო თავდაცვითი ნაგებობები და რამოდენიმე ლოდსარტყორცნიც გორაკის ასასვლელში ისე განლაგდა, რომ მოჯარული ფეხოსანი ჯარისათვის ლოდები და ცეცხლგამჩენი ჭურვები დაეშინა.

***

გამთენიისას გამოიყვანა ცხენოსანი მშვილდოსნები ივანე ციხისჯვარელმა. მათ მეთაურებს ზუსტი ამოცანა მისცა და ბრძოლის ყველაზე მთავარი მოთხოვნები დაუსახა.

  • ისრის მფრქვევი ქარბორბალა – იყო დავალება ციხისჯვარის ათასეულისათის.

ცხენოსნები ერთხმად მოევლნენ ცხენებს და მდინარისაკენ მწკრივულად დაიძრნენ.

მათ უკან მიჰყვნენ ზაქარია მხარგრძელის ლორე ტაშირის მკვიდრნი, რომლებიც ქვეითად იბრძოდნენ.  მათაც მშვილდები მოიმარჯვეს.

სპასალარმა ჯორების მწკრივი დაადევნა ჯარებს. თვითო ჯორზე ათასამდე ისარი იყო აკიდებული.

***

  იური ანდრეი ბოგოლიუბსკის -ძე რამოდენიმე კვირით ადრე მეფედ ეკურთხა ქუთაისში. ვარდან დადიანის ყმანი და იმათი ყმანი ყველანი იყვნენ შეკრებული იმ სამეფო გვირგვინის გარშემო, რომელიც უცხო თესლისაკენ მილივლივებდა ეგრისის, აფხაზეთის, იმერეთის, დიდ-აჭარის, სამცხისა და ტაო-კლარჯეთის დიდებულების თავზე.

  • ვაიმე, როგორი მაღალი და წარმტაცია – ისმოდა ქალბატონების მხრიდან, სამეფოდ გამზადებული რუსის სახალხოდ შესხმა.
  • ხოტბა უყვარს, ისაუბრეთ, ესმის ცოტა ქართული – განაგებდა ხალხის გნიასს ამბიონზე შემდგარი მოქარაგმე.
  • მართლაც დიდებული მეფე გვყავს ხალხო – გვეღირსა – გაიძახოდა მესტუმრეთა თავი და ხალხიც ჟრიამულს უმატებდა.
  • მხარგრძელებს და სხვა ავ სულებს ხომ მოვიშორებთ თავიდან – სისინით ამბობდნენ გეგუთის სასახლის კოლონებთან შეკრებილნი.
  •  გვეშველა ვითომ, რას ჩივა თბილისი? – კითხულობდა ვიღაც, დიდებული ასკანიდან.
  • აი მახვილი, მაგრამ გვირგვინი, გვირგვინი ხომაა ის, რომელიც მეფე გიორგის ეხურა?
  • ვერ გეტყვით, არ ვიცი.

საქმე იმაში იყო რომ, ქუთაისში, მეფედ კურთხევის დროს, კახაბრისძეები არ გამოცხადნენ, რითაც კინაღამ ჩაიშალა მთელი სამზადისი აბულ-ასანისა და მისი ვაჟის გუზან ტაოელისა, რომელთაც კახაბრისძეთა მოყვანა ჰქონდათ მინდობილი.

ვარდან დადიანი თავად მტრობაში იყო კახაბრისძეებთან. ამიტომაც მან ამირა-ქურდს, გუზან ტაოელს, თბილისელ კაცს, სთხოვა მეფედ კურთხევის მთავარი ფიგურის, კახაბრისძეს ტაძარში შემოყვანა.

უკვე საუკუნეები იყო, რაც საქართველოს მეფეს ხმალს კახაბრისძე არტყამდა.

***

მობრძანდებიან? – იკითხა გეგუთში დადიანმა.

პასუხი იყო რომ კახაბრისძენი მალე გეგუთს იქნებოდნენ, მაგრამ სასწაული იქნა და არცერთი კახაბრისძე გეგუთს არ გამოცხადდა.

  • მოძებნეთ – გასცა ბრძანება დადიანმა და მანდატურნი ქუთაისის გარშემო, ტყეებში მიავლინა კახაბრისძეთან მოსაძებნად, მაგრამ ცამ ჩაყლაპა თუ ხმელეთმა , ეს დიდებული გვარის შვილები, ვერავინ ვერაფერი შეიმეცნა.

***

მტკვრის სანაპიროზე ისრისმფრქვევი ქარბორბალა დატრიალდა. ასე ერქვა ცხენოსანთა იმ წყობას, რომელსაც ჰუნები იყენებდნენ თავდაპირველად.  ამ ქარბორბალას შემდეგ „კარაკოლეს“ დაარქმევენ ლათინები და ამ წყობის გამოყენებას ჩაუთვლიან გამარჯვების მომტანად მონღოლებსა და თურქმენებს.

ციხისჯვარელთა წმინდა ქართულით სახელწოდებული ისრისმფრქვევი ქარბორბალა მეტად მოქნილი და სწრაფი იყო. ცხენოსნები ისარშემართული მშვილდით იდგნენ მწკრივში და თავის ჯერს ელოდნენ. შემდეგ ყველანი ერთად გაჭენდებოდნენ და ოვალურ წრეს ასრულებდნენ მტრის მიმართულებით.

წრეზე ან ოვალზე მოძრავი ცხენოსანი, როდესაც მტერს ყველაზე ახლოს მიუახლოვდებოდა ის აუცილებლად მტრისაკენ ისარს გატყორცნიდა და კვლავ წრეზე გაჭენდებოდა მომავალი ისრის გასატყორცნად.

ქარბორბალა თანდათან სიჩქარეს უმატებდა და ისრების გაზრდილი ოდენობა მტრისაკენ იტყორცნებოდა. ერთმანეთის გვერდით რამოდენიმე ისრისმფრქვევი ქარბორბალა ტრიალებდა, რაც შეუძლებელს ხდიდა მოწინააღმდეგისათვის, ამ ისრის წვიმის ქვეშ დგომას. განსაკუთრებული წარმატებით ქარბორბალა გამოირჩეოდა მდინარეებისა და ბუნებრივი ზღუდეების გადალახვისას.

*** 

ბოცო ჯაყელის ჯავახებმა ისრების ქვეშ დგომა არჩიეს გაქცევას და ისინი რამოდენიმე წუთში განადგურდნენ. ეგრისელები და აფხაზთა რაზმები გაკვირვებული ათვალიერებდნენ ციხისჯვარელთა  „ისრისმფრქვევ ქარბორბალას“. ასეთი ბრძოლის ტაქტიკა, ბევრს არასოდეს ენახა. ციხისჯვარელების ისრებს ვერავინ დაუდგა წინ. ტყავგადაკრული ფარები დაიხვრიტა, ჯაჭვის პერანგები დაიხა და მრავალი მეომარი, რომელიც დაიჭრა, შემდგომ უკვე სისხლისაგან დაიცალა.

ხიდის დაკავებას ბოცოს სამცხელნი ვეღარ ახერხებდნენ. თავად ხიდზე ვინც იდგა ყველა უკვე თაღებქვეშ უსიცოცხლოდ იწვა. ქარბორბალა გაიჭიმა და ციხისკენ გამოემართა.  შესაბამისად მოტრიალე ცხენოსნების რაზმები ხიდს მოუახლოვდნენ და ზაქარია მხარგრძელის ბრძანებით უკვე ლორე-ტაშირის მძიმე ფეხოსნები შემოიჭრნენ მტკვარზე გადაჭიმულ ხიდზე და ყოველი დაჭრილი სამცხელი სატევარის დაკვრით განგმირეს.

ვარდან დადიანმა ბოცო ჯაყელს გადაულაპარაკა და შემდეგ ჯარის წინ დადგა.

  • ველი გავანთავისუფლოთ, დაე მოვიდნენ ! ყველას აქ ამ ნიალის ველზე დავმარხავთ – შესძახა ვარდანმა და ხმალი აიქნია. ეგრისელების , ჯავახების, აფხაზებისა და მესხების რაზმებმა მწყობრად ისე დაიწყეს უკან დახევა, თითქოსდა არ წაეგოთ ბრძოლა ხიდისათვის.
  • ველი გავანთავისუფლოთ და შემდეგ კაცურად ვიომოთ – შესძახეს ათმეთაურებმა და თავიანთ რაზმებს სივრცის გათავისუფლებისაკენ მოუწოდეს.

ჯარმა უკან დაიხია და ნიალის ველი მისცა თავის მოწინააღმდეგეს. კავალერია გორაკზე ავიდა. ბოცო ჯაყელმა სარდლობა ვარდან დადიანს მიანდო და თავად მარჯვენა ფლანგი ჩაიბარა.

***

ზაქარია მხარგრძელმა და მისმა ლორე-ტაშირელმა სპასპეტებმა, ნაყივჩაღარი აფრიდონის-ძე, შალვა დაღამებისას გააგზავნეს სოფელ აგარის მკვიდრთან –  რამაზთან.

შალვამ სათქმელი ზეპირად დაისწავლა და მდინარის ზემოწელს აუყვა. ლანდივით მიდოდა, ბუჩქნარს მიჰყვებოდა და ბოლოს მტკვარს მიადგა.

გათენებას არაფერი უდგა წინ. მან გაიხადა პაჭიჭები,  შევიდა წყალში. სიპ ქვაზე დადგა და ფონის მოძებნა იწყო. ახსოვდა ყოველი კენჭიც კი. უბრალოდ ბნელოდა და ცაც მძიმედ აწვა დედამიწას.

ჭოტმა იყივლა თუ მოეჩვენა. ეხლა კვლავ განმეორდა ჭოტის დამბლადამცემელი ნამტირალევი ხმა. თენდებოდა თეთრად. სუსხიანი იყო მარტის თვე.

  • ვინ ხარ? – იკითხა მოხუცმა კაცმა
  • აფრიდონის-ძე.
  • ვაჰ, მეც აფრიდონის-ძე ვარ. ძმა ხარ ჩემი – თქვა მოხუცმა.
  • კეთილ ფეხზე მომიყვანა მამიჩვენის სულმა – გაიცინა შალვამ და უნახავ ძმას გადაეხვია.
  • დიდმა მხარგრძელმა გამოგგზავნა, წამო, სახლში შევიდეთ – ჭარმაგი მოხუცი მესხურ ოდაში შეუძღვა უთენიაზე მოსულ სტუმარს, საყივლელად მომზადებულ მამალს, ხელი მუქარით მოუქნია და კარი მოიხურა. იქვე მისმა ქალიშვილმა თავი დაუკრა სტუმარს და ოსპის შეჭამადის მოხარშვა გააგრძელა. შუაცეცხლი ბჟუტავდა. ეზოში შეშის ნატამალი არ მოჩანდა. ღორების გამხმარი განავლით თბებოდნენ აქაურები.
  • სიღატაკეა აქ შალვა ძმაო, რაც ჯარობიდან წამოვედი, ამ სოფელში ვიყიდე სახლი, აქაურ ერისთავს ვემსახურე ურთიერთ შუღლში, რამოდენიმეჯერ გამოვადექი სამცხის პატრონს და ჩემთვის მივენდე ბედს. მაგრამ სიკვდილმა როგორც ჩანს დაიგვიანა. ჰოდა შემაწუხა სიღატაკემ. ერთი ქალიშვილი მყავს, მეუღლე გარდამეცვალა და ვცხოვრობ ასე უაზროდ, მაგრამ ტახტის ერთგული ვარ და ჩემთვის მეფე ისაა ვისაც მამაჩემმა უერთგულა. ჩემთვის მეფე თამარია და არა ვიღაც გადამთიელი, ვისი არც გვარი ვიცი და არც სახელი. ამიტომაც მე თქვენი ვარ , გამომიყენეთ. გინდა მკლავი ჩემი და გინდა ჭკუა ჩემი მანამ მოიხმარეთ, სანამ საფლავში ჩამდებენ და იქ მუქთად შემჭამენ, მატლები და ჭუა-ღუები. ვის გაახსენდები სად გიომია ათი წლის შემდეგ? არავის, ვინ იტყვის რამაზმა ხლათის ციხეები ერთ ღამეში ჩააგდებინა ხელთ ქართულ ჯარსო!? ეჰ ვაგლახ, რომ არავინ ჩემო უნახავო ძმაო შალვა ! არავინ. მხოლოდ ჩემი მეფის, გიორგის ღვიძლი სისხლი და ხორცი – თამარი შემაქებს, თუნდაც დამლოცავს, აი ეს იქნება ჩემი სულისა და ხორცის გადარჩენა! ეგრე არ არის?
  • ეგრეა, ჩვენი მამაც დიდი აფრიდონი, ეხლა აქ რომ იყოს, თამარის ტახტს კბილებით დაიცავდა ძმაო – თქვა შალვამ და შუაცეცლხის წინ ჩამოჯდა.
  • კაცი იყო აფრიდონი, მე მახსოვს მამაჩვენი, ხმელი, მაღალი, მუდამ მხნე, ცხენზე შეზრდილი, მეფეთა ერთგული, კანონის მცველი, გულუბრყვილო, როგორც ყველა ყივჩაღი!  – ცრემლი ჩამოუგორდა რამაზს მამის მოგონებისას.
  • დიდმა მხარგრძელმა დამაბარა …-საქმეზე გადავიდა შალვა.
  • მიდი აბა საქმე მითხარი, რა ვქნა?
  • რამე უნდა ვიღონოთ? რა შეგივიძლია? ზურგიდან უნდა დავესხათ ბოცო სამცხელისა და ვარდან დადიანის აჯანყებულებს.
  • ეხლა ჩემი მტერი დაესხა მაგათ, ძალიან მყარად დგანან ნიალის ველზე, მაგრამ ერთი აზრი მაქვს.
  • რა აზრი?
  • ეხლავე მთაზე უნდა ავიდეთ, იქ გიორგი მეფის დატოვებული ბანაკი გველოდება.
  • მერე ეგ რად გვინდა?
  • არავინ იცის, რომ ეს ბანაკი მეფემ თავის დროზე საგორავებით გაამაგრა. სამივე მხარეს, ტყიდან ველისაკენ მომართული სამოცი საგორავია, ხიმინჯებით შეკავებული. წამოგიდგენია ჩემო ძმაო, რა ძალით შეგვიძ₾ია ამ საგორავების ამოქმედება?
  • კი თქვეს შენზე, ბევრი საიდუმლოების მცოდნეაო, ეს რა გცოდნია? – ჩაიცინა შალვამ.
  • მეფე გიორგი მესამეს ყველა სამხედრო ბანაკი ჩემი მოწყობილია, კიდევ ბევრი ვიცი მაგრამ საფლავში წავიღებ, იდიდოს თამარ მეფემ – ბრძანა მოხუცმა რამაზმა, ოსპის ცხელი შეჭამადი მიართვა სტუმარს და სწრაფად ჭამეო დაუმატა. სტუმრმა ცოტა მოიკრიბა ძალა და რამოდენიმე წამში, დაცარიელებული ჯამი იქვე დადგა, შიგ სპილენძის ფული ჩააგდო, რაზეც რამაზი განრისხდა და სპილენძის ფული უკან დაუბრუნა მხარგრძელის მოყმეს.
  • წავედით სწრაფად, შვილო აბა შენ იცი – თქვა უცებ რამაზმა და თავის ქალიშვილს შუბლზე აკოცა. გოგო მამის წინაშე შედგა, ცრემლი წამოუვიდა და სტუმარს გახედა.
  • ეს ბიძაა შენი შალვა აფრიდონის-ძე, ხომ გახსოვს გიყვებოდი, შენი პაპის, დიდი აფრიდონის შესახებ? ხომ გახსოვს შვილო – მოხუცი ქალიშვილს გადაეხვია.

გოგონამ, საწყალობლად დაიკვნესა და მამას გულზე დააკვდა.

  • დაბადებიდან მუნჯია, მხოლოდ ასე გვესაუბრება, მუდამ კვნესის, ყველაფერს ხვდება, ყველაფერს გრძნობს, მაგრამ ვერაფერს ამბობს, მოგვკლა მე და ჩემი ცხონებული მართა ამ გოგოს ცოდვამ.

შალვაც გადაეხვია ახლად გაცნობილ ძმისშვილს. გოგო ტიროდა. მის გამხდარ მხრებს თრთოლვა და შიში მოსდებოდა. „ამ ბავშვს რა ეშველება ნეტავ? ვინ მიხედავს ობოლს?“- გაიფიქრა უმალ შალვა აფრიდონისძემ, რომელიც ხვდებოდა რომ სასიკვდილო დავალებაზე გამოსწირეს ის და მისი ძმა დიდმა მხარგრძელებმა.

  • წავედით შალვა! შენ კი გოგო კარი დაკეტე და არავის გაუღო, საჭმელი იცი სადაცაა, ბუხრის სიღრმეში ცოტა არაბული და სპარსული პერპერები მაქვს გადანახული, ქვის ქვეშ, მიხედე ოჯახს – გაიცინა რამაზმა და თვალები გაუბრწყინდა.
  • ბოლოჟამს როდის იყავი იქ? – თქვა შალვამ და სწრაფი ნაბიჯით მიმავალ რამაზს მიჰყვა.
  • ხშირად ავდივარ! ხიმინჯებს ერთი გამოკვრა უნდა უროთი და საგორავები იმ სიმაღლიდან ველზე დაეშვებიან, მაგრამ უნდა დაველოდოთ, როცა ვარდან ბრიყვი და ბოცო მოჭიდავე ჯარებს ველზე გამოჰყრიან! მაშინ დავკრათ, როცა აჯანყებულები სპას დააწყობენ. გიორგი რუსი არა უბედურება, ჰმ, ცხოვრებას გაუმწარებ თამარის მტრებს, გიორგი მეფის მადლი შემეწევა – ჩურჩულებდა რამაზი.

***       

უეცრად შეჰყარა ფეხოსანი და ცხენოსანი ჯარები ნიალის ველზე დიდმა ზაქარია მხარგრძელმა. თავად მომწვანო ფერის მუზარადი დაირქვა, ხუჭუჭთმიან თავზე, თვალებში გამარჯვების ჟინი აელვა და საბრძოლო განწყობით წინ წარუძღვა თბილისის, ლორესა და ტაშირის ათასეულებს, ნიალის ველის შუაგულში, სამცხისა და ეგრისის ლაშქართან საბრძოლველად.

