ფრიდრიხ ნიცშე – Friedrich Nietzsche

ელიზბარ ელიზბარაშვილი “ნიცშე და საქართველო. რეალური ისტორია”

მე შევეცდები გასაგები ენით გადმოვცე ნიცშეს და საქართველოს ურთიერთმიმართების საკითხი, ის, თუ ნიცშეს ფილოსოფიას საქართველოში რა პერიპეტიები გადახდა, როგორი ისტორია ჩამოყალიბდა ამ მხრივ XIX საუკუნის ბოლოდან XXI საუკუნის პირველ წლებამდე. საერთოდ, ეს თემა _ „ნიცშე და საქართველო“ _ შევეცდები მოვიცვა მთლიანობაში, რა თქმა უნდა, ზოგად კონტექსტში.

ჩემს ლექციას სათაურად აქვს „ნიცშე და საქართველო. რეალური ისტორია“. მე ხაზი გავუსვი, რომ რეალური ისტორია განსხვავდება იმისგან, რაზეც ხშირად საუბრობენ საქართველოში ნიცშესთან მიმართებაში. ნიცშე, ერთი მხრივ, თითქოს კარგად კითხვადი ავტორია საქართველოში, თითქოს მოდურიც იყო 80-იანი წლების ბოლოდან, მაგრამ მეორე მხრივ, ქართული საზოგადოება არ არის კარგად გათვითცნობიერებული ნიცშესა და ქართული კულტურის ურთიერთმიმართების საკითხში. უბრალოდ, არსებობს ზერელე დამოკიდებულება. მაგალითად, არსებობს ვაჟა-ფშაველას «ინციდენტი», რომ ვაჟამ დასცინა ნიცშეს ზარატუსტრას, აქედან გამომდინარე, მავანი კმაყოფილდება ამით და ფიქრობს, რომ ნიცშე და ქართული კულტურა, ქართული მსოფლხედვა სრულიად სხვადასხვა რამეა, იმიტომ, რომ ვაჟა ასეთ რამეს წერდა. არადა, აღარ ხდება საქმის გამორკვევა, რეალობაა ასეთი. ვაჟასა და ნიცშეს მიმართება და საერთოობა გამოკვლეული აქვს სერგი დანელიას თავის წიგნში «ვაჟა-ფშაველა და ქართველი ერი». ის რომ, ერთი გენიოსი მეორე გენიოსს აკრიტიკებს და თვლის, რომ მასთან არაფერი საერთო არა აქვს, ეს არ ნიშნავს იმას, რომ ეს მართლაც ასეა. ნიცშეც აკრიტიკებდა პლატონს, მაგრამ დღეს ევროპულ ფილოსოფიაში ნიცშესა და პლატონს შორის არის ძალიან ბევრი მჭიდრო შეხების წერტილი გამონახული. ისინი უმთავრეს, ფუნდამენტურ საკითხებში ერთმანეთს უკავშირდებიან.

საქართველოში ტერმინს _ «ნიცშელოგიის ისტორია» _ მაინც პირობითად ვიხმარ, რადგანაც, რომ დავითვალოთ, საქართველოში 1899 წლიდან დღემდე მხოლოდ ოცამდე ავტორია, ვინც ნიცშეზე დაწერა სამეცნიერო სტატია, წიგნი თუ საგაზეთო-პუბლიცისტური ნარკვევი. ოცი ავტორი კი არ არის საკმარისი იმისთვის, რომ დარგი ჩამოყალიბდეს ნიცშელოგიის სახელწოდებით, როგორც მაგალითად, ეს არის დასავლეთში _ ყოველ წელს ათასობით ნაშრომი იქმნება დასავლურ ლიტერატურაში ნიცშეზე. მხოლოდ მინდა ვთქვა, რომ ტერმინში _ნიცშელოგია _ ჩვენ უბრალოდ ვიგულისხმებთ იმ ტექსტებს, სადაც ნიცშეზე საუბრობენ.

საქართველოში ნიცშელოგიის ისტორია შეგვიძლია დავიწყოთ 1899 წლიდან, როდესაც ანტონ ფურცელაძემ გაზეთ „ივერიის» N 272-ში გამოაქვეყნა წერილი სათაურით _ „ჩვენი საჭირბოროტო კითხვები“. ეს თარიღი ჩვენ შეგვიძლია ავიღოთ, როგორც „ნიცშელოგიის“ ათვლის წერტილი საქართველოში. 1900 წელს კიტა აბაშიძე ჟურნალ „მოამბეს» N 5-ში აქვეყნებს წერილს _ „ცხოვრება და ხელოვნება“. აი, ეს ორი წერილი არის პირველი შეხება ქართული აზროვნებისა ნიცშეს ფილოსოფიასთან. მე მინდა გაცნობოთ, რომ ეს პირველი შეხება არის რადიკალურად ნეგატიური, რადგანაც წარმოდგენილი ავტორები წერენ, რომ ნიცშეს ფილოსოფია არის ავაზაკური ფილოსოფია, ან არის ახალი კერპთაყვანისმცემლობა. ანტონ ფურცელაძე ამ პირველ წერილში საკმაოდ ვრცლად საუბრობს იმდროინდელი საქართველოს ეროვნულ პრობლემებზე; ანუ ეს წერილი დღეს რომ წავიკითხოთ, რომელიც არის XIX საუკუნის ბოლოს დაწერილი, იგივე პრობლემებს წავაწყდებით მასში, რის წინაშეც თანამედროვე საქართველო დგას. აქ ვკითხულობთ, თუ საერთაშორისო საზოგადოებაში როგორ არის გამეფებული უსამართლობა, როგორ არის ურთიერთბრძოლაში ჩაბმული ყოველი ერი, როგორ ხდება ძალის კულტივირება მთელ მსოფლიოში და ასეთ არეალში ერების თვითდამკვიდრება, სუსტი ერები როგორ არიან დაჩაგრული ძლიერი ერებისგან. ბრძოლას თანამედროვე სამყაროში კი, იარაღის გარდა, აწარმოებენ სწავლა- განათლებითა და ეკონომიური ძლიერებით. ანტონ ფურცელაძე წერს, რომ საქართველოს ამ მხრივ ძალიან სუსტი პოზიციები აქვს. ამ ურთიერთბრძოლისა და ურთიერთგანადგურების სამყაროს შეუძლებელია გამოეყო. შემდეგ იგი განსაზღვრავს დარვინის თეორიას, რომ ეს არის ურთიერთბრძოლისა და ურთიერთგანადგურების ფილოსოფია. ურთიერთგანადგურების სამყაროს ლეგიტიმაცია მოხდა სწორედ დარვინის თეორიაში, ანუ მეცნიერულ ენაზე მოხდა ურთიერთგანადგურების ლეგიტიმირება; ხოლო ნიცშეს ფილოსოფია დარვინის ხაზს აგრძელებს. ნიცშე მიიჩნევს, რომ ეს ბრძოლა არის ევოლუციის კანონი. ევოლუცია მხოლოდ მაშინ იწყება, როცა სუსტი მარცხდება, ნადგურდება, ძლიერი იმარჯვებს, და საბოლოო ჯამში, მივდივართ ზეკაცის იდეამდე. აი, სწორედ აქ იკვეთება, რომ იმარჯვებს ის რასა, ის ერი, ის ინდივიდი, რომელიც ამ ბრძოლაში იქნება ყველაზე ძლიერი.

რა თქმა უნდა, მკვეთრად ნეგატიური დამოკიდებულებაა ნიცშესადმი, როდესაც ავტორი წერს, რომ ის არის ავაზაკობის ლეგიტიმიზაცია ფილოსოფიაში. დარვინიზმი იყო ავაზაკობის ლეგიტიმიზაცია მეცნიერებაში. მაგრამ ფურცელაძე თვლის, რომ უნდა გავუსწოროთ რეალობას თვალი, საერთაშორისო არენას ქართველებმა უფრო რეალურად უნდა შევხედოთ და უნდა ვეცადოთ, რომ გავაგრძელოთ სწავლა-განათლების მიმართულებით მოძრაობა, ასევე ეკონომიური ძლიერება უნდა შევმატოთ ქვეყანას.

კიტა აბაშიძე ერთი წლის შემდეგ ასევე ნეგატიურად მოიხსენიებს ნიცშეს და იგი თვლის, რომ ეს არის უბრალოდ «ხორცის მოთხოვნილებების» აღზევება ფილოსოფიაში, ეს არის, ასე ვთქვათ, ახალი კერპთაყვანისმცემლობა.

საქართველოში ნიცშეს მკვეთრად უარყოფითი შეფასებების შემდგომ დადგა მისი მართლაც სერიოზული გამოკვლევისა და უფრო დაკვირვებული შესწავლის დრო. პირველი მოაზროვნე, რომელიც ამ საქმეს შეეჭიდა, იყო აკაკი ჩხენკელი. მისი წერილები 1901-1902 წლებში გამოქვეყნდა გაზეთ „კვალის» ფურცლებზე. იგი იწყებს ნიცშეს ფილოსოფიის შედარებით მიუკერძოებელ ანალიზს. იგი ცდილობს ახსნას ნიცშეს ფილოსოფია და მოუძებნოს მას პოზიტიური გააზრება. ნიცშე იწყებს იმით, რომ პიროვნება განიცდის საზოგადოების მხრიდან წნეხს, პიროვნება არის დაჩაგრული. მისი ნება არის ნიველირებული და საზოგადოება არის ბატონი, რომელიც ინდივიდის ღირებულებებს უარყოფს. აქედან გამომდინარე, ნიცშე დგება პიროვნების, ინდივიდის მხარეს, ცდილობს მისი ღირებულებითი რეაბილიტაცია განახორციელოს. იმისათვის, რომ მოახდინოს ინდივიდის გათავისუფლება საზოგადოების ტირანიისგან, პირველ რიგში, ის განუდგება საზოგადოების მიერ დადგენილ ნორმებს. მათი მორალი, რელიგია, სახელმწიფო _ ეს არის საზოგადოების ტირანია, საბოლოო ჯამში, ინდივიდზე. ინდივიდის ღირებულებების დაფუძნებისკენ მოძრაობისას, ნიცშე უარყოფს ზოგადს და გვისახავს ზეკაცის იდეალს. მაგრამ აკაკი ჩხენკელის აზრით, ნიცშე გადავარდა საწინააღმდეგო მიმართულებაში. ეს იდეალი უკვე თვითნებობითა და აღვირახსნილობით გამოირჩევა. აქ უკვე ხდება პირიქით _ ინდივიდის გაბატონება საზოგადოებაზე და ინდივიდი ხდება თვითნება და საზოგადოება ამ შემთხვევაში ხდება ინდივიდის მონა. ამიტომაც, ზეკაცის იდეალი არის ცხელ გულზე ნიცშეს პოეტური გადაჭარბებაო, _ აღნიშნავს აკაკი ჩხენკელი და მას დიდი ყურადღება არ უნდა მივაქციოთო. მთავარი არის ის, რომ ინდივიდის ღირებულებითი რეაბილიტაცია არის ნიცშეს ფილოსოფიის ღერძი.

ამის შემდეგ, 1910 წელს გერონტი ქიქოძე გაზეთ „დროებაში“ აქვეყნებს წერილს „ცხოვრება და ზნეობრივი იდეალი“ და იგივე თემას მიჰყვება; მაგრამ შეეცდება, რომ ნიცშეს ფილოსოფია მარტო ინდივიდის ღირებულებების რეაბილიტაციაზე არ დაიყვანოს და ცდილობს იგი უფრო ფართო ფილოსოფიურ კონტექსტში გაიაზროს. ქიქოძე საკაცობრიო ისტორიაში გამოჰყოფს ორ მსოფლმხედველობრივ ხაზს. ერთი, რომელიც ვითარდებოდა ინდივიდის ღირებულებითი დაკნინების, ამავე დროს ამქვეყნიური ცხოვრების ღირებულებითი დაკნინების და ცხოვრებისადმი მინორული პათოსის გაბატონების გზით. ეს ხაზი არის პლატონი, ეპიქტეტე, სენეკა, ავრელიუსი, ქრისტიანობა, კანტი, შოპენჰაუერი. მეორე ხაზი კი პირიქით, _ ინდივიდის ღირებულების და ამქვეყნიური ცხოვრების ღირებულების წინ წამოწევისა და იმქვეყნიურ ღირებულებებზე უფრო მაღლა დაყენების გზით. ეს არის ანტიკურობიდან მოყოლებული ნებისმიერი ჰედონიზმი და ამ ხაზს ასრულებს ნიცშე. გერონტი ქიქოძის აზრით, ნიცშესთან მხოლოდ პიროვნების, ინდივიდის ღირებულებითი რეაბილიტაცია კი არ ხდება, არამედ საერთოდ ამქვეყნიური ცხოვრების ღირებულებითი რეაბილიტაციაცაა. პიროვნების, ინდივიდის რეაბილიტაცია არის ერთ-ერთი მომენტი ამქვეყნიურის ღირებულებითი რეაბილიტაციისა, ანუ საჭიროა, რომ თვალხილული სამყარო, სიცოცხლე, ამქვეყნიური ცხოვრება გახდეს ღირებულებითად მისაღები და არ იყოს დამცირებული იმქვეყნიური სამყაროთი. აი, ეს არის ნიცშეს ფილოსოფიის მიზანი, რაც დააზუსტა ქიქოძემ ჩხენკელთან შედარებით. მაგრამ ქიქოძეც, ასევე, ჩხენკელის მსგავსად, თვლის, რომ ნიცშე მაინც რადიკალიზმში გადავარდა, როდესაც ზეკაცის გაგება შემოიტანა, იმიტომ, რომ ზეკაცი მაინც აღვირახსნილობისკენ მიისწრაფვის, ის მაინც გადადის თვითნებობის ზღვარს და კარგავს ზომიერების გრძნობას. იმდროინდელ ფრანგულ ფილოსოფიაში იყო ასეთიფილოსოფოსი _ გიუო, რომელიც ასევე სიცოცხლის ფილოსოფიის წარმომადგენელი და ინდივიდუალიზმის მომხრე გახლდათ, მაგრამ გიუოსთან შედარებით ნიცშე გერმანული კულტურის მატარებელია თავის რადიკალიზმში. გიუოსთან სიცოცხლის ჭარბი ძალები არ იწვევს ეგოიზმის გაფეტიშებას, პირიქით, სიცოცხლის ჭარბი ძალები იწვევს ეგოიზმის გადალახვას და სოციალიზაციისკენ მოძრაობას. აი, ასეთი განსხვავებაა გიუოსა და ნიცშეს შორის.

ამის შემდეგ, ქართულ ნიცშელოგიაში იწყება შემდეგი თემის დამუშავება. თუკი აქამდე ჩხენკელი და ქიქოძე ეძიებდნენ ნიცშეს ფილოსოფიის ძირითად მიზანს, ახლა უკვე შემდეგი ავტორები იკვლევენ იმას, თუ როგორ ახდენს ნიცშე თავის ფილოსოფიაში ამქვეყნიური სინამდვილის მიღებას _ სამყაროსადმი, სიცოცხლისადმი «ჰო»-ს თქმას _ იგივე პრინციპი _ ამორ ფატი. ეს პრინციპი ბედისადმი სიყვარულს ანუ აუცილებლობისადმი, სინამდვილისადმი სიყვარულს გამოხატავს. კითხვა ასე დგას: როგორ ხდება შესაძლებელი სამყაროსადმი «ჰო»-ს თქმა, როდესაც სამყარო არის მრავალი ტანჯვის შემცველი და სამყაროში გვაქვს წარმავლობის სევდა. წარმავლობის სევდა არის ადამიანის ცხოვრებაში ტანჯვის ყველაზე ღრმა მიზეზი, რომელიც სიამოვნებითა და ჰედონიზმით არასოდეს განქარვდება.

ეს კითხვა ქართულ ნიცშელოგიაში რუსული ნიცშელოგიიდან შემოიჭრა. რუსეთში, 1900 წელს, ლევ შესტოვმა გამოსცა წიგნი _ „სიკეთე გრაფ ტოლსტოისა და ფრიდრიხ ნიცშეს ცხოვრებაში“. იგი ნიცშეს ფილოსოფიაში უმთავრესად მიიჩნევს ამქვეყნიური სამყაროს მიღებას _ მისდამი «ჰო»-ს თქმას, ამორ ფატი-ს პრინციპის გატარებას ადამიანის ცხოვრებაში და სვამს კითხვას თუ როგორ ახორციელებს ფრიდრიხ ნიცშე თავის ფილოსოფიაში ამას. აი, ამ კითხვაზე გარკვეული პასუხების გაცემას შეეცდებიან ჩვენი შემდგომი ავტორები.

პირველი ავტორი არის გრიგოლ რობაქიძე. 1911 წ. 18 მაისს იგი ქუთაისის ქართული თეატრის დარბაზში ატარებს ლექციას, სადაც გადმოსცემს ნიცშეს ფილოსოფიის საკუთარ ინტერპრეტაციას. გრ. რობაქიძე იყო მისტიკოსი და იგი საკმაოდ ორიგინალურ მისტიკურ ინტერპრეტაციას გვთავაზობს. მისი აზრით, ნიცშემ მოახდინა შოპენჰაუერის ნირვანაში საიდუმლო ჭვრეტისა და დიონისური მუსიკით თრობის სინთეზი. ამ ორი პრინციპის ურთიერთშეერთებით შედგა ნიცშეს ფილოსოფია, რომლის მიხედვითაც ადამიანის ყოველდღიური «მე» მუდმივად გამოდის თავის ყოველდღიურობიდან და იძირება სამყაროს ანუ მსოფლიოს ერთიან «მე»-ში, მისტიურ «მე»-ში, განიცდის სამყაროს ძირთან, ამ «მე»-სთან იდენტობას და მარადიულობას. ეს ჩაძირვა სამყაროს საფუძველში, სამყაროს მისტიურ «მე»-ში, სადაც ინდივიდუალიზმი გამქრალია და მარადიულობის განცდაა, არის სასიხარულო ჩაძირვა. ამას რობაქიძე ადარებს არისტოტელეს კათარზისისეულ განცდას. აი, ამ თრობის აქტში ხდება ადამიანის ჩასვლა სამყაროს ძირამდე და მასთან შეხება. ასეთი ინტერპრეტაციით გასაგებია, რომ მარადიული მობრუნება რობაქიძის მიხედვით არის იმ მსოფლიო მისტიური «მე»-ს მუდმივი კვლავდაბრუნება ამქვეყნიურ «მე»-სთან, კონკრეტული პიროვნების «მე»-სთან, რომ გარდაქმნას ის და გარდაქმნა ხორციელდება იმ კათარზისის საშუალებით, რაც მოაქვს სამყაროს ძირთან შეხებას. აქედან გამომდინარე, რადგანაც ეს მისტიური «მე» ყოველდღიური «მე»-სათვის არის შორეული, აქედან არის ნიცშეს პრინციპი _ სიყვარული შორეულისადმი; ყოველდღიურობა კი ხელს უშლის განხორციელდეს მისტიური «მე», ჩამოვიდეს ის ყოველდღიურობაში და ამიტომ, რაც ხელს უშლის ამ პრინციპის განხორციელებას, მკაცრად უნდა აღიკვეთოს და შეიზღუდოს და აქედან _ ძალაუფლების ნების ინსტინქტი და აქედან ზეკაცი, რომელიც ამის რეალიზაციას მოახდენს. აი, ეს ინტერპრეტაცია არის ერთ-ერთი ორიგინალური ინტერპრეტაცია. შეიძლება ამას დავეთანხმოთ, შეიძლება არ დავეთანხმოთ. იმ დროისათვის რობაქიძემ ასე გადაწყვიტა ნიცშეს ფილოსოფიის ინტერპრეტაციის საკითხი, მით უმეტეს, იგი მისტიკოსების გავლენის ქვეშ იმყოფებოდა.

1911 წელს „სახალხო გაზეთში» დავით კასრაძე აქვეყნებს წერილებს რობაქიძის ლექციის შესახებ და საკმაოდ ვრცლად აკრიტიკებს მას. იგი წერს, რომ მარტო შოპენჰაუერის ფილოსოფიასა და მარტო ნაწარმოებზე «ტრაგედიის დაბადება მუსიკის სულიდან» დაყრდნობით არ შეიძლება მივაღწიოთ ნიცშეს ფილოსოფიის მთლიანობით გააზრებას, იმიტომ, რომ ნიცშეს ჰქონდა შემდგომი განვითარების ეტაპებიც. ნიცშესთავის ფილოსოფიურ განვითარებაში ჰქონდა სამი ეტაპი და რობაქიძე ამის იგნორირებას ახდენს. ამავე დროს დარვინის თეორია, კასრაძის ინტერპრეტაციაში უმთავრესია და იგი ფიქრობს, რომ სწორედ ურთიერთბრძოლისა და ამ ბრძოლაში ძლიერის გამარჯვების თეორია არის წამყვანი ძაფი ნიცშეს ფილოსოფიაში და სწორედ დარვინის ევოლუციონიზმის თეორიის გავლენით შეიქმნა ნიცშეს ფილოსო-ფია, რომელსაც ყურადღების გარეშე ტოვებს რობაქიძე და ამიტომაც მას კასრაძე აკრიტიკებს.

1911-12 წლებში კ. კაპანელი გაზეთ “Закавказская речь”-ში აქვეყნებს წერილების სერიას ნიცშეს ფილოსოფიასთან დაკავშირებით. იგი გვთავაზობს რობაქიძისაგან განსხვავებით ალტერნატიულ პასუხს იმაზე, თუ როგორ უნდა მოხდეს ამქვეყნიური სინამდვილის მიღება. რობაქიძესთან ეს განხორციელდება მისტიურ მსოფლიო «მე»-სთან შეერთება-შერწყმით, მაგრამ რადგანაც კონსტანტინე კაპანელი არის სიცოცხლის ფილოსოფიის წარმომადგენელი, იგი სხვა მიმართულებით მოძრაობს და სიცოცხლის საფუძველზე ცდილობს ახსნას ნიცშეს მთელი ფილოსოფია. სიცოცხლე სიცოცხლის ფილოსოფიაში ამქვეყნიური ძალაუფლების ნებაა. ძალაუფლების ნება არის ვნება ზრდისაკენ, წინსვლისაკენ, სიამოვნებისაკენ, სხვისი დაპყრობისაკენ, საკუთარი ინდივიდუალური არსებობის გაფართოებისაკენ. შემოქმედებითი იმპულსი კაპანელის აზრით ყოველთვის უკავშირდება ძალაუფლების ნებას. რაც უფრო დიდია, რაც უფრო ღრმაა ადამიანის ცხოვრებაში ტანჯვა, მით უფრო ძლიერი არის ამ ადამიანში სიცოცხლის იმპულსი და შემოქმედების იმპულსი. რაც უფრო ძლიერი არის ზარატუსტრას ცხოვრებაში ამქვეყნიური უსიამოვნებით მიღებული ტანჯვა, მით უფრო ძლიერი არის მისი ნება ამბოხებისა სამყაროს ამდაგვარი წყობის მიმართ. კონსტანტინე კაპანელი ნიცშეს ფილოსოფიას იმდაგვარად იაზრებს, რომ ამქვეყნიური სინამდვილისადმი ამბოხი არის სწორედ ამქვეყნიური ტანჯვის მიმართ ამბოხებით დაბადებული ნება, რომელიც შეეცდება ამ ამბოხების აქტს სამყაროს საზრისი მიანიჭოს. ამქვეყნიური ღირებულებების დამკვიდრება უნდა მოჰყვეს ამ შემოქმედებით ამბოხს, რადგანაც ის სამყარო, რომლის წინაშეც ამბოხდა ზარატუსტრა, არის მიუღებელი, საზრისს მოკლებული და ღირებულებებს მოკლებული. მაშ ასე, შემოქმედებითი ამბოხი, რომელიც მიგვიყვანს სამყაროს ახალი საზრისის შექმნამდე არის სწორედ ნიცშეს გზა. ეს გზა მიგვიყვანს საბოლოოდ ზეკაცამდე და ზეკაცის ღირებულებებამდე. კაპანელი მნიშვნელოვანია საქართველოში იმ კუთხითაც, რომ ის პირველად აყენებს საკითხს ქართული მსოფლაღქმისა და ნიცშეს მსოფლაღქმის ურთიერთმიმართების შესახებ. იგი ცდილობს, რომ ვაჟა-ფშაველასა და ნიკოლოზ ბარათაშვილის შემოქმედებათა ილუსტრირებით მოახდინოს ქართული სულის დაკავშირება ნიცშეს სულთან, ნიცშეს ფილოსოფიის ძირითად პრინციპთან. მისი აზრით, ვაჟას „მინდია» და ბარათაშვილის მხატვრული სახეები წარმოადგენენ სამყაროს საშინელებით შეძრწუნებულ სახეებს. ისინი შეპყრობილნი არიან საკაცობრიო სევდით, მაგრამ მინდიას სიბრძნე შემდგომში უკვე იკარგება და მარცხდება ყოველდღიურობის მხრიდან. მინდიას სიბრძნე ქრება და კარგავს შემოქმედებით იმპულსს ქალთან ყოველდღიურ ცხოვრებაში ჩართვით, ხოლო ნიკოლოზ ბარათაშვილის მხატვრული სახეები სწორედ აგრძელებენ ამ ამბოხს, იჩენენ ტიტანურ ნებას და ესწრაფვიან სრულყოფილებას. აი, ასეთი ტიტანური ნების და დაუსრულებელი ამბოხის გამოხატულებაა ნიკოლოზ ბარათაშვილის შემოქმედება. ეს ყველაზე კარგად გადმოცემულია მის ლექსში „მერანი“. აი, ასეთი მსოფლმხედველობა, მუდმივი შემოქმედებითი ამბოხი, ტიტანური ნების გამოვლენა არის, კაპანელის აზრით, ჭეშმარიტი ქართული სულის გამოხატულება და სწორედ ამას აკავშირებს იგი ნიცშეს ფილოსოფიის ძირითად პრინციპთან.

იმ დროის საქართველოში ნიცშეს ფილოსოფიასთან აკავშირებდნენ ქართული ლიტერატურის მოვლენებს, მაგრამ მეორე მხრივ, გრ. რობაქიძემ 1917 წელს გამოაქვეყნა გაზეთ „საქართველოში“ წერილები სათაურით _ „დიონისოს კულტი და საქართველო“, სადაც იგი შეეცდება, კაპანელისგან განსხვავებით, ნიცშეს სულსა და ქართულ ტრადიციებს შორის, ნიცშეს მსოფლაღქმასა და ქართულ ყოფას შორის გამოენახა საერთო. გრ. რობაქიძე აღწერს ქართველების უძველეს ტრადიციებს სასაფლაოსთან მიმართებაში: როგორ ეძლევიან ქართველები სასაფლაოზე ლხინსა და ღრეობას. გრ. რობაქიძის აზრით, ქართველების დამოკიდებულება სიკვდილისადმი არის ძალზე მსუბუქი. იგი აღნიშნავს, რომ ხშირად ამას ხსნიან ქართველი ადამიანის ზერელობით, მაგრამ ეს ასე არ არის. რობაქიძე ამას დიონისეს კულტით ხსნის, რომ საქართველო გაჟღენთილია დიონისეს კულტით. და ის, რომ სასაფლაოზეც შეიძლება მოაწყოს ქართველმა ადამიანმა ლხინი და „ღრეობა“, თუ ჩვენ ამას ამ კუთხით შევხედავთ, სრულებით გასაგებია. მე მინდა ერთი აბზაცი წაგიკითხოთ ამ წერილიდან, რომელშიც გრ. რობაქიძე ქართველებზე წერს: „ჩვენში «სულის საქმე» უფროსად სასაფლაოზე სრულდება _ გარნა, იმავე სასაფლაოზე იმართება ქართული «ღრეობა»: ლხინი ყაბალახითა და ჯირითით. ადგილის უქონლობით ამას ვერ ავხსნით: საქართველოში ბევრია სხვა ადგილი «სალხინოდ», მაგრამ რაღაც უცნაურობით ქართველი ხალხი მაინც სასაფლაოს არჩევს სიცოცხლის ასათამაშებლად. ეს მოვლენა საგულისხმოა ფრიად. გარდა ამისა, არ მოიძებნება მგონი, მეორე ისეთი ხალხი, რომელიც ასე ადვილად ურიგდებოდეს სიკვდილის საშინელებას, როგორც ქართველები. ბევრი ამ მოვლენას «ზერელობით» ხსნის. მაგრამ, თუ ცხად ვყავით, რომ ქართველობამ უმძაფრესად განიცადა «დიონისურობა», მაშინ ადვილი ასახსნელი იქნება ქართველების მიერ სიკვდილის მსუბუქი ატანა. და შემდეგ, უკვე საქართველოს ისტორიას განიხილავს და
თვლის, რომ იგი დიონისური მისტერიაა. დიონისურ მისტერიაში გულისხმობს მუდმივ კვდომა-აღდგენას. და საქართველოს ისტორია სწორედ არის მუდმივი კვდომა-აღდგომის სერია. ამიტომ ქართველი შორს არის შავი მელანქოლიისაგან, და ამიტომ არის ქართველის ცხოვრებისეული პრინციპი» _ ამორფატი. შემდეგ რობაქიძე წერს, რომ საჭირო არის საქართველოში ქართულ იდეოლოგიაზე მუშაობის დაწყება. გრ. რობაქიძე თვლის, რომ ამ წერილით იგი უკვე იწყებს ამ საქმეს, რომელსაც ჯერ მასალათა დაგროვება უნდა ახლდეს.

რობაქიძის შემდეგ ნიცშეს ინტერპრეტაციის განსხვავებული სახე შემოგვთავაზა კონსტანტინე გამსახურდიამ 1919_1924 წლების წერილებში. გამსახურდია თანამედროვე ევროპული კულტურისა და საზოგადოების კრიზისზე ამახვილებს ყურადღებას. იგი წერს, რომ ნიცშემ სწორედ ის გაიაზრა, რომ თანამედროვე ევროპული სამყარო არის ცალსახა რაციონალიზმის, ფიზიკალიზმისა და ნატურალიზმის გავლენის ქვეშ. დაიკარგა მითოსური აზროვნება, დაიკარგა რელიგიური რწმენა და ასე გაგრძელება აღარ შეიძლება. თანამედროვე სამყაროში უკვე ყველა აცნობიერებს რწმენის დეფიციტს, რელიგიის დეფიციტს, მითოსის დეფიციტს. საჭირო არის რაღაც ახალი რელიგიის შემოტანა, რომელიც კაცობრიობას გამოიყვანს ამ კრიზისიდან, და სწორედ აქ გვევლინება ნიცშეს ფილოსოფია, როგორც ახალი რელიგიის შემომტანი ევროპაში. ეს რელიგია არ არის ქრისტიანობა, ეს რელიგია არის დიონისური რელიგია, რომლის საფუძველიც არის სიცოცხლე და სიცოცხლის პრინციპის დამკვიდრებით უნდა მოხდეს ახალი ფილოსოფიის შექმნა. გამსახურდია პირდაპირ წერს, რომ დაძლეული იქნება
მითოსსმოკლებული დრო.

