552912_10200412284722451_1601506062_n
აკაკი ბაქრაძე “პირველი მერცხლის” ალეგორია

რატომღაც სიტყვა პროვინციას ყოველთვის უარყოფითი მნიშვნელობით ვხმარობთ, მაგრამ გვავიწყდბა, რომ მასაც აქვს გარკვეული ხიბლი, კერძოდ გულუბრყვილობა,რაც ზოგჯერ ადამიანის სულიერ სისუფთავეს მოწმობს. ლევან ჭელიძისა და ნანა მჭედლიძის ფილმში “პირველი მერცხალი” დახატულმა პროვინციამ ამ ალალი მიამიტობით მიიპყრო თავდაპირველად ჩემი ყურადღება.

“პირველი მერცხლის” პატარა, ზღვისპირა დაბა ძალიან ცდილობს, არ ჩამორჩეს დიდი ქალაქების კულტურულ ცხოვრებას. დაბელები ამას იმით გამოხატავენ,რომ კაბარე გაუხსნიათ, უცხოელი მუსიკოსები და მოცეკვავენი მოუწვევიათ. საღამოობით აქსხედან, თითო ჭიქა ყავას შეექცევიან და ოცნებას ეძლევიან. ყველას, მთელ ამ პატარა ქალაქს,უცხოელი მოცეკვავე ქალი უყვარს. კაბარეში უფრო მისი ეშხით დადიან, ვიდრე “მაღალცივილიზაციასთან” წილნაყარობის დასამტკიცებლად. მაგრამ საკმარისია, ცეკვის დროს,ქალს კაბა აუფრიალდეს და კოხტა ნიფხავი გამოჩნდეს, რომ ყველამ მორცხვად თავი დახაროს,შეცბუნებულებმა თვალები დააჭყიტონ. ამ დაჭყეტილ თვალებიდან, პროვინციელობასთან ერთად,ალალი გულუბრყვილობაც იცქირება. ამიტომ ამ ადამიანების მიმართ გულითადი თანაგრძნობის განწყობილება გიჩნდება.

ამ პატარა ქალაქში ფეხბურთს ფანატიკურად მოყვარული ადამიანებიცცხოვრობენ. ისინი მზად არიან, ევროპის რაგინდარა გუნდს ეთამაშონ ფეხბურთი. საკუთარიუპირატესობისაც სჯერათ, ოღონდ იმდენად უცნაურები არიან, რომ შესაძლებელია ძნელი ბურთისდაჭერით აღტაცებულმა მეკარემ კარი მიატოვოს, მაყურებელში შევარდეს, დედასა და და-ძმებსმოეხვიოს. ამ დროს კი მიტოვებულ კარში მის გუნდს გოლი გაუტანონ. არც ის არის გამორიცხული,რომ გაბრაზებულმა მაყურებელმა სატევარი გაიძროს, სტადიონზე შეიჭრას და საკუთარ გუნდსასე გამოექომაგოს; გამარჯვებული გუნდის რომელიმე ფეხბურთელი ცოლმა კინწისკვრით შინ გააგდოს – ცოლშვილიან კაცს რა გეფეხბურთება და სალაზღანდაროდ სად გცალიაო; ქალაქისპირველი ფეხბურთელი კი სახლიდან მიაბრძანონ, ქოქოლა მიაყარონ, წყევლა-კრულვით გაისტუმრონ,მაგრამ მან ქალაქში მაინც ტრიუმფატორივით თავაწეულმა გაიაროს.

იასონისთვის (მსახიობი დავით აბაშიძე) მაინცდამაინც დიდიმნიშვნელობა არა აქვს გააგდებენ თუ არა სახლიდან. იგი მეოცნებე კაცია და ფეხბურთელთა დაუმარცხებელი გუნდის შექმნაზე ფიქრობს.