ბოცო სამცხელი მხარგრძელს დინჯად ელოდა. კუნთები მზად იყვნენ ბრძოლისათვის. ჭკუა თბილისზე ფიქრობდა, იმ თბილისზე სადაც უმწეოდ დარჩენილი თამარი, დაცვის ამარა, სამეფო პალატებში იყო ჩაკეტილი. გამოკეტილი თამარის პალატებიდან გამოყვანა მხოლოდ ბოცოს შეეძლო. იური ბოგოლუბსკი? ეგ კაცი დიდხანს ტახტზე ვერც გაძლებდა, გიორგი რუსს ან ვარდანი გადაჰკიდებდა რაიმე ხათაბალას, ან თავადაც იური შეჰყოფდა თავს ფოცხვერის ხახაში. სხვა გამოსავალი უმწეო რუსს არც კი ქონდა და შესაბამისად მასზე დიდხანს ბოცო ვერც დაფიქრდებოდა. სხვა იყო მიზანზე ლოცვა. „თბილისი და თამარი“- უელვებდა ჭკუის არტახებში ბოცო სამცხელს და გულში ეცინებოდა კიდევაც დიდი ზაქარია მხარგრძელის უაზრო შემოტევაზე.

  • თავს იღუპავენ! დაე დავმარხოთ აქვე, ნიალის ველზე! –  წამოიძახა, ბოცოს უკან მდგარმა გუზან ტაოელმა და მისი ხმლის გაღრჭიალებაზე ბოცოს რატომღაც გააჟრჟოლა.
  • „შვეტს რომ ასეთი ხმა აქვს, მის პატრონთან არც უნდა დადგე ბრძოლის ველზე“- გაიფიქრა სამცხის სპასალარმა და აბიათარ კოპასძეს უბრძანა შეტევის დაწყება.

ბატონი აბიათარი, რჩეულიანთა თავში იდგა და მხარგრძელთა უჩვეულოდ გაწელილი ფეხოსანი ჯარის სუსტ წერტილებზე ფიქრობდა. 

მაგრამ უეცრად მდგომარეობა სასტიკი და უჩვეულო გახდა და უშიშმა აბიათარ კოპასძემ მოიხედა!

***

  • აქაა აფრიდონისძევ საგორავების შემაკავებელი ყორე, აქ დავდგით მეფე გიორგი ბაგრატიონის სამეფო დროშა, მაშინ ოცდაათის ვიყავი! მეფემ აი იმ მუხასთან დაიდგა კარავი და მე მიბრძანა ბანაკის გამაგრება, მე კი ლოდები მოვაზიდვინე და ყორეს უკან ისე დავახვავე რომ ერთი გამოჰკვრა უნდა, მხოლოდ ერთი, და ნახე რა მოხდება! – ცმუკავდა მოხუცი რამაზი და შალვას წინ გარბოდა.
  • აი აქ, აი აქ, უნდა გავთხაროთ და დიდი ურო აღმოვაჩინოთ – ყვიროდა რამაზი და მიწის ტერასის თავში მიფორთხავდა. შალვამ უმალ დაიჩოქა და მიწის თხრა დაიწყო. ცოტაც და უროს ხის ტარი ამოაჩინეს, შემდეგ მისი ბოლო გაათავისუფლეს მიწისაგან. უროს ქვის ბუნიკი მომრგვალო აღმოჩნდა. მასზე ქართული ასო „რ“, იყო ამოკვეთილი!
  • „რამაზი…?“ – ვარაუდით იკითხა შალვამ და მოხუცს მხარზე ხელი დაადო.
  • არა, მე ვინ ვარ? არავინ, აქ წერია „რევი“, მეფე რევი, ჩემი საყვარელი გმირი, ლეგენდები გამიგია მასზე და ამიტომაც ეს ასო ამოვკვეთე ჩემს უროზე.
  • როდის დავკრათ? ყორე როდის მოვანგრიოთ? – იკითხა შალვამ.
  • მოიცა ჯერ გავანთავისუფლოდ უნდა მთელი ეს ალაგი ბუჩქებისა და დაბრკოლებებისაგან, რადგანაც თავიდან საგორავმა თუ სიჩქარე არ აკრიფა, მაშინ ის სასიკვდილო საფრთხედ არ მოევლინება ველზე გაწყობილ ლაშქარს. ამიტომაც , უროს ქვეშ კიდევ სხვა იარაღებია,  ამოიტანე ისინი მიწიდან, უეცრად დავერიოთ ყორეს, გავათავისუფლოთ ის ყოველგვარი საბრკოლველისაგან და შემდეგ დაველოდოთ ლაშქარის მოწყობას იქ დაბლა!
  • არ შეგვამჩნიონ! – თქვა შალვამ და უროს ქვეშ, აღმოჩენილ იარაღებს ეძგერა.
  • სწრაფად გათენდება აწი! უნდა ვიჩქაროთ! ომი დაიწყება მალე! ვგრძნობ! თქვა რამაზმა

***

ამ დროს ცამ დაიგრგვინა. გამთენიისას წვიმა იშვიათად ენახა შალვას და მან ეს გრგვინვა ზეციურ ნიშნად მიიჩნია. ნაყივჩაღარმა დაიჩოქა და ზეცას აჰხედა, რამოდენიმე სიტყვა წაიბუტბუტა და შემდეგ ისევ ყორეს მიაშურა. ორივენი  დატრიალდნენ.     

***

  • დიდი მადლობა ჩემო გმირო ერისთავო, შენი ისრისმფრქვეველი ქარბორბალის გარეშე, სამეფო ლაშქარი ხიდზე ვერ შესდგამდა ფეხს – თქვა სამართლიანმა  და მხედართა მწყალობელმა ზაქარია მხარგრძელმა.
  • მზად ვართ მოვკვდეთ მეფეთ-მეფე თამარისათვის ჩემო დიდო ამირსპასალარო –  ივანე ციხისჯვარელმა  ზაქარიას თავი დაუკრა.
  • ეხლა ლაშქარი შევა ველზე და იქ ყველაზე ცხარე ომი გველის ბოცოს სამცხელებთან და მძიმე ჯავახ მონასპებთან, მაგრამ არის სხვადახვა აზრი. ლორე ტაშირელები თავს დასდებენ, ჰოდა ტყუილად რომ არ გავაფუჭოთ ფეხოსნები, რაიმე ხრიკი გვჭირდება ციხისჯვარელო – მხარგრძელი ველს გაჰყურებდა.
  • მძიმე ბრძოლა გველის, ფეხოსნებთან, კავალერიის ქმედება შეზღუდულია, მაგრამ თავს გავწირავთ! გვიბრძანეთ – ბრძანებას ელოდა  ციხისჯვარელი.
  • არა ჩემო დიდო ივანევ! მეტს ვეღარ გაგწირავთ! ერთი ხრიკი მაქვს ჩაფიქრებული და თუ ის განვახორციელეთ, მაშინ ნახეთ სეირი! მანამდე დაველოდოთ. მოწყალეა დიდი ღმერთი!

მზემ რომ ამოწვერვა იწყო, ამ დროს ცაზე დაიქუხა! სარდლებმა ცას ახედეს. ივანე მიხვდა რომ ნაწვიმარზე კავალერია უმწეო იქნებოდა ნიალის ველზე და დაღონდა.

  • ძალიან კარგი, რომ წვიმა გაუგრილებს ტვინებს ბოცოსა და ვარდანს – გაიცინა მხარგძელმა და მის გვერდით მდგომ უმცროს ძმას რაღაც სომხურად გადაულაპარაკა! შემდეგ ივანემაც გაიღიმა და ლორელთა მებუკეს  ბერდიას უბრძანა  შეტევის გაუქმების – დაუკარიო!
  • „შეტევის შეჩერებას უკრავენ? ნეტა რა ხდება?“ – გაიფიქრა ივანე ციხისჯვარელმა, მაგრამ ამ დროს დიდი ზაქარია მხარგძელი, ამირსპასალარის საველე ტახტიდან წამოდგა და ამხედრება ბრძანა.         

***

  • ლორე ტაშირელებმა შემოტევა შეაჩერეს, რაიყო წვიმის ხომ არ შეეშინდათ? – იკითხა გუზანმა, რომელიც წყობათა უკან, ჯირკზე ჩამომჯდარიყო და მსახურების მირთმეულ  კლარჯულ წითელ ღვინოს „უჩას“ სვამდა. იგი თბილისისაკენ სწრაფ გალაშქრებაზე ოცნებობდა. „ეჰჰ ნეტავ როდის შევალ მამიჩემის სასახლეში, რომელიც ბაგრატიონთა პალატებზე უფრო დიდი, მზიანი და მშვენიერია? როდის დავეშვები მეიდანზე, ვითამაშებ ბერიკებთან, ვიცეკვებ რინდებთან, გავერთობი ინდოელებთან, ვილოცებ სუფიებთან, ვიბაასებ ჰავლაბრელ ქორდებთან და ვინადირებ ეპისკოპოსთან ერთად?“-ფიქრობდა გუზანი და მოწყენით ათვალიერებდა წვიმისაგან გალუმპულ მსახურებს, რომლებიც მისთვის წამოღებულ სახელდახელო, სალაშქრო კარავს შლიდნენ, საბძროლველად შემართული ლაშქრის ზურგს უკან.
  • არ განვარისხოთ ბოცო ბატონი ამ კარვის გაშლით! – ამოღერღა გუზანის საჭურველთმტვირთველმა და პატრონის წინ ჩამოჯდა.
  • მიდით სწრაფად გაშალეთ ჩემი ქაშმირის კარავი! – ბრძანა გუზანმა და უჩვეულო ხმაზე, რომელიც მის ყურს მისწვდა ძალაუნებურად მოიხედა მანაც.   მიწა იძვროდა თითქოს, მოჰგლეჯდა ბუჩქებს რაღაც უცხო ძალა, რომელიც მათ უახლოვდებოდათ. „ქვები დაიძრნენ?“- შეჰყვირა გუზანის არწივების მწვრთნელმა, როდესაც მხარზე შემჯდარმა მართვემ ტყავის ჩაჩი გაწყვიტა და გასაფრენად ფრთები გაშალა.
  • ჰაიიიიიიიიიი, ჰაიიიიიიიი-კიოდა ვიღაც.

***

მთიდან დაგორებული ლოდი პირდაპირ მისკენ მოგორავდა, ხმაც უჩვეულო ჰქონდა! მოეჩვენა ნეტა? ამ ლოდის უკან სხვა მრავალი ლოდი დაიძრა. ერთი ლოდი განსაკუთრებული სისწრაფითა და მძვინვარებით მობელავდა არემარეს, მიწა სველი იყო, ლოდი სიამოვნებით მოსრიალებდა მისკენ და მთელი ლაშქრისაკენ!

გუზანი გაოგნებული იდგა! პირი საყვირლად დაღებული ჰქონდა, მაგრამ მის გონებას ვერ მოეძებნა ის ბგერა რაც მის ხორხს ამგვარ დრო უნდა აღმოეშვა!     

***

  • რამაზ შეგვამჩნიეს, ძმაო, აქეთ მორბიან ვარდანის სამხედრონი, უნდა სწრაფად გავეცალოთ ამ ალაგს, მათი ხმლის ლუკმა რომ არ გავხდეთ – ყვიროდა შალვა აფრიდონისძე და მოსალოდნელი უბედურების მოლოდინში, ხან დიდი უროთი შეიარაღებულ რამაზს გაჰხედავდა და ხანაც ბორცვისაკენ მორბენალ შეჯავშნულ სხეულებს, რომლებიც რაღაცას გაჰყვიროდნენ და მათკენ მოიწევდნენ.
  • მე რომ აქედან წავიდე ამ ყორეს ვინ მოანგრევს? – იცინოდა რამაზი და უროს ერთ დიდ პალოს უმიზნებდა, რომელიც როგორც ჩანს მთელი კონსტრუქციის მთავარი ბერკეტი იყო.
  • ვერ მიგატოვებ! – შეჰყურებდა შალვა რამაზს.
  • ვიცოდი ძმაო რომ ვერ მიმატოვებდი, დღეს გაგიცანი მაგრამ ერთად მოვკვდებით! ნახე რა პანაშვიდი გადაგვიხადოს მეფეთა-მეფემ თამარმა, სიონში გადაგვიხდიან პანაშვიდს და მართლმადიდებელთა სამოთხეში მოვხვდებით მე და შენ, ნაყივჩაღარი აფრიდონის ვაჟები.
  • ეგრეა მოხუცო, დაჰკარ მაშ ურო მაგ პალოს – ცრემლი მოაწვა შალვას.
  • ჯერ ადრეა, ჯერ მოიცა, წამები დარჩა როგორც საუკუნეები – ამბობდა რამაზი.

ამ დროს ისრებმაც გაიშხუილა. როგორც ჩანს ვარდან დადიანის აფხაზებმა მშვილდს მიმართეს.  

  • აფხაზები დიდი მეფე გიორგის დროსაც სამიზნეს ზუსტად ურტყამდნენ! – შეჰყვირა მოხუცმა რამაზმა, რომელსაც ერთი ისარი სტომაქში გაერჭო, ხოლო მეორე ისარმა მკერდი შეუნგრია.
  • მომკლ……- თქვა რამაზმა და იქვე ყორესთან ჩაიმუხლა.

შალვამ მიმოიხედა, გაქცევის დრო კიდევ იყო, მაგრამ, მისი წინ ჩამუხლული მისივე ძმა, გაყინული თვალებით მას მისჩერებოდა. შალვა გაიქცეოდა, მაგრამ მეფის ერთგული ყივჩაღის აფრიდონის შთამომავალი გახლდათ და მეფის ერთგულებას ჰრჩეობდა.

  • ურრო გამომართვი და დაჰკარი ! – ამოიდგა ენა უეცრად რამაზმა, რომელიც შალვას უკვე გაცხედარებული ეგონა.
  • ეხლავე ძმაო! – დიდი ძალა იგრძნო შალვამ, როცა ძმის გაყინული ხელებიდან დიდი ურო გამოგლიჯა და რამაზის წინ დარჭობილ ძველ ქვის პალოს დაუმიზნა.
  • დრო არ გვაქვს, დაჰკარი! – ამოიხრიალა რამაზმა და პირზე სისხლის დუჟი მოადგა.
  •  უნდა ამ ადგილიდან გადაგათრიო და შემდეგ! – თქვა შეშინებულმა შალვამ, რომელმაც ლოდების შესაძლოა დაშვების ბილიკი წარმოიდგინა და მიხვდა რომ რამაზი მათი პრიველი მსხვერპლი უნდა გამხდარიყო.
  • რა დროს ეგ არის! ჩემი უმცროსი ძმა ხარ და უნდა…..დამიჯერო! დაჰკარი და წააქციე პალო – სამოთხე გველის! ჩურჩულებდა რამაზი.

ისრებმა კიდევ გაიშხუილეს შალვას სიახლოვეს. „წამიც და ცხედარი ვიქნები“ გაუელვა ნაყივჩაღარს გონებაში და ურო მთელი ძალით დასცხო პალოს!

***

აბიათარ კოპასძემ რომ მოიხედა, და გორაკიდან დაშვებული, საშინელი სიჩქარით, ხტომა-ხტომით, მოგორავე ლოდები დაინახა,  ვარდანის ეგრისელთა ლაშქარი უკვე ძრწოლითა და ყვირილით აქეთ იქით გარბოდა.  მესხებმა ძრწუნვით შეაფასეს მდგომარეობა და ის წამები ხელიდან გაუშვეს, რომელიც მათ გადარჩენის იმედს აძლევდა.

ბოცო სამცხის სპასალარი გაკვირვებით ადევნებდა თვალყურს იმ საოცარ სანახაობას თუ როგორ ჩამოინგრა გორაკის თხემი და როგორ ამოძრავდნენ, საუკუნეთა მიჯნაზე გაჩერებული უდიდესი ქვები, მათ თავზე.

ლოდებმა გადათელეს და გასრისეს სამცხელთა ლაშქრის ზურგი. ცხენები, აქლემები, ჯორები, მზარეულნი, მიწისმთხრელნი, ნგრევა, ლეწვით განადგურებული იქნენ. სამცხელთა შორის ზოგიერთმა თავს უშველეს. აბიათარმა, მოწინავე ლოდის ქვეშ ფარების შეგდებით შეეცადა მათი შეჩერება, მაგრამ ამაოდ. სიკვდილს რომ გადარჩენოდნენ ისიც და მისი რაზმელები მდინარისაკენ გაიქცნენ, სადაც მათ ლორე-ტაშირის რაზმელები ელოდნენ.

***      

  • აირივ-დარივნენ, ეხლა კი დროა ნიალის ველზე შევცვინდეთ და მისი გული ხელთ ჩავიგდოთ! აბა ჩემო ივანევ გაქუსლეთ!  ცოტაც და მტერი განადგურებულია! – ბრძანა , გორაკიდან დაშვებული ლოდების წინაშე დაქსაქსული სამცხელების შემყურე ზაქარია მხარგრძელმა და საერთო შეტევის ბრძანება გასცა!

ეპილოგი

ნიალის ველზე ბოცო ჯაყელისა და ვარდან დადიანის ლაშქარი განადგურდა. თავად ბოცო, საკუთარ ნათესავს, ივანე ყვარყვარე ციხისჯვარელს ჩაუვარდა ხელთ იური ანდრიას ძესთან ერთად. ვარდან დადიანი და მისი ძე ივანე, მხარგრძელის კაცებმა შეიპყრეს მდინარის გადალახვის დროს.

თამარ მეფემ გულუხვად დააჯილდოვა თავისი მომხრენი. იმ დიდ ძღვენს შორის, რომელიც მეფეთ-მეფემ ივანე ციხისჯვარელს გადასცა იყო თავად ახალ ჩორჩანელთა საგვარეულოს დედაციხე – ჯაყი.

ზეიმით შევიდა ჯაყის ციხეში ივანე ციხისჯვარელი. დაათვალიერა ციხის ყველა სიმაგრე და ჯაყისმანის მონასტერს ეწვია. ბერებმა მკერდი დაუკოცნეს მათ ახალ პატრონს, მოაგონეს მას მამათა ღვაწლი და დამსახურება  წინაშე მეფეთა.

-ასე ვფიქრობთ შენთან ერთად შენი დიდი წინაპრები სულა, მირიანი და იოანე დაბრუნდნენ ჯაყის ციხეში მთავარო – უთხრა ივანეს მამა იაკობმა.