ამ პერიოდის დამამთავრებლად, პირველი პერიოდისა, რაზეც ჩვენ ვსაუბრობთ, ჩაითვლება 1927 წელს სერგი დანელიას მიერ გამოქვეყნებული წიგნი _ „ვაჟა-ფშაველა და ქართველი ერი“. როდესაც ეს პერიოდი სრულდება ქართულ ნიცშელოგიაში, უკვე მძაფრდება ცენზურა. 1927 წლამდე შესაძლებელი იყო ნიცშეზე წერა. მოგეხსენებათ, სერგი დანელია ძალიან კარგი მცოდნე იყო ვაჟა-ფშაველას შემოქმედებისა. იგი, ერთი მხრივ, ვაჟა-ფშაველას ფილოსოფიური ანალიზით, და მეორე მხრივ, ნიცშეს ფილოსოფიის ანალიზით ცდილობს, რომ ნიცშესა და ვაჟას შორის, ანუ ქართულ მსოფლგანცდასა და ნიცშეს მსოფლგანცდას შორის დაინახოს მჭიდრო საერთო. დანელია წერს, რომ ვაჟა-ფშაველას შემოქმედებაში ჩვენ ვხვდებით სამყაროში ბრძოლას, ბრძოლას ყველასი ყველას წინააღმდეგ. ეს პრინციპი ინდივიდებს შორის ურთიერთბრძოლისა და ურთიერთგანადგურებისა არის დაუსრულებელი სამყაროსეული კანონი. როდესაც ძლიერდება ინდივიდი, იპყრობს სხვას, სუსტი კვდება და მიდის არენიდან. მაგრამ ვაჟასთან არსებობს სამყაროში ბუნების წონასწორობის კანონი. ეს იმას ნიშნავს, რომ არც ერთი ინდივიდი ბოლომდე გაბატონებულ მდგომარეობაში არ აღმოჩნდება. ანუ, საბოლოო ჯამში, მაინც არავინ ბატონდება ყველაზე და ყველაფერზე. მეორე მხრივ, ვაჟასთან გვაქვს წრიულობის კონცეფციაც. ნიცშესთან არის მარადიული მობრუნების კონცეფცია და ვაჟასთან გვაქვს ამის ჩანასახები. კულტურის განვითარება ვაჟასთან არის ადამიანის გამოყოფა ბუნებისგან და შემდეგ სვლა ზემოთ, მაგრამ ეს სვლა მაინც ღვთაებრივ სიმაღლემდე ვერ ადის და ბოლოს ისევ ადამიანის დამდაბლებისაკენ მიდის, მისი დაცემისაკენ და ბოლოს ადამიანი დაიშლება და მისგან წარმოიშვებიან ჭიები. შემდგომ, ამ ჭიებიდან იწყება ახალი ციკლი. რა თქმა უნდა, ეს მეტაფორებია. ეს აზრი ბოლომდე რომ გაგვევითარებინა, მივიდოდა პალინგენეზიის თეორიამდე, რაც ასე გავრცელებულია აღმოსავლეთში, ან სხვაგვარ ვარიაციაში იგივეს მარადიულ დაბრუნებამდე. ასე ფიქრობს დანელია. რაც შეეხება იმ კითხვას, რასაც ქართველი ფილოსოფოსები ამ ეტაპზე მუდმივად გარს უტრიალებდნენ _ როგორ ხდება ამ სამყაროს მიღება, მაშინ როდესაც იგი შემცველია უამრავი ტანჯვის და უბედურების, ამ საკითხს აყენებს თავად ვაჟაც. იგივე შეკითხვა დააყენა ნიცშემ. დანელიას აზრით, პასუხი ორივე მოაზროვნეს, ვაჟასაც და ნიცშესაც აქვს იდენტური. მანამდე დანელია განიხილავს ამ საკითხთან დაკავშირებით ევროპელთა და აზიელთა თვალსაზრისებს და მოკლე რეტროსპექტივის შემდეგ უბრუნდება ქართულ პოზიციას. მასთან ვაჟას მსოფლაღქმა და ქართული მსოფლაღქმა გაიგივებულია. ევროპული პოზიცია არის ორგვარი _ არის ჰედონიზმი და არის ეთიციზმი. ჰედონიზმი გვეუბნება, რომ ამქვეყნიური სამყარო მისაღებია იმ შემთხვევაში, თუ გავზრდით სიამოვნების პრინციპს და შევამცირებთ უსიამოვნებას. ეს მსოფლმხედველობა ანტიკური ხანიდან მოყოლებული არსებობს ევროპაში. იგი ვერ აღწევს თავის მიზანს და ბევრისთვის მიუღებელია. იგივე შოპენჰაუერი აკრიტიკებს ჰედონისტურ პოზიციას იმიტომ, რომ სიამოვნების პრინციპის როგორი გაბატონებაც არ უნდა მოვახდინოთ სამყაროში, უსიამოვნების ადგილი მაინც იქნება. ყველაზე მცირე უსიამოვნება კი საკმარისია, რომ გადასწონოს და გააბათილოს დანარჩენი სიამოვნება. და რაც მთავარია, სიამოვნების ზრდის პრინციპი _ ჰედონიზმი ვერასოდეს გადაფარავს ტანჯვის მთავარ მიზეზს _ წარმავლობის სევდას. ანუ ჰედონიზმი წარმავლობისგან მიღებულ სევდას ვერ შველის. შემდგომი პოზიცია არის ეთიციზმი, რომელიც პლატონიდან მოყოლებული არსებობს და გვეუბნება, რომ უნდა გავზარდოთ სიკეთე. სიკეთის ზრდით ჩვენ შევამცირებთ ბოროტებას, გარდავქმნით სამყაროს და შემდეგ ასეთ სამყაროს ვეტყვით «ჰო»-ს. ის მისაღები იქნება ჩვენთვის. მაგრამ აქაც პრობლემა დგება. ერთი ბოროტებაც საკმარისია, რომ გაბათილდეს ყველა სიკეთე და თუნდაც საერთოდ სიკეთე გაბატონდეს ამ ქვეყნად, წარმავლობისაგან მიღებული ტანჯვა მაინც არ გაქრება. ამ ორივე თვალსაზრისში, რომელიც არის ევროპული თვალსაზრისი, ვაჟასთვის კატეგორიულად მიუღებელია ის, რომ ორივე ცდილობს სამყაროს მიღებას მისი გამოსწორების შემდეგ. აი, ჰედონისტები ამბობდნენ, რომ სამყაროს გარდაქმნით, მასში სიამოვნების შეტანით, მასში სიამოვნების გაზრდით გამოვასწორებდით სამყაროს და შემდეგ მივიღებდით მას. ეთიცისტები კი ამბობდნენ, რომ სიკეთით გარდაიქმნება სამყარო, გამოსწორდება და შემდეგ მივიღებთ მას. ვაჟასთვის ეს არის გამორიცხული იმიტომ, რომ ვაჟას უნდა სამყარო მიიღოს ისეთი, როგორიც ის არის. ეს განასხვავებს მას ევროპული ფილოსოფიისგან. ანუ ვაჟას უნდა მიიღოს ბოროტებისა და სიკეთის შემცველი სამყარო. არავითარი გარდაქმნა, არავითარი სტერილიზაცია-რაფინირება არ არის საჭირო. მას სურს მიიღოს ის, რასაც ხედავს. შემდგომ, დანელია გადადის ირანული თვალსაზრისის განხილვაზე. ირანული თვალსაზრისი არ ცდილობს სამყაროს გარდაქმნას. ზოროასტრიზმი სიკეთისა და ბოროტების უაზრო ბრძოლას ქადაგებს. ხოლო ინდური მაია ამქვეყნიურობას საერთოდ ილუზიად აცხადებს, რაც ვაჟასთვის ასევე მიუღებელია პესიმიზმის გამო. და აქ დგება საკითხი: დანელია წერს, რომ არსებობს კი აღმოსავლური და დასავლური პოზიციების გარდა მესამე ალტერნატივა? იგი ფიქრობს, რომ ვაჟასთან და ქართულ მსოფლაღქმაში ეს ალტერნატივა არის განხორციელებული. საქმე იმაში მდგომარეობს, რომ სამყაროს მიღება და გამართლება, სიკეთისა და ბოროტების გაერთიანება ხდება ესთეტიკურ კატეგორიაში. სამყაროს ჭვრეტა ესთეტიურ პრიზმაში არის ის კუთხე, საიდანაც შესაძლებელია სამყაროს მიღება და მისდამი «ჰო»-ს თქმა. ანუ მშვენიერება არის მთავარი კატეგორია, რითაც ვაჟა უყურებს სამყაროს და რითაც მისი გამართლება შესაძლებელი ხდება. ეს არის პანესთეტიზმი ვაჟას შემოქმედებაში. იგი უფრო შორს მიდის, ვიდრე ფაუსტი: «შეჩერდი, წამო, მშვენიერი ხარ». ვაჟა არ გაიმეორებდა ამას, რადგან მისთვის ყოველი წამი არის მშვენიერი, მას არ სჭირდება გაჩერება. ვაჟა არის არსებული კმაყოფილების უკიდურესი სახე, ანუ მას რაც სურს, ის აქვს. ამიტომ ყოველი წამი არის მშვენიერი მისთვის, და ეს არსებული კმაყოფილების უმაღლესი ფორმა პირდაპირ უკავშირდება ნიცშეს პრინციპს _ ამორ ფატი. ამ ორ პრინციპს შორის არის იდენტობა და აქედან გამომდინარე, სერგი დანელია აღნიშნავს, რომ ქართული მსოფლგანცდა, ქართული სულიერება, რომელიც ვაჟა-ფშაველაში გამოვლინდა ყველაზე ძლიერად, პირდაპირ ნათესაურია გერმანელი ფილოსოფოსის მსოფლგანცდისა. ასეთი მჭიდრო კავშირი გამონახა დანელიამ ამ ორ მოაზროვნეს შორის.

მთლიანობაში ეს პერიოდი, საუკუნის დასაწყისიდან ოცდაათიან წლებამდე, არის პირველი პერიოდი ქართულ ნიცშელოგიაში, რომელზეც შეიძლება სამი რამ ვთქვათ, სამი ნიშანი გამოვყოთ და შემდეგ შევადაროთ თანამედროვე პერიოდს. პირველი არის ის, რომ ეს არის მთლიანობაში რომანტიზმის პერიოდი. იმდროინდელ ევროპაში, მაგალითად, იყვნენ ცნობილი ავტორები _ ა. ლიხტენბერჟე, ა. რილი, გ. ზიმელი, ჰ. ფაიჰინგერი, რომლებიც რომანტისტულ პარადიგმებში აღწერდნენ ნიცშეს ფილოსოფიას, რომ ეს არის კაცობრიობის განვითარების გეზში იმედგაცრუება, კაეშანით დაკარგულ იდეალებზე და ახალი იდეალების ძიება ანტიკურ საბერძნეთში. აზროვნების ასეთი წესით არის მთლიანად დაღდასმული იმ დროის ქართული ნიცშელოგია. ის ავტორები, რომლებიც მე ჩამოვთვალე, წარმოადგენენ რომანტიული პარადიგმის ერთგვარ ვარიაციებს. ეს პარადიგმა იყო მსოფლიოში წამყვანი პარადიგმა, XX საუკუნის დასაწყისის ნიცშეს გააზრებებში. ამიტომ, ჩვენ შეგვიძლია ვთქვათ, რომ იმდროინდელი ქართული ნიცშელოგია არსებობდა ევროპული ნიცშელოგიის აქტუალურ საკითხთა კონტექსტში. იგი სწორედ იმ საკითხების დონეზე აზროვნებდა, რა დონეზეც აზროვნებდნენ მაშინ ევროპელი და რუსი ავტორები. ამ პერიოდის მეორე თვისება არის ძალიან მძლავრი ეროვნული მუხტი. ეროვნული იდეოლოგიის ძიებაში იმდროინდელი ავტორები იყენებდნენ ნიცშეს ფილოსოფიის ანალიზს. ანტონ ფურცელაძე ქართული სახელმწიფოსა და ერის მომავლის საკითხებს იაზრებს ნიცშეს ფილოსოფიის კონტექსტში. თუმცა მიიჩნევს, რომ ის ანტიჰუმანური ფილოსოფიაა, მაგრამ მეორე მხრივ აღიარებს, რომ ის რეალობას ასახავს. შემდგომ უკვე კაპანელი, რობაქიძე, დანელია ცდილობენ გაიაზრონ ქართული მსოფლმხედველობისა და ქართული იდეოლოგიის საკითხები ნიცშეს ფილოსოფიასთან კავშირში. აღნიშნული პერიოდის მესამე მომენტი არის ის, რომ საუკუნის დასაწყისში ჩვენ ვხვდებით ფილოსოფოსებისა და ლიტერატორების ძალიან მჭიდრო კავშირს და ურთიერთშეხებას, ეს იმას ნიშნავს, რომ ქართული კულტურული სივრცე იმ დროისათვის იყო ორგანულად მთლიანი. მაგალითად, ვალერიან გაფრინდაშვილი იცნობდა ნიცშეს და ნიცშეს აპოლონური და დიონისური პრინციპებით ახდენდა სხვადასხვა პოეტების შემოქმედების შეფასებას. იგივე ნიკო ლორთქიფანიძე ნიცშეს გავლენას განიცდიდა ღმერთის სიკვდილის თემიდან გამომდინარე. რობაქიძისა და გამსახურდიას შემოქმედება ნიცშეს ფილოსოფიის ძლიერ გავლენას განიცდის. ამავე დროს, რობაქიძე და გამსახურდია, რომლებიც არიან ლიტერატორები, იკვლევენ ნიცშეს. მეორე მხრივ, არიან პროფესიონალი ფილოსოფოსები _ კონსტანტინე კაპანელი და სერგი დანელია, რომლებიც სცილდებიან მკაცრ ფილოსოფიურ ჩარჩოებს და იწყებენ ლიტერატურაზე საუბარს. კაპანელი საუბრობდა ნიკოლოზ ბარათაშვილისა და ნიცშეს ურთიერთმიმართებაზე, დანელია კი _ ვაჟასა და ნიცშეს საერთოობაზე. ანუ ეს ის კულტურული სივრცე იყო, როდესაც ფილოსოფოსები, ლიტერატორები, მხატვრები, ხელოვნების სხვა დარგის წარმომადგენლები, ერთმანეთს აღიქვამდნენ ერთი კულტურული სივრცის, ერთი მთლიანობის სხვადასხვა ორგანულ ნაწილებად. ფილოსოფიისა და ლიტერატურის იმპულსები ერთმანეთში აღწევდა, ამ იმპულსებით ასაზრდოებდნენ ისინი ერთმანეთს. მათ შორის იყო პოლემიკა და არ იყო გამიჯვნადი პროფესიონალიზმი. ფილოსოფოსები გადადიოდნენ ლიტერატორების ტერიტორიაზე და ლიტერატორები მარტო ლიტერატურის საკითხებით არ იფარგლებოდნენ. ეს იყო მესამე დამახასიათებელი თვისება ამ პერიოდის ნიცშელოგიისათვის.

შემდგომ უკვე იწყება ცენზურა, საბჭოთა კავშირში და ნიცშეზე თითქმის აღარაფერი იწერება. იწერება მხოლოდ საბჭოთა ცენზურით ნებადართული ინტერპრეტაციები. აპოლონ ქუთელია 1944 წელს აქვეყნებს წიგნს _ „გერმანიის ფაშიზმის იდეოლოგიის სათავეები“ _ სადაც ნიცშე მოთავსებულია ფაშისტურ კლიშეებში. მხოლოდ ამდაგვარი ტექსტები იქმნებოდა საბჭოთა კავშირში, მაგრამ ეს ყურადღების ღირსი არ არის და არც ისტორიული მნიშვნელობა აქვს ჩვენთვის. 30-იან 40-იანი წლებიდან იწყება ნიცშეს ფილოსოფიის ნაციფიკაცია, ანუ ნაცისტურ კლიშეებში ჩასმა. გერმანიის ფაშისტურ რესპუბლიკაში ამ დროს ასევე ნაციფიკაცია მიმდინარეობდა, ისინიც ნაცისტურ ინტერპრეტაციებს აკეთებდნენ. როზენბერგი და ბოიმლერი _ ცნობილი გერმანელი ავტორები _ წერდნენ, რომ ნიცშე იყო ფაშისტი. ამას აკეთებდნენ იმიტომ, რომ ნიცშე დაეყენებინათ ფიურერის იდეოლოგიის სათავეში და ის ყოფილიყო მათთვის ოფიციალური ფილოსოფოსი. მის იდეოლოგიაზე იზრდებოდნენ გერმანელთა ჯარისკაცები. მაგალითად «ესე იტყოდა ზარატუსტრა» იბეჭდებოდა ფრონტზე წამსვლელი მებრძოლებისათვის. საბჭოთა კავშირში იგივეს აკეთებდნენ, ოღონდ საწინააღმდეგო განზრახვით _ ნიცშეს დისკრედიტაციის მიზნით. მაგრამ ორივენი თანხმდებოდნენ ერთში, _ რომ ნიცშე იყო ფაშიზმის მოაზროვნე და მისი იდეოლოგი.

ამის შემდეგ გადის საკმაოდ ბევრი დრო და 60-იანი წლების შუიდან კვლავ იწყება ნიცშეზე წერა საქართველოში. ნელ-ნელა მოიხსნა ცენზურა, მაგრამ ნიცშეზე წერდნენ მხოლოდ ფილოსოფოსები. ნიცშეს ტექსტებამდე „მისვლა» საკმაოდ სახიფათო იყო. ნიცშეს წიგნებთან მიდგომა ჩვეულებრივ მკითხველს და ლიტერატორს უჭირდა. ეს იყო მხოლოდ ფილოსოფოსებისათვის განკუთვნილი წიგნები, რომლებიც წერდნენ ისე, რომ გარკვეულ ანგარიშს უწევდნენ იმდროინდელ კონიუნქტურას. ცენტრში _ მოსკოვში _ ცენზურა იყო უფრო ძლიერი, პერიფერიებში ეს ცენზურა უფრო რბილდებოდა. ამიტომ საქართველოში ნიცშეზე წერა შედარებით თავისუფალ პირობებში მიმდინარეობდა. ცენზურის კლანჭები ისე არ ახრჩობდათ ქართველ მოაზროვნეებს, როგორც რუსებს. ამიტომ 60-იანი და 80-ინი წლების ქართული ნიცშელოგია გაცილებით უფრო ავანგარდულობით გამოირჩევა, ვიდრე რუსული. რუსეთში ნიცშე ისევ და ისევ კომუნისტური კლიშეებით არის დაღდასმული და ისევ ფაშისტად ხდება მისი შერაცხვა და ვერგამოდიან ამ დოგმატიკიდან.

საქართველოში ეს პერიოდი იწყება 1966 წლიდან. აქ უნდა აღვნიშნოთ შემდეგი: თუკი პირველ ეტაპზე ქართველი ავტორები იკვლევდნენ საკითხს, თუ როგორ ხორციელდებოდა ნიცშეს ფილოსოფიაში სამყაროსეული ტანჯვის გადალახვა და სიცოცხლისადმი «ჰო»-ს თქმა, ახლა უკვე დაიწყეს იმის გამოკვლევა, თუ რა იყო ნიცშეს ფილოსოფიის წარმოშობის ზოგადკულტურული და ფილოსოფიური წანამძღვარები, ანუ რატომ შეიქმნა ნიცშეს ფილოსოფია, საიდან მოვიდა იგი, რამ განაპირობა კაცობრიობის ამ ეტაპზე ნიცშეს ფილოსოფიის წარმოქმნა. ეს ის მთავარი კითხვებია, რომლებზე პასუხს ეძიებენ უკვე შემდგომი ავტორები.

აღნიშნული ეტაპი იწყება ზურაბ კაკაბაძით. 1966 წელს მან გამოსცა წიგნი «ეგზისტენციალური კრიზისის პრობლემა და ედმუნდ ჰუსერლის ტრანსცენდენტური ფენომენოლოგია». ეს წიგნი პირველად გამოვიდა რუსულ ენაზე. კაკაბაძის წიგნი „ფილოსოფიური საუბრები“ გამოვიდა 1988 წელს. ამ წიგნებში იგი საუბრობს ნიცშეზე, მაგრამ ეს წიგნები მარტო ნიცშეს არ ეხება. ჩვენ შეგვიძლია გამოვავლინოთ, ნიცშეს როგორ ინტერპრეტაციას გვთავაზობს იგი. ნიცშეს ფილოსოფიის წარმომავლობის მიზეზი, კაკაბაძის მიხედვით, იყო XIX საუკუნის ბოლოსა და XX საუკუნის დასაწყისის მსოფლმხედველობრივი სიტუაცია, რაც შეიქმნა ევროპაში. ეს სიტუაცია გამოირჩევა იმით, რომ ძალიან განვითარდა საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები. საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებმა მოახდინეს მასებში ნატურალისტურ-პოზიტივისტური აზროვნების გაფეტიშება. აი, ამ ნატურალისტურ-პოზიტივისტური აზროვნების გაფეტიშების დროს ადამიანებში იმკვიდრებს კომფორტულ-ფეშენებელური ცხოვრების კულტი. ნიჰილიზმის პირველი ეტაპი არის სწორედ ის, როდესაც იწყება სურვილების ფეტიშიზაცია და კომფორტულ-ფეშენებელური ცხოვრების კულტი ხდება მთავარი. ნიჰილიზმის მეორე ეტაპი უკვე „შორს მიდის» და კაკაბაძე წერს, რომ ეს არის ხორცში ჩაძირული არსებობის კულტი. ანუ კიდევ უფრო დეგრადირდება კაცობრიობის სულიერება. აქ უკვე აშკარაა კაცობრიობის ეგზისტენციალური კრიზისი. ამის შემდგომ, ნიცშე ცდილობს, რომ ეს ნატურალისტური მსოფლმხედველობა, რომელიც საყოველთაო კრიზისის მიზეზია, გადალახული იყოს ახალი იდეალით. ზეკაცის იდეალის შემოტანა სწორედ ამას ემსახურება. ნიცშემ სხვა, ტრადიციული ძალა ვერ მონახა, რადგან ღმერთი მკვდარია და ამიტომ სიცოცხლის სტიქიას, ძალაუფლების ნებას მისცა ბოლომდე გასაქანი, რომელიც დაუპირისპირა ნატურალისტურ-ფიზიკალისტურ მსოფლმხედველობას. ეს თითქოს კაცობრიობისათვის იყო ალტერნატივა, მაგრამ საბოლოოდ ზეკაცის იდეალი მიდის ძალაუფლების ნების კულტამდე, ანუ იმის მაგივრად, რომ მისით ნიჰილიზმი გადალახულიყო, იგი უფრო გაღრმავდა და ნიჰილიზმის მესამე სტადია დაიწყო. ზურაბ კაკაბაძის მიხედვით, ეს არის ძალაუფლების ნების კულტი და ეს არის აგრესიული ინდივიდუალიზმი, რომელიც საბოლოო ჯამში ლოგიკურ დასასრულს ფიურერიზმში პოულობს. მაშასადამე, ნიცშემ ვერ შეძლო ნიჰილიზმის გადალახვა და უფრო დიდ მსოფლმხედველობით კრიზისში ჩავარდა. ბოლოს კაკაბაძე სვამს საკითხს, თუ რისი იმედი შეიძლება ჰქონდეს მომავალში კაცობრიობას. ერთი მხრივ, ტრადიციული ღირებულებები გაუფასურდა და შეუძლებელია ტრადიციულ გზას გაჰყვეს კაცობრიობა, მაგრამ როგორც ნიცშესთან დავინახეთ, ალტერნატიული გზაც არ გამოიყურება სახარბიელოდ. კაკაბაძეს მოჰყავს სამუელ ბეკეტის პიესა „გოდოს მოლოდინი“, სადაც მოქმედი პირები ელოდებიან გოდოს. გოდო არ არის ღმერთი, მაგრამ ღმერთის ადგილზე უნდა მოვიდეს და ღირებულებითი სიცარიელე უნდა ამოავსოს. ეს არ იქნება ერთი მხრივ ტრადიციული ღმერთი, მეორე მხრივ, ის ვერ იქნება ზეკაცი.

გურამ თევზაძე 1967 წელს წიგნში „ნიკოლაი ჰარტმანის ონტოლოგიის კრიტიკა“-ს განიხილავს ნიცშეს ფილოსოფიის წარმომავლობის საკითხს და თუ კაკაბაძესთან ასეთ მიზეზად მიჩნეულია XIX საუკუნის ევროპის მსოფლმხედველობრივი მდგომარეობა, თევზაძესთან ასეთ მიზეზს წარმოადგენს XIX საუკუნის 40-იანი წლებიდან ევროპულ ფილოსოფიაში შექმნილი სიტუაცია. ამ დროიდან ჰეგელს უპირისპირდება მთელი დასავლური ფილოსოფია. დაპირისპირება ხდება ჰეგელის ლოგიციზმთან, ზეპიროვნულის გააბსოლუტურებასთან. სორენ კირკეგორი ცდილობს, რომ ზეპიროვნული მოხსნას და ისევ პიროვნების ინდივიდუალური ღირებულებების აღდგენაზე დაიწყოს ფიქრი. მაქს შტირნერმა ისევ ინდივიდი და მისი საკუთრება დააყენა ყველაზე მაღლა და მოხსნა ყოველგვარი ზეპიროვნული. ეს ყოველივე მიდის ნიცშეს ფილოსოფიაში ზეკაცის კულტამდე, რომელიც ანტიჰეგელიანიზმის საბოლოო წერტილია ევროპულ ფილოსოფიაში. ეს აზრი გურამ თევზაძეს 1993 წელს გამოთქმული აქვს აგრეთვე წიგნში: „ნარკვევები ფილოსოფიის ისტორიაში“.

1970 წელს თაზო ბუაჩიძეს «XX საუკუნის ბურჟუაზიული ფილოსოფიის» კრებულში აქვს სტატია ნიცშეს შესახებ. ნიცშეს ფილოსოფიის ინტერპრეტაცია აქვს გადმოცემული აგრეთვე 1986 წელს წიგნში: „თანამედროვე ბურჟუაზიული ფილოსოფიის სათავეებთან“ და 1993 წელს «ესე იტყოდა ზარატუსტრა»-სადმი დართულ წინასიტყვაობაში. ბუაჩიძე ცდილობს კაკაბაძისაგან და თევზაძისაგან განსხვავებით ახალი საწყისები მოუძებნოს ნიცშეს. მსოფლმხედველობრივ დასაბამში იგი გულისხმობს დასავლურ ფილოსოფიას. როდესაც დასავლური ფილოსოფია „დაიწყო», მაშინ საფუძველშივე ჩაიდო სამყაროს გაორება ჭეშმარიტ და მოჩვენებით სამყაროებად, გაორება ამქვეყნიურ სინამდვილედ და მიღმურ სინამდვილედ (პლატონი). ეს გაორება არის საერთო-ევროპული კულტურის მსოფლმხედველობრივი დასაწყისი. ასე თვლის მარტინ ჰაიდეგერი, რომლის გავლენასაც განიცდის თამაზ ბუაჩიძე. ასეთი რამის ჩადება კულტურის საფუძვლად უკვე არის ნიჰილიზმი და შემდეგი საუკუნეების განმავლობაში ხდება აი ამ მიღმა სამყაროს, ამ ჭეშმარიტი სამყაროს არარსებობის გამომჟღავნება. ქრისტიანობა, რომლის წამყვანი ინსტინქტი არის სიმართლის სიყვარული, სწორედ თანდათანობით, საუკუნეების მანძილზე ახდენს ამ ორი სამყაროს აბსურდულობის გამოვლენას. ანუ ქრისტიანობა საბოლოოდ გამოავლენს იმ მეორე, მიღმური სამყაროს ილუზორულობას. ბოლოს ჩვენ მივედით იმ ეპოქამდე, როდესაც ნიცშე დაიბადა და იგი ცდილობს რომ ეს ნგრევა და მიღმა სამყაროს უარყოფა მიიყვანოს ბოლომდე. ბოლომდე დაინგრეს ქრისტიანული ღირებულებები. ამის შემდეგ ხდება ახალი ღირებულებების დადგენა და ეს ახალი ღირებულებების დამკვიდრების პრინციპი არის ძალაუფლების ნება და ზეკაცი, რომელიც არის სიცოცხლის პრინციპი და ამქვეყნიურობისადმი სიყვარულის პრინციპი, მისდამი «ჰო»-ს თქმის პრინციპი. ბუაჩიძე 1993 წელს გამოცემულ წიგნში «ესე იტყოდა ზარატუსტრა», რომელსაც მისი წინასიტყვაობა აქვს დართული, განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებს შურისგების სულისაგან განთავისუფლებაზე. ეს ტერმინი მას მარტინ ჰაიდეგერისაგან აქვს აღებული, რაც ნიშნავს იმას, რომ ყოველგვარი არსებობა და ინდივიდუალური სიცოცხლე აღიქმება როგორც დანაშაული. ჩვენ თუ უკან წავალთ ისტორიაში, მივალთ შოპენჰაუერის ფილოსოფიამდე და თუ წავალთ საწყისებამდე, მივალთ ბერძენ ფილოსოფოს _ ანაქსიმანდრესთან. მასთან არის სწორედ არსებობა გაიგივებული დანაშაულთან და აქედან გამომდინარე, ტანჯვა აღიქმება როგორც საკადრისი სასჯელი. ეს შურისგების სული, არის ის, რაც კაცობრიობას უშლის მომავლისაკენ სვლას, სიცოცხლის დამამკვიდრებელი ღირებულებებისაკენ სვლას და მხოლოდ მისი გადალახვით არის შესაძლებელი ამქვეყნიური ღირებულებების დამკვიდრება. მისი საწინააღმდეგო პოლუსია სწორედ ზეკაცი, რომელიც ამქვეყნიური არსებობის ღირებულებას ამკვიდრებს. და ძირითადი აკორდი ამქვეყნიური სინამდვილის მიღების არის მარადიული მობრუნება. ბუაჩიძე მარადიული მობრუნების ორ ასპექტს გამოყოფს: ეს არის ონტოლოგიური ასპექტი და ზნეობრივი ასპექტი. ონტოლოგიური ასპექტი გვეუბნება იმას, რომ წარმავალი, ამქვეყნიური არის მარადიული, მაგრამ არის მარადიული არა იმის გამო, რომ ჭეშმარიტი სინამდვილე, იმქვეყნიური სინამდვილე არსებობს, არამედ მხოლოდ იმიტომ, რომ ის მარადიულად მეორდება. მარადიული განმეორება გვეუბნება, რომ მარადიულად მეორდება ყოველი მოვლენა, თავად ადამიანის სიცოცხლე, ყოველი სულიერი არსება, ყველაფერი რაც არის. რადგანაც მარადიულად მეორდება ყოველი მოვლენა, ის ამავე დროს წარმავლობაში ეზიარება მარადიულობას. აქ ერთმანეთს ემთხვევა წარმავლობა და მარადიულობა, რომელიც იყო გაყოფილი პლატონის ფილოსოფიიდან მოყოლებული და ნიცშეს უნდა, რომ ისინი ერთმანეთთან დააკავშიროს. ეს მარტინ ჰაიდეგერისეული ანალიზია, რომელსაც თამაზ ბუაჩიძე იზიარებს. ზნეობრივი ასპექტი მარადიული მობრუნების ის არის, რომ თითქოს ის კატეგორიულ იმპერატივს აყალიბებს, ზნეობრივ იმპერატივს აყალიბებს ჩვენთვის აი ისე, როგორც ეს კანტთან იყო. ამ მხრივ თითქოს მარადიული მობრუნება გვეუბნება, რომ იცხოვრე ისე და იმოქმედე ისე, თითქოს გინდოდეს შენი საქციელის მარადიულად განმეორება. როდესაც შენ წარმოიდგენ, რომ შენი ყოველი ქცევა, ყოველი მოქმედება მეორდება მარადიულად, ეს უკვე გადაგიყვანს ზნეობრიობის სფეროში.

შემდგომი ავტორები არიან ავთანდილ პოპიაშვილი და დალი დანელია. ავთანდილ პოპიაშვილის წიგნი _ „ინდივიდის პრობლემა ს. კირკეგორისა და ფ. ნიცშეს ფილოსოფიაში“ _ 1988 წელს არის გამოცემული, ხოლო 1989 წელს ჟურნალ «მაცნეში» იბეჭდება სტატია _ „ადამიანი და ღირებულებათა სამყარო“. პოპიაშვილი ნიცშეს ფილოსოფიის წარმომავლობას უფრო თევზაძისეულად იზიარებს და ისიც ასევე ფიქრობს, რომ ჰეგელის შემდგომი ევროპული ფილოსოფიის გეზმა განაპირობა ნიცშეს წარმოშობა. ამის შემდეგ ნიცშეს შემოაქვს სიცოცხლის დამამკვიდრებელი ღირებულებები, შემოაქვს ზეკაცის თეორია და სურს, რომ ღირებულებების გადაფასება მოახდინოს. მაგრამ აი აქ არის სწორედ კრიზისი. კაცობრიობის სხვადასხვა ეტაპზე მომხდარა მრავალჯერ ღირებულებების ასეთი გადაფასება, მაგრამ თანამედროვე კულტურაში ეს პროცესი შეფერხებულია. ავთანდილ პოპიაშვილი ცდილობს ეს კრიზისი ახსნას იმით, რომ დაშრა თავად ღირებულებების მქმედი წყარო. ეს არის ზოგადსაკაცობრიო გონის კრიზისი. ეს არის რაციოს კრიზისი. ანუ თუკი სხვა დროებში, სხვა კულტურებში ყოფილა ღირებულებების გადაფასება, მაშინ არ იყო ზოგადსაკაცობრიო გონის ისეთი კრიზისი, როგორიც ეს არის დღეს. ევროპულ აზროვნებაში იმიტომ ვერ მოხდა ახალი ღირებულებების შექმნა, რომ ღირებულებების შემოქმედი წყარო არის დამშრალი. ნიცშე და კირკეგორი აცნობიერებდნენ, რომ აბსოლუტური ინდივიდუალიზმის მიმართულებით სვლა არის ჩიხი, მაგრამ მეორე მხრივ რაციოს აღდგენით შეუძლებელია სიარული. სწორედ რაციოსა და ზოგადსაკაცობრიო გონის კრიზისი იყო მაშინ და ისინი ცდილობდნენ მუშაობა იქითკენ წარემართათ, რომ თვითონ ინდივიდის მეტამორფოზა-გარდაქმნა მოეხდინათ ისე, რომ თავად ინდივიდს შეძლებოდა ახალი ღირებულებების დამკვიდრება. ავთანდილ პოპიაშვილი დასძენს, რომ ამ გზით ისინი ვერ აღწევენ ვერანაირ დიდ წარმატებას.

დალი დანელია 1993 წელს აქვეყნებს წიგნს „ირაციონალისტური ფილოსოფია და მოდერნიზმი“. აქ ის უკვე ნიცშეს ფილოსოფიის წარმომავლობაში ზურაბ კაკაბაძისა და თამაზ ბუაჩიძის შეხედულებებს იზიარებს. ნიცშეს ფილოსოფიის წარმოშობა განაპირობა, ერთი მხრივ, ევროპული კულტურის მსოფლმხედველობრივმა დასაბამმა (დასაბამშივე იყო ნიჰილიზმი ჩადებული), მეორე მხრივ, XIX საუკუნის ბოლოდან საბუნებისმეტყველო მეცნიერების სწრაფმა განვითარებამ და ეგზისტენციალურმა კრიზისმა. ამ წიგნში ავტორი ნიცშესფილოსოფიის მრავალ მომენტს განიხილავს, მაგრამ ყველაზე დეტალურად მას აქვს განხილული ნიცშესა და მეტაფიზიკის მიმართების საკითხი. ის აქ ნიცშეს აკრიტიკებს. შოპენჰაუერთან ძირითადი პრინციპი არის სიცოცხლის ნება, რომელიც ნიცშემ ძალაუფლების ნებად გარდაქმნა. ერთი მხრივ, ნიცშე შოპენჰაუერს ემიჯნება იმით, რომ შოპენჰაუერთან ნება არის მეტაფიზიკური პრინციპი. ნიცშე წერს, რომ ძალაუფლების ნება არ არის მეტაფიზიკური პრინციპი, მაგრამ სხვა ადგილას _ წიგნში „ძალაუფლების ნება“ _ ნიცშე მოიხსენიებს ძალაუფლების ნებას, როგორც მეტაფიზიკურ პრინციპს. დანელია წერს, რომ აქ ნიცშესთან გვაქვს შეუსაბამობა და შინაგანი წინააღმდეგობა. ასეთივე შინაგანი წინააღმდეგობაა ონტოლოგიის საკითხებში. მაგალითად, ნიცშე გამორიცხავს მოვლენათა და ფენომენთა სამყაროს გარდა რაიმე სხვა სინამდვილეს, მაგრამ სხვაგან იგი მაინც უშვებს რაღაც სხვა ტიპის ფენომენალურ სამყაროს, რომელიც არის უფორმო, უთვისებო და ა.შ. საკმაოდ ბუნდოვანია ეს ადგილი, მაგრამ საკუთარ თავს ეწინააღმდეგება ამით ნიცშე, ასკვნის დანელია. აი, ამდაგვარი განხილვები არის
ღირებული დანელიასთან.

ეს პერიოდი სრულდება 90-იანი წლების დასაწყისში. მერე იწყება ახალი ეტაპი მსოფლიო ნიცშელოგიაში. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ მიმდინარეობს სხვა პროცესები. შევადაროთ ეს ეტაპი საუკუნის დასაწყისს. საუკუნის დასაწყისში რომანტიული პარადიგმა იყო იმ დროის ევროპული ნიცშელოგიის საარსებო დონე და ამ დონეზე იდგნენ მაშინ ქართველი მოაზროვნეები. 70-იან და 80-იან წლებში კი ჩვენში ბატონდება ეგზისტენციალურ-ჰუმანისტური მოდერნიზაცია. ჰაიდეგერის პარადიგმა ხდება ძირითადი განმსაზღვრელი შემდგომი დროის ქართველი მოაზროვნეებისათვის. ეს, ერთი მხრივ, იყო ავანგარდი, ოღონდ საბჭოთა კავშირის მასშტაბით (რუსები იყვნენ ძალიან უკან, ისინი ვერ წერდნენ ჰაიდეგერზე შედარებით თავისუფლად, რადგანაც იყო ძალიან დიდი ცენზურა), მაგრამ მეორე მხრივ _ ევროპული ფილოსოფიის მასშტაბით – იგი წარმოადგენდა ჩამორჩენილობას. იმ დროისათვის ევროპაში ჰაიდეგერისეული ინტერპრეტაციები უკვე მოძველებულია. გავრცელებულია პოსტმოდერნიზმი, პოსტსტრუქტურალიზმი, უკვე არსებობს დერიდას, ფუკოს, დელიოზის ინტერპრეტაციები და ამიტომ კვლევები სხვა მიმართულებით წარიმართება. 1980 წელს ქალაქ რაიზენბურგში ჩატარდა მსოფლიო ნიცშელოგიის კონფერენცია და იქ საბოლოოდ დასრულდა ჰაიდეგერისეული ინტერპრეტაციის გარშემო დისკუსია. ამ კონფერენციაზე თითქმის ყველამ აღიარა, რომ ჰაიდეგერისეული ინტერპრეტაცია არ არის სწორი, რომ ეს არის მოდერნიზაცია, და რომ აქ არის ბევრი ხარვეზი. ამ თემაზე განსაკუთრებით კრიტიკულად გამოვიდა გერმანელი ფილოსოფოსი ვ. მიულერ-ლაუტერი. 80-იანი წლები იყო ჰაიდეგერის ეპოქის დასასრულის წლები მსოფლიო ნიცშელოგიაში. ამ დროს წინ წამოიწევს ფრანგი მოაზროვნეების ინტერპრეტაციები. საქართველოამ ეტაპზე ჩამორჩენილია მსოფლიო ნიცშელოგიას სადღაც ოცდაათი წლით, მაგრამ საბჭოთა სივრცეში ავანგარდში დგას.

კომუნისტური სივრცის დაშლის, განთავისუფლების, ცენზურის მოხსნის შემდგომ თითქოს ქართველ ავტორებს სწრაფადვე უნდა აეთვისებინათ თანამედროვე მსოფლიო ნიცშელოგიის ყველა მიღწევა, ქართული ნიცშელოგია ადვილად უნდა გადასულიყო ევროპული ნიცშელოგიის სააზროვნო კონტექსტში, მაგრამ ეს ასე არ მომხდარა. ამ დროს ასეთი საწინააღმდეგო პროცესი ხდება: თუკი რუსეთში 90-ინი წლების დასაწყისამდე, ჯერ კიდევ იყო კომუნისტური კლიშეებით დახუნძლული ინტერპრეტაციები და რუსები ვერ აღწევდნენ თავს მარქსისტულ ცენზურას (მოჩკინი, ანდრეევა, ოდუევი), ამ დროს ქართველი ფილოსოფოსები ცენზურისაგან თავისუფალ ჰაიდეგერისეულ ინტერპრეტაციებს ავითარებდნენ, მაგრამ როგორც კი გაიხსნა საზღვრები და რუსები უნდა გადასულიყვნენ თანამედროვე ნიცშელოგიის სააზროვნო კონტექსტში, მიუხედავად იმისა, რომ რუსები ქართველებთან შედარებით დიდი ნაბიჯით უკან იყვნენ, მათ მაინც მოკლე დროში საკმაოდ წარმატებით გაიარეს ეს პროცესი, მაშინ როდესაც ქართველი ფილოსოფოსები უცებ ვერ განთავისუფლდნენ ჰაიდეგერისეული ინტერპრეტაციის მონოპოლიისაგან. ეს იმიტომ, რომ ჰაიდეგერი არ იყო ქართველი მოაზროვნეებისათვის გარედან თავსმოხვეული რამ. ეს იყო მათი შინაგანი მრწამსი. ამიტომ რაც შინაგანია, იმისგან ადვილად ვერ გათავისუფლდებოდი. ამის გარდა, ჰაიდეგერისეული ინტერპრეტაციის მონოპოლიის ამდენმა წელმა განაპირობა ის, რომ ნიცშეს მიმართ უშუალო ინტერესი დაიკარგა. ნიცშე ყოველთვის განიხილებოდა როგორც ჰაიდეგერის ფილოსოფიის ერთ-ერთი ილუსტრაცია, მისი ერთ-ერთი მომენტი.

1993 წელს მერი ჭელიძე ჟურნალ „რელიგიაში» აქვეყნებს სტატიას _ „ფრიდრიხ ნიცშე და ქრისტიანობა“. თითქოს აქედან იწყება ჰაიდეგერისეული ინტერპრეტაციის «დავიწყება» საქართველოში. კარლ იასპერსს აქვს წიგნი „ნიცშე და ქრისტიანობა“, რომელსაც ეყრდნობა მერი ჭელიძე. ავტორი ცდილობს, რომ ნიცშესა და ქრისტიანობას შორის გამონახოს მჭიდრო კავშირები. ეს არ იყო ახალი ევროპულ ნიცშელოგიაში, მაგრამ ქართულ ნიცშელოგიაში ახალ მიდგომას წარმოადგენდა. ნიცშე, ჭელიძის აზრით, უბრუნდება პირველქრისტიანობას. კირკეგორი და ნიცშე ისტორიულ ქრისტიანობას თვლიან აბსურდად. მრავალსაუკუნოვანი საეკლესიო ქრისტიანობა არის განდგომა იმისგან, რაც უნდოდა ქრისტეს. ერთადერთი ქრისტიანი ადამიანი იყო ქრისტე. ეკლესიის ინსტიტუტისაგან განსხვავებით, ქრისტეს არასოდეს არ უნდოდა დოგმებით აზროვნება. მას არ შემოჰქონდა ისეთი დოგმები, როგორიც იყო მაგ. პიროვნული ღმერთი, სულის უკვდავება, ტანჯვა, გამოსყიდვა, მონანიება, მეტაფიზიკა, იმქვეყნიური სამყარო, სამოთხე _ ესენი არის დოგმები. ნიცშე ხვდება, რომ ქრისტიანობა არ არის აი ამ დოგმებით აზროვნება, ქრისტიანობა არის სიმართლის პრინციპი, ბრძოლა. ქრისტიანობა თავის საფუძველში ქრისტეს სახით იყო არა სუსტი და სუსტი ცხოვრების აპოლოგია, არამედ ძლიერი სიცოცხლის, ჯანსაღი სიცოცხლის გამოვლენა. ჯანსაღი სიცოცხლე და სიძლიერე შემდგომ უკვე რომის იმპერიის თარგზე გარდაიქმნა და ქრისტიანობა სუსტებისა და დაჩაგრულების შემწე რელიგიად იქცა. ეს არის გაუგებრობა. ქრისტიანობა თავდაპირველად იყო არისტოკრატული მორალის მქონე და ნიცშე პატივს სცემს ჯანსაღი ძლიერების კულტს. ძლიერების კულტი ქრისტესთან ისევეა, როგორც ზეკაცთან. ქრისტეს სიკვდილი და ჯვარცმა არ იყო ადამიანებისათვის მსხვერპლშეწირვა. ქრისტემ ამ სიკვდილით აჩვენა ადამიანებს თუ როგორ უნდა ჭეშმარიტი ცხოვრება. მან გვაჩვენა ცხოვრებისეული პრაქტიკა. ეს არის ცხოვრებისეული პრაქტიკა, თუ როგორ უნდა იცხოვროს ადამიანმა. მთავარი არის სიმართლისმოყვარეობის პრინციპი. ბრძოლა თანასწორობისათვის. აი, ეს პრინციპები ჭეშმარიტი ქრისტიანის პრინციპები, ეს არის ის, რაც აკავშირებს ქრისტესა და ნიცშეს ერთმანეთთან და ამით ხდება ნიცშეს ქრისტიანიზირებული გააზრება. საქართველოში ამდაგვარ ინტერპრეტაციაზე შეიძლება ვთქვათ, რომ იგი ჰაიდეგერისეული ანალიზის ერთგვარი „დავიწყებაა».

1994 წელს სერგი ავალიანი წიგნში „მეცნიერული ონტოლოგია“ საუბრობს ნიცშეზე. აქაც არ ჩანს ჰაიდეგერზე რაიმე მითითება. ავტორი ნიცშეს აბსოლუტურ რელატივიზმში სდებს ბრალს და წერს: ნიცშე მიხვდა, რომ ეს აბსოლუტური რელატივიზმი არის სამყაროს სუბსტანციის გაქრობა და აზროვნების ჩიხში შეყვანა. გერმანელი ფილოსოფოსი თავად ხვდება, რომ მსოფლმხედველობითი ჩიხი რომ გადაილახოს, საჭიროა აბსოლუტური რელატივიზმის მოხსნა. რელატივიზმის მოხსნას კი ნიცშე შეეცდება ზეკაცის იდეალის შემოტანით. ზეკაცის იდეალი არის იმის გაცნობიერება, რომ აბსოლუტური რელატივიზმის მოხსნის გარეშე შეუძლებელია ღირებულებების დაფუძნება.

1996 წელს ირაკლი ბრაჭულის წიგნი „ზეკაცის მსოფლმხედველობა“ ასევე ეხება ნიცშეს ფილოსოფიას და ისიც ცდილობს, რომ ჰაიდეგერისეული ანალიზის მიღმა დარჩეს. ბრაჭულს საკმაოდ განსხვავებული ინტერპრეტაცია აქვს. ავტორის აზრით, ნიცშე ამოდის ევროპული კულტურის დღევანდელი მდგომარეობიდან და ფიქრობს, რომ ეს არის ფიზიკალისტური სამყარო, რაციონალიზმისა და ნატურალისტური მსოფლმხედველობის გაბატონება, რომელიც გამორიცხავს სიცოცხლის ძლიერ მუხტს. თანამედროვე სამყაროში სიცოცხლის დონე და მისი ხარისხი არის ძლიერ დაცემული. ნიცშე სწორედ იმას გრძნობს, რომ საჭიროა ადამიანმა მოიპოვოს სამყაროს ენერგეტიკული არხი. და ეს არხი უნდა გახსნას. ამ ენერგეტიკული არხიდან მოხდება იმ ენერგიის წარმოება, რომელიც შექმნის ახალ ადამიანს. მანქანა-ადამიანს გადააქცევს ცოცხალ ადამიანად. მონოტონურ, მკვდარ, ნიველირებულ ადამიანს გააცოცხლებს ახალი ენერგიით, შეაზანზარებს სამყაროს და ადამიანს აამაღლებს ზეკაცამდე. ზეკაცი ბრაჭულის ინტერპრეტაციაში არის სწორედ ის ინდივიდი, რომელიც ფლობს სამყაროს ენერგეტიკულ არხს. და ეს ტექნოლოგიები მოგვეპოვება ჩვენ ანთროპოსოფიაში და განსაკუთრებით რუდოლფ შტაინერთან. მარადიული მოდუნება ამ ინტერპრეტაციაში გაიგება როგორც ზეკაცის დამზადების მთელი სუპერტექნოლოგია. მარადიულ მობრუნებაში ხდება წარსულის გაცოცხლება და მისი მომავლის ენერგიად გადაქცევა. ეს ძალიან საინტერესოა ისტორიის შეფასებისას. მომავლის ენერგიას გვაძლევს წარსულის კვლავგაცოცხლება.

ვაჟა იოსელიანი 1998 წელს ჟურნალ «მაცნეში» აქვეყნებს წერილს „ფრიდრიხ ნიცშე და ათეიზმი“, სადაც ფიქრობს, რომ ნიცშეს ფილოსოფიის სახით რაღაც ახალ რელიგიასთან გვაქვს საქმე. იოსელიანის აზრით, თუნდაც ის, რომ ნიცშემ ზეკაცი და მარადიული მობრუნება შემოიტანა, ნიშნავს იმას, რომ ის არ არის ათეისტი, მაგრამ არც ქრისტიანი. 2002 წელს გურამ თევზაძე «XX საუკუნის ფილოსოფიის ისტორიაში» ნიცშეს შესახებ წერს, რომ ჰაიდეგერისეული ინტერპრეტაცია გზას გვიხსნის ქრისტიანიზირებული ინტერპრეტაციებისაკენ. და შემდეგ დასძენს, რომ თუმცა ეს არ არის ერთადერთი შესაძლო ინტერპრეტაცია ნიცშეს ფილოსოფიისა და აქ შესაძლებელია სხვა გზებიც. თევზაძე არ აზუსტებს თუ რა მიმართულების ინტერპრეტაციებს გულისხმობს აქ. საკითხი ღიად რჩება. ამ ტექსტში ნათლად ჩანს, კომუნისტური არეალიდან გამოსვლის შემდგომ ქართული ნიცშელოგია როგორ ცდილობს ნაბიჯის წინ გადადგმას, მსოფლიო ნიცშელოგიის აქტუალურ არეალში ჩართვას და როგორ აცნობიერებს, რომ აუცილებელია ჰაიდეგერისეული ინტერპრეტაციის მონოპოლია გადაილახოს. მაგრამ გურამ თევზაძე ჰაიდეგერისეული ინტერპრეტაციის შემდგომ რეალურ პარადიგმად ქრისტიანიზირებულ გააზრებას მიიჩნევს. აქ ჩანს ტენდენცია, რომ ვერ ხდება გასვლა იმ ღია სივრცეში, იმ კონტექსტში რა კონტექსტშიც ოპერირებს თანამედროვე ევროპული ნიცშელოგია და ამიტომ ქართული ნიცშელოგია ჩერდება ისევ ან ჰაიდეგერზე ან ბრუნდება წინარე ავტორების პარადიგმებში.

ამის კარგი დასტურია 2006 წელს გამოცემული თენგიზ ირემაძის წიგნი _ „ფრიდრიხ ნიცშე. ესე იტყოდა ზარატუსტრა». მიუხედავად იმისა, რომ ირემაძის წიგნში ძალიან დიდი ინფორმაციული სიუხვეა და მასში მრავალი ავტორი არის წარმოდგენილი, საბოლოო ჯამში მისი გააზრება მაინც ჰაიდეგერისეული ინტერპრეტაციით არის მთლიანობაში შემოფარგლული. ირემაძე მიჰყვება ტრადიციულ აზრთა მსვლელობას, რომ ნიცშესთან მოხდა ნიჰილიზმის გააზრება, რომ ყოველი ღირებულება გაუფასურდა და ნიცშეს სურს ღირებულებების ეს ნგრევა მიიყვანოს ბოლომდე, რაც იმას ნიშნავს, რომ ბოლომდე მივიდეს ქრისტიანული რელიგიის მსხვრევა. ქრისტიანობა ადამიანის არსთან არის შეუსაბამობაში და უნდა მოხდეს ყოველგვარი მიღმური სამყაროს უარყოფა. სულ ერთია ეს მიღმური სამყარო იქნება ქრისტიანულ-პლატონური გაგებით, თუ კანტიანურ-ჰეგელიანური გაგებით. შემდეგ უნდა მოხდეს სიცოცხლის პრინციპით ახალი ღირებულებების დაფუძნება. ეს არის ზეკაცი, რომელიც მიწის სიყვარულითაა განმსჭვალული და ძალაუფლების ნების პრინციპის განხორციელებაა. ამ წიგნში ჰაიდეგერის მიმართ გარკვეული კრიტიკული აზრებიც არის გამოთქმული. თენგიზ ირემაძე უპირისპირდება ჰაიდეგერს იმაში, რომ ძალაუფლების ნებას არ მიიჩნევს მეტაფიზიკურ პრინციპად. ეს არის ნიცშეს ინტერპრეტაციის ერთადერთი ის არსებითი მომენტი, სადაც ავტორი თავისუფლდება ჰაიდეგერისეული პარადიგმისაგან. ძალაუფლების ნების ანტიმეტაფიზიკური გააზრების შემდგომ, ავტორი ნიცშეს ძირითადი იდეების ურთიერთმიმართებას ადგენს ისე, როგორც ეს ჰაიდეგერთანაა. მაგალითად, თენგიზ ირემაძე აკრიტიკებს იმ მოაზროვნეებს, რომლებიც მიჯნავენ ძალაუფლების ნების და მარადიული მობრუნების იდეებს. როდესაც ავტორი ამ იდეათა ერთიანობის გააზრებას ახდენს, იგი ჰაიდეგერის თვალსაზრისს უბრუნდება _ ძალაუფლების ნება გვეუბნება თუ «რა» არის არსებული, ხოლო მარადიული მობრუნება გვეუბნება თუ «როგორ» არის არსებული. გვახსოვს ამ შეხედულებას ეყრდნობოდა თაზო ბუაჩიძეც. ასევე, როდესაც წიგნის ავტორი, ზეკაცისა და მარადიული მობრუნების იდეების ურთიერთმიმართებაზე საუბრობს, საბოლოო ჯამში, ისევ ჰაიდეგერის ინტერპრეტაციას ეყრდნობა.

აი, ამით სრულდება იმ ტექსტების ისტორია, რაც დღემდე გამოიცა ნიცშეს შესახებ საქართველოში. 90-იანი წლების ეპოქა ჩვენ დავახასიათეთ სამი ასპექტით. პირველი _ ეს იქნება ეგზისტენციალურ-ჰუმანისტური მოდერნიზაციის პარადიგმა. ქართული ნიცშელოგია 60-დან 90-იანი წლების ბოლომდე იმყოფებოდა ამ პარადიგმაში, რომელიც დღემდე ინარჩუნებს ძალას. 90-იანი წლების დასაწყისიდან საქართველოში დაწყებულია ჰაიდეგერისეული ინტერპრეტაციის «დავიწყების» პროცესი, მაგრამ ქართული ნიცშელოგია ვერ აღწევს თავს ეგზისტენციალურ-ჰუმანისტურ მოდერნიზაციებს და იმავე პარადიგმის შიგნით ჰაიდეგერიდან ახდენს უკუსვლას იასპერსისაკენ და რელიგიურ-ქრისტიანიზირებული განაზრებებისაკენ. უახლოეს პერიოდში ჰაიდეგერის წინარე ავტორებს უბრუნდება თენგიზ ირემაძის გარდა (რომელიც ძირითადში ჰაიდეგერისეულ პარადიგმაში რჩება), თითქმის ყველა წარმოდგენილი ავტორი. ეს იმას ნიშნავს, რომ ქართული ნიცშელოგია რუსულისაგან განსხვავებით ვერ გადავიდა თანამედროვე ნიცშელოგიის აქტუალურ საკითხთა კონტექსტში. ის პრობლემატიკა, რაც თანამედროვე ნიცშელოლოგიაში დგას ვერ გახდა საქართველოში აქტუალური. მაგალითად: ნიცშეს ტექსტების წაკითხვის მეთოდოლოგიაზე რეფლექსია, ჟაკ დერიდასეული ნიცშეს ანტილოგოცენტრისტული გააზრების პრობლემატიკა, ჟილ დელიოზის სიმულაციონისტური გააზრების თემატიკა, ნიცშელოგთა ანგლო-საქსონურ ფრთაში მეტაფორა-ფიქციონისტური გააზრება, ფრანგულ ფილოსოფიაში დისკურსიონისტული გააზრება, ფაშიზმის თემატიკასთან ხელახლა დაბრუნება (რაც რუსულ ნიცშელოგიაშიც გვხვდება), მეტაფიზიკისა და ნიცშეს მიმართების ხელახლა გააზრება და მეტაფიზიკის სხვადასხვა ვარიაციები _ ყოველივე ეს თემატიკა საერთოდ უცნობია ქართული ნიცშელოგიისათვის და საბოლოო ჯამში ჩვენ შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ქართული ნიცშელოგია ჯერაც ვერ გამოვიდა უძრაობის ხანგრძლივი ეპოქიდან.

მეორე თვისება ამ ეტაპისა არის ის, რომ ნიცშეს ფილოსოფიის ანალიზისას ერის ცხოვრების და ეროვნული მსოფლმხედველობის თემატიკა, საერთოდ არ ფიგურირებს. ეს უკვე ცენზურის გამო ვეღარ იქნება გამართლებული. თუკი კომუნისტების დროს ცენზურა აკავებდა ქართველ ფილოსოფოსებს, რომ ნიცშე და ქართული კულტურა ერთმანეთთან დაეკავშირებინათ, ახლა ამ მხრივ აღარ არის ოფიციალურად შემზღუდავი ბარიერები. თუკი ამგვარ განაზრებებს საუკუნის დასაწყისში ახდენდნენ ანტ. ფურცელაძე, გრ. რობაქიძე, კ. გამსახურდია და კ. კაპანელი, დღეს მეტი შესაძლებლობა და თავისუფლებაა ამისათვის. ამიტომ დღეს უკვე ეს მოვლენა გარკვეულ სიმპტომზე მიუთითებს – ზოგადად ქართული ფილოსოფიის მდგომარეობაზე და ალბათ, მიმართულებაზე.

მესამე თვისება, უახლოესი ეტაპისა, ის არის, რომ (აქედან გამომდინარე) ფილოსოფოსებისა და ლიტერატორების სივრცეები ურთიეთგამიჯნულია. ეს დღევანდელ დღეს განსაკუთრებით ნიცშელოგიას ეხება. ჩვენ არ მოგვეპოვებიან ფილოსოფოსები, რომლებიც ნიცშესა და ლიტერატურის თემატიკას განიხილავენ და არ მოგვეპოვებიან ლიტერატორები, რომლებიც სერიოზულად დაინტერესდებოდნენ ნიცშეს კვლევით. არის რამდენიმე პუბლიცისტური სტატია, რომელიც სერიოზული ყურადღე ის ღირსი არაა. მაგალითად დგებუაძის სტატია ჟურნალ „არილში“. აქ ლაპარაკია ხარისხობრივ დონეზე, რომელსაც მიაღწიეს გამსახურდიამ, რობაქიძემ და სხვებმა საუკუნის დასაწყისში. ეს მიუთითებს თანამედროვე ქართული კულტურული სივრცის ორგანულ გაუმთლიანებლობაზე. ფილოსოფოსების ინტერესები არუკავშირდება კულტურის სხვა დარგებს. ლიტერატორების ინტერესები საერთოდ გათიშულია ფილოსოფიისაგან. არ ხდება მათი ურთიერთგამდიდრება გარკვეული იმპულსებით, არ განიცდიან ისინი საკუთარ თავს ერთი სააზროვნო სივრცის ნაწილებად. ამასთან ერთად, როგორც ფილოსოფოსები, ასევე ლიტერატორები, პრობლემატურად მოწყვეტილნი არიან თანამედროვე მსოფლიო აზროვნების პირველხარისხოვან, აქტუალურსაკითხებს.
_________________
18 მაისი, 2007 წელი
ელიზბარ ელიზბარაშვილი

წყარო: http://comfortably.wordpress.com

კონსტანტინე გამსახურდია

კონსტანტინე გამსახურდია

რევაზ მიშველაძე “კონსტანტინე გამსახურდია”

კოლხური კოშკიდან საქართველოს უმზერს ორი განსაცვიფრებლად მეტყველი და მარადჟამს ფხიზელი თვალი.

ამ თვალების პატრონს _ კონსტანტინე გამსახურდიას ერთი შეხედვით კუშტი გამოხედვა ჰქონდა. მაღალი ქუთუთოები, წინ წამოწეული თაფლისფერი თვალები, ნიადაგ მოკუმულივით, თითქმის უტუჩებო პირი, ჩავარდნილი, ოდნავ ნერვიული ყბები, არწივისებური ცხვირი, ნიადაგ გაბრაზებული კაცის იერს აძლევდნენ მისი სახეს.

იგი შიშისა და რიდის გრძნობას იწვევდა იმათ თვალშიც კი, ვინც ახლოს იცნობდა.

საქართველოს დიდხანს არ დააძინებს დიდოსტატის ის ორი ფხიზელი და გრძნეული თვალი.

ჩემი თაობის კაცი ბავშვობისას რომ იდუმალი გარინდებით ჩაუვლიდა კოლხური კოშკის გალავანს და მერე კონსტანტინე გამსახურდიას მოწაფეობა და უმცროსი მეგობრობა არგუნა ბედმა, ახლაც მისი სულის კამერტონზე ზომავს და სწონის თავის ნაბიჯს: `ბატონი კონსტანტინე როგორ იტყოდა, ბატონი კონსტანტინე მოიწონებდა თუ არა…~

იტყოდა, `კლასიკოსთა დაფნის გვირგვინები სასტიკად მძულსო~, მაგრამ მთელი ცხოვრება კლასიკოსივით იცხოვრა. მისი ცხოვრების წესი ამპარტავანი კაცის შთაბეჭდილებას უქმნიდა იმას, ვისაც `დიდოსტატის მარჯვენის~ დამწერის სიმაღლე აღიზიანებდა.

შეიძლება, მართლაც იყო მის ყოველდღიურობაში რაღაც არქაული და პატივმოყვარული, მაგრამ ვერავინ დაამტკიცებს, რომ ორიგინალურობა მისთვის ხელოვნური პოზა იყო თავის გამოსაჩენად მოგონილი.

თავის გამოჩვენისთვის ფართიფურთი მას სიყმაწვილიდანვე არ სჭირდებოდა, _ `დიონისის ღიმილი~ ქმნიდა მაღალოსტატობისა და მისი ნიჭისადმი თაყვანისცემის გარანტიას.

განა ახლა, როცა იგი კარგა ხანია აღარ არის ჩვენს შორის, გასაოცარ ცისფერ შუქს არ გვფენს მისი არაჩვეულებრივი სვლა თავის წუთისოფლეში?

იქნებ იმ განმარტოებით და საიმედოდ შემოღობილი კოლხური კოშკით ჩვენ, ტექნიზაციისა და ურბანიზმის ქაოსით დამტვერილებს, თავისებური, ამაყი თეატრალობით გაკვეთილი მოგვცა იმისა, თუ როგორ უნდა ცხოვრობდეს კლასიკოსი.

გვასწავლა, როგორც უნდა შეინარჩუნოს მან ცხოვრების ქარტეხილებში სიძლიერე და შეუვალობა სულისა, როგორ არ უნდა ააყოლოს ფეხი ზოგიერთი შემთხვევით აღზევებული `პოლიტიკოსის~ საეჭვო უზუნდარას.

ამას წინათ `მერანის~ ფოიეში ერთ მხცოვან ლიტერატორს ეკითხებოდნენ უმრწმესნი _ გაურბოდა თუ არა ჟურნალისტებსო, იყო თუ არა მიუკარებელი, მოჰკიდაო თუ არა ერთხელ ყურში ხელი ამა და ამ მინისტრს უადგილო ხუმრობის გამო?

`იყო, იყო… ბევრი რამ სწორია, ხანდახან ვერ მოზომავდა კიდეც, მაგრამ მას ყველაფერი უხდებოდაო~, უპასუხა იმ კაცმა.

დიახ, მას ყველაფერი უხდებოდა…

უხდებოდა თბილისის ქუჩებში პროვინციიდან ჩამოსულ მეყავრესავით ტყავის ჯუბაჩით, კრაველის ბოხოხითა და `გალიფეაზიაცკებით~ სიარული, მწერალთა კავშირში ამოჩემებულ `კონსტანტინეს სავარძელში~ განმარტოებით ჯდომა, ტელევიზიიდან არცთუ მთლად საბუთიანი სიტყვის თქმა ლამაზ ქალებზე და კოლხური კოშკის ჭისკრის სვეტებზე თავისი ხელით გაკრული, არცთუ მთლად სტუმართმოყვარული, წარწერაც: `წინასწარ შეუთანხმებლად ნუ შემაწუხებთ~.

სიტყვასთან იაკობივით დღემუდამ მორკინალ ღმერთკაცს ჰქონდა უფლება სიბერეში, ცოტა არ იყოს, ახირებული და არისტოკრატულად პატივმოყვარე ყოფილიყო.

მით უმეტეს, რომ მას გამოევლო წლები, როცა მრავალტანჯული სამშობლოსადმი მისი ერთგულების სიმტკიცე სურდათ გაეტეხათ, კაენის სულის აღზევების პერიოდში კოლხურ კოსკთან მათრახიც გატკაცუნებულა და `მოსათათბირებლადაც~ არაერთხელ შეუწუხებია ღამეულ სტუმარს კონსტანტინე გამსახურდია.

მის მიერ გაცოცხლებულ უკვდავ ისტორიულ გმირთაგან გადმოედო ხასიათის სიკერპე და მედროვეთა თვალში ოთხმოცი წლის მოხუცი ბოლომდე დარჩა `ურჩ გამსახურდიად~.

ხშირად მიფიქრია დიდოსტატის ორსახოვნებაზე: შინაურებში სამურზაყანოელი გლეხივით უბრალოდ, შესამჩნევი მეგრული აქცენტით და ზოგჯერ ჭირვეული ბავშვივით გულუბრყვილოდ მოსაუბრე, თუ ახლომახლო უცხო კაცის გეშს დაიცემდა, წელში გაიმართებოდა, გამოიცვლებოდა და `ბატონობით~ და აფორიზმებით იწყებდა ლაპარაკს. შეკითხვაზე მაშინვე არ გიპასუხებდა, ყოველ სიტყვას ზომავდა და სწონიდა.

დალახვროს ღმერთმა, ისე გამიტყუებს ფიქრი, რომ აღარც კი ვიცი, რომელი იყო ნამდვილი კონსტანტინე გამსახურდია: შინაურებში შინაურულად რომ მოიჩლიქავდა ენას, თუ კოლხური კოშკის ბანიდან უხომალდო ადმირალივით რომ გადახედავდა დედაქალაქს და თავისი ევროპული განსწავლულობის სალაროდან ისეთ ტყუილსა თუ მართალს ამოიღებდა, რომ გამოუცდელ მოსაუბრეს პირი დაგეღო _ `ეს მაინც საიდან იცის, საიდან ახსოვს ამდენი?~

მთელის პასუხისმგებლობით ვიტყვი: ერს ეს `მეორე გამსახურდია~ უფრო დაამახსოვრდა. ალბათ იმიტომ, რომ იგი უფრო სჭირდებოდა. ერთიან, თავისუფალ საქართველოზე მეოცნებე თავის მეფეებსა და ხუროთმოძღვართ შორის ჩამდგარი, ჩოხა-ახალუხში თითქოს სულ სასურათედ გამოწყობილი.

რომანტიულად მაღალი, ქამარ-ხანჯალზე ხელებდაწყობილი, თითქოსდა კლასიკოსთა კოლექტიური პორტრეტიდან შემთხვევით გადმოსული კონსტანტინე გამსახურდია მომნუსხველ შთაბეჭდილებას ახდენდა.

უკანასკნელად მე მას ვესაუბრე სასიკვდილო სარეცელზე მიჯაჭვულს, თვალებჩამქრალს და მაჯადასუსტებულს. მივედი, რომ მეცრუა მის წინაშე, ცრემლები დამემალა, გამემხნევებინა, მეთქვა, რომ ცხოვრება ჯერ კიდევ წინ არის, ჯერ ცოცხალ კლასიკოსს იმ სიყვარულის მომკა არც კი დაუწყია, რა სიყვარულითაც უყვარს იგი მოაზროვნე, შეგნებულ საქართველოს.

ეს ყველაფერი მინდოდა მეთქვა, მაგრამ ვის დასჭირდა ჩემი გამხნევება. თავი ასწია და დაიჩივლა: კალამს მიმალავენ ექიმები, თორემ `თამარზე~ მუშაობას გავაგრძელებდიო. მერე მისებურად, გვერდულად გამომხედა და დაბეჯითებით მითხრა: იმ კვირაში ფეხზე უნდა წამოვდგე და ტყვიით სროლაში ვარჯიში დავიწყო, ნადირობის სეზონი მოდის, უნდა გავემზადოო.

ისე გადამდები იყო მისი ჯიუტი ნება და სიცოცხლისადმი დაუოკებელი ლტოლვა, რომ ძალაუნებურად ავყევი და საუბარი დავუწყე სანადირო თოფებზე და ძაღლებზეც კი, თუმცა ვიცოდი, რომ კარგა ხანია ჟანგი მოჰკიდებოდა დიდოსტატის სანადირო თოფებს და არც მისი ერთგული მწევარი _ გერი იყო ამ ქვეყანაზე.

მწერალთა სასახლეში რომ დაასვენეს, დიდხანს შევსცქეროდი საყვარელი მოძღვრის დაღლილ სახეს, ამ წუთისოფელთან ანგარიში რომ გაესწორებინა და უკვდავების გრძელ გზად გამზადებულიყო.

გამიკვირდა გულზედაჭდეულ ხელებში სანთელი რომ არ კიაფობდა და არც ხანჯალი ედო გვერდით, ის ხანჯალი, ასე ლამაზად და მართლად რომ აკვესებდა თავისი ძნელი სიცოცხლის მანძილზე.

სხვა პეწი ჰქონდა როგორც მოქალაქეს და სხვა ფხა და ჭრა მის ნათქვამს.

თუ სადმე გამოჩნდებოდა, იმ შეკრების ბედი გადაწყვეტილი იყო. კაციშვილი ფეხს არ მოიცვლიდა დარბაზიდან _ იქნებ ბატონმა კონსტანტინემ ბრძანოსო ორიოდე სიტყვა.

იცოდა, საყოველთაო ყურადღებით იყო გარემოცული და თავის სიტყვას ფასს სდებდა, წამდაუწუმ მიკროფონთან დგომით არ გვანებივრებდა. თუ რაიმეს იტყოდა ხმადაბლა და საქმიანად, ყვირილისა და გულზე ხელის ბრაგუნის გარეშე.

ერთხელ ფარსმანის პირით არსაკიძეს მშვიდად ცხოვრების ასეთი ზნეობრივი სიბრძნე უქადაგა: `ბრძენკაცი უნდა იყვე და შლეგად მოაჩვენოო თავი, გმირი უნდა იყვე და ჯაბანივით დადიოდე, ოსტატი უნდა იყვე და ხელმოცარულად მოგქონდეს თავი, რადგან არავის იმდენი მტერი არა ჰყავსო ამქვეყნად, რამდენიც ბრძენკაცსა, გმირსა და ოსტატს~.

მაგრამ სვეტიცხოვლის ტოლფასი ლიტერატურული ძეგლის ამგები, თვით არასოდეს ყოფილა შეგუების ამ პრინციპთა მიმდევარი.

ამაყი იყო და ვაგლახად ბუზს ვერ აუფრენდა ვერავინ, რადგანაც თავისი ფასი იცოდა, არც არავის უსამართლოდ დაჩაგრავდა და არც არავის დაეჩაგვრინებოდა.

თუ `დიდი ღონისძიებების~ ორგანიზატორები `შემთხვევით~ მოსაწვევ ბარათს დაუგვიანებდნენ, დაუპატიჟებლად მოვიდოდა. სცენაზე გამოჩნდებოდა, პრეზიდიუმს თავს როდი დაუკრავდა, გრძელ მაგიდას თავში მიუჯდებოდა და იჯდა გარინდებული. ტაშის გრიალითღა თუ მიხვდებოდნენ სხვანი, რომ კონსტანტინე გამსახურდია მობრძანდა.

თვით კი თითქოსდა, არც ტაშს დაგიდევდათ, იჯდა წელში გამართული, სახეზე ნერვიც არ ერხეოდა, თითქოსდა თავის თავთან იყო, თავის ლანდს ფიქრებით ებაასებოდა. მერე ასევე უნებართვოდ (რა მკაცრი სიტყვაა) ადგებოდა და წავიდოდა.