***

ივანეს ჯაყში შესვლამდე ბოცო ჯაყელის მთელი სახლეული აიყარა და ალის ხეობაში გადავიდა. ამიერიდან მათ ისტორია ჯაყელად აღარ იხსენიებს. ისინი ბოცოსძენი არიან. ამ საგვარეულოს დიდი წარმომადგენლები ბოცო და მემნა ბოცოსძენი თბილისს თითქმის მარტო იცავდნენ საკუთარი რაზმით ჯალალედინის დამანგრეველი შემოსევისაგან.

ბოცოსძენი უძველესი ჯაყელები არიან. მათ ადგილს ციხისჯვარელები იკავებენ. ბოცოსძეთა ბოლო წარმომადგენლები ალის ხეობის წმინდა გიორგის ეკლესიაში განისვენებენ. იქვე ბოცოს წყალიც ჩამოუდის ალის ხეობაში გადასახლებულთა მამულებს. ისტორია შეშინებული იხსენებს „დიდსა ბოცოსა“ და სდუმს მის მომდევნო ბედზე. მაგრამ არის მოსაზრება, ბოცო ჯაყელი ბერად შემდგარი ბასილი ეზოსმოძღვარი გახლავთო.    

***

  • ერისთავთ ერისთავო ივანევ, აწ უკვე ჯაყელ-ციხისჯვარელო, შენმა საგვარეულომ მრავალჯერ უერთგულა ბაგრატიონთა სამეფო სახლს და ქვეყანას. ჩვენ ბაგრატიონებს კარგად გვახსოვს, რომ შენმა დიდებულმა პაპამ- სულა კალმახის ერისთავმა შეიპყრო განდგომილი ერისთავი ლიპარიტ ბაღუაში და ის მეფის წინ დააგდო. შენ არ ჩამოუვარდები პაპებს შენსას. გვიერთგულე და მრავალგზის შეებრძოლე ტახტის მიმტაცებელ იური ანდრიას-ძეს და თავგზა-აბნეულ მის მიმდევრებს ვარდანსა და ბოცოს. საბოლოოდ კი ნიალის დიდ ბრძოლაში, მხარგრძელთან ერთად შეები აჯანყებულებს და თავად შეიპყარი ისინი, რისთვისაც დიდ მადლობას მოგახსენებთ და გიბოძებთ მთელს სამცხესა და შენივე მამა-პაპის ციხესიმაგრეს – ჯაყს! – ამბობდა დიდებულთა და სტუმართა გასაგონად, თბილისის სასახლეში, ბაგრატიონთა   ტახტზე მჯდომი მეფეთ-მეფე თამარი.

დარბაზი ლხინის დაწყებას ელოდა. თბილისელნი ხარობდნენ  თამარის გამარჯვებას. ტახტის მარჯვენა მხარეს იდგა ზაქარია მხარგრძელი და ლაღად შეჰყურებდა მეფეთ-მეფის წინაშე მუხლმოდრეკულ ივანე ციხისჯვარელს, რომლის მხედრული შემართება და მხნეობა სანიმუშოდ მიაჩნდა.

 წინ იყო ბასიანი და შამქორი, სადაც ქართული ჯარის რიგებში, გმირად მოიხსენიებენ ივანე ჯაყელ ციხისჯვარელს.

ასევე წინაა ქართველთა იმპერიის მსხვრევა, უმეფობის ხანა, რომლის დროსაც 100 წელს მიტანილი ივანე ჯაყელ ციხისჯვარელი მხსნელად დაუდგება მთელს ქვემო ქართლს. იგი ერთადერთია ვინც არათუ არ ემორჩილება მონღოლებს, არამედ წარმატებით ებრძვის მათ, სამცხეში ინარჩუნებს ქართული სამეფოს სულს, აძლიერებს დასუსტებულ პროვინცებს, ქმნის სამცხის სამთავროს, რკინაში აჯენს ქვეყანას, სასტიკად ამარცხებს შამელ თურქებს და აღზრდის ისეთ მემკვიდრეს როგორიც იქნება სარგის ჯაყელი ციხისჯვარელი.

კახაბერ ჯაყელი

დაიწერა ბაზალეთს, 2021 წლის იანვარში

თავი 2 : იგნაციოს ბერის შემოსვლა

აღნიშნული თავი ეძღვნება

მამაჩემის, ჟურნალისტ

თენგიზ ნიკოლოზის-ძე

ჯაყელის ხსოვნას

(ისტორიული რომანი „სიმონ მეფე“ თავი მეორე)

                                                                   კახაბერ ჯაყელი                      

1534 წლის მშვენიერ გაზაფხულზე, უძველეს ქალაქ თობელისში, მტკვრის პირას, კლდეზე აღმართული სამეფო პალატების გასწვრივ მდებარე ხის სახლში,  დედოფლების სავარდო უბანში, გამოკვირტული ხილისა და ყვავილების ბაღში, დამკვირდებულმა ბერმა, თავისი დღიური გადაფურცლა. აქ ის წერდა ყოველივეს რამაც იგნაციოსის, ლოგიკაზე დაფუძნებული გონება, თუ  მისივე აზრით უკვე „გამომშრალი გული“, ცოტათი მაინც ააღელვა და მოისადგურა.

ქართული ენის სწავლა ბერმა ჯერ კიდევ სმირნის მონასტერში დაიწყო. დაუღალავად შრომობდა ამ უცხო ენის საიდუმლოების შესაცნობად. მალე გაიწაფა. ახალციხეში რომ მოვიდა, უკვე ქართულად საუბრობდა. თბილისს რომ მოაღწია სიამოვნებით ერთვებოდა საუბარში, მუდამ საბრძოლველად აღკაზმულ დიდებულებთან, რომლებიც ერთმანეთს ღიმილით გადახედავდნენ, იგნაციუსის მიერ მათ ენაზე წარმოთქმული წინადადების შემდეგ, მარჯვენა ხელის ცერა თითს ხმლის ვადაზე დაიდებდნენ და მობოდიშების შემდეგ ბერის საზოგადებას სწრაფად სტოვებდნენ.   

დედააზრი, რისთვისაც იგნაციუსი ქართლს მოვიდა, იყო უძველესი საფიქრალი დასავლეთ  და ასევე უმნიშვნელოვანესი საფრთხე აღმოსავლეთის ქრისტიანეთა.

„ძმათა დასავლეთიანთა აღარ მიიჩნევს ამგვარად ძმანი აღმოსავლეთიანთა, ბერო იგნაციუს, ამიტომაც შენ, როგორც დამარხულს ქრისტეს დიად სხეულში, მოგიწევს იმის გარკვევა, რაც ბევრმა არ იცის იქ და აქ, ანუ აქ და იქ“ – თქვა მისმა სულიერმა მამამ, იულიანე შარტრელმა და მის წინ დაჩოქილ იგნაციუს ბერს დააცქერდა. მანამდე კი შარტრელის ამ ფრაზას მრავალი რამ უძღვოდა წინ.

***

„იკითხო იბერიელ მეფეებთან ჩვენი მიმოწერა შენ შეგიძლია! ღიაა შენთვის ყველა წიგნთსაცავი ჩემო შვილი, მაგრამ წაჰხვიდე და იმოღვაწეო ქრისტეს მონათათვის, ტრაპეზუნტსა და ტიფლისში, ეს სიწმინდის ის ქუთუთოა, რომელიც განიმარტება, როგორც სულის შესასვლელი და სიბრძნის დამბადებელი. წადი მოიძიე იბერიელთა ფესვები, შეხვდი მათ მამა-მთავრებს, გაეცანი ბერძნებსაც და სომხებსაც. მაგრამ განსაკუთრებით მოგანდობ შენ იბერიელებს, რომლებსაც იგივე სისხლი უჩქეფთ ძარღვებში, როგორც თქვენ, ბასკებს. “-ამბობდა ეპისკოპოსი.

იგნაციოსმა თავი, მათ ფეხ-ქვეშ არსებული მარმარილოს ფილებამდე დახარა და კეფით ისმენდა სულიერი მამის ნაუბარს. გული მასაც ეწეოდა სადღაც შორეთს. ეხლა წმინდა მამა ასწავლიდა, მას თუ როგორ უნდა განეხორციელებინა, იგნაციოსს წმინდა ეკლესიის დავალებების სწორი და ზედმიწნევნით შესრულება სამხრეთ კავკასიაში.

  • ტრაპეზუნტი და ტფილისი, განსაკუთრებით ტოფელისი, თუბალისი, თუ თობელისი, ან სულაც თბილ-ისი – ეს ის ქალაქია სადაც ჩვენი წმინდა მამანი დიდხანს საქმიანობდნენ ქრისტეს სჯულის განსამტკიცებლად და მადლის მოსაპოვებლად შვილო იგნაციოს. აი მომისმინე კარგად!

მამა იულიანე შარტრელი, იხსენებდა იმ ფაქტებს რასაც იგნაციოს ბერი ნაწილობრივ იცნობდა და ნაკლებ აინტერესებდა. ან კი რა მნიშვნელობის მატარებელი იყო ეხლა მისთვის ის ამბავი რომ რომის პაპი წარსულში იბერიელებს შვილებად მიიჩნევდა და მათ ჯვაროსნულ ომებში მონაწილეობას სთხოვდა. მამა იულიუსი მიიჩნევდა რომ 1230 წლამდე რომისა და საქართველოს სამეფოს სარწმუნეობრივი ერთობა ჯერ კიდევ არ იყო დარღვეული და სწორედ ამიტომაც იყო, რომ პაპი ონორე III საქართველოს მეფეს სამოციქულო ინდულგენციებს სთავაზობდა, რაც იმას ნიშნავდა, რომ ის საქართველოს საკუთარი უნიის წევრად სთვლიდა. მაგრამ ქართული ეკლესია დამოუკიდებელი იყო. ერთია როგორ შეჰხედავდი მას შარტრიდან თუ პარიზიდან, რომელ ფოლიანტს ამოიღებდი წარსულის ისტორიიდან.

ქართული ეკლესია სრულიად ავტოკეფალური გახლდათ. საქართველოს მეფე-ქალი, რუსუდანი, პაპს ჯერ კიდევ როდის (იგნაციოსის გამოთვლით დაახლოვებით 178 წლის წინ) სწერდა, რომ იგი თავის სარდალს – ივანეს, წმინდა საფლავის გასანთავისუფლებლად მიავლენდა და ჯვაროსნულ ომში მზარდ საფრთხეებს დაუპირისპირდებოდა.

ჯარის სარდალს თავადაც მოუწერია წერილი ჩვენი პაპისათვის, სადაც ეს ივანე იტყობინებოდა, რომ მან წმინდა ჯვარი მიიღო მეფისაგან და იგი მხნედ ემზადება იმისათვის რომ ორმოცი ათასი კაცით მივიდეს ერუსალიმს და იესო ქრისტეს საფლავი გამოიხსნას.

  • იბერიელმა გენერალმა ივანემ, ლოცვა კურთხევა გვთხოვა მაშინ და მისმა მემკვიდრემ შანშემ, ასევე კეთილი სურვილები მოიწერა წმინდა სულით. მთავარი იყო, პაპის მოწოდებას, „რომ წავიდნენ და იბრძოლონ თავიანთი ხარჯით“ (ავტორის შენიშვნა 1: რომის პაპის წერილები ამოღებულია არქივებიდან და ცნობილი სამეცნიერო – ისტორიული ნაშრომებიდან, რომლის ავტორები არიან, თამარაშვილი „ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის “, თინა იველაშვილი „კათოლიკობა საქართველოში“ და სხვანი ), ქართველნი აღმაფრენით შეხვდნენ- ხმამაღლა ფიქრობდა იულიუს შარტრელი და დრომოჭმულ, გაყვითლებულ, აზრისაგან დაცლილ ფოლიანტებს ფურცლავდა.
  • ჰმ, დიდებულია – ჩაილაპარაკა ბერმა და სიმშვიდით ელოდა ეპისკოპოსის შემდეგ დარიგებასა თუ სწავლებას მის მიმართ.

მაგრამ რადგანაც ქართველნი ბერძენთა მსგავსად განცალკევებით არიან, მათ არ ახასიათებდათ იმგვარი რამ, რისთვისაც იულიანე ბერძნებს ზიზღს არ აკლებდა.

  • უნდა იცოდე შვილო იგნაციოს, რომ თუ ბერძნებმა წმინდა პაპების სახელები გამოსვლისთანავე ამოშალეს თავიანთი დიპტიხიდან, ქართველებმა 1210 წლამდე გააგრძელეს პაპების დასახელება ხუთი პატრიარქის ჩამოთვლისას, რაც იმას ნიშნავს რომ ისინი აღმოსავლეთის ოთხ პატრიარქს და მეხუთეს დასავლეთის პატრიარქს- წმინდა პეტრეს ტახტზე მჯდომ რომის პაპს, აღიარებდნენ, როგორც თავიანთ კეთილ მწყემსს.

იგნაციოსი კვლავ დაჩოქილი იყო და განაგრძობდა სუფთად მოპარსული კეფით სმენას. მისი აზრი ერთ მიზანს დაეპყრო, გაეგო რა სურდა მისგან იულიანეს და მის ზევით მჯდომ კარდინალს, რომლის ზევით უკვე თავად პაპი იდგა. „რა სურთ იბერიელებისაგან?“ – ფეთქავდა ბერის ტვინში აზრი, რომელიც იგნაციოსს სისხლს ჰმატებდა.

  • 1230 წელს წმინდა პაპმა გრიგოლ IX-მ დედოფალ რუსუდანს და მის შვილს, დავით ნარინს მოუწოდა ამგვარად: „საყვარელო შვილნო, საჭიროა ქრისტეს მონაცვლე და წმინდა პეტრეს მოსაყდრე, რომის პაპი სცნოთ თქვენ და ყველა თქვენთა ქვეშემრდომთა, როგორც მამა და ჩვენი სარწმუნოების მწყემსი. შეუვრდეთ მას და რომის ეკლესიას და სწუხდეთ, რომ აქამდე დაგაგვიანდათ. დაემორჩილეთ მას ყველაფერში რაც კი შეეხება თქვენი სულის ცხონებას. ამის მეტს თქვენგან არაფერს ვითხოვთ“(ავტორის შენიშვნა 2: რომის პაპის წერილები ამოღებულია არქივებიდან და ცნობილი სამეცნიერო – ისტორიული ნაშრომებიდან, რომლის ავტორები არიან, თამარაშვილი „ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის “, თინა იველაშვილი „კათოლიკობა საქართველოში“ და სხვანი), აი ეს არის წერილის ერთი პირი რომელიც გუშინ მომიტანა ჩემმა ნუნციომ, შარტრის დიდი წიგნთსაცავის არქივიდან სადაც შენც მოგიწევს წყაროებზე მუშაობა ღირსო იგნაციოს.

„თუ სთხოვდნენ შემოერთებას, ეს მხოლოდ იმას მაუწყებს, რომ იბერიელნი განცალკევებით ყოფილან მაშინაც“ – გაუელვა ტვინის ერთ-ერთ, მაკვარანცხ უჯრაში ბერს, მაგრამ მან მყისიერად დაიუნჯა ეს აზრი და გააგრძელა კეფით სმენა. „ეშმაკი არ მასვენებსო“-გაიფიქრა თავის თავზე და გაუხედნავი აზრების გამოდევნა იწყო მოუსვენარი გონებიდან.

  • სწორედ ამ პერიოდს, ანუ 1240 წელს უკავშირდება თბილისში, თობელისში, ან თუბალისში პირველი კათოლიკური ტაძრის მშენებლობა ჩემო იგნაციოს – დაუტკბა ხორხისმიერი თანმხმოვანები იულიანე შარტრელს, რომელიც აგრძელებდა ძველი წერილის კითხვას: აი მაშინ, დაახლოვებით 293 წლის წინ წმინდა პაპი გახარებული აღნიშნავს – „საყვარელნო შვილნო დიდად ნასიამოვნები და გახარებული ვართ, რომ თქვენი მადლით ღმერთის სიტყვა გიღიარებიათ და თქვენს სამფლობელოში, როგორც თქვენ იწერებით, ეკლესიის დაბადების დღიდან სარწმუნოება მტკიცედ და შეურყევლად შემოგინახავთ !“ (ავტორის შენიშვნა 3: რომის პაპის წერილები ამოღებულია არქივებიდან და ცნობილი სამეცნიერო – ისტორიული ნაშრომებიდან, რომლის ავტორები არიან, თამარაშვილი „ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის “, თინა იველაშვილი „კათოლიკობა საქართველოში“ და სხვანი ),, მაგრამ აქაც უნდა ვთქვათ იგნაციოს ერთი რამ, იმ დროს იბერიელთა ქვეყანს ურჯულო მონღოლები შემოსევიან. აი წერილის ბოლოს არის რამოდენიმე საჭოჭმანო აზრი, რომელიც მე იმაზე მიმითითებს რომ ჩვენი რწმენა შუაზე გაუჭრიათ მტრებს და გაუჩეხიათ.

იულიანე შარტრელმა ეხლა უკვე სხვა წერილი ამოიღო აბგიდან, გაშალა და იგნაციოს ბერის მიმართულებით თქვა:

  • 1289 წელს პაპი ნიკოლოზ IV, იბერიელთა მეფეს დემეტრეს სწერს: „ გულმხურვალეთ განაგრძეთ ეკლესიის ერთობა, რადგან კათოლიკური სარწმუნოება, რომელსაც აღიარებს და ასწავლის რომის ეკლესია ამზადებს ზეცის გზას და უღებს ცხოვრების კარსა მორწმუნეთა“(ავტორის შენიშვნა 4: რომის პაპის წერილები ამოღებულია არქივებიდან და ცნობილი სამეცნიერო – ისტორიული ნაშრომებიდან, რომლის ავტორები არიან, თამარაშვილი „ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის “, თინა იველაშვილი „კათოლიკობა საქართველოში“ და სხვანი ),, უნდა ითქვას იგნაციოს რომ ეს მეფე მოწამეობრივი სიკვდილით  დაიღუპა. მისმა შვილმა გიორგი ბრწყინვალემ  მონღოლები ქვეყნიდან განაგდო და 1321 წელს ეს წერილი მიიღო პაპი იოანე XVII საგან. აი ამონარიდს მოგახსენებთ:
  • „უწყოდეთ რომ სრულიად არ ვეძებთ თქვენს ქონებას, არამედ აზრად გვაქვს მხოლოდ თქვენი სულის ცხონება, გულმოდგინეთ მოუსმინეთ შემოერთების საქმეში ჩვენს მიერ თქვენთან წარმოგზავნილ პირებს. შემოუერთდით წმინდა რომის ეკლესიას. მაშინ შეიქმნებით უპირველესი ერი ყველა ტომთა შორის“ (ავტორის შენიშვნა 5).