`მწერალი უნდა იყოს დიდი და კეთილშობილი გულის პატრონი. მხოლოდ გულით სპეტაკი ვაჟკაცები თუ გამხდარან დიდი მწერლები~ _ წერდა.

მთელი ცხოვრება ასე, შუასაუკუნური რაინდივით სპეტაკ ვაჟკაცად იარა. თავად დიდი და მოწყალე გულის მქონე, ავაზასავით შეიმართებოდა, როცა საქმე სიმართლის დაცვას შეეხებოდა. პოლემიკაში შემტევი და უკომპრომისო იყო. ავყიაობას, გულდედლობას, წაჯექ-უკუჯექობას არ გაპატიებდა.

როგორც მისმა სწორუპოვარმა არსაკიძემ, კონსტანტინე გამსახურდიამაც საყვარელ ხელოვნებას მთლიანად მისცა სული. შეალია სიცოცხლე `უღრმესი სიბრძნის ნათლადჩენას უბირთაგან უბირისთვისაც~.

მე იგი თავისსავე მნათე ოქროპირს მაგონებს მკლავების დაწყვეტამდე რომ არისხებდა გრიგალში ზარებს, განწირული მამაღმერთივით რომ იდგა ლიბოგამოთხრილ, ჩასაქცევად გამზადებულ სამრეკლოზე. მრევლის გაღვიძების ექსტაზში რომ დაიღუპა და ანგელოზებმა მისი სული ცისკენ რომ გააქანეს.

ეს მან, მსოფლიოს ყველაზე პატარა მდინარის პირას დაბადებულმა კონსტანტინე გამსახურდიამ, ერთ დუღაბად შეკრა სხვადასხვა თაობის ქართველთა ოცნება და გულისთქმა, ეს მან უმღერა ერს უკვდავების სულისშემძვრელი ჰიმნი.

ეს ამნ `ასწია ადამიანი მაღლა, სულ მაღლა და დასვა შემოქმედის მარჯვენა მხარეს~.

მეოცე საუკუნის ქართული ლიტერატურის უპირველესი რომანისტი და უაღრესად ორიგინალური სტილის მწერალი _ ასე შევიდა კონსტანტინე გამსახურდია მსოფლიო მწერლობის ისტორიაში. ქართული კულტურის საგანძურში მის მიერ შეტანილი წვლილი შეიძლება ამგვარად განისაზღვროს: კონსტანტინე გამსახურდიამ ჩვენი ეპოქის მწერალთაგან ერთერთმა პირველმა სცადა გაეგრძელებინა და განეახლებინა ლიტერატურაში სულხან-საბა ორბელიანისა და დავით გურამიშვილის მიერ ლიბოდადებული ტრადიცია ქართულ კულტურაში აღმოსავლური და ევროპული კულტურების იმგვარი სინთეზისა, ორგანულად რომ შეერწყმოდა ქართულ ეროვნულ სულს და ნაციონალურ ფსიქოლოგიას.

კონსტანტინე გამსახურდიამ ოციანი წლების მოდური ლიტერატურული ჯგუფების მიერ `რომანის ჟანრის კვდომის~ თეორიის კამპანიის ვითარებაში ახალი სული შთაბერა ქართულ რომანს, განაახლა და არნახულ მხატვრულ სიახლეებს აზიარა იგი.

კონსტანტინე გამსახურდიამ დიდი შრომა შესწირა ქართული კლასიკური ნოველის შექმნას. ნოველის საყოველთაოდ მიღებული ჟანრული კანონების ერთგულებით ამ ჟანრის ქართულ ლიტერატურულ ნიადაგზე გადმონერგვა კ. გამსახურდიას უშუალო დამსახურებაა.

კონსტანტინე გამსახურდიამ ქართული პუბლიცისტიკის არსენალს შესძინა მისთვის მანამდე სრულიად ახალი ჟანრი, ლიტერატურულ-პუბლიცისტური აზროვნების ორიგინალური ფორმა – ესსეის სახით.

კონსტანტინე გამსახურდიამ ქართული ენის განვითარებაში თითქმის ისეთივე მნიშვნელობის გარდატეხა მოახდინა, როგორც თავის დროზე შოთა რუსთაველმა და ილია ჭავჭავაძემ. მან ერთერთმა პირველმა გამდაბიურების საეჭვო ინერციებს გამოგლიჯა ქართული ენა, ძველი და ახალი ქართული სალიტერატურო ენის თავისებური სინთეზით, აგრეთვე დიალექტთა საღი ყლორტების გათვალისწინებით შექმნა განუმეორებელი, დარბაისლური მხატვრულ-ენობრივი სტილი, რომელსაც გასაოცრა მდიდარი ლექსიკა და ფრაზის თავისებური კონსტრუქცია სხვა თანამედროვე ქართველი პროზაიკოსის სტილისაგან განსხვავებულ იერს ანიჭებს. კონსტანტინე გამსახურდიამ შექმნა რა ისტორიული რომანის ახლებური, თავისებური კონცეფცია, რითაც, სხვათა შორის, ისტორიულ ჟანრს ალეგორიულად, უპირველს ყოვლისა, თანამედროვე პრობლემატიკით დაინტერესება დააკისრა, დაწერა ბრწყინვალე სერია ისტორიული რომანებისა. შეძლო გაეცოცხლებინა შორეული წარსულის ძვირფასი სურათები და ისტორიულ-მხატვრულ ქრონიკებად ამოეყენებინა გვერდით `ქართლის ცხოვრებისათვის~. ამ რომანებმა უდიდესი როლი შეასრულეს, ერთი მხრივ, ქართველი კაცის ეროვნული თვითშეგნების განმტკიცებისა და, მეორე მხრივ, მსოფლიო ცივილიზაციის ისტორიაში ქართული კულტურისა და ფილოსოფიური აზროვნების ადგილის გარკვევისათვის.

და, რაც მთავარია, კონსტანტინე გამსახურდიამ შეძლო შთამბეჭდავად და სისხლსავსედ გამოეხატა ჩვენი დრო. თანამედროვე ქართულ პროზაში ძალიან ძნელი მოსაძებნია ოციანი წლების საქართველოს სხვადასხვა სოციალური ფენის და განსაკუთრებით ევროპული განსწავლის გზებზე ხეტიალით დაღლილი, ერთ დროს პრივილეგირებული წოდების წარმომადგენელთა ცხოვრების ასახვის ისეთი მართალი სურათები, როგორსაც `დიონისოს ღიმილში~ ვხვდებით. ოცდაათიანი წლების წინააღმდეგობრივი ბუნება, ძველის ნგრევისა და ახლის დამკვიდრების გრანდიოზული სურათები დიდი რეალისტური სისავსით და მხატვრული მონუმენტურობით დაიხატა `მთვარის მოტაცებაში~, ხოლო ომამდელი და ომისშემდგომი პერიოდის ქართულ სინამდვილეს დიდი შემეცნებითი ღირებულებით ასახავს `ვაზის ყვავილობა~.

ასე რომ, მიუხედავად ისტორიულ ჟანრში ეპოქალური მნიშვნელობის ღირებულებათა შექმნისა, კონსტანტინე გამსახურდია, უპირველეს ყოვლისა, თანამედროვეობის მწერალია. განსაკუთრებით საგულისხმოა კ. გამსახურდიას ეროვნული პოზიცია. დამპყრობელი რუსეთისადმი უკომპრომისო დამოკიდებულება ჩანს თითქმის ყველა მის თხზულებაში და განსაკუთრებით რომანში `დიონისოს ღიმილი~.

* * *
კონსტანტინე გამსახურდია დაიბადა 1891 წლის 15 მაისს სოფელ აბაშაში აზნაურის სიმონ გამსახურდიას ოჯახში. მწერლის დედა ელისაბედი აბაშელი აზნაურის სიკო თოფურიძის ქალი იყო. მომავალი მწერლის მშობლები თავისი დროის კვალობაზე განათლებული, წიგნიერი ადამიანები იყვნენ. სიმონ გამსახურდიას ოჯახში შოთა რუსთაველის, დავით აღმაშენებლის, ქართული ფოლკლორული და კლასიკური პოეზიის, საქართველოს ბრწყინვალე ისტორიული წარსულის კულტი იყო და თავად ქართული კულტურის შესანიშნავი მცოდნე და დამფასებელი, თავის ექვს შვილსაც (ბესარიონ, ალექსანდრე, ბიკტორი, ვანო, სოფიო, კონსტანტინე) ამ სულისკვეთებით ზრდიდა.

სიყრმეში მიღებული შთაბეჭდილებანი, მეგრული ფოლკლორის ნიმუშები და ისტორიული წარსულით დაინტერესება ცხოვლად დააჩნდა პატარა კონსტანტინეს სულს და შემდგომ მის შემოქმედებაში თავსაჩინო გამოვლენა ჰპოვა.

ინტელექტუალური საზრდოს გარდა სიმონ გამსახურდია თავის შვილებს ფიზიკური სრულყოფის საკმაოდ გაბედულ გაკვეთილებსაც აძლევდა. ბავშვობიდანვე აჩვევდა ამტანობას და მტკიცე ნებისყოფას უნერგავდა.

`ერთხელ თავად (მამა, რ. მ.) ხედნიდა საკმაოდ ოჩან ულაყს, ხელი წამავლო და უბელო და უაღვირო ცხენზე შემაგდო, ულაყს მათრახი გადაჰკრა გავაზე, შემომძახა: აბა, მარჯვედ გააჭენეო. ცხენი საოცარის სისწრაფით გაჭენდა თემშარაზე. მე ძლიერ შევშინდი, გზაში შემხვედრ გლეხს ვევედრებოდი _ მიშველეთმეთქი. ბოლოს, რა დავრწმუნდი ვერავინ მშველოდა, ორივე ხელით ფაფარზე მოვეჭიდე ცხენს და შვება ვიგრენი. ბოლოს ისე გავთამამდი, ქუსლი ვკარი და შინ მივბრუნდი~ _ წერს პოეტი თავის მოგონებათა წიგნში _ `ლანდებთან ლაციცი~.

თანახმად ქართველ თავად-აზნაურთა ძველი ჩვეულებისა, კ. გამსახურდიას გამდელიც მიუჩინეს. გამდელი ეკაია ქართული კულტურის ისტორიაში სახელდამადლდამკვიდრებული გამდელების (აკაკის, ილია ჭავჭავაძის, ნ. ნიკოლაძის და სხვ.) ღირსეული შთამომავალი გახლდათ და ყმაწვილის შემეცნება იმთავითვე გამდიდრდა კოლხური ლეგენდებით, ზღაპრებითა და შელოცვებით.

აბაში სამრეკლო სკოლის დამთავრების შემდეგ მამამ კონსტანტინე და მისი ძმა ვანო სენაკში ჩამოიყვანა და სათავადაზნაურო სკოლაში მიაბარა. ამ სკოლაში აბაშელ ყმაწვილს მშობლიური ენისა და ერისადმი სიყვარულს ცნობილი პედაგოგები _ არსენ წითლიძე და ნიკო ჯანაშია უნერგავდნენ.

1905 წლის რევოლუციის ქარტეხილმა სიმონ გამსახურდიას ოჯახსაც გადაუქროლა. გიმნაზისტი ყმაწვილის სული შეძრა იმ დღეების ქუთაისმა, თვითმპყრობელობის წინააღმდეგ მუშტად შეკრულმა ბარიკადებმა, მამის დაპატიმრებამ რევოლუციონერთა გადამალვაში ხელშეწყობის გამო.

ქუთაისის კლასიკურ გიმნაზიაში მოხდა კ. გამსახურდიას ადრეული სულიერი ფორმირება. ერთი მხრივ, რევოლუციური გარემო, ხოლო მეორე მხრივ, იმდროინდელი საქართველოს კულტურის მექა _ თავისი ევროპული ესთეტიზმით და ლიტერატურული სალონებით ხელს უწყობდა მომავალ მწერალში პროგრესისათვის ბრძოლისა და განსწავლის გრძელ გზაზე შედგომის დაუოკებელი სურვილის გამომუშავებას.

განსაკუთრებული სიყვარულით კ. გამსახურდია გიმნაზიის მაშინდელ დირექტორს _ იოსებ ოცხელს იგონებს. უანგარო საზოგადო მოღვაწემ და დიდმა პედაგოგმა იმთავითვე შენიშნა კ. გამსახურდიას განსაკუთრებული სიყვარული ლიტერატურისადმი და სწავლაში გასაოცარი გულმოდგინება, ამიტომაც თვეში ათი ოქროს მანეთი სტიპენდია დაუნიშნა.

მწერლის მაშინდელი განწყობილების თვალსაჩინო ფაქტად უნდა მივიჩნიოთ ის გარემოება, რომ გიმნაზიაშივე, კ. გამსახურდია და მისი პატარა თანამზრახველები აარსებენ საიდუმლო ჯგუფს სახელწოდებით _ `ცხრა მუხა~. ამ ჯგუფს საკმაოდ მკაფიოდ გამოხატული ანტიშოვინისტური განწყობილება ჰქონდა.

თვითმპყრობელობის წინააღმდეგ აშკარა საქმიანობისათვის (პროკლამაციების დაბეჭდვა და გავრცელება, რეაქციონერი მასწავლებლის ცემა, საიდუმლო კრებები…) ჟანდარმერიამ `ცხამუხელები~ დააპატიმრა და იოსებ ოცხელი რომ არ გადაფარებოდა ახალბედა მეამბოხეებს, ვინ იცის, როგორ წარიმართებოდა მათი ბედი.

1912 წელს კ. გამსახურდიამ ფრიადებზე დაამთავრა ქუთაისის კლასიკური გიმნაზია, ქალაქის გამგეობისაგან გაინაღდა ილია ჭავჭავაძის სახელობის სტიპენდია და კიტა აბაშიძის სარეკომენდაციო წერილით ხელში პეტერბურგის გრძელ გზას დაადგა. იმ წერილში ცნობილი ქართველი კრიტიკოსი თხოვდა პეტერბურგის უნივერსიტეტის პროფესორ ნიკო მარს ნიჭიერი ყმაწვილისადმი ყურადღება და მზრუნველობა გამოეჩინა.

კ. გამსახურდია პეტერბურგის უნივერსიტეტის აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტის სტუდენტი გახდა, მაგრამ მალე იძულებული შეიქნა დაეტოვებინა უნივერსიტეტი. უნივერსიტეტიდან წასვლის მიზეზი ამ სასწავლებლის მესვეურთა უმეტესობის აშკარად ნაციონალისტური განწყობილება და მცირე ერის წარმომადგენელთა მიმართ შოვინისტური ქედმაღლობა იყო, ხოლო საბაბი ნიკო მარის მიერ ერთ-ერთ სემინარზე ილია ჭავჭავაძის უპატივცემულოდ მოხსენიება.

კენიგბერგის, ლაიპციგისა და მიუნხენის უნივერსიტეტებში სხვადსხვა დროს ეუფლება კ. გამსახურდია ევროპულ ლიტერატურას და ფილოსოფიას, მიუნხენში ეცნობა და უახლოვდება იგი თომას მანს. მიუნხენის გაზეთებში აქვეყნებს წერილებსა და თარგმანებს. პირველი მსოფლიო ომის დაწყებისთანავე კ. გამსახურდიას რუსეთის ჯაშუშად მიიჩნევენ და აპატიმრებენ. თომას მანის მეცადინეობით ათავისუფლებენ მომავალ მწერალს ტრანუშტაინის საპყრობილედან.

ბოლოს კ. გამსახურდიას ბერლინში ვხედავთ. 1919 წელს მან დაამთავრა ბერლინის უნივერსიტეტის ფილოსოფიური ფაკულტეტი და იტალიაში გაემგზავრა. იტალია, შვეიცარია, ინგლისი, საფრანგეთი, სკანდინავიის ქვეყნები… ასე ვრცელი და მასშტაბური გახლავთ კ. გამსახურდიას სწავლის გეოგრაფიული გარემო.

ენციკლოპედიურად განსწავლული, იმდროის ევროპის მოწინავე სულისკვეთებას ზიარებული, უცხო ენების ცოდნით აღჭურვილი კ. გამსახურდია 1919 წელს საქართველოში ჩამოდის და მაშინვე აქტიურად ებმება ლიტერატურულ ცხოვრებაში.

1919 წელსვე აარსებს ჟურნალ `პრომეთეს~, 1922 წელს გამოსცემს `ალიონს~, ამავე პერიოდში რედაქტორობს გაზეთებს: `საქართველოს სამრეკლოს~, `ქართულ სიტყვას~, (1923), `ლომისს~ (1922).

1922-1027 წლებში სათავეში უდგას `აკადემიურ ასოციაციას~. ამ ასოციაციით კ. გამსახურდიამ შეძლო ქართული ლიტერატურის დემოკრატიული ტრადიციებისათვის ბრძოლის დროშის ქვეშ გაეერთიანებინა ისეთი პირველხარისხოვანი მწერლები, როგორიც იყვნენ: ა. აბაშელი, შ. დადიანი, ლ. ქიაჩელი, ს. შანშიაშვილი, ნ. ლორთქიფანიძე, კ. მაყაშვილი, კ. ჭიჭინაძე, პ. ინგოროყვა, ი. გრიშაშვილი, ხ. ვარდოშვილი, ი. მჭედლიშვილი, ა. ჭუმბაძე…

1944 წელს კ. გამსახურდია საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილ წევრად აირჩიეს, ხოლო 1965 წელს მას მიენიჭა რუსთაველის პრემია ტეტრალოგიისათვის `დავით აღმაშენებელი~.

კ. გამსახურდიას რომანები თარგმნილია რუსულ, უკრაინულ, ბელორუსულ, ლიტვურ, ლატვურ, ესტონურ, უზბეკურ, ტაჯიკურ, ფრანგულ, გერმანულ, ინგლისურ, რუმინულ, ჩეხურ და სხვა ენებზე.

უკანასკნელ წლებში, მიუხედავად მწერლის ავადმყოფობისა, კ. გამსახურდიას `კოლხურ კოშკში~, მის სამუშაო კაბინეტში ღამღამობით კვლავ კიაფობდა სინათლე. ღვაწლმოსილი მწერალი ახალ ისტორიულ რომანზე _ `თამარზე~ მუშაობდა.

იგი კვლავ ჩვეულ ენერგიით იღვწოდა საზოგადო სარბიელზე. იყო სხვადასხვა გამომცემლობათა სამხატვრო საბჭოებისა და ჟურნალ-გაზეთების რედკოლეგიების წევრი. მწერალთა კავშირის პრეზიდიუმის წევრი. რჩევა-დარიგებითა და გზის დალოცვით ხელს უმართავდა ახალგაზრდა მწერლებს.

`დიდოსტატის მარჯვენის~ ავტორი თავის უახლოეს მეგობართა შორის ასახელებდა გიორგი ნიკოლაძეს, კონსტანტინე ჭიჭინაძეს, ივანე ჯავახიშვილს, ჯვებე იოსელიანს, აკაკი შანიძეს, გრიგოლ წერეთელს, კორნელი კეკელიძეს, ანდრია რაზმაძეს, ქრისტეფორე რაჭველიშვილს, გალაკტიონ ტაბიძეს, პაატა გუგუშვილს, ალექსანდრე აბაშელს, ირაკლი აბაშიძეს, აკაკი გაწერელიას, პავლე ინგოროყვას, სერგი ჭილაიას, გიორგი ნატროშვილს, ბესარიონ ჟღენტს და ელგუჯა მაღრაძეს.

1973 წელს კ. გამსახურდიას ქართველმა ხალხმა დიდი ზეიმით გადაუხადა დაბადების 80 წლის იუბილე.

1975 წლის 17 ივლისს შეწყდა დიდი ქართველი მწერლის მაჯისცემა. მადლიერმა ქართველმა ხალხმა კონსტანტინე გამსახურდია მისი ანდერძისამებრ დიდის პატივით დაკრძალა გალის ქუჩაზე მდებარე მწერლის საცხოვრებელი სახლის _ `კოლხური კოშკის~ ეზოში.

* * *
ევროპიდან კონსტანტინე გამსახურდიას ფართო განათლებასთან ერთად იმდროინდელი მოდური სკოლების ლიტერატურული გავლენები ჩამოჰყვა. განსაკუთრებით განიცდიდა იგი ექსპრესიონიზმის გავლენას. ექსპრესიონიზმი სხვა დეკადენტურ მიმდინარეობათაგან განსხვავებით ცხოვრებასთან აქტიურ დამოკიდებულებას ქადაგებდა და თავისი კოსმიურობითა და რელიგიურ ფანატიზმთან კავშირით უფრო უახლოვდებოდა კ. გამსახურდიას ახალგაზრდულ ტემპერამენტს და იმდროინდელ განწყობილებას.

სწორედ ამ პოზიციიდან `მკვდართან შეხვედრის~ ავტორმა 1922 წელს დაწერილი წერილით `იმპრესიონიზმი თუ ექსპრესიონიზმი~ (`ლომისი~, #1, 1922) სხვა დეკადენტურ მიმდინარეობებს (იმპრესიონიზმს, სიმბოლიზმს) ბრძოლა გამოუცხადა.

მართალია, კ. გამსახურდია, როგორც ყველა დიდი მწერალი, ვერ ეტეოდა რომელიმე მოდური სკოლის ჩარჩოებში, მისთვის იმთავითვე ვიწრო აღმოჩნდა ექსპრესიონიზმის პროკრუსტეს სარეცელიც, მაგრამ მას, ვინც ხელაღებით უარყოფს კ. გამსახურდიას მონაწილეობას ოციანი წლების ლიტერატურულ დაჯგუფებებში და მწერლის მრავალფეროვან ქმნილებებში უცხოურ გავლენათა კვალს ვერ ხედავს, თვით მწერლისავე სიტყვებს მოვაგონებთ: `განსწავლისა და მოგზაურობათა წლებში მე არ დამკლებია ბერგსონის, ედუარდ ჰარტმანის, არტურ შოპენჰაუერის, სევდენბორგის, შტაინერის და კირკეგოს ზეგავლენანი.

უფრო მეტს ვიტყოდი, განსაზღვრულ პერიოდებში ანგელუს სილეზიუსს, სუზოს და ფრანჩესკო ასიზელის სუნთქვაც მომწვდენია, იმავე წლებში გატაცებული ვყოფილვარ ჩინური, არაბული და ინდური ფილოსოფიის შედევრებითაც.

ისიც ცხადია, ვინც სიჭაბუკეში არავის დამოწაფებია, მას სიბერეში არავის ოსტატობა არ შესძლებია~.*

ამ ამონაწერიდანაც ნათლად ჩანს, რომ კ. გამსახურდიასათვის დეკადენტობა ერთი ეტაპი იყო მისი შემოქმედებითი ძიებების გრძელ გზაზე, მაგრამ მოდურ ლიტერატურულ გავლენას მთლიანად როდი დაუპყრია ახალგაზრდა მწერლის მაძიებელი გონება, მაშინაც კი იგი ეჭვის თვალით შესცქეროდა ცხოვრებისაგან განდგომის მქადაგებელ დეკადენტურ მოძღვრებებს და ჩინურ, არაბულ, ინდურ ფილოსოფიაში ეძებდა ჭეშმარიტების ამოხსნის საიდუმლოს, თუ ამას დავუმატებთ იმთავითვე მწერლის წინაშე მდგარ ეროვნულ პრობლემებს და ძვალ-რბილში გამჯდარ ტრადიციებს ქართული მწერლობისას, ამაოდ დავუწყებთ ძებნას კ. გამსახურდიას იმდროინდელ შემოქმედებაში წმინდა სახის ექსპრესიონიზმს.

ეს უკანასკნელი სხვადასხვა მსოფლმხედველობრივი მინარევებით გამდიდრებული, მაგრამ მაინც გვხვდება კ. გამსახურდიას ადრინდელ ლექსებსა და ნოველებში.

კ. გამსხურდიამ ლიტერატურაში ლექსებით შემოდგა ფეხი. ათიანი წლების მრუმე, ფილისტური ევროპა. ხელმოკლეობით და ნოსტალგიით გაღიზიანებული ფილოსოფიის ახალგაზრდა დოქტორი. გერმანიის მკაცრი სინამდვილე პოეტის ჭაბუკურ ილუზიებს ერთბაშად ამსხვრევს. ახალგაზრდა ლირიკოსის ნერვებს სიმებივით ათამაშებს მიუსაფარობის საშიში მერმისი. გარეთ სიბნელეა და საოსწარკვეთა. ფანჯრებზე მათხოვრის ხალათგადაცმული ბოროტი ბებერივით აკაკუნებს ნოემბრის ქარი. ეს ყველაფერი სევდიანი მისტიკის იმპულსად იქცევა კ. გამსახურდიას ადრეულ ლექსებში. პოეტის ევროპული დღიურები მისი შეშფოთებული განწყობილების ანარეკლია მხოლოდ და არა ლიტერატურული რემინისცენციებით კეკლუცობა. მისტიციზმის ლანდებთან ლაციცი კ. გამსახურდიასათვის მწარე სინამდვილით გამოწვეული დროებითი მოვლენაა და მის ჯანსაღ სულს დიდხანს არ შერჩება. ჰარმონიისა და სულიერი სითბოს ძებნამ `მარია სტელლას~ ღვთიურ ჰანგებს გამოდევნებული პოეტი ღვთაების საკურთხეველთანაც მიიყვანა.

დავეძებ ღვთიურ ჰარმონიას, ჰანგად დარხეულს,
დავეძებ ტაძარს ღვთაებისას და ვითხოვ შველას!
წავალ ვემთხვევი მაცხოვარის წამებულ სხეულს,
და მუხლმოდრეკით მეც ვიმღერებ `მარია სტელლას~

(`მარია სტელლა~)

სწორედ ამ სტრიქონებში ჩანს კ. გამსახურდიას ექსპრესიონისტული გატაცება, მაგრამ მარტოობის `დემონური სილუეტები~ და `მარია სტელლას~ ღვთაებრივი მელოდიები მალე იფანტება პოეტის სულის შინაგანი ამბოხებით.

…ამ ჩემს ბობოქარ სულს ვეღარ იტევს,
ჩემი რხეული, ძველი სხეული.
მოველ სატანავ, კიდევ შემრჩა მე სითამამე,
მოველ სატანავ, გამოვსწორდეთ თუ გინდა ხმალში.

(`მოველ სატანავ~)

განსწავლის პერიოდში მყოფი ახალგაზრდა მგოსნის სულიერი პერიპეტიები _ ქართული ნაციონალური ბუნების დასავლურ მისტიკურ ატმოსფეროსთან დაჯახებით გამოწვეული, დამოუკიდებელი საქართველოს ნატვრა, ლიტერატურული მოდით გატაცება და `ვერჰარნების~, გრაფ ცეპელინების თუ `რეპმანების~ თვითმიზნური ხსენება, ოდნავ სასოწარკვეთილი და გაბრაზებული ლირიკული გმირი, უცხო სიტყვებითა და გამოთქმებით კეკლუცობა და პირველაღმომჩენის მრავლისაღმქმელი პოზა, ლექსის რომანტიკული ხასიათი და რომანტიკოსებისთვისვე დამახასიათებელი არქაული ლექსიკური მარაგი _ ზოგადად ასე შეიძლება კ. გამსახურდიას ადრეული ლექსების დახასიათება.

დაეხატა მტკვარს მკერდზე საფირონის ციონი,
`მოკვდა ბაგრატიონი, მოკვდა ბაგრატიონი~,
აგუგუნდნენ ზარები, აქვითინდა სიონი.

(`ტფილისური საღამო~)

ეს სტრიქონები 1917 წლის ოქტომბერში დაიწერა. ამ ლექსის დაწერის დროს კომენტარები არ სჭირდება. როცა რევოლუციის ქარიშხალი ქვეყანას აზანზარებს და მსოფლიო ახალი, ჯერ გამოუცნობი მოლოდინით არის აღსავსე, ახალგაზრდა ქართველი პოეტი გუშინ პეტერბურგში მარის ლექციებს რომ ისმენდა და ახლა ბერლინის მწვანე შტრასეებზე ათენ-აღამებს, ზის თავის სტუდენტურ მაგიდასთან და თითქოს რევოლუციურ ხმებს გამოექცაო, ნაციონალური სევდით ჩურჩულებს: `მოკვდა ბაგრატიონი, მოკვდა ბაგრატიონი~. რა მოტივები ასაზრდოებენ ამ ლექსის ნაღვლიან განწყობილებას, რატომ ჩაესმის ახალგაზრდა პოეტს სიონის ზარების ხმაში სასოწარკვეთილი `მოკვდა ბაგრატიონი?~ დღეს ადვილია იმ დღეთა ცივი გონებით განსჯა, მაგრამ, ალბათ, კ. გამსახურდიას ამ ერთ-ერთი პირველი ლექსის დაწერიდან უნდა გასულიყო დიდი დრო, რომ მწერლის აზროვნებაში `მთვარის მოტაცების~ ფილოსოფია მომწიფებულიყო. დიდი ილიას ტრადიციებზე დაფუძნებული მისი ლიტერატურულ-ფილოსოფიური პროფილი, ალბათ, სწორედ ასეთი უნდა ყოფილიყო და ახალგაზრდა მგოსნის მოქალაქეობრივი სისპეტაკის დასტურია სწორედ ის, რომ იგი ასეთი იყო, რომ იგი არ ტყუოდა და გუნდრუკს არ უკმევდა მისთვის მანამდე განუცდელ სოციალურ და პოლიტიკურ ჭეშმარიტებებს.

კ. გამსახურდიას პოეტურ სულს, მის განწყობილებას მოერგო მეოცე საუკუნის დასაწყისის ევროპულ ლიტერატურაში გამეფებული მისტიციზმისა და მარტოობის მოტივები, მაგრამ ამ დამთხვევას ახალგაზრდა პოეტი ეპიგონთა რიგებისათვის არ მიუმატებია. დააბიჯებს ქვეყნად ყარიბი ახალგაზრდა _ კ. გამსახურდიას ადრეული ლექსების ლირიკული გმირი, საყელოაწეული ემიგრანტის ჯიუტ თვალებსა და მოხრილ ბეჭებში შეუცნობელის შეცნობის დაუოკებელი წყურვილი იგრძნობა. მან იცის, რომ `კაცთა მოდგმა გულმავიწყია~ და `სახელისათვის მათხოვრობას~ არ აპირებს. იგი მოვიდა ამქვეყნად თავისი პატარა სამყაროთი და სურს სწრაფადვე განვლოს სოფელი `ვით მძინარ ტყეში შუაღამის მატარებლმა~. კ. გამსახურდიას ადრეული ლექსების ლირიკულმა გმირმა მშვენივრად იცის, რომ ისტორიის დიდი ჟამთაცვლა მოახლოვდა, რომ მეოცე საუკუნემ უმძლავრესი ქშენით დაიწყო ცხოვრება და შეხედულებათა საოცარი გადაფასების ამ უსაშველო ორომტრიალში სადღაც, რევოლუციის სისხლით მორწყულ ქუჩაზე `ფეხშიშველი და განუკითხავი უფალი მოდის~. და საბოლოოდ ყველაფერი უნდა დაცხრეს, უნდა დამშვიდდეს. ამბოხებათა გრიგალი ჩადგეს და ახალგაზრდა მგოსნის განსწავლის ბობოქარ პერიოდს დასასრული მოეძებნოს. გზა სამშობლოსაკენ _ ერთადერთი გზაა. შორს, ლურჯი ცის კაბადონზე მშობლიური სანახები ირეკლება _ `ისლის სახლი, ისლის სახლი, ქარი! ქარი~ ქარი~.

კ. გამსახურდიას ლირიკული გმირი ამ დროს გაფართოებული თვალებით შესცქერის ატორტმანებულ სამყაროს და ცდილობს მის წინაშე წამოჭღილ უამრავ კითხვას ახსნა მოუძებნოს. იგი იმ დღეთა პოეტია, როცა `რევოლუციის აღვირახსნილი დაჰქროლავს რაში~ (`პარიზი, 1919 წ.~). მან იცის, რომ ევროპის მთვლემარე სინამდვილეზეც მალე გადაივლის `ამბოხების პირქუში მდევი~, რათა ადამიანთა მიერ თვით ადამიანებისვე დასათრგუნავად გამოგონილი `კანონები ფეხქვეშ გათელოს~.

პოეტის იმდროინდელი განწყობილების საილუსტრაციოდ საინტერესოა 1918 წელს დაწერილი ლექსი `ბერლინი~. ეს ლექსი დიდი ქალაქის ხასიათის შექმნის ერთ-ერთი პირველი ცდაა ჩვენს პოეზიაში და კ. გამსახურდიას დემოკრატიული ორიენტაციის სასიამოვნო დასტურიც არის: შპრეეს ნაპირად უზარმაზარი სინათლის რგოლი ტორტმანობს. ამ რგოლში, როგორც პროჟექტორის შუქზე, მთელი ქალაქი იხატება. ბერლინის მაჯისცემის ჯადოსნურ რიტმში `ისმის ხრიალი, ხრაშა-ხრუში, ზარების ჟღერა, ქშენა, ზანზარი, თქარათქური, რბენა, განგაში~ და დედაქალაქის ძილგატეხილ ქუჩებში მისი `ავხორცობის წითელი რაში დაშლიგინებს~. ღამით ბერლინი პოეტის ზღვის წიაღიდან ამოტყორცნილ, სავალალოდ მქშინავ გველეშაპს აგონებს, დღისით კი იგი ქალაქის `მაცდური ფერიების~ გარდა ბერლინში სხვა რამესაც ხედავს:

შენს ქარხნებს ასდის ოხშივარად ოხვრა მიწისა,
ვხედავ ჭირნახულს და სადღაა შემქმნელი ხელი,
კაცუნებს ვხედავ პირშებურვილთ ტყვიისფერ მასკით.
ტყვიისფერ `მასკებში~ გამოწყობილ ადამიანთა ნებას `უხილავი
დისკო~ მართავს. ადამიანი გაუთელავს არსებობისათვის ბრძოლის
მომქანცველობას, იგი `ყვითელი ეშმაკის~ და `ციფერბლატის
მონად ქცეულა~.
მოზრაობს დისკო უხილავის და შეუცნობის,
მილიონები ერთის ნების გამომხატველნი.
მუნჯი მსახურნი ვიღაც კუშტის, ვიღაც უცნობის,
აქ უფლის ნაცვლად ელექტრობას ევედრებიან.
ყვითელ ლითონსა შეუცვლია მაცხოვრის ხატი.
მილიონები თვალის ფშვნეტით ფეხზე დგებიან,
აქ ისარია მბრძანებელი და ციფერბლატი.

სამყაროს გარდაქმნის ჟამის მოახლოების წინათგრძნობა პოეტს ამ პერიოდში დაწერილ სხვა ლექსებშიც არ ტოვებს:

ჰკრთოდეთ,
მაღალო,
თვალშეუდგამო
სასახლეებო,
ჰოტელებო,
ღამის ბარებო!

მიმართავს იგი ჩვენი საუკუნის დასაწყისის პარიზს და უწინასწარმეტყველებს:

ვისაც ოცნებით ზრდიდნენ მონები,
მოველინება მსოფლიოს ცხადად
ახალი მოდგმა ადამის ტომის
მაღალ ღვთაებას უმღერს ოსანას.

ასეთი იყო პოეტი კონსტანტინე გამსახურდია. მიუხედავად ექსპრესიონიზმის მოტივებითა და ფორმალისტური ძიებებით გატაცებისა, მისი პოეტური შემოქმედება შორს იყო წმინდა ესთეტის თითის წოვისა და უკიდურესად დეკანდენტური განწყობილებისაგან.

ექსპრესიონიზმით გატაცება განსაკუთრებით საგრძნობია კ. გამსახურდიას ადრეულ ნოველებში: `მკვდართან შეხვედრა~, `ტაბუ~, `ლილ~, `პორცელანი~, `კლარა~, `ფოტოგრაფი~, `საათები~ და სხვ.

`მკვდართან შეხვედრაში~ დაუპირისპირდა ერთმანეთს პირველად ქართული კლასიკური მწერლობის მაგალითებით ნასაზრდოები მწერლის რეალისტური ტენდენციები და ლიტერატურული მოდის ძლიერი სიმპტომები. უკანასკნელმა დროებით გაიმარჯვა.

ბერლინის მახლობელ ტყეში, საღამო ხანს, სასეირნოდ გასული ახალგაზრდა მკვდარს წააწყდა. შემზარავმა სურათმა და თავზარდამცემი აქტის სრულიად მოულოდნელმა სინამდვილემ მხილველი დააბნია. მას ძალა აღარ ეყო მიცვალებული ხიდან ჩამოეხსნა. სირბილით შინ მობრუნებულმა თავის ოთახში იგრძნო სინდისის ქენჯნა. იგრძნო, რომ მანაც დანაშაული ჩაიდინა მკვდრის წინაშე. როგორც მკითხველი შეამჩნევს, ამ ნოველის ფაბულაში ულტრადეკადენტური არაფერია. ექსპრესიონისტული შეფასება მოვლენისა მხოლოდ ნოველის ფინალში ხდება საცნაური: `თვალს ვახელ და ორი სინათლისაგან დაცლილი თვალი შემომცქერის საყვედურით: სასთუმალი, საბანი, საგები ყველაფერი ცხელია. ჩამოვდივარ ლოგინიდან და ცივ იატაკზე გართხმული ვისვენებ, როგორ მიამა სიგრილე! ასე უნდოდა ამ კაცსაც, ძირს ჩამომეღო და მომესვენებინა.

ფუი შენს კაცობას, შე მშიშარა, შე მშიშარა!..

ვწევარ პირაღმა იატაკზე და ვფიქრობ: ჩვენ ყველანი საგნების თოკზე ვკიდივართ დღე და ღამ და გამვლელ-გამომვლელს ვეღრიჯებით: `ძირს ჩამომიღე, დამასვენე, შე ქრისტიანო~. როცა ეს ნოველა იწერებოდა, სწორედ იმ ხანებში გერმანული ექსპრესიონიზმი თავის თეორიულ სისტემას აყალიბებდა. სწორედ მაშინ ქვეყნდებოდა ლიტერატურულ პერიოდიკაში ადამიანის არარაობის, გარეშე საგნებსა და მოვლენებზე მისი სამარდჟამოდ მიჯაჭვულობის, ადამიანის გაუტანლობის, ახალი ღმერთის შექმნის საჭიროების და სხვა ექსპრესიონისტული `გაბედულების~ აღმნუსხველი მასალები. `მკვდართან შეხვედრაც~ ამ განწყობილების უშუალო ანარეკლია.

რეალისტური სინამდვილის ჩვენებისაგან ხელოვნების განთავისუფლების ტენდეცია გამოკვეთილად `პორცელანში~ გვხვდება. ერთ-ერთ მასკარადზე ნოველის გმირმა გაიცნო მადამ როსტრუპი. მალე ახალნაცნობებს შორის მეგობრული ურთიერთობა დამყარდა. კაცს, როსტრუპის ოჯახში, სხვათა შორის, ჩინური ჩაის ჭურჭელი `პორცელანი~ იზიდავდა. ერთ მშვენიერ დღეს სტუმარს ჩაის სხვა ჭურჭლით გაუმასპინძლდნენ, ხოლო თავაზიანმა მასპინძელმა აცნობა, რომ პორცელანი ერთ ამერიკელ ჟურნალისტს მიჰყიდა ნიუ-იორკის ერთ-ერთი მუზეუმისათვის.

იმ დღიდან ნოველის გმირს იმ ოჯახში ფეხი არ დაუდგამს.

პორცელანის დაკარგვით გაწყდა ჯაჭვი, რომელიც მას როსტრუპების ოჯახთან აკავშირდება.

ამ სევდიან ნოველაში ავტორის პოზიცია გამჟღავნებულია მადამ როსტრუპთან დიალოგში და პორცელანის ჭურჭელთან გმირის არქაიზებულ მიმართებაში.

`ჩვენი სინამდვილე მტკნარი სიცრუე ყოფილა მეთქი. კიდევ ყოფილა მეორე სინამდვილე. ხელოვნება კი მესამე სინამდვილეა მხატვრის მიკროსკოპში დანახული. ამ შეგნებამდის ამ ათიოდე წლის წინათ მივედი და ირაციონალის ფერების შეხამება დავიწყე. მაშინ სად იყვნენ ექსპრესიონისტები? მე მათდა დამოუკიდებლად მივაგენი რაციონალურ ექსპრესიონიზმს~ _ ამბობს მადამ როსტრუპი და მისი მოსაზრება თანამოსაუბრის მხრიდან არავითარ ეჭვს არ იწვევს. ამ `ჰიპოთეზას~ საღი ესთეტიური აზრი არ უპირისპირდება.

არსებული სინამდვილე არ აკმაყოფილებს ნოველის გმირს (`შენც ფეხი შესდგი, მეგობარო, უკულტურობის მოლიპულ გზაზე… ქაღალდის ნაგლეჯებით მოფენილ გზაზე…~), მაგრამ არც პორცელანის `აკადემიური~ დროის დაბრუნებისთვის ბრძოლის ძალი შესწევს. პორცელანი მისთვის ხელოვნების უნიკალური ქმნილებაცაა და წარსულთან დამოკიდებულების დამსხვრეული ჰარმონიაც. რაც შეეხება ამ ძვირფასი ჭურჭლის სამუზეუმო ექსპონატად ქცევას, ავტორს ამაზეც ოპოზიციური თვალსაზრისი აქვს: `ჰმ, მუზეუმი! მუზეუმი სხვა რაღაა, თუ არა უშველებელი სასაფლაო, სადაც ყოველი ერი თავის გრძნობებს ჰმარხავს… საფლავი მიცვალებულ გრძნობათა, დრომოჭმულ ფერადებისა და რითმებისა~.

თუ გავიხსენებთ დეკადენტურ სკოლათა იმდროინდელ ახირებულ ლოზუნგებს (`ცეცხლი მუზეუმებს და ბიბლიოთეკებს~), ადვილად დავრწმუნდებით, რომ კ. გამსახურდიას ადრეულ ნოველებში დეკადენტურ-ექსპრესიონისტული სიო დაჰქრის.

`ფოტოგრაფი~ (1919 წ.) სამშობლოდან გადახვეწილი ხელოვანის მოსაწყენ ცხოვრებაზე გვიამბობს. დაეხეტება პარიზში ფოტოგრაფი, მისი სურვლი, შექმნას სურათი, რომელიც დროს შეაჩერებს, უფრო ზუსტად ეპოქის ფოტოგრაფიული ასლი იქნება, სურვილადვე რჩება, რადგანაც თავბრუდამხვევი დროის შეჩერება არავის ძალუძს. ფოტოგრაფს სევდა მორევია. იგი ზედმეტი კაცია ამ მატყუარა ქალაქში. `ფოტოგრაფმა ვერსად ადგილი ვერ იშოვა, ისევ ქუჩას მიაშურა~.

მოზეიმე ხალხის ტალღა ბარებისა და რესტორნების კარებს აწყდება, ფოტოგრაფმა რამდენიმე რესტორანში შეუხვია, ვერსად ადგილი ვერ იშოვა. ისევ ქუჩას გაჰყვა, ბოლოს მელანქოლიით შეპყრობილი, ავი ზმანებებით და უძილობით გაწამებული ფოტოგრაფი თავის სოფელში ჩადის, მაგრამ სანუგეშოს იქაც ვერას პოვებს. სოფლად ღმერთდაკარგული ჩოხოსნები (ერთმა მათგანმა ხატს რევოლვერი ესროლა), ციებიანი ბავშვები და სიძვის ისტერიით შეპყრობილი დიაცები მომრავლებულან. ფოტოგრაფს იმედის პატარა ნაპერწკლებიც ჩაუქრა, `ელექტრონი~ ჩააქრო, სამარესავით ცივ ლოგინში ჩაწვა, `ქვეყანა შემძულდა~, ამბობდა იგი ხმამაღალი ფიქრით.

ექსპრესიონიზმისადმი ერთგულებით დაწერილ ამ ნოველას სიკვდილისა და უიმედობის ლაიტმოტივად გასდევდ მაგიური `შავი ფრინველის~ აჩრდილი, რომელიც ხან ფოტოაპარატზე ჩამოჯდება, ხან დასაღუპავად განწირული გემის ანძაზე და ხან რადიოტელეგრაფის მავთულზე წამოსკუპული ფოტოგრაფს ავისმომასწავებელი ყრანტალით თავს აბეზრებს. `ქვეყანა~ სურათის გადაღებად არა ღირს!~ შავი ფრინველის ეს სასოწარკვეთილი ჩხავილი გახლავთ სწორედ ამ ნოველის დედააზრი. ძნელი შესამჩნევი როდია, რომ აქ ყველაფერი, ჩანაფიქრიდან მოყოლებული თვით წერის მანერამდე, ექსპრესიონისტული განწყობილების ანარეკლია და `ლიტერატურული მოდით~ ახალგაზრდა მწერლის გატაცების თვალსაჩინო დასტური გახლავთ. თუმცა ამ მოთხრობაშიც აქაიქ შეინიშნება ეროვნული კოლორიტით ნასაზრდოები მხატვრული აზროვნება, მაგ., როდესაც პარიზის ქუჩას აღწერს, რეკლამების ფეიერვერკს და დიდი ქალაქის ღრიანცელს გვიხატავს, უეცრად `ჩაუვარდება ფეხი~ მშობლიურ ნიადაგში, `პოლიციელები ისევე დადიოდნენ ავტომობილებში, როგორც იოანე ზედაზნელი მხეცთა შორის~.

ექსპრესიონიზმით კ. გამსახურდიას გატაცების ერთ პერიოდს წერტილს უსვამს `ლილ~. ამ ნოველაში მხატვრული პირობითობის და ხაზგასმული სიმბოლურობის ადგილს გაშიშვლებული სახეობრიობა და შესამჩნევი ნატურალიზმის იჭერს. ნოველის სიუჟეტი ასეთი გახლავთ: ახალგაზრდა პაციენტს მოეწონა და შემდეგ შეუყვარდა კიდეც ექიმ შარუხიას ულამაზესი მეუღლე ლილ. ვინ იცის, რით დამთავრდებოდა მეოცნებე პაციენტის რომანი და მისი ხშირი ვიზიტები შარუხიას ბინაზე, რომ თვით ექიმს არ გამოეჩინა ინიციატივა. ექიმმა შეყვარებულ ყმაწვილს მალულად დაანახვა ზღვაში მობანავე ლილ. ნოველის გმირს თავზარი დასცა იმ გარემოებამ, რომ მისი საყვარელი არსება _ ულამაზესი ლილ რახიტიანი აღმოჩნდა. ასე უგემურად (ცოტა არ იყოს უხერხულადაც _ რ. მ.) დამთავრდა ეს რომანი.

თავისი მწერლური პოზიციის დადგენისა და შემოქმედებითი ძიების რთულ გზაზე ასეთი ზიგზაგებით მიემართება კ. გამსახურდიას შთაგონება. იგი ერთსა და იმავე პერიოდში ხან ექსპრესიონიზმს უხდის ხარკს და ხან, უნებლიედ, ნატურალიზმის ჭაობში ხვდება.

ერთი რამ იმთავითვე ცხადია: ახალგაზრდა მწერალს არ აკმაყოფილებს თავისი შემოქმედებითი პრინციპები, ცხოვრების დანახვის ის მხატვრულ-ფილოსოფიური მოდელი, რომელსაც შემოქმედების ადრეულ ასაკში ეზიარა.

ამ წლებში კ. გამსახურდიას შემოქმედებით ლაბირინთში მესამე გზაც გაილანდა. მწერალმა სცადა თავისი დეკადენტური განწყობილებანი ქართულ ეროვნულ ნიადაგზე გადმოენარგა და მითოლოგიურ-ფოლკლორულ საწყისებზე დაემყნო. ახალგაზრდა ნოველისტის ეს სურვილი განსაკუთრებით `ტაბუში~ გამომჟღანვდა.

`ტაბუ~ ხარბედიებისა და ბისკაიების საბედისწერო შერკინების ბურუსით მოცულ ამბავს გვიამბობს. სოფელ ნაჭყვედში ბისკაიებმა ხარბედიებს ჩაგვრა დაუწყეს. შეწუხდნენ მონის უღელს მიუჩვეველი ხარბედიები, მაგრამ შურისძიება მამაკაცთაგან ვერვინ გაბედა. ბოლოს აისხა იარაღი ქალმა _ ხვარამზე ხარბედიამ. ბისკაიების დასჯის სურვილით ანთებულმა მან ეშმაკს გაუყო სარეცელი და შვა მორიელი, რომელმაც სიცოცხლეს გამოასალმა ბისკაიების ბელადი ლომკაცია ბისკაია. მისტიციზმის ბურუსითაა მოცული ამ ნოველის მთელი რიგი პასაჟები. აქ ლეგენდა და სინამდვილე, რეალური და ზღაპრული, ფოლკლორული და მითოლოგიური ერთმანეთშია არეული და აშკარად ჩანს მწერლის მისწრაფება დეკადენტური თვით ფოლკლორისა და რელიგიური ფანატიზმის წიაღში იპოვოს. ნოველაში ოსტატურადაა ჩართული ხალხური შელოცვები, ცრურწმენათა გამომხატველი სიუჟეტები და მოჩვენებანი. ეს მისტიკური გარსი ნოველას რეალური სამყაროს ჩვეულებრივი მოვლენებისაგან ათავისუფლებს და ირეალურის ბურუსში ახვევს.

ექსპრესიონისტულ-მოდერნისტული ნოველების გვერდით კ. გამსახურდია წერდა რეალისტური ხასიათის ნაწარმოებებსაც. მაგალითად, შეიძლება 1919 წელს დაწერილი ნოველა `კლარა~ დავასახელოთ. ეს არის ნოველის ჟანრული კანონების სრული გათვალისწინებით დაწერილი, ფსიქოლოგიურად უაღრესად დამაჯერებელი ნაწარმოები. `კლარა~ ეხება მოულოდნელი შეხვედრის იმ ძვირფას წუთს, რომელიც ზოგჯერ ჩვენს ცხოვრებაზე წარუშლელ კვალს სტოვებს, თუმცა, შეიძლება არასოდეს აღარ განმეორედეს.

ბერლინის საგარეუბნო მატარებელში ნოველის გმირს შეხვდა კლარა _ მომხიბვლელი გერმანელი ქალი. კუპეში მათ გარდა არავინაა. ქალ-ვაჟს შორის ნდობისა და ურთიერთსწრაფვის უხილავი, იდუმალი ძაფი გაიბა. ვაჟი ვერ ბედავს სიტყვის თქმას, ვაითუ ამით დაირღვეს ეს სანეტარო ჰარმონია, დაირღვეს ეს უსიტყვო შეთანხმება (თუ თანაგრძნობა), რაც ყოველგვარ სიტყვაზე ძლიერია.

`იცოდე, კლარა, ეს წამი აღარ მობრუნდება, საკმარისია ახლა შენ ადგე, შემდეგ სადგურზე ჩამოხვიდე და ბრბოში გაერიო, მერმე ვინ იცის, სად გიპოვნი ამ ხუთმილიონიან მასაში~.

ასეც მოხდა, ერთ-ერთ სადგურზე კუპეში უამრავი მგზავრი შემოცვივდა და ნოველის გმირმა მიმავალი კლარას მრგვალ მხრებისთავებს მოჰკრა თვალი. მთელი ნოველის მანძილზე მათ სიტყვაც კი არ უთქვამთ ერთმანეთისათვის, მაგრამ ეს იყო თავისი დრამატულობით სულისშემძვრელი შეხვედრა, დიდი ოსტატობით დახატული მწერლის მიერ.

მაგრამ ამ ზედმიწევნით მართალ ნოველაშიც გაკრთება აქა-იქ კ. გამსახურდიას ექსპრესიონისტული განწყობილებანი. მაგ.: `ადამიანებს რაღაც ზრდილობის კანონები გამოუგონიათ. თუ ვინმემ არ გაგვაცნო დიდ ქალაქში ქალი, ისე არ შეიძლება მასთან დალაპარაკება, რა იციან ამ შლეგებმა, ეგებ ჩვენი სულები ერთხელაც განუკვეთელი ერთეულები იყვნენ, მირიად საუკუნეების სახეცვლაში ისინი გასთიშა სივრცემ, დრომ და გარდაცვალებამ და ახლა ისევ შევხვდით ერთიმეორეს ამ ბნელ გვირაბში~.

საკმარისია საგარეუბნო მატარებლის ქროლაში წამით ჩათვლიმოს კლარას თანამგზავრმა, რომ მაშინვე ამგვარი ქიმერული აზრები დაესევა: `ლიწინლიწინი გააქვთ გამხმარ შტოებს ცხენის ტორების ჩქამზე და მე იგი აღარა ვარ რაცა ვარ და არც იქა ვარ, სადაც ვარ და მეც ის არა მქვია, რაცა მქვია~.

ეგზოტიკურ ძიებებსა და ნატურალიზმს კ. გამსახურდია `ქალის რძით~ გამოეთხოვა და 1924 წელს გამოაქვეყნა პოეტური ნოველა `ზარები გრიგალში~, რომლითაც სრულიად ახალი ეტაპი დაიწყო მწერლის შემოქმედებაში. ამ ნოველაში, როგორც ფოკუსში, თავი მოიყარა იმ სამაგალითო მხატვრულმა ნიუანსებმა, რამაც შემდგომში გამსახურდიას რომანისტიკაში პოვა განვითარება. ეს გახლავთ, პირველ ყოვლისა, პოეტური პროზა _ რომანტიზებული მხატვრული პასაჟები და თხრობის ამღერებულ-ამაღლებული, მეტაფორული მანერა.

`ექსტაზში დაღუპულთათვის~ დაწერილ ამ ნოველაში კ. გამსახურდიამ შეძლო დაეხატა ადამიანი, რომელსაც ძალუძს თუნდაც ერთხელ და საბედისწეროდ აუჯანყდეს თავის თავს, სძლიოს მის არსებაში ჩაბუდებულ მთვლემარე ანგელოსს და გრიგალში მიწვდეს მისი რუტინული ცხოვრების დამანგრეველ ზარებს. ეს ნოველა ერთ-ერთ საუკეთესოა არამარტო კ. გამსახურდიას შემოქმედებაში. იგი ასე იწყება:

`მნათე ოქროპირ მხოლოდ მაშინ მიხვდა, რომ `ქვეყანა გამოიცვალა~, როცა დიდმარხვის ორშაბათს, წმ. ზაქარიას ეკლესიის გუმბათზე ჯვარი ვეღარ ნახა, ჯვარი აღარ იყო სამრეკლოზედაც~.

მნათე ოქროპირ საჭირო აღარ არის. სამრეკლოზე სდუმან ზარები. ხუცესი შეგუებია ახალ დროს. სოფლის ბოლოში სამიკიტნო გაუხსნია და `ყვითელი ეშმაკისათვის~ მიუყიდია სული. ოქროპირ კი სხვა კაცია. იგი ასე ადვილად ვერ შერიგებია `ღმერთის სიკვდილს~. მას აღარ ძალუძს ახალ ღმერთს სცეს თაყვანი. ამიტომაც გულამღვრეული დადის და მელანქოლიას შეუპყრია მისი არსება. ერთ საღამოს ოქროპირ გამოექცა გალეშილ ნახუცარს, მიაღწია ეკლესიის ეზოს, სამრეკლოს კიბეზე აფორთხდა და ზარებს მიწვდა.

უაღრესად დამაჯერებელი და ღრმად სიმბოლურია მნათე ოქროპირის ეს ნაბიჯი. თავისი სუსტი ხელებით იგი თავდაუზოგავად რეკავს ზარებს, თითქოს გზასაცდენილ სოფელს წარსულისაკენ მოუხმობს, თითქოს ღრუბლების თავზე მიძინებულ ღმერთს აღვიძებს, რათა მან ერთხელ კიდევ მზრუნველი თვალი მოავლოს თავის სამწყსოს.

მაგრამ განმკითხავი არავინაა.

ზარებს მხოლოდ ქარაშოტი გამოეხმაურა.

`და მთელი ცხოვრება ფიქრობდა ოქროპირ, რა იყო, თუ არა ზღაპარი ხანმოკლე? ზარების ჯარები ფოლადის აბჯარში, მდევრები უშიშო, თავგამეტებულნი მისდევდნენ გრიგალის გაფრენილ მერნებს. მიჰქროდნენ მთვარისკენ ღრუბლების გემები ალისფერ სისხლით გამურულ აფრებით და პირქვე ეკიდა იესო ზეცაში, ღრუბლების ანძაზე, ვით მალი ფოცხვერი სისხლს მოწყურებული. გასდრიკა წელში მძლე გოლიათები, სამრეკლო ტკრციალით შეირყა, გაჰქანდა. ტორტმანით დაეცა მიწაზე~.

სამრეკლო ჩაიქცა და მნათე ოქროპირ დაიღუპა.

ასეთი აღმოჩნდა მნათეს აღსასრული, მაგრამ ექსტაზში დაღუპულ ღვთისმოსავს ნოველის ავტორის ცრემლები იმიტომ ეფრქვევა, რომ მან შეძლო რწმენისთვის თავგანწირვა, იგი აქტიური კაცი აღმოჩნდა. სწორედ ეს სულის სიძლიერე ხიბლავს მკითხველს ოქროპირის სახეში.

`არ ვიცი, სად წაიყვანეს (ანგელოზებმა, რ.მ.) მნათე ოქროპირის საბრალო სული.

მე ვიტყოდი: ასწიეთ ადამიანი მაღლა, სულ მაღლა და დასვით შემოქმედის მარჯვენა მხარეს, რადგან სიბნელეში დაბრმავებულმა ერთხელ მაინც იგრძნო აღტაცება და ექსტაზში დაიღუპა. მე მინდა ვიმღერო ექსტაზში დაღუპულთათვის~.

`ზარები გრიგალში~ წერის მანერის თვალსაზრისით აქა-იქ თუ კიდევ ატარებს ექსპრესიონიზმის დაღს, `ქოსა გახუ~ და `დიდი იოსები~ წმინდა რეალისტური ხასიათის ნაწარმოებებია. უკვე აღარ სჭირდება მწერალს ნოველის საშენი მასალისთვის დეკადენტური თვალების სრესა, ევროპულ ლიტერატურულ სალონებში, ან წარმართულ ქიმერათა შორის ხეტიალი, ამ ნოველებით კ. გამსახურდია გაბედულად მივიდა ცხოვრების სინამდვილესთან. ხოლო ამ უკანასკნელმა მწერლის მახვილ თვალს მაშინვე მიაწოდა წარუშლელი ხასიათები და რეალური ყოფის დაუვიწყარი სურათები.

ქოსა გახუ, თავად მანუჩარის ნაშიერი, ფეოდალური წარსულის ერთ-ერთი უკანასკნელი მოჰიკანი, ხეზე ცხოვრობს. გიჟის პერანგი ჩაიცვა გახუმ, რომ თანასოფლელებმა შეიცოდონ და ისტორიის ქარტეხილს, განადგურებას გადაარჩინოს ბატონიშვილთა შთამომავალი, თავისი პირმშო თემრა. თემრა იზრდება. ქოსა გახუ და ნახუცარი იონა დარწმუნებული არიან, რომ ძველი დრო დაბრუნდება და ბატონიშვილის შენახვის დიდი მისია მათ აწევთ კისერზე. ისინი ეფუთში ამაოდ ეძებენ `ბოლშევიკების წასვლის დღეს~, მაგრამ ყველაფერი სხვაგვარად წარიმართა. თემრას მსხლის ტოტი ჩამოუტყდა და დაიღუპა. ქოსა გახუმ იმედი დაჰკარგა. მან მოიცილა შეშლილის ნიღაბი და ანგარიში გაასწორა `უკუღმართ~ ცხოვრებასთან. ცეცხლს მისცა ხეზე აშენებული ფაცხა,
ხოლო თვითონ მდინარეში თავი დაიხრჩო.
ნოველაში `დიდი იოსები~ დგას ლიტერატურისათვის კარგად ცნობილი, ერთი ზოგადადამიანური პრობლემა _ პატარა ადამიანი და სიმდიდრე. ნაჩვენებია უბრალო კაცის სულიერი პერიპეტიები მოულოდნელი გამდიდრების მოლიპულ გზაზე. დიდი იოსები _ რაჭველი მეკურტნე, შემთხვევით ძვირფასი სახლის და ავეჯის მფლობელი გახდა. `დიდი კაცი~ საქართველოს გასაბჭოების დროს მენშევიკურ მთავრობას გაჰყვა და მისი სახლი მეკურტნეს დარჩა.
ნივთებმა შესცვალეს მეკურტნე. იგი, რასაკვირველია, თავის `პროფესიას~ აღარ სწყალობს. ახალი საქმე, ახალი საზრუნავი გაუჩნდა. მაგრამ მალე იოსებს თვითნებურად მითვისებული ბინა ჩამოართვეს და მეეზოვედ გაამწესეს. დიდი იოსები ისევ ქუჩაში აღმოჩნდა, მაგრამ ცოტა ხანს `გამართლებამ~ სამუდამოდ დაამახინჯა მისი სული. იოსები ვეღარ დაუბრუნდა მუშის ალალ ლუკმას. იგი გაბოროტდა, გალოთდა. მერე ვიღაც კონტრაბანდისტ სტუდენტს დაუკავშირდა და ეს კალაპოტიდან ამოვარდნილი, საკუთარი სინდისის მსხვერპლი მანქანამ გასრისა, სწორედ მაშინ, როცა ყალბი ფულით სავსე ჩემოდანი დანიშნულების ადგილზე მიჰქონდა.

კ. გამსახურდიას ნოველების განსაკუთრებული ადგილი თანამედროვე ქართულ ლიტერატურაში იმანაც განაპირობა, რომ ამ ნოველებით ჩვენს წინაშე წარმოსდგა სრულიად ახალი სტილის, ბრწყინვალე ოსტატობის მქონე მწერალი, რომელმაც თავისი რამდენიმე ნოველით იმდროინდელი მსოფლიოს საზოგადოებრივი ცხოვრების ბევრი ისეთი მხარე მოიცვა, რომელსაც ჩვენში ჯერჯერობით მწერლის კალამი არ შეხებოდა.

ნოველა ქართულ ლიტერატურაში იმ დროს საკმაოდ დიდ პატივში იყო. მაგრამ სამყარო, რომელიც კ. გამსახურდიამ თავისი ნოველებით მოიტანა, არ ჰგავდა შ. არაგვისპირელის, ჭ. ლომთათიძის, ნ. ლორთქიფანიძის და სხვათა მიერ დახატულ ლიტერატურულ გარემოს. ქართველმა მკითხველმა მაშინვე იგრძნო, რომ კ. გამსახურდიას სახით ლიტერატურულ ასპარეზს უაღრესად თვითმყოფადი ნიჭი შეემატა.

ოციან წლებშივე მოჰკიდა ხელი კ. გამსახურდიამ ახალი ეპოქის შესატყვისი, თანამედროვე რომანის შექმნას. ამ უმძიმეს ლიტერატურულ საქმეს შეალია მან მთელი შემდგომი ლიტერატურული ცხოვრება. ერთიმეორეს მიუმატა უბრწყინვალესი ეპიკური ტილოები, ხოლო, რაც შეეხება ლექსს და ნოველას, ამ ჟანრებში თავისი შესაძლებლობანი ამოწურულად ჩათვალა და შემდგომ ლექსსა და ნოველას აღარ დაბრუნებია.

1924 წელს კოკნსტანტინე გამსახურდიამ გამოაქვეყნა რომანი დიონისოს ღიმილი~. იგი სრულიად ახალი სიტყვაა ქართულ რომანისტიკაში. მისი ნოვატორული ბუნება შემდეგში მდგომარეობს:

ა) ქართულ რომანში პირველად გამოჩნდა ევროპულად განსწავლული პერსონაჟი, რომლის ფსიქიკას თავისი დროის ფილისტერული ევროპის მოდური ფილოსოფია ასაზრდოებს.

ბ) თუ მანამდე ქართულ ლიტერატურაში პრივილეგიადაკარგული თავადაზნაურობის დეგრადაცია ი. ჭავჭავაძის, დ. კლდიაშვილის, ნ. ლორთქიფანიძისა და სხვათა ოსტატური კალმით გამოიკვეთა და დაიხატა ქართული სინამდვილის პოზიციიდან, თუ კუდაბზიკა აზნაურთა უბადრუკი ცდები თავის გადასარჩენად არ შორდება ქართული ეროვნული ასპარეზის ფარგლებს (ვაჭართა წრესთან დაახლოება, მამულების გაყიდვა-გაგირავება, შრომით საქმიანობაში ჩაბმა, მაჭანკლობით თავის გატანა, ქალაქს გადმოსახლება და სხვ.), გამსახურდიამ თავის გმირს ახალი გზა მოუძებნა _ ევროპულ ცივილიზაციას აზიარა.

გ) `დიონისოს ღიმილი~ თემატურ-პრობლემატური მასშტაბებით უაღრესად ორიგინალური ნაწარმოებია. იგი მხარს უსწორებს ჩვენი საუკუნის დასაწყისში ევროპულ ლიტერატურაში მიმდინარე ძვრებს. დაწერილია შინაგანი მონოლოგის, ცნობიერების ნაკადისა და დედრამატიზაციის ამ ახალი ფორმებით, რაც ლიტერატურის ისტორიაში ჯოის-კაფკა-პრუსტის ნაწარმოებთა პრიორიტეტადაა მიჩნეული.

დ) `დიონისოს ღიმილი~ ნოვატორულია იმითაც, რომ იგი ჩვენს ლიტერატურაში პირველი ცდაა რომანის ჟანრულ სისტემაში რეალისტური და მოდერნისტული პრინციპების (ეს განსაკუთრებით ავტორის თხრობის მანერას ემჩნევა) გაერთიანებისა.

ბუნებრივიცაა, ეს რომანი დაწერილია მაშინ, როდესაც კ. გამსახურდია _ ექსპრესიონისტს ცვლიდა კ. გამსახურდია _ რეალისტი და ცხოვრების სინამდვილის უტყუარი სურათები უფრო და უფრო ღრმად მკვიდრდებოდა მწერლის შემოქმედებაში.

`დიონისოს ღიმილის~ ჟანრის შესახებ ერთგან თვით ავტორი შენიშნავს: `დიონისოს ღიმილით მე მოვძებნე სინთეზური გეზი ევროპულსა და სპარსულ სამიჯნურო რომანს შორის~. სპარსული სამიჯნურო რომანის ელემენტებად მწერალი იმ სენტიმენტალურ რომანულ ეპიზოდებს მიიჩნევს, არცთუ იშვიათად რომ გვხვდება კონსტანტინე სავარსამიძის არეულ ცხოვრებაში, ხოლო ევროპული რომანის ნიშნებად ნაწილობრივ ნაწარმოებში მიმობნეულ ცალკეულ ექსპრესიონისტულ სურათებსაც გულისხმობს, მაგრამ თავის დროზე სალიტერატურო კრიტიკამ ყურადღება არ მიაქცია `დიონისოს ღიმილის~ ორ უაღრესად საყურადღებო ჟანრულ ნიშანს.

პირველი ის გახლავთ, რომ `დიონისოს ღიმილში~ პრინციპად იქცა მწერლის სტილის ის შესანიშნავი თვისება, რაც მის ნოველებში კრთოდა და რაც, პირობითად, პოეტური პროზის სახელით შეიძლება მოინათლოს. გადაჭარბებული არ იქნება თუ ვიტყვით, რომ მეოცე საუკუნის ქართულ ლიტერატურაში პოეტური პროზის ნიმუშები პირველად კ. გამსახურდიასთან გვხვდება.

იმდროინდელი სალიტერატურო კრიტიკის მიერ სათანადოდ გაუშიფრავი მეორე ჟანრული ღირსება ამ რომანისა ისაა, რომ ავტორის პოზიციით, ცხოვრების ლოგიკის გამოხატვით `დიონისოს ღიმილი~ უაღრესად რეალისტური ნაწარმოებია. რომანის თვალშისაცემმა ფორმალურმა ექსპერიმენტებმა მკითხველთა ერთ ჯგუფს იმგვარი წარმოდგენა შეუქმნა, თითქოს კონსტანტინე სავარსამიძე ხელოვნური, მოგონილი, ლიტერატურული რემინისცენციებით ნასაზრდოები სახე იყო და ქართულ სინამდვილესთან ცოტა რამ ჰქონდა საერთო. ფაქტიურად კი მწერალმა `დიონისოს ღიმილში~ დაგვიხატა ჩვენი თავადაზნაურობის ერთ-ერთი უკანასკნელი მოჰიკანის უაღესად კოლორიტული სახე~, რომლის ფსიქიკაც, ნასაზრდოები საუკუნის კლასობრივი ტენდენციებით და შეფერადებული ევროპული განსწავლულობით, ვერ შეჰგუებია საქართველოს ახალ სინამდვილეს. სავარსამიძის მელანქოლიას უაღრესად მართალი სოციალურ-ფსიქოლოგიური მოტივები ასაზრდოებს. მაშინ, როცა მის სამშობლოში `რევოლუციის დაჰქროდა რაში~ (გალაკტიონი), სავარსამიძე, ევროპული `ინტელექტუალიზმის~ მყუდრო ყურეებს ეძებდა. ახალგაზრდა ინტელიგენტის მაძიებელმა სულმა ვერ პოვა შვება უცხო მხარეში და თავის ქვეყანას მოაშურა, მაგრამ სამშობლო გაწითლებული და დაპყრობილი აღმოჩნდა. კრახი გარდაუვალი იყო და კონსტანტინე სავარსამიძე დამარცხდა. ცხოვრების ნახევარგზაზე შემოაღამდა. მისი ეული სულის ამოკვნესაა მისი მონოლოგი: `ტაია შელია, მე მარტო ვარ ამ უღრან ტყეში. შვიდი პროფესია გამოვიცვალე და ვერ ვიპოვე ჩემი ადგილი ამ ცხოვრებაში. ტაია შელია გიგონებ და გეძახი _ გულთმისანო ჩემო გამზრდელო. ეგებ შენ მასწავლო გზა, როგორ გავიდე ამ უღრან ტყიდან~.