ამ დროს ეს ხალხი სრულიად განცალკევებული ყოფილა. ეტყობა კარგი მაგრებიც არიან, რადგანაც პაპის  ტონი საკმაოდ რბილდება შემდგომ წერილში – ამოიხრა იულიანე შარტრელმა.

  • 1329 წელს იბერიელთა მეფე გიორგი ბრწყინვალე საკმაოდ გაძ₾იერდა. ამიტომაც ნახე იგნაციოს როგორ შეიცვალა პაპის წერილი –  „თქვენს დიდებულებას გულმოდგინებით ვაუწყებთ, შევაგულიანებთ და გევედრებით უფლის იესო ქრისტეს სახელით და მისი დათხეული სისხლის პატივისათვის, რაიცა თქვენს ღირსებას დიდებასა და სახელს მეტად აღამაღლებს. მაშინ ეცადეთ და თქვენის ერითურთ შემოუერთდით წმინდა რომის ეკლესიას სამარადისოდ და დაურღვევლობის ერთობით“  (ავტორის შენიშვნა 6).
  • თუ შეიძლება მამა იულიანე, ვიტყვი მეც, – თქვა იგნაციოსმა და როდესაც შარტრელმა მას თავი დაუკრა , თქვა – როგორც მე წუხელ ამოვიკითხე ჩვენს ქრონიკაში, 1329 წელს კათოლიკეთა საეპისკოპოსო სმირნიდან თბილისში იქნა გადმოტანილი. ამის შემდეგ იბერიელთა დიდმა ნაწილმა მიიღო ჩვენი აღმსარებლობა. ქართველები გულთბილად შეხვედრიან   კათოლიკე მისიონერებს.
  • მართალი ხარ ჩემო იგნაციოს, მაშინ მე გავჩუმდები და შენ წყაროებში ნაშრომ-ნაღვაწი ბერი, ბევრ რამეს მეტყვის ისეთს, რომელიც ჩვენს სუბარს და შენს იბერიაში წაბრძანებას უფლის ნათელით შემოსავს – თქვა იულიანემ, იგნაციოსის საუბრის მოლოდინში ტახტზე ჩამოჯდა და ბერს თვალი მიაპყრო.
  • მე ხომ ბასკი, ვარ მამაო? ჰოდა როგორც ბასკს მიყვარს ადამიანთა სულის მოპოვება. კავკასიის იბერიელები შესაძლოა მართლაც ნათესავნი იყვნენ ბასკთა. ვინ იცის? ხალხის გულის მოგებაა მთავარი. თუ ისინი ბასკებივით პირდაპირები და თავდავიწყებით მორწმუნენი არიან, ამას არაფერი სჯობს. გავემგზავრები იბერიაში. გავეცნობი მათ ცხოვრებას. ვფიქრობ ისინი შორს არ უნდა იყვნენ ესპანელთაგან რომელთა გული ჩვენ ბასკებმა განვანათლეთ. მაგრამ მაინც საინტერესოა, რა მიზანი აქვს ჩვენს ეკლესიას იბერიაში? როგორ გავზომო ჩემი საქმიანობა? რას უნდა მივაღწიო პაპისათვის და უფლისათვის წმინდა მამაო? – მკაფიოდ ჩამოაყალიბა თავის სათქმელი ბერმა და შარტრელს შეხედა.

შარტრელი ჯერ კიდევ წყაროებში მოპოვებული დოკუმენტების არსზე ფიქრობდა და ბერის მიერ  პირდაპირ დასმულმა კითხვამ აზრის ლოგოსი აუტორტმანა დინჯსა და ფილოსოფიურად მოსაუბრე იულიანეს. თავიდან ფეხებამდე შეათვალიერა მან იგნაციოსი. სახე წამოუწითლდა და გაიბადრა.

  • ასე რომ გითხრა , რასაც ათი პაპი ცდილობდა, სწორედ ის შრომა შენ უნდა დაამთავრო  წარმატებით , გიჟად ხომ ჩამთვლი ჩემო იგნაციოს ბერო?
  • წმინდა მამაო…. მე.. თქვენ სულიწმინდის ნაწილად მიგიჩნევთ… – იგნაციოსი შარტრელის წინაშე მოიხარა.
  • მაშინ ეს მითხარი ღირსი იგნაციუს, რა უნდა დაგავალოს რომის მისიამ კავკასიის იბერიაში, რასაც შენი მოღვაწეობის ფარგლებში დაივალებდი და მიაღწევდი უცილობლივ?
  • ერთი კვირა მომეცი მამაო და მოგახსენებთ ჩემს აზრს ამ უმნიშვნელოვანეს საკითხზე – ხშირი და გაჭაღარავებული წარბები აამოძრავა ბერის ამ პასუხზე შარტრელმა და თქვა:
  • სამი დღე მხოლოდ! წადი შვილო ჩემო!

***  

იგნაციოსი ამ სამი დღისა და ორი ღამის განმავლობაში შარტრის მონასტრის ბიბლიოთეკაში მკითხველად შედგა. ჭის ფორმა ჰქონდა მონასტრის სამკითხველოსა და არქივს. რაც უფრო ღრმად ეშვებოდი ამ ჭაში, უფრო უძირო მოსჩანდა იგი. სპირალისებური კიბით ჩადიოდნენ და ამოდიოდნენ სხვადასხვა ორდენის ბერები ცოდნის უძირო ჭაში, კითხულობდნენ, წერდნენ და გადასწერდნენ. აქვე ამ სიღრმეებში დაეშვა იგნაციოს ბერი.

 სამკითხველოს დაცვის უმკაცრესი მოთხოვნების დაკმაყოფილებისათვის, მას მხოლოდ მცირე ლამპარი ერგო. იგნაციოსმა მოკიდა ხელი ნავთის ბოთლუკას, წიგნთსაცავის გეგმას და ლამპართან ერთად სამკითხველოს სიღრმეებში მიმავალ კიბეზე იწყო ჩასვლა.

ლანდებმა გაიქროლეს მის წინ და უკან. ბერი მიხვდა რომ მისი ფიქრები, მატერიალურ არსებებად იქცნენ ამ ნახევრად ჩაბნელებულ, ცოდნის საკმეველში. გამოუტყდა თავს რომ ჩალმიანი არსებებიც შენიშნა, ბოლოს ჯორზე შემჯდარი ბერის სილუეტს მოჰკრა თავი და გზა გააგრძელა.

წიგნთსაცავის  მესამე დონეზე ჰქონდა ამჟამად შეღწევა იგნაციოს ბერს. ეს კი იმას ნიშნავდა რომ აქ იყო მოგროვილი რომის პაპის მთელი მომოწერა აღმოსავლეთის საკითხების შესახებ და ამ მიმოწერას თავისი უჯრები ჰქონდა მიჩენილი:

  • საბერძნეთი და მისი კუნძულები – ამოიკითხა იგნაციოსმა და ძებნა გააგრძელა მიმდებარე თაროებზე.
  • არმენია და სპარსეთი – გასაგებია, სწორი მიმართულებით მივდივარ.
  • „1329 წელი – თბილისის კათოლიკური საეპისკოპოსო“ – აი აქ არის ყველაფერი თავმოყრილი- მოწყენით თქვა იგნაციუსმა და ხის სკამზე ჩამოჯდა, რვეული გადაფურცლა, თარიღი მიუთითა, სამელნე და კალამი მოამზადა, ლამპარი ნავთის ბოთლუკიდან მომდინარი შავი სითხით „დატენა“, აანთო და მუშაობას შეუდგა.

ფოლიანტების კითხვის დროს რამოდენიმე პიროვნების სილუეტს კიდევ მოჰკრა თვალი. სამი ცხენოსანი მოილანდა, მაგრამ სწრაფად გააქნია თავი და ლანდები გაჰფანტა. შიშველ ფაქტებთან დარჩა და მათი ლოგოსი მოისადგურა.  

***

1298 წელს პირველი კათოლიკური ეკლესია ახალციხეში აშენდა.  მესხეთი იყო პირველი კარიბჭე იბერიისათვის და სწორედ აქ მოხდა ფრანგების შემობრძანება. ხალხი მკაცრად იცავდა მართლმადიდებლობას, მაგრამ როგორც ეს დიდ და ვაჭრობით მდიდარ კუთხეებს ახასიათებთ, მესხეთის დედაქალაქი ფრანგთა პირველი სამოსახლო გამხდარა მაშინ – ეს ფაქტი კარგად ჩაინიშნა ფოლიანტებში ჩაძირულმა იგნაციუსმა, „როგორც კი დროს მოვიხელთებ, თბილისიდან ამ ქარციხეში გავემგზავრები, ტაძრის ნაშთებს მოვინახულებ, ხალხსაც ეხსომებათ ჩვენი პადრები “-გაიფიქრა მან.

„1329 წელს კათოლიკეთა საეპისკოპოსო სმირნიდან თბილისში იქნა გადმოტანილი, ეპისკოპოსად იქნა დანიშნული ივანე ფლორენციელი, ერთ-ერთი ყველაზე განათლებული და ღირსეული პირი ჩვენს სარმუნოებაში“- ფიქრობდა იგნაციოსი და თავს უკატუნებდა ფოლიანტებში ასახულ მოვლენებსა და მიმოწერის დიალოგებს, როდესაც ეთახმებოდა მათ.         

როგორც ჩანს ივანე ფლორენციელს ძალიან სერიოზული მუშაობა ჩაუტარებია თბილისში და ბევრი მოძღვარი კათოლიკედ გარდაუქმნია. არც ქართველები შეხვედრიან მტრულად კათოლიკეთა იდეებს და ეკლესიათა გაერთიანების საკითხი საქართველოში, ამ აღმოსავლეთის იბერიაში თითქოსდა მომწიფებულა.

„თან ეს ხდება მაშინ, როცა აფხაზთა და ქართველთა სამეფო, უძლიერესია მთელს ამ აღმოსავლეთში, მათი სამხედრო ძლიერება სულაც არ უშლის ხელს მათ აზროვნებას და ისინი სიამოვნებით უსმენენ ყურს ჩვენს მისიონრებს, რომელთაც მათ საკმაოდ ჯიუტ გონებაში, ნამდვილი სინანულის ჩანერგვა აქვთ გადაწყვეტილი, ეს გასაოცარია, რადგანაც გამარჯვებული  იმპერიები ხშირად არ უსმენენ მონოლოგს რჯულის შესახებ, მაგრამ იქნებ მათ ხასიათი აქვთ ამგვარი? მაშინ რა? აი ეს კი საფრთხეა. თუ მათი ხასიათი მხოლოდ მოსმენაზეა მიპყრობილი, მაშინ როგორ გავიგოთ, გვიჯერებენ თუ არა ისინი საბოლოოდ?“- იგნაციოსი კითხულობდა და ლანდები მის გაყინულ მხრებზე, თითქოსდა მიდი -მოდიოდნენ, ხანაც უჩუმრად და ხანაც უჩვეულო ზმუილითა და შეძახილებით, გაგვატარეთო!

სომეხთა საკითხებიც ამოტივტივდნენ იგნაციოს ბერის წინაშე დახვავებული წერილებიდან.

***

კითხვით გაბრუებული იგნაციოსის წინ ვიღაცის  აჩრდილი აიტუზა. ვინა ხარ? გაუელვა თავში ბასკონიელ ბერს.

  • „სომეხთა ეპისკოპოსი ვარ სახელად მარტიროსი“- განაცხადა ლაბადა წახურულმა მუქი ფერის ლანდმა.
  • რა გსურს, მე აქ თქვენს საკითხებს არ ვიხილავ, მე ეხლა იბერიელებს ვიკვლევ- გაულევა გონებაში აცახცახებულ ბერს.
  • „ქართველები იერუსალიმში სალოცავად შესვლის დროს სხვებივით სულთანს გადასახადს არ უხდიან. რა გადასახადი, რის ბაჟი წმინდა კაცო, ეს ქართველები ცხენზე ამხედრებულნი, თავიანთი ხუთჯვრიანი დროშებით ისე შედიან დავითის წმინდა დედაქალაქში, თითქოს იგი მათი აშენებული ან დაპყრობილი იყოს. მათია გოლგოთის კლიტენი ამჟამად. მე კი სომეხთა ეპისკოპოსმა მარტიროსმა გადავწყვიტე ეგვიპტის სულთანს მივმართო და გოლგოთა ქართველთაგან გავანთავისუფლო. მათი გასაღები სომხებს გადავცე. ამიტომაც ჩავედი კაიროს! – ლანდი გარკვევით საუბრობდა გაკვირვებულ იგნაციოს ბერთან.
  • ჩახვედი კიდევაც და სხვაც მრავალი ჩაგიდენია ღირსო ეპისკოპოსო, ვიცი, წავიკითხე რომ რამდენჯემრე ხლებიხარ ეგვიპტის სულთანს და მის მოხელეებს! ძვირი დაგიჯდებოდა ეს მგზავრობა შენ, ასე არ არის – ეღიმებოდა იგნაციოს ბერს!
  • ეჰჰჰ ღირსო ბერო, ეგვიპტელ მოხელეებისათვის მირთმეულ საჩუქრებში დიდძალი ფული და ოქრო დავხარჯე, მაგრამ ვერა გავარიგე რა.
  • რატომ ჩემო ძმაო? – თითქოსდა განცვიფრდა იგნაციოს ბერი.
  • როდესაც მე-11 ჯერ ვეწვიე სულთანს, მისმა სარდალმა თავის კარავში შემიხმო, საკმაოდ მრისხანე სახით მიბრძანა დავმჯდარიყავი და ყოველივე ამეხსნა მისთვის, გამიკვირდა, დავჯექი. დავიწყე სომეხთა ისტორიის მოყოლა. უეცრად სარდალმა მკაცრად შემაწყვეტინა და კიდევ ერთხელ გამიმეორა თუ რას მოვითხოვდი. მე ვუთხარი ქართველები უკანონოდ ფლობენ გოლგოთის წმინდა გასაღებსთქო!
  • მერე შენ რაო? – თვალები აუელვარდნენ სარდალს.
  • მე დავაპირე რჯულისა და ისტორიის ლოგოსი გამეცნო ურჯულო არაბისათვის როცა მან უეცრად ხელი აიქნია და მითხრა:
  • აქ მეორეჯერ აღარ დაგინახო, გამოეთხოვე ქართველების შეცილებას გოლგოთისათვის. იცოდე მათ უკან მეფე დგას, რომელიც თქვენც გიცავთ და წმინდა გულის მოკავშირეა ჩემი სულთნის.
  • ჰაჰაჰა – გაეცინა იგნაციოსს, და მისი სიცილის ხმაზე მარტიროს ეპისკოპოსის ლანდი სადღაც გაჰქრა, ხოლო სამკითხველოს სხვა მაგიდებზე მჯდომი ბერები განცვიფრებული ვიღაც ბერის უადგილო ხმოვანებით, შემოტრიალდნენ და იგნაციოსს დაუწყეს თვალიერება. ბერს გაუკვირდა, რადგანაც ზოგიერთ მათგანს შარავანდედის მაგვარი ნათება შეუმჩნია.
  • გადავიტვირთე მუშაობით, ეს მარტიროსიც ძალიან მახალისებდა, მაგრამ გაქრა – თავს იკავებდა სიცილისაგან იგნაციოს ბასკონიელი და გველის ფორმის მქონე ფოლიანტების ახალ-ახალ ხვეულებს ხსნიდა.

***

„ეგვიპტელი მამლუქების ბრძანებით, ერუშალაიმის ჯვრის მონასტერთან მუდამ მდგარა საგანგებო არაბი მოხელე, რომელიც ქართველ მლოცველებს ალეპოდან  იერუსალიმამდე მიაცილებდა და უკანაც გამოაცილებდა, მაშინ როცა ფრანკებს, რომეებს და სხვათ კინწის კვრით გამოაგდებდნენ ხოლმე წმინდა მიწაზე შესვლისას გამართული რიგებიდან, სადაც იდგნენ, ესპანელნი, იტალიელნი, გერმანელნი და უფლებისათვის ფულს იხდიდნენ“- კეფას იფხანდა ბერი.

  • რა თქმა უნდა როცა ასეთი ძლიერები იყვნენ, ისინი ჩვენი რჯულის მქადაგებლებს  უსმენდნენ, ბიზანტიური სკეფსისის გარეშე აგულიანებდნენ ჩვენს მისიონრებს, რომელთა გულუბრყვილობა უსაზღვრო იყო და ისინი რომში მხოლოდ თავიანთი პროპაგანდის წარმატების შესახებ იწერებოდნენ, რომსაც კი სჯეროდა! ან იქნებ არ სჯეროდა? – უმალ სკეფსისი გაცხოველდა ბასკის გონებაში.

„სჯეროდათ, უნიისაც სჯეროდათ. ან ეჭვი როგორ უნდა შეეპარათ, განსაკუთრებით მაშინ როცა აღმოსავლეთში სიტუაცია მკაფიოდ გადასხვაფერდა და ქართველთა სახელმწიფო დასუსტდა. შავ ზღვაში გავლენა ქართველებმა ვერ გააძლიერეს, საერთოდ როგორც ფოლიანტებიდან ჩანს, ისინი მხოლოდ ხმელეთზე იბრძოდნენ. ისინი ზღვას უფრთხიან. ზღვა მათთვის საზღვარია. ამიტომაც მათი სახელმწიფო აგრარულ ეკონომიკაზე არის დაფუძნებული. მოიწიე მოსავალი, დაასაწყობე, შექმენი დოვლათი. ადგილობრივ დონეზე მოიხმარე და ასე შემდეგ. ამგვარი ეკონომიკა მხოლოდ მშვიდობის დროს არის ძლიერი. მშვიდობა კი საქართველოსათვის დამთავრდა. მისი ჯარი ერთხელაც იქნა და გატყდა. აღმოსავლეთის იბერიელები ჰგვანან დასავლეთის იბერიელებს, ისინი საკმაოდ სუსტი დიპლომატები არიან, მაგრამ სისხლისღვრაში მტკიცედ და ბოლომდე დგანან. ჯიუტადაც “- ფიქრობდა იგნაციუსი, როდესაც ხვარაზმელთა წერილს კითხულობდა, რუსუდან მეფისათვის მიწერილს.

  • საინტერესოა, რატომ არ შემოიტყუეს ხვარაზმის სულთანი? გამოეყენებინათ მისი ჯარი და ერთად ებრძოლად მონღოლების წინააღმდეგ. რა მოხდებოდა ნეტავ ასე რომ მოქცეულიყვნენ? – ჰკითხა თავის თავს იგნაციუსმა და ამ დროს მის თვალწინ კავკასიის ხატება წარმოჩინდა.