კონსტანტინე სავარსამიძე უაღესად რთული, მრავალპლანიანი სახეა. ცხოვრების მორევში დიდი იმედებით შეჭრილ ახალგაზრდა კაცს ეპოქის სინამდვილემ არ გაუმართლა, დამარცხდა იგი კარიერის კიბეზეც, სახელის მოხვეჭის ასპარეზზეც, სიყვარულშიც, მეგობრობაშიც. კონსტანტინე რომანის მთელს მანძილზე მკითხველის ინტერესს და თანაგრძნობას იწვევს იმის გამო, რომ იგი აქტიური კაცია, ბოლომდე ებრძვის და ებღაუჭება ცხოვრებას. უმეტესწილად კეთილი ზრახვებით და საყოველთაო ჰარმონიის დამკვიდრების სურვილით. ცხოვრებაში საკუთარი ადგილის ძიების გზებზე სრულიად ბუნებრივია სავარსამიძის წუწუნი: `ჩემი სამშობლო მე არ მიცნობს და არ მაფასებს, საქართველოში ზედმეტი კაცი ვარ… ჩემი გზა გასცილდა საქართველოს ცხოვრების გზას… საქართველო ვეღარ ვიცანი~.

მართალია, `დიონისოს ღიმილს~ თითქმის არ გააჩნია ერთიანი მკვრივი სიუჟეტური ხაზი (იგი ამ მხრივაც ნოვატორულია), მაგრამ ნაწარმოების სიუჟეტური ხერხემალი მაინც ჯენეტისა და კონსტანტინეს ტრაგიკული სიყვარულის ისტორიაზე გადის. ხშირად დაბნეული და აჩქარებული კონსტანტინე, რომლის სამიჯნურო თავგადასავლებს ბოლო არ უჩანს (ინგებორი, ბლუტი, ლუჩია, თინა), ჯენეტის სიყვარულში მეტნაკლებად თანმიმდევრულია. სპარსეთის ელჩს _ ალი მირზა ხანს წაგვარა სავარსამიძემ ჯენეტი. ამ ქალისადმი სიყვარული სავარსამიძეს მთელი თავისი ბედდამწვარი ცხოვრების მანძილზე შერჩა. მელანქოლიის ყველაზე მძიმე დღეებშიც კი, როცა კონსტანტინე ჰკარგავდა რწმენას არა მარტო სიყვარულისადმი, არამედ საკუთარი პიროვნების მიმართაც, საკმარისი იყო ჯენეტის ნახვა, რომ ოცნებათა წიაღში მოხეტიალე `პოეტი~ მიწაზე დაშვებულიყო და ცხოვრების ხალისი დაბრუნებოდა. გვარტომით ქართველი, სპარსეთის ელჩის ნაცოლარი, ჯენეტი თავისი ერთადერთი ავადმყოფი შვილით _ ფარვიზით საქართველოში ბრუნდება. აქ კვლავ შეხვდნენ შეყვარებულნი ერთმანეთს. მაგრამ შეხვდნენ ვნებაჩამქრალნი, ცხოვრებისაგან დაღლილნი და, ახლა უკვე მერამდენედ კონსტანტინე ხდება ჯენეტის გაუბედურების მიზეზი. ავადმყოფ ჭაბუკს დედის ნებადაურთველად კონსტანტინე ცხენზე შესვამს და ფარვიზი ტრაგიკულად იღუპება.

გაწყდა ის ძაფიც, სავარსიმიძეს ცხოვრებასთან რომ აკავშირდება. წინ გაურკვევლობის ბურუსი დგას, უკან დაბრუნება შეუძლებელია: `ტაია შელია, ჩემი ცხოვრების ნახევარ გზაზე შემომაღამდა~.

გამზრდელი ტაია შელია, ქართველი გლეხი, _ რომლის სახებაც ნიადაგ თან დაჰყვება სავარსამიძეს, რომანის აურაცხელ პერსონაჟთაგან გამოირჩევა თავისი ინდივიდუალობითა და კოლორიტულობით. უპირველესად ტაია შელია აკავშირებს გზადაბნეულ სნობს თავის სამშობლოსთან. ტაია შელიაც განაპირობებს იმ გარემოებას, რაც კონსტანტინე სავარსამიძის წინააღმდეგობრივ ხასიათში ყველაზე ნათელი მხარეა _ `გმირი ხალხის ნაბოლარას~ უსაზღვროდ უყვარს სამშობლო, ამაყობს მისი ხალხის დიდებული წარსულით და თავისი `ლაზური სისხლით~.

`მთვარის მოტაცება~ პირველი ლიტერატურული ქმნილება გახლავთ, რომელშიც საუკუნის ოცდაათიანი წლების დიდი სიმართლე არაჩვეულებრივი ეპიკური სიცხადით და პოეტური შთაგონებით გამოიხატა.

თარაშ ემხვარი და არზაყან ზვამბაია – ორი სამყარო, ორი უაღრესად კოლორიტული ტიპი ოცდაათიანი წლებისა, ორი სხვადასხვა თვალსაზრისი, სხვადასხვა მიდგომაა იმ ეპოქალური ძვრებისადმი, ლაღუმების ღრიალითა და პატრიარქალური ყოფის დაუნდობელი ნგრევით რომ მიიკვლევს გზას `ახალ საქართველოში~. ამ ორი პიროვნების ცხოვრებისეულ კონფლიქტში, მათს ფარულ თუ აშკარა ჭიდილში, მძაფრად იგრძნობა დროის მაჯისცემა. ეს ორი ახალგაზრდა კაცი დასაბამს და დასასრულს აძლევს რომანის ცალკეულ კოლიზიებს. მათს ვნებებსა და ბრძოლაზეა დაფუძნებული `მთვარის მოტაცების~ უაღრესად დრამატული ინტრიგები და სიუჟეტური ხვეულები. თუმცა აშკარად ჩანს, რომ მწერლის სიმპათია თარაშ ემხვარს ეკუთვნის. ჩვენს სალიტერატურო კრიტიკაში გამოითქვა აზრი იმის შესახებ; თითქოს თარაშ ემხვარი კონსტანტინე სავარსამიძის ლიტერატურულ დუბლიკატს წარმოადგენდეს და ავტორს თავის ამ ახალ რომანში სავარსამიძის სახის გაგრძელება-განვითარება, მისი მომავალი ბედის კვლევა დაესახოს მიზნად. მართლაც, ერთი შეხედვით, სავარსამიძესა და თარაშ ემხვარს ბევრი რამ აქვთ საერთო _ ორივენი ფეოდალური საქართველოს უკანასკნელი წარმომადგენლები, ორივენი ევროპულად განსწავლულნი და ცხოვრებაში ხელმოცარული ადამიანები არიან, მაგრამ, თუ კარგად დავაკვირდებით, ადვილად დავასკვნით, რომ ეს ორი პერსონაჟი, ორი სხვადასხვა ეპოქის შვილი, თავიანთი ფსიქიკით და ხასიათის ნიშნებით რადიკალურად განსხვავდება ერთმანეთისაგან. სავარსამიძეს ახალ დროსთან შეგუება თითქმის არ უცდია, ყოველ შემთხვევაში წითელ საქართველოსთან საერთო ენის გამონახვის გზაზე მის მიერ გადადგმული ორიოდე გაუბედავი და უნიათო ნაბიჯი საიმედოს არაფერს უქადის, მაშინ როდესაც, თარაშ ემხვარი ტრაგიკულად განიცდის თავის მდგომარეობას და არა მარტო აწუხებს ეპოქის ორომტრიალისაგან მისი განმარტოება, არამედ ენერგიულად იღვწის თავის გადასარჩენად, ცხოვრების ფერხულში ჩასაბმელად. თარაშმა კარგად იცის, რომ ბოლშევიკურ საქართველოში მისი წარმომავლობაც გადაულახავ ბარიერად ქცეულა: `პირადად ჩემთვის ცოცხალიც რომ დავრჩე, ალბათ, ეს გზაც დახურული იქნება. ერთი იმიტომ, რომ თავადი ვარ და წინაპრების ჩემის ცოდვებს უთუოდ მომკითხავენ… გარდა ამისა, მე სულ სხვა კულტურაზე ვარ გაზრდილი და ძალიან საეჭვოა, ბოლშევიკებმა ჩემი გულწრფელობა იწამონ~. თარაშ ემხვარის ტრაგედიის ერთი მიზეზი ისიც არის, რომ მას აღარ დაუჯერებენ, აღარ ენდობიან. სავარსამიძე თავის ქაოტურ ურწმუნოებაში უფრო მტკიცე და თანმიმდევრულია, ვიდრე თარაშ ემხვარი. ამ უკანასკნელმა გადაწყვიტა ერთის ხელის დაკვრით ჩამოიშოროს კლასობრივი ამპარტავნობის მრუმე სამოსელი, დასახლდეს სვანეთში, თოხს და ბარს მოჰკიდოს ხელი, ცოლად შეირთოს უბრალო სვანის გოგო ლამარია და ცხოვრების ფერხულში ჩაებას, მაგრამ აქ უკვე მისგან დამოუკიდებელმა მიზეზებმა შეუშალა თარაშ ემხვარს ხელი. ლამარია წმინდა სიყვარულის ღირსი არ აღმოჩნდა. იგი მიჯნურმა არზაყან ზვამბაიასთან ალერსში შეისწრო და ერთხელ კიდევ გაუტყდა გული ემხვარების გვარის ზვიად წარმომადგენელს ცხოვრებაზე, ჭეშმარიტ სიყვარულზე. თარაში უფრო პრაქტიკული კაცია, ვიდრე სავარსამიძე. იგი ამ უკანასკნელივით ოცნებათა სამყაროში უნაყოფო ხეტიალს, საქმეს არჩევს. სადისერტაციო ნაშრომით წარუდგება უნივერსიტეტს, მაგრამ აქაც უმტყუნა ფორტუნამ, აქაც იმედგაცრუება _ უნივერსიტეტში მისი დისერტაცია დაიწუნეს. სავარსამიძისაგან განსხვავებით, თარაშ სიყვარულშიც უფრო თანმიმდევრულია. მაშინ, როდესაც სავარსამიძეს წარმოუდგენლადაც კი მიაჩნია დიაცისადმი ერთგულება და მას ხშირად უცქერის როგორც ჟინის მოსაკლავ, ცოდვებითა და კომპლექსებით დაზუზღულ არსებას.

თარაშ ემხვარი, თუ მისი გაორების ზოგ ეპიზოდს მხედველობაში არ მივიღებთ (და ესეც სრულად ბუნებრივი, ადამიანური სიმპტომია), ერთგული რჩება თამარის სიყვარულისა. ამ სიყვარულის მოწოდებით შეაგელვებს იგი ცხენს აბობოქრებულ ენგურში და საყვარელი არსების ხილვისათვის სტიქიასთან უთანასწორო ჭიდილში იღუპება კიდეც.

თამარ შერვაშიძე ნახუცარ ტარიელ შერვაშიძის ულამაზესი და უსათნოესი ქალიშვილი ერთდროულად შეყვარებიათ თარაშ ემხვარსა და მისი ძუძუმტეს არზაყან ზვამბაიას. ქალის სიმპათიები თარაშის მხარეზეა, თუმცა არც არზაყანს უცქერის იგი ყოველთვის გულგრილად. რომანული ხაზი დრამატულ განვითარებას იძენს. ძუძუმტეებს შორის სწორედ ის განხეთქილების ვაშლი გაგორდება, რომელმაც შერიგება და დათმობა არ იცის. მაგრამ თარაშ და არზაყან ბოლომდე რაინდულად, ერთმანეთის ღირსების შეულახავად ცალ-ცალკე ეზიდებიან სიყვარულის ამ უმძიმეს ტვირთს. ბოლოს თამარი მაინც თარაშ ემხვარს რჩება, მაგრამ ქალისათვის ყველაზე კრიტიკულ მომენტში აფხაზ არისტოკრატთა გვარის ამ ამპარტავან წარმომადგენელს მამაკაცური სული, ვაჟკაცობა არ ჰყოფნის, რათა ქალს საბოლოოდ გაუწოდოს ხელი. რომანის დასასრულს ლუკაია ლაბახუას ცნობით შეძრწუნებული თარაში, რომელშიც კვლავ გაიღვიძა ამ უდიდესმა ადამიანურმა ტკივილმა, სულთმობრძავი თამარის სანახავად მიილტვის. მაგრამ უკვე გვიან არის. უნატიფესი თამარი თარაშის სახელის ხსენებით იღუპება ზუგდიდში, ხოლო ემხვარი მთვარის მოტაცების საოცრად ფერწერულად დახატული სიმბოლური სურათის განწირულ დეტალად რჩება.

რომანის მეორე და მთავარი ხაზი, რითაც `მთვარის მოტაცება~ უდიდეს შემეცნებით ღირებულებას იძენს, იმ სოციალური ფონის ჩვენებაა, რომელშიც რომანის მრავალრიცხოვანი, მკვეთრი ინდივიდუალობით წარმოდგენილი პერსონაჟები ცხოვრობენ. კომუნისტურ უხეშობას და თვითნებობას საზღვარი არა აქვს: რაიკომის მდივანმა არენბა არლანმა რაკი კაც ზვამბაისაგან ცხენის მიყიდვაზე უარი მიიღო, არზაყანი თანამდებობიდან გადააყენა, ხოლო კაც ზვამბაია კულაკად გამოაცხადა და მისთვის ცხენებისა და საქონლის ჩამორთმევის დადგენილება გამოიტანა. კაც ზვამბაიამ პროტესტის ნიშნად პირუტყვი დახოცა. შემაძრწუნებელი შთამბეჭდაობით დაგვიხატა ეს სურათი ავტორმა. დაბოლოს, ამ რომანში
ჩვენს ყურადღებას იმყრობს სულისშემძვრელი პასაჟი:

ბოლშევიკური პროპაგანდით დაბრმავებული არზაყან ზვამბაია საკუთარ მამას _ კაც ზვამბაიას ჰკლავს. საბჭოთა წყობილებისადმი მწერლის დამოკიდებულება ამ ტრაგედიიდანაც ნათლად ჩანს.

სიცოცხლის სიყვარული, ბრძოლის ჰეროიკა, გაუტეხელი ნებისყოფა _ ქართველი კაცის ყველა ეს თვისება შარავანდედად დაჰყვება რომან `ვაზის ყვავილობას~.

ვახტანგ კორინთელისა და გოდერძი ელანიძის თაოსნობით ბერმუხაში, არაშენდა გველეთის ზეგანზე, ქართული ვაზი გაცოცხლდა, მკვდრეთით აღსდგა. ბერმუხა მასშტაბშემცირებული საქართველოა. ამ სოფლის სიხარული და სატკივარი, სამეურნეო თუ სოცოალურ, მორალურ-ეთიკურ პრობლემათა დიდი ნაწილი, რასაც მწერალი ბერმუხის ცხოვრების მაგალითზე წარმოგვიჩენს, იმდროინდელი ქართული სოფლის უაღრესად თანადროული და მწვავე პრობლემატიკა გახლავთ.

ისტორიის ყოველ მოსახვევს თავისი განუმეორებელი ელფერი და ორიგინალური საზოგადოებრივი ფსიქოლოგია აქვს. კონსტანტინე სავარსამიძისა და არზაყან ზვამბაიას შემდეგ ომისდროინდელ ქართულ სოფლამდე საკმაოდ დიდი დრო გასულა. დროს ახალი საზრუნავი, თუ გნებავთ, ახალი სატკივარი მოუტანია: გვანჯ აფაქიძეთა და ტარიელ შერვაშიძეთა ნაფუძარზე აბრია უჯრიაულები და სპეკულანტი კობერიძენი ამოსულან. გუნებადამძიმებულ ადამიანთა ერთ ნაწილს აშკარა ბრძოლაზე უარი უთქვამს და ქონების დაგროვებაზე, მომხვეჭელობაზე გადასულან.

`ვაზის ყვავილობას~ უპირველესი ღირსება სწორედ ის გახლავთ, რომ კონსტანტინე გამსახურდიას უტყუარმა მხატვრულმა ალღომ სწორად შენიშნა ადამიანის ფსიქიკაში მომხდარი ცვლილებანი და პერსონაჟთა ბუნების ზედმიწევნითი ცოდნით წარმოგვიჩინა ის სიმახინჯენი პიროვნების სულს რომ დაამჩნია კომუნისტურმა წყობილებამ.

სიკეთისა და ბოროტების ტრადიციულ რკინებაში ზოგი პერსონაჟი იღუპება, ზოგი კი მძიმედ ტრამვირებული ეშვება მიწაზე, მაგრამ მთელი რომანის მანძილზე მკითხველს მძლე ლაიტმოტივად ჩაესმის ქართველი კაცის გაუტეხელი სულის ამონაკვესი: `კიდევაც დაიზრდებიან~.

აქვე უნდა შევნიშნოთ `ვაზია ყვავილობის~ ერთი თვალშისაცემი ნაკლი; მისი პერსონაჟები მეტნაკლებად სწორხაზოვანი ხასიათის, ზოგჯერ ერთპლანოვან ადამიანებად გამოიყურებიან. სწორედ ამ რომანში იგრძნობა ნათლად მწერლის სურვილი დაჰყოს ისინი დადებით და უარყოფით პერსონაჟებად. ერთ მხარეზე დგანან მოქალაქეობრივი ღირსებით შემკული გმირები (გოდერძი ელანიძე, ვახტანგ კორინთელი, ნუნუ უჯრიაული, სუსქია მინდელი, რაიკომის მდივანი ციხისთავი და სხვ.), ხოლო მეორე მხარეზე, ბნელეთის წარმომადგენლები აბრია უჯრიაული, კობერიძე, კანკრე, დეიდა ვარა და სხვანი. რატომღაც მწერალმა ჩათვალა, რომ ეპოქაში, რომელსაც იგი ხატავს, უპირატესად სწორედ ამგვარი ადამიანები ცხოვრობენ, რაშიც სწორედ ავტორს კატეგორიულად ვერ დავეთანხმებით. რომანის ფურცლებიდან არ უნდა გამქრალიყო ადამიანთა ის რთული, წინააღმდეგობრივი ბუნება, რითაც ასე მრავალწახნაგოვანი და საინტერესო ჩანდნენ კონსტანტინე გამსახურდიას სხვა რომანთა პერსონაჟები.

ჩვენ ზემოთ აღვნიშნეთ, რომ კონსტანტინე გამსახურდიას სახელთანაა დაკავშირებული ქართული ისტორიული რომანის აღორძინება და ამ ჟანრის ორიგინალური კონცეფციის გამომუშავება. ჩვენი ისტორიული რომანის სწორუპოვარ ნიმუშებად ითვლება `დიდოსტატის მარჯვენა~ და ტრილოგია `დავით აღმაშენებელი~, ხოლო ჟანრის მწერლისეულ ინტერპრეტაციად ავტორის მიერ არაერთგზის განვითარებული თვალსაზრისი იმის შესახებ, რომ ისტორია მას აინტერესებს მხოლოდ თანამედროვეობის სამსახურისათვის და ცდილობს თავის ისტორიულ თხზულებებში ის პრობლემები დააყენოს, დღესაც რომ ინარჩუნებენ თავიანთ ცხოველმყოფელობას.

მწერალს სურდა თავისი ისტორიული რომანები მხარში ამოეყენებინა ქართული ისტორიული ქრონიკებისათვის. ამ იდეის განხორციელებაა მის მიერ შექმნილი უძვირფასესი მხატვრული ძეგლები მეათე-მეთერთმეტე საუკუნეების საქართველოს ცხოვრებისა. მეთორმეტე საუკუნის საქართველოს მატერიალური და სულიერი ცხოვრების მხატვრულ მატიანედ იყო ჩაფიქრებული `თამარ~, რომლის დამთავრებაც ავტორს არ დასცალდა.

`დიდოსტატის მარჯვენა~ მეოცე საუკუნის ქართული ლიტერატურის მშვენებადაა ჩათვლილი. იგი თარგმნილია მსოფლიოს მრავალ ენაზე და ყველგან აღიარებული პოპულარობით და სიყვარულით სარგებლობს. კონსტანტინე გამსახურდია ამ რომანით წარმოგვიდგება ისტორიული რეალობისა და შუასაუკუნური კულტურის ბრწყინვალე მცოდნედ, გარდასულ სახეთა გაცოცხლების, მათთვის უკვდავი სულის შთაბერვის სწორუპოვარ ოსტატად. მწერლის ისტორიული რომანები, უპირველეს ყოვლისა, იმით განსხვავდებიან ისტორიულ თემაზე ჩვენში ადრე შექმნილი თხზულებებისაგან, რომ ამ ნაწერამოებებში პირველად გადაილახა ის ზღვარი, რომელსაც ისტორიზმის ტყვეობაში მყოფი მწერლები აღმართავდნენ ხოლმე მეფე-დიდებულებსა და მდაბიოთა შორის. კონსტანტინე გამსახურდიამდე იშვიათად რომ ვინმეს დაეხატოს ასეთი ცხოველმყოფელობით მეფე-ადამიანი: ტრადიციული სქემატურობით და ფრესკული ერთპლანოვნებით კი არა, არამედ თავისი ადამიანური ვნებებით და თუ გნებავთ, წინააღმდეგობრივი ბუნებითაც.

`დიდოსტატის მარჯვენა~ მეათე საუკუნის მიწურულსა და მეთერთმეტე საუკუნის დასაწყისის ამბებს გვისურათებს. ნაწარმოების ძირითადი პრობლემა _ ხელოვანის ბედი მონარქიულ სახელმწიფოში გადაჯაჭვულია უამრავ სოციალურ და ზნეობრივ საკითხთან. შეიძლება გადაუჭარბებლად ითქვას, რომ კონსტანტინე გამსახურდიამ იშვიათი ოსტატობით, არაჩვეულებრივი მეცნიერული ალღოთი და სათანადო კომპაქტურობით გააცოცხლა ჩვენს თვალწინ `ოქროს ხანის~ წინადღე, ის რთული და ძნელბედი ეპოქა, რომელიც წინ უძღოდა რუსთაველის საუკუნეს.

_ ხელოვნება ეკუთვნის ხალხს, ჭეშმარიტი ხელოვანი ერის მომავლისათვის ბრძოლის სამსახურში უნდა იდგეს, ქედუხრელად იტანდეს ცივილიზაციის მტერთა ავბედით შემოტევებს და მთელი არსებით უნდა ეკუთვნოდეს იმ დიდებულ საქმეს თავისი ცხოვრების მიზნად და აზრად რომ აურჩევია. _ საუკუნეების განმავლობაში ათას ესთეტიკურ უკიდურესობათა წინააღმდეგ ბრძოლაში გამოტარებული და ჩვენამდე მსოფლიოს უკვდავ ხელოვანთა მხრებით მოტანილი ეს ჭეშმარიტება მწერალმა კონსტანტინე არსაკიძე მიჰმადლა. არსაკიძის შარავანდედით მოსილი სახე, როგორც მის მიერ ხელთქმნილი სვეტიცხოველი, არასოდეს დაკარგავს მომხიბვლელობას. იგი ჩვენს ლიტერატურაში მუდამ იქნება თავისი საყვარელი საქმისათვის, თავისი სვეტიცხოველისთვის თავდადებული ხელოვანის სიმბოლო, სახე მხატვრისა, რომელმაც თავისი სული და სხეული მთლიანად და უყოყმანოდ თავისი ერის უკვდავებას, ხალხის ეროვნული გენიის გამოვლენას მოახმარა. უჭირს ტირანულ სახელმწიფოში ცხოვრება ხელოვანს! _ `დიდოსტატის მარჯვენის~ ქვეტექსტში მიმალული ეს ბრალდება
კომუნისტურ ეპოქაზეც ვრცელდება.

ლაზ კონსტანტინე არსაკიძეს საქართველოს მეფემ გიორგი პირველმა სვეტიცხოვლის აშენება მიანდო. ახალგაზრდა ხუროთმოძღვრისთვის ეს დიდი პატივი უკვე საკმარისი იყო იმისათვის, რათა `აღზევებულ~ ხელოვანს მეფის კარზე მტრები გაეჩინა. შეუდგა არსაკიძე ტაძრის აგებას. მას შესანიშნავად ესმის თავისი ისტორიული მისია, მხოლოდ და მხოლოდ ღვთის სახლს კი არ აგებს, არამედ ხელოვნების უნიკალურ ნიმუშს უტოვებს შთამომავლობას. ამიტომაც ერთი ხელის დაკვრით უარყოფს ბერძნულ და ბიზანტიურ ტაძართა მიმბაძველობას. მიაჩნია, რომ მართალია, სვეტიცხოველი მსოფლიო ხუროთმოძღვრების მონაპოვართა გამძლე საყრდენებზე უნდა იდგეს, მაგრამ მასში, უპირველესად ყოვლისა, ქართული სული უნდა ენთოს, მის სვეტებსა და ჩუქურთმა- გუმბათებში ჩვენი ეროვნული თავისთავადობა, ნაციონალური კოლორიტი უნდა გამოსჭვიოდეს. არსაკიძემ გაიმარჯვა. სული სხეულზე უფრო ძლიერი აღმოჩნდა. სვეტიცხოველი _ ქართული კულტურის `იგავმიუწვდენელი ლეგენდა~ დღესაც შეურყევლად დგას ათი საუკუნის ქარ-წვიმით დამძიმებული, ხოლო მის ფასადზე ამოკვეთილი არსაკიძის მოჭრილი მარჯვენა სვეტიცხოვლის შემქმნელის ტრაგიკულ ბედზე სინანულით დაგვაფიქრებს. მაშინ, როცა არსაკიძე სვეტიცხოვლის გრძნეულ ჩუქურთმებით იყო გართული, მის თავზე ნელ-ნელა გროვდებოდა ეპოქისა და მუხთალი ბედის შავი ღრუბლები. ჯერ იყო და მელქისედეკ კათალიკოსმა შეიძულა არსაკიძე, რადგანაც ახალგაზრდა ხელოვანი ღმერთთან შერკინებულ კაცს ხატავდა და მოუცლელობის მომიზეზებით, წირვასაც აცდენდა ზოგჯერ. მელქისედეკის გაგულისებას საფუძველი ჰქონდა. არსაკიძის სახით ეკლესიას რელიგიური ფანატიზმით შეპყრობილი, მორჩილი მორწმუნე როდი ჰყავდა, ღმერთთან ადამიანის რკინების ფერწერით და რელიგიური სქოლასტიკის არტახების რღვევით სვეტიცხოველის ამგები თავის ახალ ღმერთს ქმნიდა და მთელი არსებით მას ემსახურებოდა. ფარსმან სპარსი _ `აგორებული ჭორი~, უეროვნო და უსინდისო კაცი დაუძინებელ მტრად გაუხდა ახალგაზრდა ლაზს იმ დღიდანვე, რაც მეფემ სვეტიცხოველის აგება მას მიანდო. დაბოლოს, პირად მტერთა გულისწამღები წკავწკავი იქნებ ვერ მორეოდა არსაკიძეს, რომ ერთ დღეს ავ ენათა დაუცხრომელი მეცადინეობით მეფე გიორგიც მის მოწინააღმდეგეთა შორის არ აღმოჩენილიყო. გიორგი პირველი, ალბათ, არ აჰყვებოდა მელქისედეკისა და ფარსმან სპარსის ჭორებს, რომ საქმე შორენამდე არ მისულიყო. შორენას სიყვარულის გზაზე კი მეფე არავის და არაფერს ინდობდა. მან მოაწამვლინა ჭიაბერ ერისთავი, სიყვარულში მოქიშპის პოზიციით დაღუპა ყველისციხის პატრონი _ გირშელ და ბოლოს შორენას ტრფობაც იყო ერთ-ერთი მიზეზი იმისა, რომ მეფის ბრძანებით სვეტიცხოვლის ამგებ კონსტანტინე არსაკიძეს მკლავი მოჰკვეთეს.

მეფე გიორგი `დიდოსტატის მარჯვენის~ ერთი უაღესად საინტერესო და გამოკვეთილი სახეა. ბაგრატიონთა ამ სახელოვან შთამომავალს მძიმე დროში მოუხდა მეფობა. მას, ჯერ კიდევ უწვერულ ჭაბუკს, თორმეტი წლის ყმაწვილს სამეფო სკიპტრა მისცეს ხელთ და ქვეყნის საშინაო და საგარეო საკითხების ურთულეს პოლიტიკაში გარკვევა მიანდეს. ავტორმა საოცარი ზომიერებით, მოკრძალებით და მხატვრული ტაქტით შექმნა მეფე-მონარქის კოლორიტული სახე. გვიამბო ტრაგიკულ ბედზე ახალგაზრდა ბრძენი მეფისა, რომელმაც ხანმოკლე სიცოცხლის მანძილზე ყველა ღირსება და ნაკლი თავისი ერისა შეურცხვენლად ატარა, როგორც მეფემ და როგორც კაცმა.

`დიდოსტატის მარჯვენის~ სხვა პერსონაჟებს თავიანთი ადამიანური ვნებები ამოძრავებთ, მისწრაფებათა თავიანთი კონკრეტული სფერო აქვთ, გიორგი მეფეს კი, უპირველეს ყოვლისა, თავისი სამეფო ვალი უმძიმებს ბეჭებს და აიძულებს ყველაზე და ყველაფერზე მაღლა იდგეს. ეს მან უნდა უპასუხოს ბიზანტიის კეისრის მელურ პოლიტიკას ხან ხმლითა და ხან ერთმმართველის სიბრძნით, მან უნდა უწინამძღვროს ლაშქარს სარკინოზთა წინააღმდეგ დამღლელ, გაჭიანურებულ ომებში, მან უნდა ალაგმოს თავგასულ ფეოდალთა თვითნებობა სრულიად საქართველოს ერთი, მონარქიული დროშის ქვეშ გასაერთიანებლად, გვერდით უნდა ედგეს კათალიკოსს ქვეყნის საბოლოოდ მოქცევაში ქრისტეს ჯვრის თაყვანისცემად, ზოგჯერ რელიგიური ლიტანიის ნიღბით, ზოგჯერ კი ძალით შეუტიოს წარმმართთა ყოვლისწამლეკავ შემართებებს ქრისტეს სავანეთა დასარბევად, დაბოლოს, გიორგი მეფის ბრძოლას კიდევ ერთი არანაკლებ რთული სამიზნე ახლავს _ საკუთარი თავი. მეფე ნიადაგ ებრძვის მის პიროვნებაში ჩაბუდებულ მეორე კაცს, რომელიც ხანდახან სამეფო გვირგვინს მოახსნევინებს, მდაბიურ ჩოხას გადააცმევს და ყმათა ცხოვრებისაკენ მოუხმობს. მეფეს თავდავიწყებით უყვარს თალაგვა კოლონკელიძის ასული შორენა. წარმოიდგინეთ მდგომარეობა კაცისა, რომელსაც გარეგნულად თითქოსდა განუზომელი უფლებები აქვს, მაგრამ იძულებული ხდება მთელი რომანის მანძილზე ტანჯვითა და ტკივილებით ფარულად ზიდოს სიყვარულის უმძიმესი ტვირთი. ჯერ ერთი, შორენა იმ ფეოდალის შვილია, რომელსაც ურჩობისათვის მეფემ თვალები დასთხარა (და აქედან გამომდინარე, შორენა პოტენციური მტერია მეფისა), ხოლო მეორეც, მეფეს სასახლეში საქართველოს დედოფალი, კანონიერი მეუღლე ჰყავს და გამიჯნურებულმა მმართველმა კიდევაც რომ გადაწყვიტოს მისი ღალატი, ამის ნებას არც მისი მდგომარეობა მისცემს და არც კათალიკოსი მელქისედეკი, თვალმოუხუჭავად რომ იცავს თავისი სამწყსოს ღირსებისა და ზნეობის საქმეს. სიყვარულის მწველი ძალის ქვეშ ქედმოხრილი მეფე კამათლებივით ათამაშებდა იმათ ბედს, ვინც ამ სიყვარულის გზაზე ეღობებოდა. ბოლოს, როდესაც შორენა თავის სასახლესთან გადმოიყვანა და ყველაზე ახლოს იყო თავის სანუკვარ მიზანთან, მეფეს ახალი მეტოქე გაუჩნდა კონსტანტინე არსაკიძის სახით, იმდენად თვალსაჩინო იყო სვეგამწარებული მეფის ამპარტავნული ბუნება და იმდენად დიდი იყო მასში შორენას სიყვარული, რომ სვეტიცხოველის ამგებიც კი არ დაინდო და მისთვის მარჯვენის მოკვეთა ბრძანა, იმ მარჯვენისა, რომელმაც სვეტიცხოველის ზღაპრული ჩუქურთმები გამოჰკვეთა და ქვაში განსხეულებული პოეზიით ერს უკვდავების პასპორტი მისცა.

სინატიფით და ლირიულობით, სიბრძნით და სიყვარულისადმი ერთგულებით გამოირჩევა შორენა. იგი მარტო ლამაზი ქალი როდია და პასიური მჭვრეტელი ყოველივე იმისა, რაც მის გარშემო ხდება. შორენას რომანში დიდი სიუჟეტური დატვირთვა აქვს და თავისი მკვეთრად გამოხატული პოზიციითაც გამოირჩევა. თავი რომ დავანებოთ იმ ფაქტს, რომ შორენაა შთამაგონებელი რომანის გმირთა უმეტესობისათვის საქვეყნო და სარაინდო საქმეებისა, ამასთან ერთად, შორენა უძლიერესი ნებისყოფის და დიდი შინაგანი პოტენციის მქონე ქალია. მან არა და არ გასცვალა სადედოფლო სავარძელი თავისი უტას, თავისი თანაშეზრდილი ლაზის სიყვარულზე, მან თავის სუსტ ბეჭებზე აიღო რომანის დასასრულს ფხოველთა ამბოხების მოწყობის და მამამისის ამოშანთული თვალებისათვის მტრისათვის ზღვევის უმძიმესი მოვალეობა და ბოლოს შორენამ თავის თავშივე ჰპოვა ძალა მონასტრის კბოდედან ფრესკის ანგელოზივით გადაფრენილიყო და თავისივე ნებით გასცლოდა ამ გაუხარელ სიცოცხლეს.