„აი წარმოვიდგინოთ, რომ მონღოლთა ჯარი კავკასიაში ვერ შემოდის, იგი, ნავარდობით გვერდს უქცევს დარიალის კარებს და დარუბანდისაკენ გაეშურება. აქ კი ხვარაზმელები დგანან. მათაც უქცევს მხარს მონღოლთა მოწინავე რაზმი და იგი უკან ბრუნდება. მაგრამ ეს ყოველივე ხომ არ მოხდა – ბრაზდება საკუთარ თავზე ბერი, რომელიც ფოლიანტების შემდეგ გორაკს მიუჯდება და მათ კითხვას იწყებს.

***

„დამცირებულია იბერია აღმოსავლეთისა, როგორც ისინი თავს უწოდებენ სა-ქარ-თვე-ლო, დიპლომატიის უქონლობის შედეგად მტერთა საჯიჯგნად შეიქმნა. ჯერ ხვარაზმელნი არბევენ მის დედაქალაქს. შემდგომ მონღოლნი.  მათ მოჰყვებიან მცირე აზიელი თურქნი. და აი მოდის 1439 წელი. ჩვენი მისია გაცხოველებული საქმიანობს დასუსტებული იბერიის კათოლიკედ მონათლისათვის. ესაა მცდელობა ძმების, დების, შვილების, მამებისა და დედების დაბრუნებისა. ტარდება ფერარას მსოფლიო კრება 1439 წელს, თებერვალში რომ შედგა, მას ესწრებოდა ბიზანტიის საკმაოდ დასუსტებული იმპერატორი – იოანე VIII პალეოლოგთა გვარისა. აქვე ბრძანდებიან კონსტანტინოპოლის პატრიარქი იოსებ, რუსეთის მიტროპოლიტი ისიდორე, იბერიის მიტროპოლიტი გრიგორი, კიდევ ასორმოცდაათი ეპისკოპოსი და ორდენის მაგისტრი. და რა ხდება შედეგად?“- ჩურჩულით კითხულობს ბერი. კითხვით დატყვევებულს, უკვე აღარც ახსოვს რამდენჯერ დაღამდა და გათენდა.

  • 1439 წლის ივლისში კრებამ მართლმადიდებელი და ლათინური ეკლესიების გაერთიანების გადაწყვეტილება მიიღო და აქტიც გამოსცა, სადაც შემუშავებული იყო არსი, რომის პაპის უზენაესობით ამ დიდებული კავშირისა. მაგრამ ვინ წავიდა გაერთიანების წინააღმდეგ? ეფესოს მიტროპოლიტი მარკუსი და განსაკუთრებით ქართველტა მიტროპოლიტი ღირსი გრიგორი, რომელმაც ფერარის უნიას ხელი არ მოაწერა – სამწუხაროდ ასეა.

რას მისცემდა ეს უნია საქართველოს? – იგნაციუსი ამ კითხვაზე კვლავ და კვლავ უღრმავდებოდა ისტორიას და პასუხს ჯერ ვერ ჰპოულობდა:

„პაპმა ბერძნებს დაჰპირდა რომ თურქებისაგან დასაცავად 300 კაციან რაზმს, ორ სახმედრო გალერას, შეინახავდა“- პაპის კრიტიკას ვერ გაბედავდა იგნაციუსის ტვინი მანამდე , ეხლა კი იგი რატომღაც იღიმებოდა. სამას კაციანი რაზმი სასაცილოდ მოსჩანდა. როცა კონსტანტინოპილი დახმარებას ამაოდ ელოდა, სულთანმა ასორმოცდაათი ათასი თურქი ჯარისკაცი მოაყენა ოქროს რქის უბეს. ბიზანტიის იმპერია გაჰქრა. მისი სიმდიდრენი ვენეციაში გაზიდეს ვაჭრებმა. იმპერატორის ოჯახის წევები მონებად დაჰყიდეს. წმინდა აია სოფიას მეორე სართულზე რა უბედურება სუფევდა, ეჰჰ – იგნაციუსის გონება საგონებელში ჩავარდა, რადგან უეცრად წმინდა აია სოფიას მეორე სართულზე მოხვდა 1454 წელს.

***     

„პატრიციები დაჰხოცეს, მათ ცოლებს მონებად ჰყიდიან, მათი ქალიშვილები ბაზარში მიჰყავთ, სადაც მათ ოსმალები, როგორც თხებს ისე ყიდულობენ, მანამდე კი ყველას აუპატირებენ. ბევრი თავს იკლავს იმავე ღამეს, პატრიციების დედები , დები, შვილები და  ცოლები დაბორკილი მიჰყავთ, გზაზე ისინი მათი მამების, ქმრების, შვილების მარგილებზე წამოცმულ სხეულებს გაჰყურებენ. მათ სისხლი კიდევ მოსდით. სხეულები ჯერაც ცოცხლები არიან. ისინი დაბლა იყურებიან და თავიანთ ცოლებს უკანასკნელი მზერით მიაცილებენ. ცოლები კი ქმრებს თვალს არიდებენ და ალიბეის ჰარემში მოხვედრაზე ოცნებობენ. ქალები მუდამ პრაგმატულები არიან…“- საზარელი წარმოსახვით შექმნილი გაბრუებულია იგნაციოს ბერი და იგი წიგნს ბიზანტიის დაცემის შესახებ ხურავს!

  • ეს არავინ არ უნდა წაიკითხოს, თორემ რწმენა შეერყევა – ჩურჩილებს იგი და აია სოფიის ლანდი უეცრად ქრება. კვლავ შარტრის წიგნთსაცავის ჯურღმულია მის წინ სადაც წიგნები, დამნაშავეებივით არიან ჩაკეტილი.
  • კარგია რომ აქ მხოლოდ ჩვენ ვართ – ხმამაღლა ამბობს იგნაციუსი და სამკითხველო ჭაში გაბნეულ მოპარსულ კინკრიხოებს გაჰყურებს. მისი ხმა იწვევს ექოს და მასთან შარტრის ბიბლიოთეკის მცველი ბერი ჩერდება:
  • ერთხელაც კიდევ ამოიღებ ხმას და გაგადებთ აქედან! – ამბობს ნიღბიანი მცველი.
  • ბოდიშით. ჩუმად ვარ! მაპატიეთ – ჩურჩულით პასუხობს იგნაციუსი და მცველი ქრება.

„დავრჩით მარტო შიშველ სიმართლესთან“ – უელვებს თავში იგნაციუსს – „ზევიდან ორგანიზებულ რწემნაში, ხანდახან ყველაზე დიდი ურმუნოებას გადააწყდები“!

***

„რომის პაპს ფერარის უნიის არცერთი მუხლი არ შეუსრულებია საწყალი ბიზანტიისათვის.  კონსტანტინოპოლის მოშინაურებისათვის გადადგმული ნაბიჯები არა მარტო სოფისტური იყო არამედ მგლურიც. გულკეთილ და პირდაპირ ბასკს ერთი ისეთი დოკუმენტი შეხვდა, რომ მან მისი გონება აამღვრია და გული მოუკლა.

1440 წელს, ფერარის უნიის მიღებიდან ერთი წლის შემდეგ ათონის მთის მართლმადიდებლურ ბერძნულ მონასტრებს შესევიან ლათინი კნეხტები. შუბ-ნაჯახებით დაუხოცავთ მათ ის ბერები, რომლებიც არ იზიარებდნენ უნიას. ნუთუ ეს კათოლიკეთა სამყაროში მოხდა? ვინ გასცა ბრძანება, ეშმაკმა როგორ აცდუნა სამხედრო ქვედანაყოფის ხელმძღვანელი ამგვარი ნაბიჯი გადაედგა? – ტვინის შიგთავსი ატკივდა აქამდე უდარდელად მორწმუნე, დაუფიქრებლად მოყვარე ქრისტეანს – იგნაციუს ბასკს, მაგრამ მაინც მუშაობა განაგრძო და შემდეგი ფოლიანტების გორა მოითრია.

„აი საბუთი რომ პაპმა ძლიერ განიცადა კონსტანტინოპოლის ოსმალთაგან დაპყრობა. შემდეგ კი საუბარია იმაზე თუ რა ნაბიჯებს გადადგამს რომი, თურქთა სისხლიან სასაკლაოზე საპასუხოდ“-მილულა თვალები ბერმა.

  • საბუთებიდან კარგად ირკვევა რომ რომის პაპს, კალქსტოს თავისი პირადი თანამზრახველი და მეგობარი ლუდოვიკო ბოლონიელი გაუგზავნია კავკასიაში.

შეშინებული ჩანან იბერიელნი. ოსმალეთის მიერ ბიზანტიის გადაყლაპვამ ისინი გამოაფხიზლა! აბა რა სინდისით სწერენ ისინი წმინდა პაპს რომ უკვე შერიგდნენ და ეხლა გალაშქრებას აპირებენ ოსმალებზე პაპის ხელმძღვანელობით?

  • „ჩვენ მთავრებს ერთმანეთის მძულვარება და ომიც ჰქონდათ, მაგრამ თქვენმა ნუნეციომ რა ბრძანა მაშინვე შერიგდნენ და აქ მზად არიან დაუწყონ ომი ოსმალებს როდესაც თქვენ უბრძანებთ“- ჰა ჰა ჰა რა უეცარი მორჩილებაა, ოსმალთა შეგეშინდათ – მოლოდნელად გადაიხარხა ინგაციო ბასკმა და მისკენ საცავის ორი მცველი გამოემართა.
  • ადექი ეხლავე და დასტოვე საცავი ! – თქვა ერთმა მცველმა
  • მივდივარ – დაუტკბო ტონი იგნაციუსმა და საცავის ლაბირინთიდან თავის დასაღწევად, კედელზე ჩამოკიდებულ სავალ გეგმას შეავლო თვალი. შემდეგ კიბეს მიეჭრა და ფართხი-ფურთხით აირბინა სპირალისებური კიბის 3 სართული , შემდეგ გრძელ დერეფანში შევარდა და იქვე დომინიკანელთა  ბერს შეხვდა, რომელსაც იცნობდა.
  • მამაო ლაერტ, ხომ სწორად მივდივარ, გასასვლელისაკენ?
  • არა ღირსო იგნაციუს, პირიქით, თქვენ დაბლა ჩამოსულხართ! ეხლა დაბლა ეშვებით – საწინააღმდეგო მიმართულებით უნდა იმოძრაოთ – თქვა მამა ლაერტმა და გზა განაგრძო.
  • იგნაციუსი იქვე კიბეზე დაჯდა და აზრების მოკრებას შეუდგა.

***

შემდეგ დღეს იგნაციუსი, მინდვრის თაგვივით მიიძურწა წიგნთასაცავთან, საშვი ანახა დაცვის ოფიცერს, რომელმაც მკაცრად შეათვალიერ-შემოათვალიერა ბერი და არაფერი უპასუხა მას.

  • შემიშვით, საცავში, უწმინდესი იულიანე შარტრელის დავალებით ვარ აქ და არა საკუთარი სურვილით – ამოიჩიფჩიფა იგნაციუსმა და ისიც გაიფიქრა რომ ეს წიგნთსაცავი ნეტა დაეწვა ვინმეს, რადგანაც მის მნიშვნელობას იმ მთავარ საქმეში რასაც რწმენის განმტკიცება ჰქვია იგი ვერა და ვერ ხედავდა.
  • თქვენ დაარღვიეთ შიგანაწესი გუშინ, ამიტომაც ვერ შეგიშვებთ – თქვა დაცვის ოფიცერმა და თავი ზევით ასწია.
  • რა გქვია ოფიცერო? – იკითხა იგნაციუსმა.
  • არ აქვს ამას საქმესთან კავშირი – იყო პასუხი.
  • იცი კი საერთოდ რას სდარაჯობ? – იკითხა იგნაციუსმა და დაცვის ოფიცერს დამცინავი მაგრამ უმწეო ღიმილი „ესროლა“.
  • რწმენას! – იყო პასუხი.
  • შენ არაფერი იცი, როგორც ჩანს. აქ დარაჯობ ურწმუნოებას. გირჩევნია აიღო ეს ხმალი, ან შენი ალებარდი და მისდგე ……- ხმა აუკანკალდა იგნაციუსს, რომელსაც პირველად თავის ცხოვრებაში გულყრა დაემართა და ოფიცრის ფეხებთან დაემხო.
  • წყალი სასწრაფოდ! – შესძახეს წიგნთსაცავის დამცველებმა.

იგნაციუსის სული სადღაც შორს მილივლივებდა ამ დროს, ზღვას უახლოვდებოდა. მშვიდ ზღვაში სურდა დანთქმა. ვიღაც უცნობებს ბოდიშს უხდიდა იგი. ჩამავალი მზის ბილიკზე მისეირნობდა და უეცრად თვალი გაახილა! ეტყობა წყლის დიდი ჭავლი მოხვდა და ან ფეხებით დაჰკიდეს, იქნებ სულაც ენა ამოაცალეს მკრეხელობისათვის – ვინ იცის? ყველაფერი სტკიოდა და შარტრის საოსტინგოში იწვა.

***

  • მამა მარცელიუსი მქვია, თქვენი ექიმი ვარ, დაჰხედა გულაღმა მწოლიარე იგნაციუსს გამხდარმა და მაღალმა ექიმმა.
  • მეძინება ექიმო – ამოილუღლუღა ბერმა და ჩაიძინა. უეცრად იხილა ზვრები, უკიდეგანო ზვრები. ვენახების შუაგულში დიდი ხის საწნახელი შეამჩნია. თვალი მოჰკრა თეთრწვერა მოხუცს, რომელიც საწნახელში იდგა და ყურძენს ფეხებით სწურავდა. ამ საწნახელისაკენ მოდიოდნენ მრავალნი და მრავალნი. ყველას ყურნძით სავსე გოდორი ეკავა ხელთ და საწნახელში ყრიდნენ ისინი ქარვისფერ ყურძენს, რომელსაც მოხუცი დიდი მონდომებით ჭყლეტდა და სწურავდა. უხაროდა მასაც და ყველა იმათგანს, რომელიც მისკენ მიდიოდნენ. მოხუცი თვითოეული გოდრის სანაცვლოდ ყოველ მომსვლელს პატარა ნერგს ჩუქნიდა. 

მივიდა მასთან იგნაციოს ბერი და მოხუცს ყურძნით სავსე გოდორი გაუწოდა. მოხუცმა გაუღიმა ბერს და ნერგი მიართვა მას. იგნაციოსი გახარებული იყო. კვლავ დიდხანს უნდოდა მოხუცის სიახლოვეს მდგარიყო და მისი დიდი ენერგიითა თუ გამორჩეული სიკეთით დამტკბარიყო, მის მიერ დაწურული ყურძნის წვენი გაესინჯა, მაგრამ როგორც ჩანს სიამოვნება სიზმარშიც არ შეიძლება დიდხანს გაგრძელებულიყო. უეცრად ვენახებს შავი ყორნებივით მოედვნენ ცხვირპირ-ახვეული მავრი მეომრები. იგნაციოსს გაუკვირდა რომ მავრები მის სიზმარში მკაფიო სიშავით არ გამოიჩეოდნენ. ისინი უფრო თეთრი პირსახით გამოიჩეოდნენ მაგრამ შეუბრალებელნი იყვნენ. ეხლა ხალხი გამორბოდა საწნახელისაკენ, რომელშიც ჩამდგარი თეთრწვერა მოხუცი, ეხლა უკვე რაინდულად შეჭურვილი იდგა და კვლავ ჭყლეტდა ყურძენს.

იგნაციოსმა დააპირა მოხუცთან მისვლა მაგრამ მავრები თუ ვიღაც მომხვდურნი მას შემოეხვივნენ და ამის საშუალება არ მისცეს, ხოლო გოდრებით მომავალი ხალხი აჩეხეს, მათი სხეულის ნაწილები გოდრებში ჩაყარეს და საწნახელში ჩამდგარ შეჭურვილ მოხუცთან , ადამიანების დანაწევრებული სხეულებით დაიწყეს მისვლა.

მოხუცი კვლავაც იდგა საწნახელში, მაგრამ იგი ყურძნის მაგივრად ადამიანების მოჭრილ თავებს სჭყელტდა.

  • მიშველეთ – იყვირა იგნაციოსმა და მას ერთერთმა მავრმა ხმალი მოუქნია. სწორედ ამ დროს გამოიღვიძა ბასკმა ბერმა.

***

ორი კვირის შემდეგ იგნაციუს ბერი შარტრელის რწმუნებით კვლავაც ჩავიდა ჭის ფორმის მქონე წიგნთსაცავში. იგივე ფოლიანტებს დაუწყო მან მოძიება. განსაკუთრებით ერთმა წერილმა მიიპყრო ბერის ყურადღება:

„ვერაგი თურქები ჩვენი საზღვრების სიახლოვეს გამოსჩნდნენ თუ არა, მაშინვე შევურიგდი ყველა მეზობელ ქრისტიან მთავარს და გადავწყვიტე ჩემი ძალა და შეძლება ოსმალეთის წინააღმდეგ ომში გამოვიყენოო“ – არწმუნებდა პაპის ელჩს, იბერიელი ვინმე, მთავარი ყუარყუარე ჯაყელი.

  • აქაც არაფერი გამოსულა და არც გამოვიდოდა ჩაილაპარაკა ინგაციომ და შემდეგ წერილზე გადაიტანა ყურადღება. ეს იყო იბერიის მეფე კონსტანტინეს წერილი რომის პაპთან, გაგზავნილი 1496 წელს:

„ორ რამეს ვითხოვ თქვენგან, სამხედრო დახმარებას თურქთა ასალაგმად და ფერარის უნიის დოკუმენტის გამოგზავნას, ეკლესიების გაერთიანების შესახებ“- იწერებოდა მეფე იბერიელთა .

  • საიდან უნდა მიეღო პაპს ჯარი, იბერიაში გასაგზავნად 1496 წელს, მაშინ როცა ინგლისი და საფრანგეთი ურთიერთ ომებით არიან გადაღლილები, ხოლო ესპანეთი და  გერმანული სამთავროები უკიდურესად არიან დასუსტებული სახადით და ურწმუნოებით, ვერ გამიგია რატომ ატყუებდა რომის საპაპო ამ უბედურ იბერიელებს და რატომ იწვევდა იგი მათ უსაფუძვლო იმედებს სახმედრო დახმარების გაწევის შესახებ იმ დასავლეთიდან, სადაც ამგვარი რესურსიც კი არ არსებობდა? – თავის თავს ეჩურჩულებოდა იგნაციუსი და თვალს დაცვის ოფიცრისაკენ აპარებდა, რომელიც მისკენ ხშირად გამოიხედავდა ხოლმე.