მწერლისთვის დამახასიათებელი ეპიკური სიცხადითა და მონუმენტურობითაა გამოკვეთილი რომანის სხვა პერსონაჟებიც: თალაგვა კოლონკელიძე, ზვიად სპასალარი, მამამზე ერისთავი, მელქისედეკ კათალიკოსი, ფარსმან სპარსი, გირშელ, ჭიაბერი, დედოფალი მარიამ, შავლეგ ტოხაისძე და სხვანი.

საქართველოს ისტორიაში დავით აღმაშენებლის როლის გადაჭარბებით შეფასებვა ძნელია. საუკუნეთა წყვდიადიდან სამშობლოს სიყვარულისა და გამჭრიახი მმართველის მაგალითად გვინათებს უკვდავი მეფის მჭმუნვარე სახე. ქვეყნის წინაშე სასახელოდ მოხდილი ვალისათვის ერმა იგი წმინდანად შერაცხა და აღმაშენებელი უწოდა. მეთერთმეტე საუკუნის დასასრულის და მეთორმეტე საუკუნის დასაწყისის საქართველო დავით აღმაშენებლის მეფობის წყალობით პოლიტიკური და ეკონომიკური განვითარების ისეთ მდგომარეობას აღწევს, რომ თავისი დროის მსოფლიოს უძლიერესი სახელმწიფოები ანგარიშს უწვევენ და მასთან საერთო ენას ეძებენ. საქართველოს საბოლოოდ გაერთიანება ერთხელისუფლებიანობის და ერთსარწმუნოვანი მონარქიის პრიციპებით, თბილისის გათავისუფლება თურქ-სელჯუკთა ოთხასწლოვანი ბატონობისაგან, რეგულარული არმიის ჩამოყალიბება და მისი განმტკიცება ორმოცი ათასი ყივჩაღის ჩამოსახლებით, რუის-ურბნისის კრება და საერო თუ საეკლესიო მმართველობის გრანდიოზული რეფორმები, არა მარტო მეცენატობა ქართული აღორძინებული კულტურისა, არამედ თავისი კალმითაც (`გალობანი სინანულისანი~) აქტიური მონაწილეობა მშობლიური ლიტერატურის განვითარებაში _ დავით აღმაშენებლის სასახელო საქმეთა ეს არასრული სიაც ნათელს ხდის, თუ რა რთული ამოცანა იდგა კონსტანტინე გამსახურდიას წინაშე თავისი ვრცელი ეპოპეის, ტეტრალოგია `დავით აღმაშენებლის~ წერისას.

ამ რომანზე კონსტანტინე გამსახურდია თითქმის ოცდახუთი წლის განმავლობაში მუშაობდა. მკითხველს აოცებს ის მძიმე და შრომატევადი სამუშაო, მწერალს ჩვეული კეთილსინდისიერებით რომ შეუსრულებია ისტორიულ მასალათა მოპოვების და მათი შედარება-შეჯერების წმინდა მეცნიერულ საქმეშიც.

რომანში თანმიმდევრულადაა გადმოცემული დავით აღმაშენებლის ბობოქარი ცხოვრება, იმ დღიდან, რაც მან, ჭაბუკმა უფლისწულმა, მამამისის მისაშველებლად პირველად ჩაიცვა თორნი, იმ დღემდე, როცა მან სიკვდილთან უკანასკნელი ომი გადაიხადა. დავით აღმაშენებელი თამამად უსწორებს მხარს მსოფლიო ლიტერატურაში სხვადასხვა დროს შექმნილ მეფეთა ისტორიულ სახეებს (დიკენსის, ფლობერის, ჰიუგოს, ვალტერ სკოტის, ალექსეი ტოლსტოის, ჰაინრიხ ჰაინეს, ლიონ ფოიხტვანგერის, დერენიკ დემირჭიანის და სხვათა რომანებში წარმოდგენილთ). თუ პარალელს გავავლებთ დავით აღმაშენებელსა და მწერლის მიერ ადრე შექმნილ გიორგი პირველის სახეს შორის, დავინახავთ მწერლის სურვილს, ეს ორი მეფე განსხვავებული ინდივიდუალური თვისებებისა და სხვადასხვა გონებრივი დიაპაზონის მოღვაწეებად წარმოედგინა. გიორგი პირველი უფრო ჩქარი და გრძნობის ამყოლია, იგი მზად არის თავის სიყვარულისათვის ყველაფერი გასწიროს, მაშინ, როდესაც დავით აღმაშენებელი ყველაფერზე მაღლა საქვეყნო საქმეს აყენებს და იგი საქართველოს გასაძლიერებლად დედისიმედსაც თმობს _ თანხმდება ათრაქა შარაღანიძის წინადადებაზე ორმოცი ათასი ყივჩაღის საფასურად ცოლად შეირთოს ყივჩაღთა ბელადის ქალიშვილი _ გურანდუხტი. გიორგი მეფე ულმობელი მბრძანებელია. იგი შეუბრალებელია ორგულ ფეოდალთა მიმართ და მათი ფიზიკური განადგურების გზასაც უყოყმანოდ მიმართავს, დავითმა კი შესანიშნავად იცის ძმათა ომის საშინელება და არაერთგზის მშვიდობიანი გზით ცდილობს ვერაგი ლიპარიტ ორბელიანის და მისი შვილის _ რატის შემომტკიცებას. გიორგი მეფე ზოგჯერ ზედმეტად რომანტიკული და ჯიუტია. იგი ცოტა თავკერძაცაა, მაშინ როდესაც დავითი პრაქტიკული გონების კაცია და სხვათა რჩევას დიდი გულისყურით უსმენს. საერთო კი ამ ორი თავდადებული მეფის ცხოვრებაში ის არის, რომ ორივენი რაინდები არიან. ორივე მათგანს სამეფო ტოგის შიგნით ცხოვრების ტრფიალით ანთებული გული უცემს და მათი ცხოვრების ტრაგედია, გარდა ქვეყნის მძიმე მდგომარეობისა, იმითაცაა გამოწვეული, რომ მათი სამეფო სკიპტრა და გვირგვინი ზოგჯერ ასატანზე უფრო მძიმე ხდება, მათი უკიდეგანო ძალაუფლება ზოგჯერ ბორკილებადაც იქცევა ხოლმე. დავით აღმაშენებლის სახის მთელი დიდებულება იმაშიც მდგომარეობს, რომ იგი თავიდან ბოლომდე ადამიანის შინაგანი თავისუფლებისათვის ბრძოლის ჰიმნია და სწორედ ამით ხდება `გალობანი სინანულისანის~ ავტორი ჩვენი თანამედროვე.

საყოველთაო სიყვარულით გარემოცული მეფე, რომელმაც დიდგორის ომი გადაიხადა და ოჯახური დრამის მორევშიც ღრმად შესცურა, რომელმაც თბილისი გაათავისუფლა და თავისი სამეფოს საზღვრები ზღაპრულად გააფართოვა, ბოლოს მაინც მარტო დარჩა სიკვდილთან და როცა სულთმობრძავს დიდი ხნის წინათ უგზოუკვლოდ დაკარგული, დედათა მონასტერს შეხიზნული დედისიმედი დაადგა თავს, ვალმოხდილმა მეფემ თავის გამშრალი ბაგეებით შენდობა სთხოვა: `მაპატიე დაო, შენი და ჩემი სიცოცხლე საქართველოს რომ შევწირე ტარიგად~. `დავით აღმაშენებელი~ ყურადღებას იპყრობს არა მარტო დიდი ისტორიული სიმართლით და ეპოქის ხასიათის ყოველმხრივი გადმოცემით, იგი ძვირფასი ძეგლია ჩვენი ლიტერატურისა პერსონაჟთა სიუხვითა და თითქმის ყველა მათგანის ოსტატური, შთამბეჭდავი გამოკვეთით. გარდა ისტორიულად ცნობილი პირებისა, ნაწარმოებში უხვად არიან მწერლის ფანტაზიით შექმნილი პერსონაჟები.

`დავით აღმაშენებლის~ მოქმედ პირთა შორის მკითხველს განსაკუთრებით ამახსოვრდება: დედისიმედი, გიორგი ჭყონდიდელი, ნიანია ბაკურიანი, მახარე, შერგილ ლიპარტიანი, ჯონდი ერისთავი, ლიპარიტ ორბელიანი, რატი, გვანცა, დედოფალი რუსუდან, მარიამ დედოფალი, გურანდუხტ დედოფალი და სხვ.

რომანში გვხვდება უბრალო წრის წარმომადგენელთა ეპიზოდური, მაგრამ კოლორიტული სახეებიც. მაგ., მექათმე თეონა, გუთნისდედა გაბრიელ ხორგაი, ასისთავი ლათერია, რუსი მჭედელი ნიკალა, ნადიაკვნარი ხახუტა და სხვანი.

* * *
კონსტანტინე გამსახურდიას ქართულმა სალიტერატურო კრიტიკამ პროზის დიდოსტატი შეარქვა. `მთვარის მოტაცების~ ავტორი თავისი ბრწყინვალე ნიჭით და მხატვრულ საშუალებათა მრავლფეროვნებით ჭეშმარიტად იმსახურებს ამ ტიტულს.

კონსტანტინე გამსახურდიას მხატვრულ-გამომსახველობითი სამყარო სპეციალური კვლევის საგანია. გამომსახველობითი არსენალის მრავალფეროვნებისა და მხატვრულ ფეიერვერკთა ამ ოკეანეში ჩვენ მხოლოდ მწერლის ოსტატობის ზოგიერთ მხარეს შევეხებით.

უპირველეს ყოვლისა, აღსანიშნავია მწერლის ორიგინალური ენობრივი სტილი, რომელზედაც ზემოთაც გვქონდა ლაპარაკი. ეს გახლავთ სხვათა სიტყვის ო-ს ხშირი გამოყენებითა და ზმნის წინადადების თავში ან შუაში მოქცევით მიღწეული, ქართულისათვის სრულიად ბუნებრივი, ჰარმონიული და დარბაისლური მეტყველება. მე ვფიქრობ, კამათს არ უნდა იწვევდეს კეთილხმოვანება ამგვარი ფრაზისა `ლაინისფერი გადაჰკვროდა ზღვას მშვიდად მთვლემარეს~ (გამსახურდია), ამავე ფრაზის თანამედროვე კონსტრუქციასთან შედარებით. მაგ., `მშვიდად მთვლემარე ზღვას ლაინისფერი გადაჰკვროდა~.

თანამედროვე ქართულ პროზაში ძნელად მოიძებნება სხვა მწერალი, რომელსაც უფრო მეტი რამ შეეძინოს სალიტერატურო ქართული ენის განვითარებისათვის, რომელიც ისე მომჭირნეობით და დიდი პასუხისმგებლობით ეკიდებოდეს თითოეულ ფრაზას, როგორც ეს კ. გამსახურდიას ნაწარმოებებიდან ჩანს. მის მიერ გაცოცხლებულ ძველ სიტყვებს რომ თავი გავანებოთ, ჩვენს ენაში უკვე წარუშლელად დამკვიდრდა მწერლის მიერ შემოტანილი ისეთი ახალი სიტყვები, როგორიცაა ქვემეხი, შინაბერა, ოტებული და სხვ.

კ. გამსახურდიას პროზის სტილი უფრო პოეტურია, ვიდრე პროზაული (ამ ცნების ტრადიციული მნიშვნელობით). იგი თავს არიდებს დაწვრილებით აღწერებს, საგანთან პროზაულ ახლოს მისვლას და ხშირად მოვლენების პოეტური მჭვრეტელის პოზიციით კმაყოფილდება. ეს პოეტური ხერხი კ. გამსახურდიასთან სისტემად იქცევა და მისი რომანების ერთი ნაწილი ზოგჯერ რიტმული პროზით, აშკარად გამოხატული თეთრი ლექსით არის დაწერილი.

მისი თხზულებები სიუჟეტის განვითარების თვალსაზრისით უაღრესად ტრადიციულია. თითქმის ყველა ნაწარმოები საინტერესო სიუჟეტის შემცველია. მწერალი ერიდება სიუჟეტის ზედმეტ განშტოებებს, სიუჟეტის განვითარებისათვის უსარგებლო პარალელებს, თვითმიზნურ ხვეულებს. კომპოზიცია კონსტანტინე გამსახურდიას რომანებისა უაღრესად დახვეწილია. ამ სქელტანიან რომანებში ეპიზოდები ისეა შერჩეული, რომ მკითხველი არ იღლება, თანაც მწერლის მეთოდი, მოვლენას სხვადასხვა ასპექტით შეხედოს, მას სიტუაციების შექმნის დიდ გასაქანს აძლევს. თანაც `მთვარის მოტაცების~ ავტორი მისხალ-მისხალ სწონის ცალკეულ სცენებს, იშვიათად შეხვდებით გამეორებულ სიტუაციებს, მსგავს ეპიზოდებს.

კონსტანტინე გამსახურდია უმეტესად ხატავს, იგი იშვიათად ჰყვება. ამიტომაც მისი სურათები უაღრესად ფერწერული და მონუმენტურია. გავიხსენოთ შორენას თვითმკვლელობის სცენა `დიდოსტატის მარჯვენიდან~.

“მცირე ხანს გატრუნული იჯდა, მერმე წამოდგა, მთვარეულივით წაბარბაცდა ქარაფისაკენ. ალვისხემდის რომ მიაღწია, ეფემიამ მიაძახა:
სად მიხვალო შუშანიკ!
ახლავე მოვალო, დედაო ეფემია.
ეს სთქვა, პირჯვარი გადაიწერა, გარღვეულივით დაბარბაცდა და გადაეშვა ქარაფიდან შორენა.
ჯერ ისე მხრებგაშლილი წავიდა ძირს, როგორც გაფრენილ ანგელოზებს ჰხატავდნენ ხოლმე ფრესკის ოსტატები”…

ამ დეტალში არ არის არც ერთი ზედმეტი სიტყვა, არც ერთი ზედმეტი ნიუანსი, ეპიზოდი უაღრესად კომპაქტურია და ხატოვანი. თითქოს მთელი თავისი მხატვრული გრძნეულება ერთბაშად მიეძალაო, განსაკუთრებით ძლიერია მწერალი თავისი რომანების ფინალური სცენების ხატვისას. აქ კ. გამსახურდიას პოეზია თავის აპოგეას აღწევს. მოიგონეთ `დიდოსტატის მარჯვენის~, `მთვარის მოტაცების~, `დავით აღმაშენებლის~ უკანასკნელი თავები. კონსტანტინე გამსახურდიას გმირები ისეთი დიდებული, მეფური სიკვდილით გვეთხოვებიან (არსაკიძე, დავით აღმაშენებელი), რომ უცრემლოდ ძნელია იმ ადგილების წაკითხვა. თავისი რომანების ფინალში კ. გამსახურდია წუთით ტოვებს რეალისტური თხრობის
მანერას და ღრმა სიმბოლურობაში გადადის. თარაშ ემხვარი ასე კვდება:

“გაშალა მკლავები ემხვარმა. მოსტაცა თვალი მოვარვარე დისკომ მთვარისამ, თითქოს უფსკრულეთს დარჩენოდა ცეცხლებ მგზნებარე ცალი თვალი და მიჰყვა მთვარეს ცნობაწართმეული ცურვით. მაგრამ იძალა ისევ ენგურმა, იბურთავა მთვარე, გამოსტაცა ქანცმილეულ მცურავს და გააქანა უფსკერო შავეთში. უთენია შავი ზღვისაკენ მიჰქონდა ენგურს პირაღმა მწოლიარე შავჩოხიანი ცხედარი~.

სტიქიასთან ბრძოლის ქაოსიდან უკანასკნელ დეტალამდე ისეთი ზღვარია, ისეთი გრაფიკული პერსპექტივა და მასშტაბურობაა (თავგანწირული კვეთება მთვარესთან და შედეგი _ ენგურს ზღვისკენ პირაღმამწოლი შავჩოხიანი ცხედარი მიაქვს), რომლის დანახვა მხოლოდ და მხოლოდ დიდ მხატვარს შეუძლია.

კონსტანტინე გამსახურდია პორტრეტის ხატვის შესანიშნავი ოსტატია, იგი ზოგჯერ ერთი დეტალის ხაზგასმით ადამიანის გარეგნობის დაუვიწყარ სურათს გვაწვდის. აი, რა ფერწერული სისავსითაა დახატული `მთვარის მოტაცებაში~ მებორნის ხელები:

`გარუჯული, დაკორძებული ხელები გამოუწოდა მებორნემ არზაყანს და აკვაკვარის ნაჭერი ჩაბღუჯა მოხარშულ კიბოსავით წითელ და დახეთქილ თითებში. არზაყანს არსად ენახა ასეთი უზარმაზარი და წითელი ხელები. ველური ვაზის ლერწებსავით დაღვარჭნილი ძარღვები მოსჩანდნენ. დამსკდარ, დაკოჟრილ თითებს თითების ნიშატი დაჰკარგოდათ, დახეთქილი კანის არეებში შავად ჩალეკოდა წვირე, ზედ შეხორცებოდა და ეს თითები რომელიღაც მტაცებლის ჭანგებს დამსგავსებოდნენ. მოშვებული ფრჩხილები ბებერი მამლის დეზებსავით ყვითელი იყო და გაკაჟებული~.

საკმარისია მკითხველმა გაიხსენოს მწერლის მიერ შესანიშნავად დახატული ბატალური სცენები, პეიზაჟები, ხალხური ადათწესებისა და რიტუალების გამომხატველი ეპიზოდები და ნათლივ დარწმუნდება, თუ რა მახვილი თვალის მქონე მწერალთან და დეტალების ხატვის ოსტატთან აქვს საქმე კონსტანტინე გამსახურდიას სახით.

თითქმის არ არსებობს ლიტერატურის ჟანრი, რომლისთვისაც არ მიემართოს XX საუკუნის ქართული მწერლობის კლასიკოსს _ კონსტანტინე გამსახურდიას და თავისი კვალი არ დაემჩნიოს მისი განვითარებისათვის. გარდა ზემოჩამოთვლილისა მას დაწერილი აქვს შესანიშნავი მხატვრულ-დოკუმენტური რომანები _ `ბელადი~ და `გოეთს ცხოვრების რომანი~, აგრეთვე ნარკვევების მთელი ციკლი, რომელთაგან აღსანიშნავია: `უკრაინის თემიდი~, `ნატახტარი~, `კოლხეთში~ და სხვ. ეწეოდა მთარგმნელობით საქმიანობასაც (დანტეს `ღვთაებრივი კომედია~, გოეთეს `ახალგაზრდა ვერტერის ვნებანი~, შექსპირის პიესათა ფრაგმენტები) და როგორც თავისი დროის დიდი მწერალი და მოაზროვნე აქტიურად მოღვაწეობდა საზოგადოებრივ ასპარეზზე. გამოაქვეყნა უამრავი კრიტიკული წერილი, ჩვენი ლიტერატურისათვის ახალი ჟანრის _ ესსეის ნიმუშები.

`კურთხეულია მხოლოდ ნაბიჯი ვალმოხდილისა~ _ ათქმევინა კონსტანტინე გამსახურდიამ ერთ თავის პერსონაჟს და შეიძლება ითქვას, რომ მეოცე საუკუნის ქართული პროზის ოლიმპიელი სასახელოდ ვალმოხდილ მამულიშვილთა პლეადას ამშვენებს.

წიგნიდან: რევაზ მიშველაძე “სახელმძღვანელო, წერილები” რჩეული თხზულებანი 25 ტომად. ტომი 25. საქართველოს მაცნე. 2013

კონსტანტინე გამსახურდია

კონსტანტინე გამსახურდია

სოსო სიგუა “ქართული სული ევროპული თვალთახედვით”

38 წელი გავიდა მას შემდეგ, რაც შეწყდა დიდი ქართველი მწერლის აკადემიკოს კონსტანტინე გამსახურდიას გულისცემა. მაგრამ ავტორის სიცოცხლეს აგრძელებენ მისი წიგნები, პერსონაჟები და იდეები. ისინი იწვევდნენ ვნებათა ღელვას, პოლემიკას, აზრთა შეჯახებას, იძლეოდნენ სწრაფვისა და მოქმედების სტიმულს, ამკვიდრებდნენ ეროვნულ და ესთეტიკურ იდეალებს, ნერგავდნენ მომავლის რწმენას.

* * *
მებრძოლი თაობა და შემოქმედი პიროვნება ამქვეყნად მოდიან განახლების პაროლებით, ოცნების ნისლეულით, თითქოს მანამდე არც არავინ ყოფილა. ასეთი ხმაური მალე ჩაივლის ხოლმე და მხოლოდ თითო-ოროლა სახელი თუ შერჩება ერის მეხსიერებას. მაგრამ სხვა იყო XX საუკუნის დასაწყისი, რღვევის ჟამი, როცა ნაციონალურმა აღმავლობამ ერთბაშად ფერი უცვალა სიტყვასა და აზროვნებას.

რადგანაც მრავალნი არიან წოდებულ და მცირედნი რჩეულ, განგებამ განსაკუთრებული მისი დააკისრა ორ პიროვნებას _ გალაკტიონ ტაბიძესა და კონსტანტინე გამსახურდიას. მათ იცხოვრეს უჩვეულოდ კოშმარულ დროში, რაც სულთან შეჯახებით, გულის, გონებისა და ნერვების გავლით ხელოვნებად გარდაისახა. თუ გალაკტიონ ტაბიძე არ ყოფილა იდეოლოგი და თეორეტიკოსი, კონსტანტინე გამსახურდიამ გაიაზრა სიტყვის მისტერია და საქართველოს ტანჯული ბედი.

ახალი დროის ნერვულ პულსაციას ადრევე გრძნობდნენ გრიგოლ რობაქიძე და `ცისფერყანწელები~. მათგან განსხვავებით კონსტანტინე გამსახურდიამ უარჰყო წმინდა ესთეტობა და აბჯარასხმულ სპასალარად მოგვევლინა, რათა სიტყვა ლაშქარს გასძღოლოდა დაცემული სამშობლოს აღსადგენად.

ამ დიდი შემოქმედის სულში ორი საწყისი ებრძოდა და ერწყმოდა ერთმანეთს, რომელთაც შეიძლება ეწოდოს როგორც აღმოსავლური და დასავლური, ისე აპოლონური და დიონისური. ატარებდა ხან კავკასიურ ჩოხა-ახალუხს, ხან ევროპულ კოსტუმს, ხან ცილინდრსა და ხელჯოხს, ხან _ ბოხოხსა და ხანჯალს. უყვარდა როგორც ცხენი, ისე ავტომანქანა, როგორც თანამედროვე ტექნიკა, ისე ძველი ხუროთმოძღვრება. ხან აღმაფრენა ეწვეოდა, ხანაც _ დეპრესია. იყო ურჩი და მორჩილი, გულღია და გულჩახვეული. მაგრამ ზომიერების დაცვას მუდამ ცდილობდა.

ჰქონდა ძლიერი, უჩვეულო ნებისყოფა. შეეძლო დეპრესიის დაძლევა, რაც დრამატული ცხოვრების ვრცელ მანძილზე ხშირად ეწვეოდა. თვითმკვლელობაზე ფიქრიც გულს უხრავდა ხოლმე. მაგრამ სასოწარმკვეთ წუთებში თავს სძლევდა და მხნეობას ინარჩუნებდა.

შველოდა ძლიერი, განსაკუთრებული პიროვნების კულტი, მარადიული, ზეკაცური იდეალებისაკენ სწრაფვა, ცხოვრების წარმავლობის შემეცნება და სულის ძალმოსილების განცდა, საკუთარი პერსონის გამითება. იგი აზროვნებით, ცხოვრების წესით ნამდვილი ხელოვანის ტიპი იყო. მაგრამ უნდოდა თანამედროვეთა თვალში ჰქონოდა არა კეთილი მწერლის, არამედ _ დემონური პიროვნების იმიჯი.

* * *
კონსტანტინე გამსახურდია დაიბადა 1891 წლის 15 მაისს სოფელ ძველ აბაშაში. იგი იყო აზნაურ სიმონ გამსახურდიას ბოლო _ მეცხრე შვილი მამა ადრე გარდაეცვალა. გაზარდა დედამ _ ელისაბედ თოფურიძემ.

მწერლის წინაპრები სამეგრელოდან გაუძევებია ოდიშის მთავარ ლევან დადიანს XVII საუკუნის 30-იან წლებში _ ჭყონდიდელთან კონფლიქტის გამო. ისინი გადასულან ქართლში, სადაც ერთი მათგანი _ პავლე _ ტფილისის მიტროპოლიტი გამხდარა. იგი ვახტანგ მეექვსეს გაჰყვა ემიგრაციაში და მოსკოვში აღესრულა.

პავლე ტფილელს ოდიშის მთავარმა გიორგი ლიპარტიანმა 1703 წელს უბოძა სიგელი, რომლის ძალითაც მიტროპოლიტის ძმისწული გიორგი დაემკვიდრა წინაპართა მხარეში, ძველ აბაშაში და მიეცა ყმები. გამსახურდიები საეკლესიო აზნაურები უნდა ყოფილიყვნენ, რაც გვარის ეტიმოლოგიიდანაც ჩანს.

კონსტანტინე გამსახურდია ჯერ სწავლობდა სოფლის სამრევლო სკოლაში, შემდეგ _ ძველი სენაკის დაწყებით სააზნაურო სკოლაში, ხოლო 1904 წელს გახდა ქუთაისის სათავად-აზნაურო გიმნაზიის მოსწავლე, რომელიც დაამთავრა 1912 წელს. კონსტანტინეს ნაწერები პრესის ფურცლებზე ჩნდება 1909 წლიდან (გაზეთი `ფონი~). ამავე დროს იგი ხდება სოციალისტ-ფედერალისტური პარტიის წევრი, რის გამოც ახალგაზრდა მწერალი პარტიის ლიდერების ყურადღების არეში მოექცა. ამან სასიკეთოდ წარმართა მწერლის ცხოვრება _ კიტა აბაშიძის ინიციატივით დაუნიშნეს ილია ჭავჭავაძის სახელობის სტიპენდია.

სხვადასხვა დროს _ 1912 წლიდან 1923 წლამდე _ სწავლობდა პეტერბურგის, ლაიპციგის, მოსკოვის, მიუნხენის, ბერლინის, სორბონის უნივერსიტეტებში, სწავლობდა ენებს, ლიტერატურას, ისტორიას, ფილოსოფიას, აგრძელებდა პოეტურ შემოქმედებას, სცემდა ჟურნალ `პრომეთეს~ (1918 წ.), აქტიურად მონაწილეობდა პოლიტიკურ ცხოვრებაში, როგორც სოციალისტ-ფედერალისტების პარტიის წევრი, რომლიდანაც გავიდა 1918 წელს.

1914 წელს მიუნხენში დააპატიმრეს პირველ მეუღლესთან _ რებეკა ვაშაძესთან ერთად, როგორც რუსეთის მოქალაქე და ექვსი თვე ამყოფეს ტრაუნშტაინის ტყვეთა ბანაკში, თუმცა გერმანია იყო მისთვის „მეორე სამშობლო“, „ევროპის ინტელექტუალური დირიჟორი“, „მარადიულ ღმერთთან მორკინე იაკობი“.

1916_1917 წელს ვაიმარსა და ბერლინში გამოსცა ორი პოლიტიკური ხასიათის წიგნი გერმანულ ენაზე. მონაწილეობდა `საქართველოს განთავისუფლების კომიტეტისა~ და ბერლინში გამომავალ `ქართული გაზეთის~ მუშაობაში. 1918_1921 წლებში მუშაობდა საქართველოს ბერლინის საელჩოში. 1919 წელს სადოქტორო დისერტაცია დაიცვა ბერლინის ჰუმბოლდტების უნივერსიტეტში.

* * *
ყველა მწერალი თავისი დროის შვილია და კონსტანტინე გამსახურდიაც გაიტაცა ერთი მხრივ _ მოდერნიზმმა, მეორე მხრივ _ პოლიტიკამ. მოდერნიზმი დიდი ინტელექტუალური მოძრაობა იყო, რომელმაც შეაღწია ყველა კულტურულ ცენტრში და ყველგან ინდივიდუალური სახე მიიღო. კონსტანტინე გამსახურდიამ იგი გაიაზრა როგორც ესთეტიკური უნივერსალიზმი, რაც ნიშნავდა განახლებას, უახლესი იდეებისა და ფორმების დამკვიდრებას, ხოლო პოლიტიკას უკავშირებდა სამშობლოს თავისუფლების იდეას, რუსეთის იმპერიის დაშლას. „დინამიტით უნდა ავაფეთქოთ ძველი მიწა და ძველი იდეალები“, _ წერდა იგი 1924 წელს, პარიზიდან დაბრუნების შემდეგ.

კონსტანტინე გამსახურდიამ, ისევე როგორც გრიგოლ რობაქიძემ, `ღმერთთან მორკინე~ გერმანიას მიაპყრო მზერა და ექსპრესიონისტული სულით განიმსჭვალა. მაგრამ ხელოვნების ეს `ახალი აისი~, წარმოედგინა არა მხოლოდ როგორც სტილი, არამედ როგორც ეთიკა და რელიგია. იგი იქცა ღირებულებათა გადაფასების მთავარ პუნქტად. ექსპრესიონიზმი პანაცეა არ ყოფილა, ისევე როგორც დიონისო და ქრისტე და თავის მიერვე უარყოფილ სიმბოლიზმსაც დაესესხა.

სიტყვის განახლება, ხელახალი განედლება მწერლისათვის იყო `ქართული სულის რენესანსი~, სტილისა და იდეების უნივერსალიზება, წმინდა ხელოვნების დაცვა, იმ უცხო სახელების პროპაგანდა, რომლებიც საუკუნეთა სიღრმიდან ანათებდნენ, მაგრამ ქართლის მთებამდე ვერ მოეღწიათ.

ამიტომ ქადაგებდა ევროპიდან მობრუნებული ჭაბუკი მისტიციზმს, მკითხველს აცნობდა გოეთესა და დანტეს, ნიცშესა და დოსტოევსკის, შპენგლერსა და უიტმენს, მათ ლანდებს ქართულ მიწაზე ასახლებდა; განიხილავდა რასისა და ენის პრობლემათა მოზაიკას, ინდურ ფილოსოფიას, ანტიკურ კულტურას, გეორგესა და რილკეს უჩვეულო პოეზიას, ფრანსისა და ჰამსუნის პროზას…

მისი მხატვრული კონცეფცია ემყარებოდა წარმართულ და ქრისტიანულ მისტიკას, ანტიკურ და ქართულ მითოლოგიას, ფრ. ნიცშეს სიცოცხლის ფილოსოფიას, ზ. ფროიდის ფსიქოანალიზს, შოპენჰაუერსა და ვაგნერს, იმპრესიონიზმს, ექსპრესიონიზმსა და სიმბოლიზმს. ხოლო ამ ინფორმაციის საფუძველი იყო ქართული ტრადიციები _ ჰაგიოგრაფია და `ვეფხისტყაოსანი~, ილია ჭავჭავაძე და ვაჟა-ფშაველა. ებრძოდა უტილიტარულ განმანათლებლობას, რომელსაც დაკნინებისაკენ მიჰყავდა ესთეტური და ნაციონალური სული. ამიტომ გადაეხლართა ერთმანეთს ასე მტკივნეულად კულტურა და პოლიტიკა, რაც მისი ნააზრევის განმსაზღვრელად იქცა, როგორც შინაგანი ძალის ძახილი.

სასოწარკვეთილი, დამარცხებული სამშობლოსათვის ხელოვნება უნდა ყოფილიყო აღთქმული ქვეყანაც, სიტყვაში _ ყოფიერების სახლში ქართული სულის შემნახველი და გადამრჩენი. ამიტომ გადმოისროლა მებრძოლი ლოზუნგები _ `ღირებულებათა ხელმეორედ შეფასება~, `ქართული სულის რენესანსი~, `ქართული კულტურის დიქტატურა~, რადგან როცა ერთი ჰკარგავს პოლიტიკურ დამოუკიდებლობას, მან უნდა გაამძაფროს კულტურის ფრონტი, გადაარჩინოს სასიცოცხლო იდეები, მოამზადოს ასპარეზი ახალ ძალთა მოსავლენად.

დისტანციის პათოსიც ამავე მიზანს ემორჩილებოდა, ოღონდ დისტანციას ხალხისაგან კი არ იცავდა, არამედ ასე იცილებდა ბოლშევიზმის დამთრგუნველ ძალას, რათა ჰეროიზმით, პათეტიკით, გმირული ცხოვრების კულტით გაემხნევებინა გულგატეხილი მოქალაქენი, აღედგინა თეთრცხენოსანი რესპუბლიკის დაცემით დაკარგული რწმენა და იმედი.

კონსტანტინე გამსახურდია არაერთხელ მიგვითითებს, რომ ხელოვანი არის მითების მთხზველი. „ტაბუში“ მთელი კოდექსია გადმოცემული; „მთვარის მოტაცებაში“ შემოქმედს „მითოსის მთხზველი“ ეწოდება; „დიდოსტატის მარჯვენის“ ამბავი „ნათელ მითად“ არის მონათლული; „შუბლით ვეხლებით ახალ დროს; მისი საუკეთესო ეპიტაფია: მითოსს მოკლებული დრო“, წერდა 1924 წელს. მოდერნი უნდა დაყრდნობოდა „ელადასა“ და „რომს“. მაგრამ დიდი ადამიანის ცხოვრებაც თავისთავად არის მითი. ამ დებულების რეალიზებაა მისი შემოქმედება. მითი და სიმბოლო კი ერთმანეთისაგან განუყრელია. ასე გააერთიანა ესთეტიზმი და სამშობლოს ბედისწერა.

კონსტანტინე გამსახურდიას აზროვნებაზე რამდენიმე ფაქტორმა იქონია ძლიერი ზეგავლენა და ჩამოუყალიბა მწერლის თვალთახედვა. პირველი იყო, როგორც ვთქვით, გერმანული კულტურა, მეორე _ `საქართველოს განთავისუფლების კომიტეტის~ დაარსება ევროპაში, რომლის წევრიც გახდა. მესამე _ 1920 წლის იანვარში ჩასვლა მარადიულ რომში, წარმართობისა და ქრისტიანობის ცენტრში, რამაც მისი ინტერესი ხელოვნებისაკენ წარმართა. მეგზური აქაც ფრიდრიხ ნიცშე იყო _ „ზარასტუსტრასა“ და „ძალაუფლების ნების“ ავტორი.
მაგრამ მალე დაეშვა სამშობლოს სამფეროვანი დროშა და კონსტანტინე გამსახურდია ისევ პოლიტიკამ გაიტაცა.