„რომის პაპმა, იბერიელთა მეფის კონსანტინეს საპასუხოდ, დასწერა წერილი, დაურთო მას ფერარისა და ფლორენციის 1439 წლის კრების დადგენილებები,  შემდეგ ნუნცს უბრძანა კონვერტი ტყვიით დაებეჭდა და ამგვარად ხელოვნურად დამძიმებული, შინაარსით კი მსუბუქი დოკუმენტი გაუგზავნა იმ ხალხს, რომელიც ვინ იცის მოკაკვული თუ გამართული ხმლის ქვეშ იღუპებოდა იმ წამს“- ფიქრობდა აღმოსავლეთში გამგზავრების მთავარ იდეაზე მოფიქრალი იგნაციოს ბერი.

***

წმინდა მამა იულიუს შარტრელი მრისხანე სახით იჯდა და მასთან აუდენციაზე შესულ იგნაციოს ბერს ზეაწეული მარცხენა ბუჩქოვანი წარბით ათვალიერებდა. ღირსი იგნაციოსი მინდვრის თაგვივით შემოიპარა შარტრელის ოთახში და ეპისკოპოსის წინ დაიჩოქა.

  • 3 დღის მაგივრად, 2 კვირა მუშაობდი, შარტრის წიგნთსაცავში, ორჯერ გულყრა დაგემართა ღირსო იგნაციოს და ეხლა საინტერესოა თუ რა გაქვს გონებაში, რატომ? რა მისიითა და ცოდნით უნდა წახვიდე კავკასიის იბერიაში? – იკითხა წითელ ტოგაში გამოწყობილმა ეპისკოპოსმა.
  • მე თქვენ სულიწმინდის ნაწილად მიმაჩნიხართ მამაო – დაიწყო იგნაციოსმა და ამ სიტყვებმა შარტრელის აპრეხილი მარცხენა წარბი, ჩვეულ მდგომარეობას დაუბრუნა.
  • შემდეგ?- იკითხა შარტრელმა დაფიქრებულად.
  •  შემდეგ კი ის უნდა ვთქვა, რომ წმინდა რომის ეკლესია არ ფლობს მდგომარეობას ადგილზე, იბერიაში, რადგანაც მისი დაპირებები ბოლო ასი წლის მანძილზე არის სრულიად მოკლებული ჩვენთვის მთავარს, სიმართლეს და პატიოსნებას.
  • რაო – აღმოხდა შარტრელს, მაგრამ ინგაციოსი ეხლა უკვე ახლოს მიფორთხდა იულიუსთან და გააგრძელა დაწყებული მონოლოგი:
  • მრევლი არ ყავს კათოლიკურ ეკლესიას არც თბილისში, არც გორში და არც ქუთაისში და არც ახალციხეში – ესაა მთავარი ქალაქები იბერიისა. ხალხმრავალი რომ ყოფილიყო თბილისის კათოლიკური საეპისკოპოსო მაშინ იგი არ გაუქმდებოდა 1507 წელს. უბედურება ისაა, რომ ევროპამ და მისმა ცენტრმა რომმა, ამ მხარის შესახებ, სერიოზული ინფორმაციის შეკრებას, მხოლოდ მიწერ-მოწერა არჩია. რომსა და თბილისს შორის დიალოგმა აზრი ნელ-ნელა დაჰკარგა. თავიდან იგი აზრს იმიტომ იყო მოკლებული, რომ თავად იბერიელები ძალიან ძლიერად იდგნენ თავიანთ საზღვრებში. მე მათი რუქები ვნახე და გავოცდი, როცა გავიგე რომ ისინი თავიანთი ქვეყნის გარდა ყველა მეზობელ ქვეყანას ვასალიტეტის წესით ფლობდნენ. იმ ხანაში მათი სამღვდელოება საკმაოდ ძლიერი იყო. ჩრდილოეთ კავკასიაშიც კი იბერიელი მეფეები, საეპისკოპოსოებს ხსნიდნენ და ეკლესიებს აგებდნენ მართლმადიდებულური ქრისტიანობის გასაძლიერებლად. დიახ ისინი გვისმენდნენ ჩვენ საკმაოდ ზრდილობიანად , როცა ჩვენ მათ ეკლესიების გაერთიანებაზე ვწერდით. გვისმენდნენ და არცთუ გვაკრიტიკებდნენ, რადგანაც ისინი ამგვარი, განცდების სიჭარბეზე ორიენტირებული ხალხია. წიგნებში ამოვიკითხე რომ თბილისში ბუდისტები, ცეცხლთაყვანისცმემლები და სუფიებიც კი მრავლად დადიან და სუფიათა ორდენის წევრი იბერიელთა მეფეც კი ყოფილა მეცამეტე საუკუნეში. ეს იმაზე მეტყველებს რომ რომ იბერიელების დიდი ცოდვაა ცნობისმოყვარეობა. შესაძ₾ოა გემოსმოყვარეობაც.

მაგრამ ეს ჯერ არც ვიცი და ამის შესახებ არც წამიკითხავს. შემდეგ წლებში იბერიელთა სამხედრო და სულიერი სიძლიერე დამთავრდა. მათი მახვილი გადატყდა და ისინი ჩვენ მხოლოდ იმისათვის გვესაუბრებდონენ რომ მათი სიცოცხლე დაგვეცვა, რაც შეუძლებელი იყო, რადგანაც ჯვაროსნული ომის მსგავსი წამოწყება ევროპას აღარ ეწადა. არც შეეძლო. რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია -მამაო, როგორც ამოვიკითხე წიგნებში, თბილისის კათოლიკურ საეპისკოპოსოს მხოლოდ დომინიკანელთა, ფრანცისკანელთა თუ ავგუსტინელთა წარმომადგენელი განაგებდა, რომელიც რომიდან იგზავნებოდა თბილისს. ესეც წარმოუდგენელ შეცდომად მიმაჩნია, რადგანაც 180 წლის განმავლობაში, როგორ ვერ გამოვზარდეთ ადგილობრივი მამა კათოლიკური საეპისკოპოსოს სახელმძღვანელოდ?

  • როგორ ბედავ? შეურაცყოფ წმინდა რომის წარგზავნილთ იმ ბარბაროსებში? – დაიგრგვინა მამა იულიუს შარტრელმა და მასთან მჭიდროდ მიმჯდარ იგნაციოს ბერს წიხლის ჩაცემაც კი დაუპირა, თუმცა უეცრად თავი შეიკავა და მთელი საქაღალდე დააყარა ბერს.

მოყვასისადმი თავდაუზოგავი სიყვარულით გამორჩეული იგნაციუსი წამოხტა, მის გარშემო მიმოფნატული ყველა დოკუმენტი აკრიფა, საქაღალდეში ჩასდო და კვლავ ხელზე ეამბორა მამა იულიუს შარტრელს.

  • მაშასადამე რა უნდა იყოს წმინდა პაპის წარგზავნილის მისია აღმოსავლეთის იბერიაში – მრისხანებას ვერ იოკებდა შარტრელი.
  • უნდა აღდგეს თბილისის კათოლიკური საეპისკოპოსო, მაგრამ ეს უნდა გააკეთოს იმ მოღვაწემ, რომელიც იბერიელთა ენას შეისწავლის და მათ საკუთარ ენაზე მიჰმართავს, იბერიულად უქადაგებს, იბერიულად უგალობს. გარდა ამისა ესპისკოპოსი უნდა იყოს ადამიანი, რომელიც გულითადათ იქნება იბერიელი ხალხის წიაღში, ისე როგორც უფალი ჩვენი იესო ქრისტე ერუშალაიმის დიდ ტაძარში.
  • თანახმა ხარ ისწავლო მათი ენა და გაემგზავრო სამუდამოდ იბერიაში? – იკითხა შარტრელმა.
  • აბა რა დამრჩენია მამაო, მე დასავლეთის იბერიელს, ბერ იგნაციოსს თუ არა ეხლა ჩემი აღმოსავლელი ძმების მონახულება და წმინდა კათოლიკე რჯულის თბილისში, ქუთაისსა და გორში, ახალციხესა და სებასტოპოლისში, პიტიუნტსა და დიოსკურიაში, არქეოპოლისსა და მცხეთაში  ქადაგება? – იკითხა იგნაციოს ბერმა.
  • შარტრელმა ჯვარი გარდასახა იგნაციოს ბერს და სააუდენციო დარბაზიდან გავარდა!

***      

ერთ კვირაში იგნაციუს ბერი, მარსელის ნავსადგურში, თაგვებით გამოღრღნილ  სავაჭრო გემზე იჯდა და კონსტანტინოპოლისისაკენ მისცურავდა. 3 კვირაში ის ურუმთაგან გაძარცვულ, სმირნის მონასტერში გაკვირვებული იდგა და ოსმალთაგან უკიდურესად შეჭირვებულ ბერებს უსმენდა.  7 კვირაში, თურქთაგან გაპარტახებული მესხეთის მთავარი ქალაქის – ახალციხის დანგრეულ ციხესთან იდგა და ისრებით დაცხრილულ მეციხოვნეთა გვამებს ათვალიერებდა, 12 კვირაში გორის ქალაქის შესასვლელთან მოჯირითე წითელ-ულვაშა ყიზილბაშებს შეჰყურებდა. შემდეგ კი სოფელ მეტეხთან მოხვდა, სადაც ერთი ახალგაზრდა და ლამაზი ჯორი იყიდა – „მავრო დე ანდალუზია“ დაარქვა და მცხეთისაკენ მიმავალ გზას გაჰყვა.

„ყველაფერი რაც ამ ქვეყნის შესახებ შარტრის წიგნთსაცავში ამოვიკითხე პაპის მოხელეების სურვილებით არის შეთხზული, უმეტესი ნაწილი მართალი არც არის. რაც შეეხება იბერიას! მდგომარეობა იმაზე გაცილებით უარესია ვიდრე წიგნებშია აღწერილი.  მუდმივად არის განცდა ხორხთან მობჯენილი ხმლის წვერის და ვიღაც ბოროტის ავადობის დამადასტურებელი სურვილის, რომ თავი წაგაცალოს, თივით გატენოს და შემდეგ ან ირანში გაგზავნოს ან კი ოსმალეთში.  ასევე აქ ვიგრძენი ნამდვილი ჭიდილი საკუთარ თავთან  და  ეშმაკთან!  მაგრამ სადაცაა ბუნებრივი ბოროტება იქვეა ღვთაებრივი სიკეთეც. ვფიქრობ ეხლა აქაა ქრისტე და მისი მადლი…“ – წერდა იგნაციუს ბერი მამა იულიანე შარტრელს.

მაგრამ ეს წერილი არ ჩასულა საფრანგეთში. გემი რომლითაც დომონიკანელთა და ფრანცისკანელთა კორესპოდენცია გადაჰქონდათ ქერჩთან შტორმში მოხვდა და შავი ზღვის ფსკერისათვის დამახასიათებელ ქვაბულებში გაუჩინარდა.        

    ***

  1537 წელს, იბერიის დედაქალაქში ქოსსა სცეს, შემდეგ სიონის უძველესი ეკლესიის ზარებიც დარეკეს, სამეფო აზნაურებმა მეწამულისა და ბალახის ფერი ჩოხები ჩაიცვეს და სასახლისაკენ დაიძრნენ.

სავარდო უბანში, სახლის აივანზე მჯდომარე იგნაციუსი გარეთ გამოვიდა და პროცესიას უმალ შეუერთდა. არც კი იცოდა რა ხდებოდა, მაგრამ ყველაფერი გახარებულმა აზნაურებმა უამბეს. ნუ იტყვით თურმე, შუაღამეს სამეფოს უფლისწული შესძენია. „მარიხის თანავარსკვლავედი ქვეშ დაბადებულა?თუ მთიებმა ამოაბრწყინეს?“- ისმოდა ქალთა და ვაჟთა მუსაიფი. პროცესია სიცილ-კისკისით მიემართებოდა სამეფო პალატებისაკენ. გზაში მომღერლები გამოეფინნენ. მრავალხმიანი სიმღერა დააგუგუნეს. „ოჰოჰო როგორი ჰგავს ეს ჰანგები და მელოდია ჩვენსას“ – გაიფიქრა თვალცრემლიანმა ბერმა და მომღერლებთან შედგა. ამ დროს შამფურებზე აცმული მოშიშხინე მწვადები და ღვინო ჩამოარიგეს, ყანწებით სმას შეუდგნენ და ბატონიშვილის სადღეგრძელოს თქმას მოჰყვნენ თავადნი და შემდეგ აზნაურნი.

  • პალატებში შევიდეთ მეფესა და დედოფალს მივულოცოთ – თქვეს თავადთა და სასახლის კიბეზე იწყეს ასვლა.

იგნაციუს ბერი თავადებს მიჰყვა. სიხარულით სავსე და განსაკუთრებულ ცერემონიებს მოკლებული სასახლის კარი ფართოდ იქნა გაღებული მნახველთათვის.

  • დიდება სიმონს, ჩვენს ბატონიშვილს – იქუხეს თავადთა. იგნაციოსი სასახლეში შემსვლელთა რიგში ჩადგა და რადგანაც ყველა გახარებული იყო, მასაც ბედნიერების ყოვლისმომცველი გრძნობა გადაედო და საბოლოოდ იბერიელთა უმშვენიერესი დედოფლის წინაშე დაიჩოქა, რომელსაც ხელთ ახალთშობილი ჩვილი ეპყრა!
  • ეს გახლავთ თქვენი უფლისწული სიმონი  – ამბობდა ფერმკრთალი დედოფალი და დარბაზში მყოფ საზოგადოებას, ოქროში და ფარჩაში გამოხვეულ, მშვიდად მომზირალ, წითელოყება ბიჭს აჩვენებდა.

კახაბერ ჯაყელი

დაიწერა ბაზალეთს.  თებერვალი, 2021 წელი

ავტორის შენიშვნა 1,2,3,4,5,6,7: რომის პაპის წერილები ამოღებულია არქივებიდან და ცნობილი სამეცნიერო – ისტორიული ნაშრომებიდან, რომლის ავტორები არიან, მიხეილ თამარაშვილი, ეპოქალური მნიშნელობის წიგნით „ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შორის “, თინა იველაშვილი, ნაშრომით „კათოლიკობა საქართველოში“, და სხვა წყაროები რომლებიც იძლევა მთლიან სურათს საქართველოსა და რომის სასულიერო წრეების მისწრაფებების და ურთიერთობების შესახებ.  

ს ი მ ო ნ    მ ე ფ ე

ისტორიული რომანი

ავტორი:  კახაბერ ჯაყელი

2021 წელი

                                  თავი პირველი:  1541 წელი

შიში და ზარი სუფევდა იმ შარაგზაზე, რომლითაც ისინი მიდიოდნენ, მთავარი ტაძრისაკენ. ზამთარი იყო ავი! ხის ტოტებზე ეკიდნენ გაყინული ნაყოფნი ბუნებისანი. მანამდე ხომ უეცრად გამოთბა და გამოკვირტა ბუნებამ სიცოცხლე, ეხლა კი მისდგა და ყინულის შუბ-ნაჯახებით შეუდგა იგი მისი ნიშანწყალის ჩეხვასა და ლეწვას.

  • გინახავთ ამაზე უფრო საბრალო ხატება? ჩაყინული ვარდის კოკორი, რომელიც ცოცხალიცაა და ამავე დროს მკვდარიც – ჩაილაპარაკა თავისთვის  ბერმა იგნაციომ, რომელსაც ფერწერისა და კალიგრაფიის ნიჭი, ადამიანთა დარდსა და ჭმუნვის შემსუბუქების სურვილთან ერთად მოჰმადლა უფალმა.
  • კავალკადას არ ჩამოვრჩეთ, ვიჩქაროთ იგნაციო –  ჩაილაპარაკა ორდენის სამხედრო ექიმმა დელაროშმა და იგნაციოს მოჰხედა, ბერი თვალ-ცრემლიანი დაჰყურებდა ბროლის ვაზის მსგავს ყინულის ჭურჭელში მისვენებულ ვარდის კოკორს, რომელსაც თავისი წითელი ფერი არ დაეკარგა და ცოცხალს ჰგავდა, მაგრამ უკვე მკვდარი იყო.
  • საოცრებაა დელაროშ მართლაც, ამგვარადაა ადამის ძეც, უბედურების შემოტევისას, თითქოს ცოცხალია, მაგრამ ამავე დროს მკვდარიც არის, მისი ყოვლის-მომცველი, წლობით  ნაფურჩქვნი სიხარული, მისვენებული რომ წევს არყოფნის ბილიკზე.

„ცხოვრება ამგვარია, სიცოცხლე ყველგან გადარჩენისაკენ ისწრაფვის, ახალ-ახალ კედლებს აგებს ბოროტების წინააღმდეგ.  მედიცინა და სამხედრო საქმე ერთად იღწვიან ადამიანთა მომავალი ბედის გამოკვეთისაკენ. სახედრო საქმე ჰკლავს და სამედიცინო არჩენს, სამხედრო ჭურვი ეხლა უკვე ასს კაცს ავლებს მუსრს, ხოლო დასტაქრის სკალპელი და ჰოსპიტალი , ასივეს თუ ვერა , ათ მათგანს ისევ სიცოცხლეს უბრუნებს, ასეთია ჩემი საფრანგეთი და იგნაციოს ბასკონია, მაგრამ აქ ამ ბინდისფერ ქვეყანაში ორდენმა იმიტომ გამოგვაგზავნა, რომ ბოროტებასთან ადამიანის შიშველი ხელით ჭიდილი შევისწავლოთ“ – ფიქრობს სამხედრო ექიმი და თავჩაქინდრული მისდევს, მოწითალო ბედაურებზე ამხედრებულ წვეროსნებს, რომლებსაც ცალი ხელით საკაცე უპყრიათ, ამ საკაცეზე კი დედოფალი განისვენებს, რომელიც მცირეწლოვანი შვილის დაღუპვას გადაჰყოლია.  საბრალო მამა კი, მეფე ქვეყნისა,  კედელთან მიმწყვდეული მგლის გამომეტყველებით მუძღვის ამ უბედურ მხედრობას.    