1921 წლის 25 თებერვალს რუსეთის ჯარმა დაიკავა თბილისი, მოხდა საქართველოს ანექსია და დაშლა. ამ ტრაგიკულ ფაქტს მწერალი ვერ შეეგუა. ნოველებში, ესეებში, ზეპირ გამოსვლებში, თავის ჟურნალებსა (`ილიონი~, `ლომისი~) და გაზეთში (`საქართველოს სამრეკლო~) იცავდა საქართველოს დამოუკიდებლობის იდეას, აცხადებდა ქართული კულტურის დიქტატურას. ამის გამო ბოლშევიკებმა ორჯერ ჩასვეს მეტეხის ციხეში (1922, 1924). შემდეგ კი გაასახლეს თეთრ ზღვაში მდებარე სოლოვკის არქიპელაგზე (1926_1927), როგორც
გერმანიის აგენტი.

იგი გერმანულ კულტურაზე იყო აღზრდილი, მაგრამ ყოველთვის ცდილობდა უცხო იდეებისა და მოდელების ქართულ სულთან მისადაგებას ანუ ქართული მასალის ევროპული თვალთახედვით წარმოდგენასა და გააზრებას, მაშინაც კი, როცა საბჭოთა ხელისუფლება აღიარებდა მხოლოდ სოციალისტური რეალიზმის ლიტერატურას. ამიტომ სწუხდა
მწერალი, მრავალსაუკუნოვანი ქართული მწერლობა „ობლასტნაია ლიტერატურად“ უნდათ აქციონო.

ევროპული კულტურა მისთვის იყო ბარიერი რუსული ბოლშევიზმის შესაჩერებლად და გასანეიტრალებლად, ქართული სულის თვითმყოფადობის გადასარჩენად. საუბედუროდ, ახალი დრო არ სცნობდა ოპოზიციონერებს. ის მათ აპატიმრებდა და ხვრეტდა. ამიტომ იძულებული იყო ლიტერატურას შეფარებოდა, თავისი აზრი სიმბოლოებითა და ალეგორიებით შეემოსა, გამოესხა სიტყვის ფრთები, სიტყვა ექცია ნაციონალური ბრძოლის იარაღად.

ერთ ფოკუსში მოგროვდა საბედისწერო, გულისმომკვლელი თარიღები _ 1907 წლის ტრაგედია, 25 თებერვლის კატასტროფა, სისხლიანი 29 აგვისტო. ყველა მათგანი იყო მამისმკვლელობა, მშობლიურის განადგურება, საზარელი დანაშაული, რაც არ მოსცილდება ჩვენს ისტორიას, ისევე როგორც უახლესი სისხლისღვრა.

მწერლის ესთეტიკურ-პოლიტიკური მრწამსის ხორცშესხმაა პირველივე რომანი „დიონისოს ღიმილი“ (1925), სადაც ინტელექტუალური ძიება, სულიერი და ფიზიკური ოდისეა გაშლილია ასოციაციური კომპოზიციითა და ლირიკული მგზნებარებით, სიმბოლოებითა და ალეგორიებით, დიონისო-ქრისტეს დაპირისპირებით. `დიონისოს ღიმილი~ იყო `დაკარგული თაობის~ სევდიანი წიგნი, რომელშიც მწერლის აქტიური, მებრძოლი ბუნება უეცრად შეცვალა უიმედობამ. მთავარი პერსონაჟი კონსტანტინე სავარსამიძე, რომელიც ავტორის პერსონიფიცირებაა, არის დამარცხებული ქართველი ნაციონალისტი. იგი ევროპაში განისწავლა, მაგრამ სამშობლოს არ სჭირდება. ამიტომ გამოსავალს ეძებს ეროტომანიაში,ალკოჰოლსა და დიონისოს წარმართულ რელიგიაში, რომელთანაც მიჰყავს ფრ. ნიცშეს სიცოცხლის ფილოსოფიას, ანტიქრისტიანულ სულისკვეთებას, ზეკაცის მორალს.

ამ რომანის გამოქვეყნების შემდეგ იწერება ნოველები _ `ტაბუ~, `დიდი იოსები~, `ქოსა გახუ~. მწერალი თარგმნის გოეთეს `ვერტერს~, უიტმენის პოეზიას, რემარკის რომანს `დასავლეთის ფრონტი უცვლელია~, დანტეს `ღვთაებრივ კომედიას~, რომელიც სრულად 1941 წელს გამოიცა.

კონსტანტინე გამსახურდია არც სოლოვკიდან დაბრუნების შედეგ ეპუებოდა საბჭოთა ხელისუფლებას. ესსეებსა და საჯარო გამოსვლებში ისევ აგრძელებდა მოდერნისტული კონცეფციის ქადაგებას, მოითხოვდა ქართული ენის განმტკიცებას, ტრადიციების დაცვასა და გაგრძელებას. მაგრამ უკვე პოლიტიკას თავს არიდებდა. რაპპელები და პარტიული ლიდერები (მაგ., მ. კახიანი) დაუნდობლად აკრიტიკებდნენ. შედეგი ის იყო, რომ 1931 წელს გარიცხეს მწერალთა კავშირიდან, რომლის ერთ_ერთი დამაარსებელი თავად იყო. 1932 წლის 23 აპრილიდან, მას შემდეგ, რაც გაუქმდა რაპპი, საბჭოთა ხელისუფლება კეთილად განეწყო კ. გამსახურდიას მიმართ, ისევე როგორც ძველი ინტელიგენციის ცალკეული წარმომადგენლებისადმი (მაგ., შ. დადიანი, ი. ჯავახიშვილი). ამიტომ 1934 წელს მიიღეს სსრკ მწერალთა კავშირის წევრად.

კონსტანტინე გამსახურდიას შემოქმედებით აღმავლობა იწყება ამ დროიდან, რაც გაგრძელდა 1946 წლამდე, ვიდრე ჟდანოვშჩინა წალეკავდა საბჭოთა ხელოვნებას. კონსტანტინე გამსახურდიას ცხოვრებაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ორ პიროვნებას, მოაზროვნეთაგან _ ფრ. ნიცშეს, ხელისუფალთაგან _ ლ. ბერიას, ხოლო სანიშნო და იდეალი მუდამ იყო გოეთე _ `ფაუსტის~ ავტორი.

1932_1933 წლებში წერდა `გოეტეს ცხოვრების რომანს~, რომელიც დიდი გერმანელი მწერლის გარდაცვალების 100 წლის აღსანიშნავად გამოქვეყნდა. 1933_1934 წლებში კი წერდა და პარალელურად ბეჭდავდა ჟურნალ `მნათობის~ ფურცლებზე ტრილოგია `მთვარის მოტაცებას~, რომელმაც როგორც მკითხველთა, ისე ხელისუფლების დიდი აღიარება მოიპოვა.

რომანს ორი მთავარი პერსონაჟი ჰყავს _ აფხაზი ინტელიგენტი, ემიგრანტი გენერლის შვილი, ევროპაში განსწავლული თარაშ ემხვარი და მისი ძუძუმტე აფხაზი არზაყან ზვამბაია, კომკავშირელი და ჩეკისტი, მგზნებარე სტალინისტი. ისინი ერთმანეთისადმი პატივისცემას ინარჩუნებენ, მაგრამ გულში მტრობას ატარებენ, რაც გარეგნულად ვლინდება ქალებთან მიმართებაში. ამ ორ ვაჟკაცს ერთმანეთისგან სთიშავს ჯერ _ თამარ შარვაშიძე, შემდეგ _ ლამარია ლაფარიანი.

კულტურასა და ეროვნულ შეგნებას სპობს მოზეიმე ბარბაროსული ძალა _ ბოლშევიზმი. ასეთია რომანის მთავარი იდეა, წიგნის ძირითადი პათოსი. ახალმა დრომ, სისხლისფერმა ჟამმა არ მიიღო ძველი საქართველოდან და ევროპული კულტურიდან მოსული თარაშ ემხვარი, მაგრამ აღაზევა მამისმკვლელი არზაყან ზვამბაია, ვინც მაუზერით ამკვიდრებს რუსულ წესრიგს და ვისი ღმერთიც არის სტალინი. მწერალმა ბოლშევიკების მიერ ხელისუფლების, რელიგიისა და ტრადიციების დამხობა გაიაზრა როგორც მამისმკვლელობა.

`მთვარის მოტაცების~ დროის ლოკალია 1931 წლის აპრილიდან 1932 წლის აპრილამდე. დასაწყისი და დასასრული უკავშირდება 23 აპრილს, გიორგობის დღეს. წიგნის ერთ-ერთი მთავარი სიმბოლოა ილორის წმ. გიორგის ტაძარი, ისევე როგორც სვეტიცხოველი `დიდოსტატის მარჯვენაში~, გელათი `დავით აღმაშენებელში~, მოწამეთას მონასტერი `დიონისოს ღიმილში~.

`მთვარის მოტაცების~ რეალისტურ თხრობას ავსებს და ავრცობს, აზრობრივ სიმტკიცესა და დრამატიზმს სძენს მითოსური პლანი, პერსონაჟთა არქეტიპები, სიმბოლური ჰიპოსტასები, ანიმისტურ და ტრადიციულ წარმოდგენათა ვარიაციები და მსხვრევა, მათი ასოციაციური კავშირები. ამჯერად მითოსურ მოდელებს ეძლევა არა ნიცშეანური, არამედ ფსიქოანალიზური ახსნა.

1935 წელს კონსტანტინე გამსახურდიამ შეირთო მირანდა ფალავანდიშვილი, რომელთანაც ეყოლა ორი შვილი _ თამარი და ზვიადი _ საქართველოს მომავალი პირველი პრეზიდენტი.

1937 წელს, ლავრენტი ბერიას წინადადებით, მწერალმა ისტორიის სფეროში გადაინაცვლა და დაიწყო მუშაობა სტალინის ბავშვობის პერიოდზე (ტრილოგია `ბელადის~ I წიგნი), რითაც რეპრესიას გადაურჩა.

თანამედროვეობისაგან დისტანცირების პირველი მაგალითია ნოველა `ხოგაის მინდია~, რაც იყო ერთი ქართული ფოლკლორული მასალის გააზრების მესამე წარმატებული ცდა ვაჟა-ფშაველას `გველის მჭამელისა~ და გრიგოლ რობაქიძის `ლამარას~ შემდეგ.

1938_1939 წლებში დაიწერა `დიდოსტატის კონსტანტინეს მარჯვენა~. მოქმედება იშლება XI საუკუნის საქართველოში, უპირველესი ქრისტიანული ტაძრის სვეტიცხოველის გარშემო. მაგრამ ფაქტიურად რომანი აღმოჩნდა 1937 წლის ტრაგედიის ალეგორიული გადატანა შორეულ წარსულში, კატასტროფულ მოვლენათა მარადიული მოდელის პოვნა და გამოხატვა, მისი წაკითხვა გარდასული ჟამის ფონზე. ხოლო ანტირუსული პათოსი დაშიფრულ იქნა ანტიბიზანტიური სულისკვეთებით.

რომანის ერთ-ერთი ღერძია დატყვევებული ხელოვანისა (კონსტანტინე არსაკიძე) და გულბოროტი, მაგრამ პატრიოტი მეფის (გიორგი პირველი) პარადიგმა, რაც მთავრდება
ხელოვანის დასჯით _ მკლავის მოკვეთით.

გიორგი მეფე, მელქისედეკ კათალიკოსი, კონსტანტინე არსაკიძე, შავლეგ ტოხაისძე, ფარსმან სპარსი _ აი, ხუთი პერსონაჟი, რომანში ხუთი დამოუკიდებელი, ურთიერთმოპირისპირე კონცეფციის მტარებელი, რაც ტექსტში ლაიტმოტივურად არის გადანაწილებული. ყველა კონფლიქტური ხაზი უკავშირდება ქალს (როგორც `მთვარის მოტაცებაში~) _ შორენა კოლონკელიძეს, მოღალატე ფეოდალის ასულს, მაგრამ არსაკიძე სულს სწირავს არა სატრფოს, არამედ _ სვეტიცხოველის ტაძარს ანუ ხელოვნებას.

მწერლის რწმენით, სვეტიცხოველის აშენება იყო ღვთაების იდეის გამიწიერება, რომელსაც ერთი სულით, ქართული ენითა და ქრისტეს სჯულით უნდა შეეკრა გარე და შინა მტრებთან მეომარი ქართლოსიანნი.

`დიდოსტატის მარჯვენა~ იყო კ. გამსახურდიას ერთადერთი წიგნი, რომელსაც ყოველთვის აღიარებდა საბჭოთა ხელისუფლება. მოსწონდათ იგი სტალინსა და ბერიას. მაგრამ `ბელადის~ პირველ წიგნს, რომელიც 1939 წელს გამოიცა, სტალინმა კრიტიკულად შეხედა და ავტორმაც მომდევნო წიგნები აღარ დაწერა.

1940 წლიდან კ. გამსახურდია მუშაობას იწყებს `დავით აღმაშენებელზე~. ჯერ დაწერა სცენარი ფილმისათვის, რომელიც მოიწონეს, მაგრამ არ გადაიღეს, რადგან სტალინმა გიორგი სააკაძე არჩია დავით აღმაშენებელს. შემდეგ კი რომანის წერას შეუდგა, რომლის პირველი წიგნი 1942 წლის გაზაფხულზე გამოვიდა. აქაც კონფლიქტურ წარმოდგენათა ცენტრში დგას ქალი _ დავითის სატრფო, ურჩი ფეოდალის ლიპარიტ ბაღვაშის ასული დედისიმედი. წიგნის ნაციონალური თვალსაზრისი, ჰეროიკა, ბრძოლა ქვეყნის თავისუფლებისათვის შეესატყვისებოდა ომის პერიოდის საბრძოლო სულისკვეთებას. მაგრამ ეს იყო არა მხოლოდ წარსულის ხილვა, არამედ _ ოცნებაც ქვეყნის მომავალზე. დავით აღმაშენებლის პიროვნება დანახულია არა მხოლოდ რომანული ფათერაკების რკალში, არამედ _ მსოფლიო მოვლენათა კურსში, სახელმწიფოთა, რელიგიათა, პიროვნებათა სასტიკი და დაუნდობელი შეტაკებების
ასპექტში.

კონსტანტინე ხედავდა, რომ დაპყრობილ ქვეყანას დაკარგული ჰქონდა სახელმწიფოებრივი ფუნქცია. ამიტომ ქართული სიტყვა, ამ ენაზე შექმნილი კულტურა, მითოსური და ისტორიული სახეებით შემოსალტული და ამეტყველებული, უნდა ქცეულიყო ციტადელად, რომელიც შეკრავდა და გააერთიანებდა უღმერთო ჟამს ქართველ ხალხს, საქართველოს კუთხეებს. ენაში მოქცეული ნაციონალური ცნობიერება თუ გადაარჩენდა სამშობლოს სოციალიზმის სახელით გარუსებისაგან.

ამიტომაც აქცევდა ესოდენ დიდ ყურადღებას ენის მისტერიას, სიწმინდესა და ჟღერადობას, ლექსიკურ სიმდიდრეს, დიალექტებს, ძველქართულ მეტყველებას, საერთაშორისო სიტყვებს, სიტყვათწარმოქმნასა და სიტყვათწყობას, ექსპრესიასა და ასონიშანთა მოხაზულობას. მაგრამ ბოლშევიკებს არ ეძინათ და კონსტანტინესაგან მოითხოვდნენ ამ ციტადელის დანგრევას, ოფიციალური ენისადმი მორჩილებას, რომლის გაგება მათ იოლად შეეძლოთ.

ამიტომ ებრძოდნენ `დავით აღმაშენებლის~ ნაციონალურ-პოლიტიკურ კონცეფციასა და ენობრივ მოდელს. თავიდან საბჭოთა ხელისუფლება, მათ შორის მოსკოვიც, ინტერესით შეხვდა ამ რომანის გამოჩენას, მაგრამ წიგნის ქართული სული და პატრიოტიკა თანდათან მიუღებელი გახდა რუსული შოვინიზმისათვის. ამის გამო მწერალს აკრიტიკებდნენ რუსი და ქართველი ავტორები, კოლეგები, პარტიული ლიდერები. არ მისცეს სტალინური პრემია, შეუწყვიტეს ტომეულების გამოცემა, აკრძალეს მესამე წიგნის ტირაჟი, გამოიყვანეს მწერალთა კავშირის პრეზიდიუმიდან და ა. შ.

1944 წელს, ვიდრე ასეთი ბაკქანალია ატყდებოდა, აირჩიეს საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილ წევრად. მაგრამ `ჟდანოვშჩინის~ პერიოდში მკაცრად შეზღუდეს. რესპუბლიკის ხელმძღვანელობამ სტალინისგან მწერლის დაპატიმრების სანქცია ითხოვა, მაგრამ ვერ მიიღო. იგივე განმეორდა `მეგრელიზაციის~ დროს, ამჯერად აკ. მგელაძის ინიციატივით.

სტალინი მოითხოვდა მწერლის მკაცრ კრიტიკას, მაგრამ დაპატიმრების ნებას არ იძლეოდა. ასეთ პირობებში გრძელდებოდა `დავით აღმაშენებელზე~ მუშაობა, რთული და დრამატული ეპოქის, მრავალეროვან პერსონაჟთა მასის წარმოსახვა იმ ავტორის მიერ, რომელსაც ანალოგიურ სიტუაციებში უწევდა ცხოვრება და შემოქმედება. ამიტომ მხოლოდ 1962 წელს შეძლო `დავით აღმაშენებლის~ დასრულება. მანამდე კი, მუშაობა რომ გაეგრძელებინა, წავიდა კიდევ ერთ, ნაწილობრივ კომპრომისზე _ 1951_1955 წლებში დაწერა `ვაზის ყვავილობა~, საკოლმეურნეო აღმშენებლობისადმი მიძღვნილი წიგნი, რომელშიც მთავარი ადგილი დაეთმო ქართულ ტრადიციულ ვაზის კულტურას. ვაზის მოტივით და ბერმუხის სიმბოლიკით კი მოხდა დიონისური რიტუალების ტრანსფორმირება, ახალ სინამდვილეში დანახვა.

კონსტანტინე გამსახურდიას, ერთი მხრივ კომუნისტური ხელისუფლება, სჯიდა და თრგუნავდა, მეორე მხრივ _ თხზვის სტიმულს ჰმატებდა, წინააღმდეგობის უნარს უძლიერებდა. იგი ყოველთვის ცდილობდა ჰეროიკული სულისა და ნაციონალური იდეების შენარჩუნებას, მათ ხორცშესხმას მოდერნისტული კონცეფციით, ორიგინალური ენობრივი მოდელით, რასაც ქმნიდა მშობლიური არქაიკა, ინტერნაციონალური ლექსიკა, კოლხური ინტონაცია, სიტყვისა და სახის ქმნადობის მისტერია. ეს შეუმჩნეველი არ იყო. ამიტომ სჭირდებოდა კომპრომისებზე წასვლა, არამთავარის დათმობა უმთავრესის გადასარჩენად. ამ მხრივ განსაკუთრებით საჭირო და ეფექტური აღმოჩნდა პუბლიცისტიკა, მხატვრული ნარკვევის ჟანრი.

ბოლშევიკური ტირანიის ეპოქაში კონსტანტინე ჰგავდა კეთილშობილ დონკიხოტს, რომელიც ქარის წისქვილებს ებრძოდა, და მარტოსულ ჰამლეტს, ვისაც უძირო სევდა გულს უხრავდა.

კონსტანტინე გამსახურდიას ფანტაზიას, როგორც ტრაგიკული ბუნების ხელოვანს, აღაგზნებდა ერის ცხოვრების საშინელი წუთები, საკუთარ ბიოგრაფიად აღქმული და გამოტანჯული, კაეშანი და მელანქოლია _ გაფოთლილი ღმერთმებრძოლ პერსონაჟთა სულში. ამიტომ გადაჰქონდა თარიღები და რეალიები მითოსისა და ისტორიის სარკეში, ანდა _ თანამედროვე დღეებს ჭვრეტდა როგორც მითოსსა და ისტორიას, რათა გულგატეხილ ქართველს ეგრძნო ტირანიის წარმავლობა და დროის მარადიული წრებრუნვა დაენახა.

მწერლის წარმოსახვაში ერთმანეთს შეენაცვლა ორი ასპექტი _ ერთი არის თვალით ხილული მტანჯველი რეალობა (`დიონისოს ღიმილი~, `მთვარის მოტაცება~, `ვაზის ყვავილობა~), მეორე _ ისტორიაში უკუქცევით სულს უდგამს მარად თანამდევ ოცნებას (`დიდოსტატის მარჯვენა~, `დავით აღმაშენებელი~), რაც მომავლის სამოქმედო გეგმაა, გამოვლენილი ნაციონალური იდეებითა (საქართველოსა და თბილისის განთავისუფლება, პარტიკულარიზმის აღკვეთა) და კულტურით (სვეტიცხოველის და გელათის აშენება), ხოლო `ვაზის ყვავილობაში~ დანახული ჟამი არის შესვენების, ძალთა მოკრების პერიოდი, რათა დამარცხებული სამშობლო აღდგეს ფიზიკური და ინტელექტუალური შრომით, მომზადდეს მომავალი ბრძოლებისათვის, შექმნას საარსებო ბაზისი და წინსვლის პერსპექტივა, რადგან ისტორია ჩვენი დღეებით არ იხურება.

კოლეგებისა და ხელისუფლებისაგან არაერთგზის შერისხული სულს ითქვამდა თავის ოცნების სასახლეში. ბევრს ასეთი მოპყრობა კაცთმოძულედ აქცევდა, ცოცხალი რომც გადარჩენილიყო. მაგრამ კონსტანტინე გამსახურდიას სტრიქონებს მსგავსი განწყობილება არ დასტყობია, რადგან არც ხელისუფლება და არც დღევანდელი მოსახლეობა არ არის სამშობლოს ჯამი.

* * *
მწერლის წიგნებიდან გადმოდის პერსონაჟების მთელი გალერეა. ისინი ჩვენი ცხოვრების მეგზურია, ჩვენი ფიქრების თანამდევი _ კონსტანტინე სავარსამიძე, ტაია შელია, ხოგაის მინდია, თარაშ ემხვარი, თამარ შარვაშიძე, კაც ზვამბაია, არზაყან ზვამბაია, ქორა მახვში, ლუკაია ლაბახუა, კონსტანტინე არსაკიძე, შორენა კოლონკელიძე, გიორგი პირველი, ფარსმან სპარსი, დავით აღმაშენებელი, ლიპარტ ბაღვაში, გიორგი ჭყონდიდელი… პირველად კონსტანტინე გამსახურდიას პროზაში გაისმა სახელები _ თარაში, შორენა, გვანცა, ჭიაბერი, ზვიადი, გირშელი, ძაბული, ნიანია, ხადიშათ, მისოუსტ… მწერალი თავის ინტელექტუალურ თუ მეომარ პერსონაჟებს აჩვენებდა მსოფლიო მოვლენების კონტექსტში, აკავშირებდა კულტურის ცენტრებთან, რათა პოლიტიკურ რუკაზე ადგილდაკარგული სამშობლო ოცნებაში მაინც ყოფილიყო მონიშნული და შემოხაზული.

ევროპა იყო მათი უცვლელი ორიენტირი. ხოლო საფუძველი _ ძველქართული სამყარო. კ. გამსახურდიას განსაკუთრებული ინტერესი და თაყვანისცემა ძლიერი, ბედისწერის ურჩი (ან განმგებელი) პიროვნებისადმი, რაც მეფეთა, ხელოვანთა, სარდალთა, პოტენციურ ლიდერთა ბუნებად ამეტყველდა, აგრეთვე _ გმირობის, ომის, სამშობლოს და ქალის კულტი, რელიგიისადმი მიმართება საწყისს იღებს მწერლის ბავშვობაში. ამ პირველად, გენეტიკურად გადმოცემულ ნიშან-თვისებათა გაშლა და ჩვენებაა სოციალური გარემოს დაწოლით, შეძენილი ინფორმაციის მეშვეობით მთელი მისი შემოქმედება. ყველაფერი ან არაფერი, _ ასეთია გმირთა დევიზი. ამიტომ სდევთ აღმაფრენა და დეპრესია, გამარჯვების სიხარული და დამარცხების სიმწარე. ისინი მოდიან მშობლიური სიტყვის მუსიკიდან, მწვანე და ჩალისფერი ველმინდვრების სურნელებიდან, მითებისა და ისტორიის წიაღიდან. მათ მეტყველებაში ისმის ზღვის გუგუნი, შეღამების მელანქოლია და საომარი ზეაღმტაცი ყიჟინა. ეს პერსონაჟები გვზრდიდნენ ჩვენ, გვიყალიბებდნენ ცნობიერებას, ქვეყნისა და ქალისადმი სიყვარულს, გვასწავლიდნენ თავგანწირვას, ერთგულებას, ურთიერთპატივისცემას, ისევე როგორც რუსთაველისა და ვაჟა-ფშაველას გმირები.

კონსტანტინე გამსახურდიას აინტერესებდა გმირთა ანთროპოლოგიური მოდელიც, რასის ნიშნები, ისტორიულად შეძენილი ნიშან-თვისებანი, გენეტიკური თავისთავადობა და სახეცვლა, ე.ი. ქართველი ადამიანი როგორც ბიოლოგიურ, ისე სოციალურ-კულტურულ ასპექტში, დროის თვალსაზრისით _ მითოსურ, ისტორიულ და თანამედროვე განზომილებაში. მაგრამ ეს არის თხზვის მასალა და არა მეცნიერული კვლევის საგანი. გალაკტიონ ტაბიძესთან და „ცისფერყანწელებთან“ ერთად მან შექმნა ქართული სიტყვის ესთეტიკა, ქართული მწერლობის ინტელექტუალური და გმირული სამყარო, რაც არის რუსთაველის ხაზის აღდგენა და გაგრძელება ახალ რეალიებთან მიმართებით.

* * *
სიცოცხლის უკანასკნელ წლებში, როცა საყოველთაო სიყვარულით გარემოსილი იყო, წერდა რომანს „თამარ“. დასრულება ვერ მოასწრო. მიზეზი იყო როგორც ასაკი, ისე ოჯახური ტრაგედიები. გარდაიცვალა 1975 წლის 17 ივლისს. დაკრძალეს „კოლხური კოშკის“ ეზოში, მეუღლისა და ქალიშვილის გვერდით.

* * *
`მთვარის მოტაცების~ ავტორი სავსებით უნიკალური მოვლენაა ჩვენს ისტორიაში _ ბიოგრაფიით, ერუდიციით, შემოქმედებით, გაუტეხელი სულით. ყოველ სფეროში, რასაც კი მისი კალამი გადასწვდა, შთამომავლობას დაუტოვა წარუვალი ღირებულებების ქმნილებანი _ ლექსი, ნოველა, ესსე, თარგმანი, რომანი. მაგრამ, პირველ ყოვლისა, ავტორია ოთხი დიდი ქართული რომანისა. ამ წიგნებით დგება იგი მარადისობის პირისპირ. რაც გავა დრო და ჟამი, კიდევ უფრო იმატებს მათი სხივთა ძალა, რადგან კონსტანტინე გამსახურდიას მიერ დაცული და ნაქადაგები რწმენა წიგნის ფურცლებიდან გადმოვიდა, მასებს დაეუფლა და აზვირთებულ ქართველ ხალხს თავისუფლების გზაზე წარუძღვა, როგორც წყვდიადიდან
თავდაღწეული ნათლის სვეტი.

ჯონ დიუი - John Dewey

ჯონ დიუი – John Dewey

ჯონ დიუი – გამოცდილებით სწავლა და სოციალური ინტერაქცია

ამერიკელი განათლების ფილოსოფოსის ჯონ დიუის (X1X ს. ბოლო XXს. პირველი ნახევარი) სახელს უკავშირდება პროგრესული განათლების მოძრაობა, რომლის მთავარ პრინციპებს წარმოადგენდა გამოცდილებით სწავლა და სოციალური ინტერაქცია. ეს არის მოსწავლეზე ორიენტირებული მიდგომა, სადაც მთავარი პრინციპია სწავლა კვლევით, საკუთარი გამოცდილებით. ცოდნა მნიშვნელოვანია, მაგრამ მისი გამოყენების უნარი კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი. ეს არის ორიენტაცია ცოდნის პრაქტიკულობაზე.

ჯონ დიუიმ 1896 წელს ჩიკაგოს უნივერსიტეტთან ჩამოაყალიბა დაწყებითი სკოლა (მოგვიანებით სრული), რომელიც სამეცნიერო ლაბორატორიას უფრო გავდა. იგი, სწავლების ტრადიციული მეთოდების ნაცვლად, იყენებდა ფართო მასშტაბიან ჯგუფურ პროექტებს: ექსკურსიები, ბუნებაში მოგზაურობა, კულინარია, კერვა, ქსოვა, დურგლობა, მეტალების გადადნობა. ასე სწავლობდნენ ქიმიას, ფიზიკას და სხვა.

მასწავლებელი იყო გიდი, მოსწავლეებს უზრუნველყოფდა მასალით და აძლევდა ზოგად მითითებებს. სასწავლო გეგმები იყო ინდივიდუალური, ეკითხებოდა მოსწავლეებს რისი სწავლა სურდათ და გულისხმობდა ბავშვის მთლიან პიროვნულ განვითარებას: ინტელექტუალურს, მორალურს, სოციალურს, პროფესიულს. ასეთი მიდგომით დიუი გამოდიოდა ბიჰევიორიზმის წინააღმდეგ ფსიქოლოგიასა და სწავლაში. დიუი გვთავაზობს კონსტრუქტივიზმის ადრეულ ვერსიას, როგორც ბიჰევიორიზმის ალტერნატივას. ამ ვერსიის მიხედვით ორგანიზმი ინტერაქციაშია, ურთიერთობაშია გარემოსთან თვითმართული მოქმედებით, რომელიც კოორდინირებს და აერთიანებს სენსორულ და მოტორულ რეაქციებს. ცოდნა და სწავლა შესაბამისად წარმოიქმნება გარემოს აქტიური მანიპულაციის შედეგად. დიუის მოჰყავს ასეთი მაგალითი: პიროვნებას ესმის ხმა ბნელ ოთახში. თავიდან ხმა შიშის მომგვრელად მიიჩნევა, გამოკვლევის შემდეგ (მაგალითად, სინათლის ანთება და გარშემო დათვალიერება) დგინდება, რომ ხმა, როგორც ჩანს, გამოწვეული იყო ფანჯრის დარაბის ბრახუნით, რაც არ ქმნიდა შიშის საფუძველს. ამ მაგალითის არსი არის ის, რომ ცოდნა ყალიბდება სამყაროსთან ჩვენი ურთიერთობის პროცესში. ხმა თავიდან იყო შიშის მომგვრელი, მაგრამ ეს შიში ამ შემთხვევაში არის არასაკმარისი ცოდნის შედეგი. დიუის შეხედულება განვითარებაზე ახლოსაა ლევ ვიგოტსკის შეხედულებასთან, ვის შესახებაც, ალბათ, დიუიმ არაფერი იცოდა. დიუის მიხედვითაც, ცნობიერება ყალიბდება და ცოდნა იქმნება სამყაროში სოციალური ურთიერთობის გზით და ნიშანთა სისტემით (მაგ. ენით) გაშუალებული აქტივობის მეშვეობით.

დიუის აზრით, ყველა გამოცდილება არ უნდა განვიხილით, როგორც სასარგებლო. გამოცდილებაში ორი ასპექტია წარმოდგენილი: ერთი – განცდა (სასიამოვნოა თუ უსიამოვნო ესა თუ ის გამოცდილება) და მეორე ასპექტი – ახალი გამოცდილების გავლენა მომავალზე, თუ რისთვის დამჭირდება მე ეს ყველაფერი. ეს უკანასკნელი უმნიშვნელოვანესია სწავლის პროცესში და აქ უკვე მნიშვნელოვანია პედაგოგის როლი.

დიუიმ ჩიკაგოს უნივერსიტეტში 23 სასწავლო პროგრამა შეადგინა, რომელიც ინდივიდუალურ მიდგომას, ბავშვის საჭიროებებს ითვალისწინებდა. იგი ტესტებსაც არ წყალობდა, უფრო პროექტების მომხრე იყო. სწავლების მთავარი მეთოდი მის სკოლებში იყო უშუალო გამოცდილება. ტრადიციული საგნების რეორგანიზაციაც მას ეკუთვნის. სკოლებიდან გაქრა ისეთი საგნები, როგორიცაა ისტორია და სახელმწიფო მართვა. გაჩნდა სოციალური მეცნიერებები, რომელიც დაჯგუფდა ინგლისურ ენასთან და შეადგინა “ძირითადი საგნები”. დიდი ადგილი ეკავა ხელოვნებასაც.

დიუის აზრით, სკოლა უნდა იყოს ადგილი, სადაც მოსწავლეები აქტიურად იქნებიან ჩართულები თანამშრომლობის გზით ერთობლივი მიზნების, და როგორც საკუთარი, ასევე სხვების ინტერესების განხორციელებაში. დიუის სწამდა, რომ პედაგოგიური აქტივობა, რომელიც ამგვარად არის ორგანიზებული, შეგნებული, პასუხისმგებელი, დემოკრატი მოქალაქეების საუკეთესო მომზადების საწინდარს წარმოადგენს.

დიუის ბევრი კრიტიკოსი და მომხრე ჰყავდა და ჰყავს. სკოლებმა ვერ შეინარჩუნა მისი მიდგომის მთავარი მომენტი – ექსპერიმენტალურობა. ამ ტიპის სკოლები ძალიან ძვირია. სწავლებაც ფასიანი იყო და ყველა ფენისთვის არ იყო მისაწვდომი. მისი იდეებით ყველა აღფრთოვანებული იყო, მაგრამ ნაკლებად ინერგებოდა პრაქტიკაში.

დიუის იდეები განათლების სფეროში დღესაც აქტუალურია, კერძოდ:

· სწავლა გამოცდილებით;

· ინტეგრირებული სასწავლო გეგმა – ფოკუსირებული კონკრეტულ თემებზე;

· ჯგუფური მუშაობა და სოციალურ განვითარებაზე ზრუნვა;

· სწავლა გაგებისათვის და არა ზეპირობა;

· კრიტიკული აზროვნების განვითარება;

· ინდივიდუალიზაცია;

· დემოკრატიზაცია;

· რესურსებისთვის და არა სახელმძღვანელოებისთვის უპირატესობის მინიჭება;

· მოქნილი, დინამიური სასწავლო გეგმები/კურიკულუმი;

· მასწავლებელი – მრჩეველი და ფასილიტატორი,რომელიც ეხმარება მოსწავლეებს აღმოჩენით/გამოკვლევით სწავლაში;

წყარო:მოსწავლეთა ასაკობრივი და ინდივიდუალური თავისებურებები, სწავლისა და განვითარების თეორიები და მათი გამოყენება სასწავლო პროცესში. მასწავლებელთა პროფესიული განვითარების ეროვნული ცენტრი.

ავტორი :მარიამი ნარიმანაშვილი

გადმობეჭდილია http://education.ge

Older Posts »

Categories