  • აი გამოჩნდა მონასტერი, მწვერვალზე იმ მთის!  დელაროშ,  ამგვარი სიწმინდე იშვიათია ჩვენს ევროპაში, მაგრამ ეხლა იქ არ მივდივართ, ჯერ ხეობას მივყვებით და შემდეგ გადაუხვევთ, სამოთხის ბაღად წოდებულ ადგილს, სადაც, მაცხოვრის კვართი არის დაფლული .
  • სწორედ ეს არის სვეტი – ცხოვრების, რომელსაც მაწავლიდნენ ქალაქ სმირნის ბერები ღირსო იგნაციოს – დაბალ ხმაზე პასუხობს შევერცხლილ წვერიანი დელაროში და იგნაციოს ჯორს მოსართავებს უმოწმებს, როგორც ცხენოსან არკაბუზიერებს სჩვევიათ სამხრეთ საფრანგეთში.
  • დიახ ღირსო დელაროშ, ხანდისხან ვიფიქრებ, რომ დასტაქარი არც კი უნდა ამ ქვეყანას, სადაც თავად ეს მაცოცხლებელი – სვეტი ახდენს საოცრებებს! აგრე არ არის? მაგრამ ვიტყოდი, რომ მდგომარეობა შეიცვალა, როდესაც ბოროტმა სულთანმა და წყეულმა შაჰინ-შაჰმა, მსტოვრების დაუძინებელი ქმედებებით , მაცოცხლებელი სვეტის მადლი წაართვა ამ ხალხს და მათი იმგვარი საიდუმლეობა შეიტყო რასაც სიკვდილის წინაშეც კი არ გაამხედნენ იბერიელნი.   
  • მაინც რა შეიტყვეს ამგვარი ბერო იგნაციოს? – იკითხა დელაროშმა და ბერის ჯორს, სახელად „მავრო დე ანდალუზიას“, მოფერებით ხელი ყურებში შეუცურა.
  • ანცი ჯორია მავრო, მოფერება ძალიან უყვარს, მაგრამ სულ მუდამ განმარტოებისაკენ მიისწრაფვის, როგორც კი უნაგირს მოხსნი, იმ წამსვე მინდორს გარბის, ვერც კი დაიჭერ, უკანა ფლოქვები დაუბიო, მირჩიეს ადგილობრივებმა, მაგრამ მეცოდება და ამიტომაც ვცდილობ იმგვარ ადგილას გაუშვა საბალახოდ, სადაც ღობე და ყორე მეგულება, რომ თავისუფლად განავარდებული მავრო დე ანდალუზია ერთის მხრივ კავკასიელი მგლის მსხვერპლი არ გახდეს, ხოლო მეორეს მხრივ თავისუფლება არ მოაკლდეს და ამგვარად გული არ დაეთუთქოს – იგნაციო იღიმებოდა და მავროს მოხდენილ ფაფარს გზა და გზა წნავდა.
  • კარგია ბერო, ასე რომ გიყვარს საკუთარი ჯორი, ეს იმას ნიშნავს რომ უფალი არ მიგატოვებს არასოდეს, რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, ჩვენთვის ცნობილი მსოფლიოს ამ მხარეში, სადაც ხშირად ჯორის ფლოქვები უფრო მეტ სარგებლს მოგიტანს, ვიდრე საკუთარი ცოდნა!  

დელაროში, ჯორის აღკაზმულობით კმაყოფილი, ეხლა კი თავის ყარაბახულ ბედაურს აწვდის მისთვის გადანახულ იმ შაქარყინულის გვნიხს, რომელიც იბერიელთა სასახლეში, უხვად მიმოებნეული ნახა.

  • იბერიელთა საიდუმლოებებზე შემდეგ გეტყვით, მაგრამ ჩემს ჯორსაც მიეცით დელაროშ შაქარყინული, გთხოვთ- მუდარის კილოთი საუბრობდა თეატინელი ბერი.
  • კარგით, დაკმაყოფილდეს მავრო დე ანადალუზია – ამბობს დელაროში და ცხენიდან გადმოყუდებული, ჯორის პირთან სასურველი შაქარყინულის გვნიხს მიაქანავებს. ჯორი თვალებს არ უჯერებს, ნაბიჯს უმატებს, მაგრამ არომატით სავსე გვნიხი მაინც გაურბის. დაიტანჯა მავრო დე ანდალუზია – მეტეხელი ჯორი, რომელსაც ესპანური სახელი უწოდეს რატომღაც.

როგორც ჩანს მავრო დე ანდალუზიას ნესტოებს შაქარყინულის სურნელი ათრთოლებს და მანაც აუჩქარა ფეხს და საბოლოოდ, დელაროშის მოწყალებით, მისწვდა იმ გვნიხს, რომლის გასინჯვამაც ჯორი ისე გაახარა , რომ იგი უეცრად ადგილიდან მოსწყდა და მოწინავე წითელ ბედაურს  სწორედ რომ უკანალში შეეჯახა.

იბერიელმა მხედრებმა თავები მოატრიალეს და იგანციო ბერს შეხედეს. ბერი თავისსავე ჯორის საქციელზე იღიმებოდა, დელაროში კი გადახარხარებასაც აპირებდა, მაგრამ ისინი ორივენი გაშეშდნენ როცა, მკაცრი გამომეტყველების ცხენოსნებს თვალზე აკიაფებული ცრემლი შეამჩნიეს.  იბერიელები მდუმარედ ტიროდნენ!      

***

  • მცხეთად წოდებულ უძველეს დედაქალაქში ვართ ბატონო დელაროშ.  აქ უჩინრად თუ ჩინებულად ღმერთი ხვდება  კაცთ. როგორც სმირნაში მითხრეს, მცხეთა არის ადგილი სადაც „ღმერთნი ღმერთობენ და მეფენი მეფობენ“. დღესაც სწორედ ამგვარი დღე გვაქვს, რადგანაც მეფის მცირეწლოვან გარდაცვლილ ვაჟს ვასაფლავებთ, აქ უამრავი კაცი მოვა მოსასამძიმრებლად. კეთილიც მოღოღდება მეფესთან და ბოროტიც ეამბორება მის გაყინულ ლოყას, მაგრამ მეფე ამას ვერ მიხვდება. იგი მგელივით ძლიერია და ძლიერს კი ალღო ჰღალატობს – ჩურჩულებდა  იგნაციოსი მცხეთის ქალაქის შესასვლელთან, უამრავი ადამიანის დანახვისას და სმირნიდან ეხლახანს ჩამოსულ დელაროშს ჯორიდან აჰხედავდა.
  • დაითმინე გული  იგნაციოს, ამდენს ვერც დავიმახსოვრებ ჩემო კეთილო – ბუტბუტებდა დაბნეული სამხედრო ექიმი, რომელიც იბერიელთა მეფის თხოვნით იქნა გამოძახებული  კვიპროსიდან.

დელაროში თავად ბრეტონელი ვაჟკაცი იყო. ადრე არკაბუზიერების გვარდიის რაზმში მსახურობდა, ექიმის ხელოვნებას შარტრის პოლკში დაუფლებოდა, სადაც ქირურგის ასისტენტად მსახურობდა. ორდენში შესვლის შემდეგ, გულ-სისხძარღვთა დაავადებებს განსაკუთრებული მონდომებით სწავლობდა. სამედიცინო აღმოჩენების შესახებ ანგარიშებს სწერდა და ორდენის გულში აგზავნიდა. მაგრამ როდესაც აღმოაჩინა, რომ პრაქტიკა არ ყოფნიდა, შემდეგ მოისურვა საბრძოლო მოქმედებებთან სიახლოვეს ემსახურა. ეს როგორც კი გაამჟღავნა იმწამსხვე კვიპროსთან მოქმედ მონასტერში გაამწესეს. ოსმალთა სამხედრო კატარღებს აქ კვიპროსისა და ვენეციის ფლოტი  ებრძოდა. ამ სამხედრო თეატრზე, შარტრისაგან განსხვავებით,  უკვე დიდი ოდენობით იყო „ხორცი და ძვალი“.  დელაროშმა აქ ფართო სარბიელი „მოყნოსა“ სამედიცინო კვლევებისათვის. მაგრამ ბოროტი ენები ამბობდნენ, რომ დელაროში აქაც არ კმაყოფილდებოდა და სათქმელს ან სულაც ასაიდუმლებდა ან საკმარისი სიღრმით არ ამბობდა. მთავარი ის იყო რომ სამხედრო ექიმი ორდენის გულში, გახუნებულ, მდარე ანგარიშებს ჰგზავნიდა. ბოლოს კი, როგორც ეს იგნაციოსათვის იქნა ცნობილი დელაროში სისტემურ გადაცდომებში იქნა შემჩნეული. მისი პაციენტები ზედიზედ იღუპებოდნენ. ამიტომაც მას ახალი საექიმო ადგილი უნდა მოეძებნა და მოვიდა კიდევაც იბერიელთა ღირსეული მეფის წერილი – „დასავლეთის ქრისტიანებო დასტაქარი მომაშველეთო“. წერილი ჯერ რომში მოხვდა, შემდეგ იგი პაპის ნუნცმა საფრანგეთის მონარქიაში ჩაიტანა და გვარდიის საველე-მარშალ დ,ანკრთან ხმამაღლა წაიკითხა. საველე მარშალს, რომელსაც სულაც არ უწყოდა სად იყო კავკასია,  ესმოდა რომ – „აღმოსავლეთის ქრისტიან იბერებს უნდა მოხმარებოდა“. ასე გამოგზავნეს დელაროში, კვიპროსიდან სმირნის მისიაში სადაც იგი კარგად შეისწავლეს და  გაოსმალებული ბერძნის ქუჩუკ ალის ხომალდით, იბერიელთა საზღვაო სოფელში – ბორჩხაში გადმოსვეს. შემდეგ იყო გრძელი გზა, მცირე კავკასიონის ქედები, გოდერძის უღელტეხილი, დიდი ქალაქი ახალციხე, აწყური, გორი და ბოლოს ქართლის მეფის დედაქალაქი – თბილისი. დელაროშს გაუხარდა როდესაც თბილისის ციხეები და კოშკები – ხუთჯვრიანი დროშებით მორთული ნახა. „ჯვაროსანთა ხანაში დამაბრუნა ბედმა, ამაზე ვოცნებობდი“ – გაეღიმა დელაროშს დედაქალაქის ხილვისას. ბერი იგნაციო მას თბილისში დახვდა და იმ წამიდან იგი გაუჩერებლად ასწავლის სამხედრო ექიმს.         

  • მე სულაც არ გადაგღლიდით პირთა სახელებითა და გვარებით, მაგრამ რა ვუყოთ, სმირნის მისიის ხელმძღვანელის, პადრე პიეტროს ინსტრუქციას? მე ამ დოკუმენტს მივყვები ჩემს ქმედებებში. ინსტრუქციაში კი წერია – „სამხედრო ექიმს სრული წარმოადგენა უნდა შეექმნეს კუთხეზე, მის გეოგრაფიაზე და ისტორიაზე, ასევე სულიერებაზე და იმ პიროვნებებზე, რომლებიც ამ ქვეყნებს მართავენ.“ ზეპირად ნასწავლ ინსტრუქციას იმეორებდა იგნაციოსი.
  • კი, კი გეთანხმებით, მასწავლეთ მაგრამ ასე ნუ მომაყრით, მაინც ვერ ვიმახსოვრებ და მთელი გზა ამ უბედურ ჩვილზე ვფიქრობ, იქნებ ჩამომესწრო და გადამერჩინა – თქვა დელაროშმა,  მის წინ აღმართულ უზარმაზარ ტაძარს ახედა და გაოცებულმა გადმოხედა ჯორზე ამხედრებულ ბერს.
  • სვეტიცხოველი, მთავარი ტაძარი ამ მხარეში, მეათე საუკუნეში ხელმეორედ იქნა აშენებული, მას შემდეგ,  რაც აქაურმა მეფემ, ბიზანტიის დიდ კეისარს ბასილი ბულგართმჟლეტელს ბრძოლა გაუმართა, მაგრამ სამწუხაროდ დამარცხდა და ბასიანში საკუთარი ტაძარი გადაწვა უკანდახევისას.
  • დიდებული ტაძარია, თავი შარტრში ან სენ დენის სააბატოში მგონია, აფერუმ მის არქიტექტორს, იმ დროინდელ მეფესა და ეპისკოპოსს – დელაროში სიხარულით ათვალიერებდა მზის სხივებზე განათებული დედა ტაძრის ნაკვთებსა და ჩრდილებით დაბურულ ჩაღრმავებულ  ბარელიეფებს.
  • საიდუმლოებებით სავსე ტაძარია, აქაურობა იმ ჭაობს მაგონებს სადაც სიბრძნე გაუჩინარდა – უეცრად თქვა იგნაციოსმა.
  • ჭაობიც სიბრძნეა, მხოლოდ უფრო ძველი, რომელიც ახალ ცოდნასთან შეჯახებისას ამ უკანასკნელს მნიშვნელობას უნახევრებს.
  • გენიალურად ბრძანეთ! თქვენ ხომ არ ხართ ახალი ერაზმ როტერდამელი? – გესლიანად შენიშნა იგნაციუსმა.
  • მხოლოდ სამხედრო ექიმი ვარ, რომელმაც ნახევარი მსოფლიო შემოიარა – გაიცინა დელაროშმა, მაგრამ მას უეცრად მკლავში ჩააფრინდა იგნაციუსი და ალაპარაკდა:
  • აი აქ დავთმოთ თქვენი დიდებული ბედაური, რომელიც მეფემ გისახსოვრათ და ჩემი ჯორიც, აი ამ ხალხს მივანდოთ ჩვენი ბედი და ტაძარში შევიდეთ, მომისმინეთ და ყველაფერს ეხლავე გაგაგებინებთ. მთელი სახელმწიფო, ამ სცენაზე შეიყრება და ჩვენ იმასაც კი გავიგებთ, რაც ბოლო ვახშამის სცენის აღწერისას, გამორჩათ სახარების ავტორებს.

ზორბა ტანის დელაროშმა, ჩია  იგნაციუსის ეს ბოლო უკბილო ხუმრობა, ხელოვნური ღიმილით დააჯილდოვა, თავისი ყარაბახული ბედაურის სადავეები  მოვარდნილ ბიჭებს გადაუგდო, ცხენიდან დასტაქარის სიდინჯით ჩამოვიდა, იგნაციუსს ჯორიდან ჩამოხტომაში მიეხმარა და იბერიელი დიდებულების რაზმთან ერთად სვეტიცხოვლის ალაყაფში შევიდა.    

მის ზურგს-უკან ინგაციუსი კვლავ ფრანგულად არატრატდა. 

***

  • აი ჩემო ბატონო დელაროშ, ამ უამრავ ადამიანთა შორის გაიხედეთ უზარმაზარი ტაძრის შუაგულში, სადაც ეხლა ჩვენ შევდივართ და მივყვებით სამეფო რაზმის დიდებულებს, რომლებიც ამ უბედურების დღეს, მანდატურების როლს შეასრულებენ. იყავით დაკვირვებული, აი მეფე იბერიისა ლუარსაბ ბაგრატიონი დაჯდა სამეფო ტახტზე ტაძრის შუაგულში . აი გამოჩნდა კუბო უბედური ყმაწვილისა, ესაა მისი სამუდამო განსასვენებელი და მას როგორც ნამდვილ ბაგრატიონს ამ დიდებული ტაძრის საიდუმლო ღრმულებში დაკრძალავენ. აი გამოეფინენ დარბაისელნი, ყველა მათგანს შავი ფერის ბიზანტიური სამოსი აცვია. ყოველი სული ფეხზე დგას, გარდა ორი ადამიანისა. მეფე ლუარსაბ ბაგრატიონი ზის ტაძრის შუაგულში, ხოლო ხანდაზმული ქალბატონი, რომელიც დაბრძანებულა მეფის ზევით, ლოჟაში,  ამაღლებულ ადგილას, ბალახისფერ ტახტზე, გახლავთ დედა მეფისა, ქვრივი დედოფალი თამარ ჯაყელი, მას მუხლებზე უზის მეფის უფროსი ვაჟი, რომელიც ბებიის კალთას შეჰფარებია, ესაა უფლისწული სიმონი, ის ოთხი წლის თუ იქნება. აი ნამდვილი ბაგრატიონი, ბალღია მაგრამ როგორი ზომისაა, გამომეტყველებაც ექვსი წლის ბიჭისა აქვს, თვალები უბრწყინავს, ხელი ქამარზე ჩამოკიდებული ხანჯლისაკენ მიუწევს. ნამდვილი ბოკვერია ლომის, არა ბატონო დელაროშ? – ბერი იგნაცუსი დელაროშს სულში უძვრება, აინტერესებს რას ფიქრობს იგი ამ ტაძარში შეკრებილი ხალხის სულის, გონებისა და ვნებების შესახებ.
  • დამინდეთ ღირსო იგნაციოს – ეღიმება დელაროშს,  რომელიც ამ დროს ხედავს, რომ დედოფლის საკაცეს,  მოასვენებს ის რვა მხედარი, რომელთა ერთადაც ისინი თბილისიდან გამოვიდნენ.
  •  ეხლა გამაყრუებელ ზარს და კივილს უნდა გაუძლო სტუმარო – ამბობს იგნაციუსი და დელაროშს ესმის ისეთი ხმები, რომლებიც თითქოს სამყაროს დასასრულს მოასწავებენ. გამოცდილი ექიმი თვალს ხუჭავს, მაგრამ შემდეგ ერცხვინება თავის თავისა და იქით გაჰყურებს სადაც, როგორც ჩანს საწყალ ჩვილს ემშვიდობება  მშობელი მეფე.
  • მეფე რომ ტირის, მეც მეტირება, თუმც შვილები არ მყავს, აი ბებიაც წამოდგა ტახტიდან და იგი შვილიშვილთან, სიმონთან ერთად უახლოვდება უსულო ჩვილს. გაჰკივის უბედური ბებია თამარი, საკაცით მოჰყავთ დედა გარდაცვლილი ბავშვისა მის უბედურ შვილთან. დედა როგორც საუბრებიდან გავიგე ჯერაც ცოცხალია, მაგრამ აპოკალიფსური დარტყმა აქვს მიღებული.
  • გარდაცვლილის დედა ცოცხალია? – იკითხა გაკვირვებულმა დელაროშმა.
  • ბოლო სამი დღეა დედა გარდაცვლილი ჩვილისა, გაუნძრევლად წევს, არაფერი ვიცი, მასთან არ გვიშვებენ, მაგრამ იქნებ შევაღწიოთ უახლოეს დღეებში, როგორც კი ბედკრული ჟამი გადაივლის და ხალხს კვლავაც სიცოცხლე დაიპყრობს- ამბობს იგნაციუსი, რომელიც გრძნობს რომ დელაროში საკაცეზე გაწოლილ დედოფალს დაკვირვებით ადევნებს თვალს.

***

„ამ სამეფოს სიქველით უნდა დახმარებოდი შვილო, მამისა გვერდით ყოფილიყავი შენს პირველ ბრძოლაში. ძმებთან ერთად უნდა დაგემარცხებინა მტერი. გაგეშალა ბაგრატიონთა ალამი და ლომად მოვლენოდი აღმოსავლეთს. ალმასივით ბასრი ხმალი უნდა მოგექნია ურჯულებისათვის. დაგეცვა თბილისი და ივერია. მაგრამ ასე ინება ღმერთმა ჩვენმა და ჩვენ უნდა შევურიგდეთ ბედს ჩვენსას“- ამბობდა ცრემლგამშრალი მეფე, როდესაც თავის ჩვილ ვაჟს, ბოლო კოცნით უნაწილებდა ამ სამყაროს სითბოსა და სურნელებას, როდესაც სვეტიცხოვლის ეზოში საშინელი ყვირილი ატყდა.

მეფე რამოდენიმე წამს შეჩერდა და ტაძრის შემოსასვლელისაკენ მოატრიალა თავი, მისი ათასისთავი და რაზმეულის რამოდენიმე წევრი ტაძრის გასასვლელისაკენ მიარღვევდნენ ხალხით გადაჭედილ გზას.

„შვილო ჩემო, შენს მამა-პაპასთან აღგიყვანს უფალი ჩვენი იესო ქრისტე…“- გააგრძელა ლუარსაბ მეფემ, მისი ჩვეული მტკიცე ხმით და ამ დროს სვეტიცხოვლის ალაყაფიდან გუგუნის მსგავსი ხმა, ყიჟნაში, ყვირილში, შეძახილში, ქალთა და ბავშთა სასოწარკვეთილ კივილში გადაიზარდა.

  • გვიშველეეეეეეე მეფეეეეეო, გვიშველეთ ხალხო, ყიზილბაშებმა თბილისი დასწვეს და აქეთკენ მოდიან, შეიარაღდით, გამოდით და მტკვრის პირზე დადექით, გამოდით მცხეთელნო – ყვიროდა ვიღაც ციხის ალაყაფიდან.

„შენს წესისამებრ დაკრძალვასაც აღარ გვაცდიან ურჯულოები, მამიკო“- უეცრად აღმოხდა მეფეს, უსულო ჩვილს გადაეხვია და უამრავ ხიფათში გამოცდილმა მისმა აზნაურებმა სასწრაფოდ დაიწყეს ბრბოს დაშლა, მეფის ტაძრიდან გამოსაყვანად დერეფნის შექმნა და სამხედრო წესით, მწყობრით სვლა.

მეფე, როგორც ჩანს, დედო ტაძრის ერთ-ერთი მრავალი საიდუმლო გასასვლელისაკენ წაიყვანეს ხმალ-გაშიშვლებულმა აზნაურებმა.  როგორც კი ლუარსაბის წვეროსანი თავი პროცესიის სათავედან გაუჩინარდა, ტაძარში სრული ქაოსი გამეფდა. ყველა დიდებული თავისთან უხმობდა საკუთარ დაცვას და სხვადასხვა გზებით ცდილობდა სვეტიცხოვლის დატოვებას.  

  • მივხვდი ყოველივეს, ვიღაც დაგვესხა თავს და ეს ვიღაც უკვე აქეთკენ მოიწევს, ასე არ არის? – ამ სიტყვებით დელაროშმა ბერის ძებნა დაიწყო.

ტაძარში ქალები აკივლდნენ, ყველა გასასვლელს მივარდა. მაღალმა და ძლიერმა მღვდელმა ქალბატონებს, როგორც ჩანს ერთ-ერთი დამატებითი გვერდითი კარი გაუღო, ხალხი იქით დაიძრა, მაგრამ მალე ეს კარიბჭეც ხალხისაგან გადაიჭედა და ვიღაც გოგონა პორტიკის  წინ დაეცა.   დედამისი განწირული გაჰყვიროდა გვიშველეთო. დელაროშმა სიტუაცია ექიმის თვასაზრისით უმალ შეაფასა და გოგონისაკენ ისკუპა. გზა და გზა მეფის აზნაურებს უბიძგა, ხალხი მიჰყარ მოჰყარა და კარებთან გაწოლილ მშვენიერ ქალწულს მიეჭრა.

  • ხელები შორს, ვინ ხართ ? – გაჰკივლა დედამ და დელაროშს წინ გადაუდგა.
  • ექიმია ქალბატონო, საფრანგეთიდან არის ჩამოსული, ჩვენი ენა ჯერ არ იცის, მიგვიშვით სასწრაფოდ მსხვერპლთან – გამართული ქართულით ალაპარაკდა იგნაციოს ბერი, რომელიც დელაროშს მოსდევდა და მის ყოველ მანევრს იმეორებდა.

დედამ რომ გაიგო შავწვერა უცნობი ექიმიაო, იმწამსვე უკან დაიხია და დელაროშის გვერდით დაიჩოქა. ფრანგი, უსულოდ გაწოლილ გოგონას საკინძეს ურღვევდა და მხარზე გადაკიდებული აბგიდან საექიმო ინსტრუმენტების ამოღებას იგნაციოს ბერს ავალებდა.

იგნაციოსი სწრაფად იღებდა ინსტრუმენტებს ჩანთიდან, რომელსაც ვერცხლის ფირფიტა ამშვენებდა წარწერით – „შარტრის საექიმო ლიცეუმი – 1533 წელი“.

სწორედ 1533 წელს მიანიჭეს შარლ დელაროშს ექიმის წოდება, ევროპაში განთქმულ საექიმო სკოლაში. გაღატაკებული აზნაურის შვილს თუ ადრე მამისაგან სახსოვრად მხოლოდ დაშნა  რჩებოდა, მის შემთხვევაში საქმე უფრო უარესად იყო. დაშნა და სატევარი მისმა უფროსმა ძმებმა გაინაწილეს. მას მამისაგან მხოლოდ წიგნი ერგო, რომელსაც მისი ძმები გადაგდებას უპირებდნენ. ეს წიგნი, რომელიც გარკვეული პერიოდი საქათმეში ეგდო და სკლინტის სუნიც ჰქონდა, დელაროშის წინ დადო მისმა ძმამ აიბმა. – ეს შენ მამაჩვენისაგან! თქვა მან და შარლს დამცინავად გაუღიმა. – იქნებ თქვენ წაგეღოთ? იკითხა მაშინ დელაროშმა მოწყენით. -არა ჩვენ მხედრულ გზას დავადგებით, წიგნი შენია, შე კოჭლო შენა – გაიცინა აიბმა და მოტრიალდა. შარლ დელაროში მართლაც ხანდახან კოჭლობდა. სახსრების, თანდაყოლილი ავადობა ჰქონდა. ფეხი რომ დაეღლებოდა კოჭლობას იწყებდა, ჯერ ერთ ფეხზე და შემდეგ მეორეზეც. ძმები დასცინოდნენ. შარლი არ ბრაზობდა. დეიდის მალამოს ისმევდა მუხლებზე და უკეთ ხდებოდა. წიგნი კი, სკლინტის სუნით კი ჰყარდა მაგრამ ძალიან საინტერესო იყო. ლათინურად იყო დაწერილი. დელაროშმა ლათინური ცუდად იცოდა, მაგრამ სათაური კი ამოიკითხა – „მედიცინა, ტრაქტატები და მატიანე“. იმ ჟამიდან შარლი მამის წიგნს თან დაატარებდა. მოჯამაგირეც ყოფილა, ფეხსაცმლების დამაკრიალებელი, ხალიჩების მქსოვი, თერძის შეგირდი, კულინარი, მეღვინე, მაგრამ მუდამ საექიმო განათლებისაკენ ისწრაფვოდა. როგორც კი საშუალება ჰქონდა, მამისგან დატოვებულ წიგნს უტრიალებდა. თარგმნიდა მის ტექსტს ფრანგულად. შემდეგ რამოდენიმეჯერ კითხულობდა, რომ დაეზეპირებინა და ღამე იმეორებდა. შემთხვევით ექიმს გადაეყარა, რომელმაც ბიჭი მსახურად აიყვანა. აი იქ კი გამოადგა შარლს დაზეპირებული ტექსტები, რომლებიც ერთ-ერთი უბედური შემთხვევის დროს ჩამოურაკრაკა თავის ბატონს, რომელიც გაოცებული დატოვა და რომლის იმგვარი ნდობა და სიყვარული მოიპოვა, რომელსაც მხოლოდ პატრონსა და შვილად აყვანილ არსებას შორის ჩნდება. შემდეგ მოხდა ასე – ექიმმა შარლი შვილად მიიღო. დააოსტატა. თავისი მცირე ქონება დაუტოვა. ექიმის წოდების მოსაპოვებლად გაგზავნა სამხედრო ნაწილში და თავად ბერად აღიკვეცა ნორმანდიაში. მათ შორის ცხოველი მიმოწერა სუფევდა.

შარლმა იბერიაში ჩამოსვლამდე გაუგზავნა ვრცელი წერილი მამობილს, ბერ ურბინოს, სადაც იგი მას ატყობინებდა „იბერიაში სამსახურისათვის გამამწესეს და შემდეგ წერილს როდის გამოგიგზავნი არც კი ვიციო“. სწორედ მამობილზე, ბერ ურბინოზე ფიქრობდა შარლ დელაროში, როდესაც სვეტიცხოველში იდგა და საბრალო ქართლის მეფის მონოლოგს უსმენდა. ლუარსაბ მეფე თითქოსდა ძალიან ჰგავდა  მის მამობილს- მესიე პერიეს, რომელმაც მონასტერში შემდგომისას სახელი ურბინო მიიღო. პერიეც იბერიელთა მსგავსად ახოვანი და ძლიერი იყო. მეფესა და პერიეს ერთნაირი კეხიანი ცხვირი და წინ გამოწეული ნიკაპი ჰქონდათ, ორივეს უმწიკვლო მზერა და მგლური სიმტკიცე სახეზე ჰქონდათ აღბეჭდილი. „ამ დასაკარგავიდან, ნეტა როგორ გავუგზავნო მამობილს წერილიო“- ფიქრობდა დელაროში, როდესაც ტაძარში წივილ-კივილი ატყდა, მეფე მისმა აზნაურებმა ტაძრიდან გაიყვანეს და  ხალხი კარებს ეძგერა. მაგრამ ეხლა როცა პაციენტის წინაშე იყო დაჩოქილი, დელაროშს აღარაფერ ახსოვდა, გარდა ამ თექვსმეტი წლის გოგონასი, რომელსაც როგორც ჩანს შიშისაგან გულყრა დაჰმართოდა.

  • საწრაფოდ ენა უნდა გადმოუგდოთ, გაუღე პირი, გინდა ძალით და გინდა ნებით – იყვირა, მედიცინაში კარგად გარკვეულმა იგნაციოსმა და გოგონას გულზე თავი დაადო.
  • არ უცემს გული – დაიკვნესა ბერმა.
  • მომეხმარე ! – თქვა ექიმმა და გოგონას მკაცრად მოკუმული მშვენიერი ტუჩის ჭრილი საექიმო ლანცეტით გააფართოვა, უმალ კბილები გაუხსნა პაციენტს და თავისი სპილენძის გულ-სასმენი პირში ჩასჩარა მას, თითები შეუყო გოგოს პირის ღრუში და სასაზე აკრულ ენას მისწვდა, ენა სასწრაფოდ გამოქაჩა და გოგონა, ფეხზე წამომხტარმა თავდაღმა დაჰკიდა. როგორც ჩანს სისხლმა ტვინს მიაღწია, გოგონას ხველება და გულის რევა აუვარდა.
  • გადარჩენილია – იყვირა გახარებულმა იგნაციოსმა.
  • მადლობა ექიმო – ცახცახებდა გოგონას დედა, რომელმაც იმ წამსვე თითიდან მოიხსნა მსხვილი ოქროს ბეჭედი და შარლ დელაროშს გაუწოდა, „დიდო ბატონო, ეს თქვენ ჩვენგანო“ დაამატა და მუხლებზე დაეცა შარლის წინაშე.
  • არავითარ შემთხვევაში – ამბობდა შარლი, მაგრამ დედა  ბეჭედს ეხლა უკვე ბერ იგნაციოსს აწვდიდა, რომელმაც ეს შესაწირი  სიამოვნებით მიიღო და შარლს მიუტრიალდა.
  • ეხლა ჩვენც უნდა ვიჩქაროთ ექიმო – თქვა მან.
  • მოიცა დავწმუნდე რომ გოგო კარგად არის – თქვა შარლმა და გოგონას ტუჩები მოწმინდა, მას შუბლზე ეამბორა, მაჯას მოუსმინა და ყვირიმალები შეუმოწმა.  მის ფაფუკ სხეულთან უნბური შეხებისას დელაროშს უჩვეულო გრძნობები გაუჩნდა, რაც შეუფერებელად მიაჩნდა გამოცდილი ექიმისათვის.
  • „როგორც ჩანს დიდმა გზამ და ზღვა – ზღვა წანწალმა იქიმის სიმშვიდე დამაკარგვინა , ძალიან ცუდია“ – გაიფიქრა შარლ დელაროშმა და გაოგნებულ გოგონას და მის დედას სწრაფი გამოჯანმრთელება უსურვა.
  • გვეწივიეთ სასახლეში – ებნებოდა მისი დედა ბერ იგნაციოს და შარლ დელაროშს თავიდან ფეხებამდე ათვალიერებდა.
  • აუცილებლად, აუცილებლად, ეხლა კი წავიდეთ ექიმო, რადგანაც თუ ყზილბაშები მართლაც შემოგვესივნენ,  ჩვენს ტყავს ვერ წაიღებენ თავის შაჰთან, მაგრამ თბილისის მისიაში, ქართველ მსახურებს დაგვიხოცავენ, კიდევ უამრავ უბედუბურებას შეჰყრიან ქრისტეს მრევლს, გადავარჩინოთ ხალხი – გაჰყვიროდა ბერი იგნაციოსი და სამხედრო ექიმს გასასვლელისაკენ უბიძგებდა.

ამ დროს კვლავ გაისმა ყვირილი და ძრწოლა შეიქმნა სვეტიცხოვლის ეზოში,  შავწვერა ცხენოსნები მოედვნენ ეზოს, ხალხი კოშკებისაკენ გარბოდა. ქალები კოშკების კარიბჭეებზე აკაკუნებდნენ სადაც მათ  მღვდლები უღებდნენ კარს.

  • თქვენს მიერ გადარჩენილი ასული სამეფო ოჯახს ეკუთვნის, ის ბაგრატიონია, სახელად ნატა ჰქვია, დაიმახსოვრეთ. – ამბობდა იგნაციოსი და თავისი ჯორისაკენ მიიწევდა.
  • მართლაც უცნაური სახელია ნატა! აი ჩემი ცხენიც გამოჩნდა- შესძახა შარლ დელაროშმა და ყარაბახულ ბედაურზე იმ წამსვე ამხედრდა. ბიჭები, რომლებიც ცხენებს იჭერდნენ , შარლის მიცემულ ფრანგულ მონეტას ხელიდან ხელში ატრიალებდნენ, გერბსა და წარწერას უკვირდებოდნენ და ფრანგს გულითადათ ხელს უქნევდნენ.
  • უბედური ქვეყანაა, მდგომარეობა უეცრად იცვლება. შემოსევები ძლიერ ხშირია და ასეთ დროს ზოგი გარბის, ზოგს კი რომელსაც არაფერი აქვს დასაკარგი, ასეთ დროს მოგების მიღების შანსი უჩნდება, უნდა ვიჩქაროთ – სწრაფად იარეო ანიშნებდა იგნაციოს ბერი მავრო დე ანდალუზიას.
  • კი მაგრამ საით უნდა წავიდეთ ჩემო კარგო ბერო, თუ დედაქალაქი მტერს აქვს დაკავებული, ჩვენ იქ რა გვესაქმება? – გაკვირვებული სახით შეჰყურებდა შარლი თავის მეგობარს.
  • არავითარი სირთულე ჩვენ არ გვემუქრება, ეს წყეული ყიზილბაშები ხელშეკრულებით არიან დაკავშირებული ჩვენს წმინდა პაპთან და სისხლის წვიმების დროსაც ხელს არ ახლებენ ჩვენს მისონრებს არათუ სამხრეთ კავკასიაში, არამედ უდაბურ მთებშიც. დარწმუნებული ვარ თბილისში ჩვენ უხიფათოდ ჩავალთ. ხომ ხედავ ხანდახან ბერობა სჯობს მეფობას ჩემო ძმობილო? – ისევ რატრატებდა ბერი იგნაციოსი და ისინი მცხეთის ხიდისაკენ დაიძრნენ.
  • მართალია – ბრძანა დელაროშმა და ცხენს უზანგი ჰკრა ხიდის კიბეზე ასასვლელად.
  • იგივე ჰქნა იგნაციოსმა და მისმა  მორჩილმა მავრო დე ანდალუზიამ. ამგვარად იგნაციოს ბერი და შარლ დელაროში ქართლის სამეფოს დედაქალქისაკენ, მტკვრის ხეობაში გველივით მიკლაკნილ გზას დაადგნენ.  

უეცრად შავი ბოლი ავარდა ცაში, ყორნების საკმაოდ დიდი ჯგუფი გაფრინდა იქით საიდანაც ბოლმა იწყო ამოსვლა.  იგანციოს ბერმა წარბები შეჭმუხნა ჩაფიქრდა და საკუთარ გონებაში ჩაიძირა.

  • რაო წმინდა კაცო? – იკითხა დელაროშმა.
  • თუ ქალაქს ცეცხლი  უკიდია, ეს უბრალო თავდასხმა არ გახლავთ ჩემო ბატონო, ეს აღარ არის ის რასაც ჩვენ ფრანგულად „შევოშეს“ ვეძახით, უფრო მძიმე სურათი გველის, გამაგრდით.
  • რა გაეწყობა – გაეღიმა სამხედრო ექიმს და ლაბადის საქუდე ნაწილი თავზე იმგვარად ჩამოიმხო, რომ მარტო შავი წვერი მოუჩანდა.    

Older Posts »

კატეგორიები