უნდა აღინიშნოს, რომ ფილმის ავტორების მიერ იასონის სახე საგანგებოდ არის აქცენტირებული. ეს ყველა კონკრეტულ შემთხვევაში ვლინდება. მაგალითად,იასონს სჯერა, რომ მარჯვენა ფეხით მომაკვდინებელი დარტყმა შეუძლია, ამიიტომ ფეხზე წითელიჭინჭი აქვს შემოკრული. ამით აფრთხილებს მეტოქეს: ჩემს მარჯვენა ფეხს მოერიდეო. იასონისამ რწმენას ფილმის ავტორები კვერს უკრავენ; იასონმა ბურთს დაარტყა და ბურთიც ზეცაში ავარდა. დგანან და უცდიან ფეხბურთელები – როდის ჩამოვარდება ბურთი. კინოკამერის თვალი(ოპერატორი გიორგი ჭელიძე), ბურთთან ერთად, მაშინვე ავარდება ჰაერში, უსაშველო სიმაღლის ილუზია რომ შექმნას. იასონი კარში დაარტყამს. ბურთი მეკარე ხვიჩას (მსახიობი ვასილნადარაია) მოხვდება. ისიც მოცელილივით ძირს დაეცემა (ნუ დაივიწყებთ, რომ მანამდე დამსწრე საზოგადოება ბიჭს აფრთხილებდა – არ შეცდე, კარში არ დადგეო. ყველას ეშინია იასონის დარტყმის). ფილმის ავტორები საზოგადოების შიშს ამართლებენ. ცოცხალ-მკვდარი ხვიჩა ექიმთან გააქანეს. მერე ვხედავთ: ექიმის სახლის წინ ფეხბურთელები დგანან. მოლოდინით სავსე მათითვალები იყურება ეკრანიდან. ელიან, რას იტყვის ექიმი: გადარჩება თუ არა ხვიჩა. ფეხბურთელებიდან კინოკამერა იასონს გამოჰყოფს. იგი ცალკე დგას თავჩაქინდრული. მისი დგომის პოზა ხმამაღლ ალაპარაკობს – ჩემი ბრალი არ არის, რა ვქნა, ასეთი საშინელი ძალით დარტყმა შემიძლიაო.ყველაფერი კეთილად მთავრდება. საღსალამათი ხვიჩა ექიმის ბინიდან აღტაცებული გამოვარდება.აღტაცებას თავისი მიზეზი აქვს: ბიჭს ექიმის ქალიშვილი მოეწონება. ცრუ განგაში იასონს სასაცილო მდგომარეობაში აყენებს, მაგრამ ფილმის ავტორები ამას არ გვაგრძნობინებენ,პირიქით, ისინი ყველაფერში იასონს ეთანხმებიან, ამით აძლიერებენ საერთო განწყობილების სევდანარევ იუმორს.

კომედიურობა გაძლიერებულია აქტიორის პომპეზურ გარეგნობასადა შინაგანი სამყაროს მიამიტურობის შეპირისპირებითაც. მაგრამ ფილმის მსვლელობის დროს თანდათანობით ვრწმუნდებით, რომ იასონის პიროვნება ბევრად უფრო რთულია, ვიდრე თავდაპირველად გვეგონა.

გავიხსენოთ “პირველი მერცხლისა” და ინგლისელ ფეხბურთელთაშეხვედრის ეპიზოდი. ინგლისელები სჯობნიან იასონის ბიჭებს. “პირველი მერცხალი”სასტიკად მარცხდება. დიდია ანგარიში ინგლისელთა სასარგებლოდ. ამ დროს იასონს საშუალებაეძლევა, ერთი საპასუხო ბურთი მაინც გაიტანოს. მაგრამ ამას იასონი შეგნებულად არ აკეთებსდა აი რატომ: მეტოქის მეკარემ ტრავმა მიიღო. აღარ შუძლია კარის დაცვა. იასონს კეთილშობილებაარ აძლევს ნებას ცარიელ კარში დაარტყას და გოლი გაიტანოს. იგი ამჯობინებს ბურთი კარს ააცდინოს და დაზარალებულ მეტოქეს მიეშველოს. აქ იასონი ამჟღავნებს დამარცხებულის საოცარ დიდსულოვნებასა და რაინდულ კეთილშობილებას, რაც, ბუნებრივია, ბევრად უფრო ძვირფასია, ვიდრე მატჩის მოგება.

ამრიგად, იასონის პიროვნებაში ერთიანდება მიამიტობა და დიდსულოვნება. თურმე იასონის გულუბრყვილობა პრიმიტიულობის ნაყოფი არ ყოფილა, არამედ დიდბუნებოვანი კაცის სულიერი სისპეტაკე.

სამწუხაროდ, ფილმის დანარჩენი პერსონაჟები არ არიან ასე ღრმადდახასიათებულნი. ისინი მხოლოდ საერთო განწყობილების შესაქმნელად არსებობენ და ამ ფუნქციას დამაჯერებლადაც ასრულებენ, მაგრამ ჩვენ მაინც ისევ იასონის ცხოვრებას მივყვეთ.

როგორც კი იასონის დიდბუნებოვნება ნათელი ხდება, ღიმილისგვერდთ ჩნდება ტკივილი და ტრაგიკული ინტონაცია იჭრება. ფილმში ნაამბობიც სპორტული ისტორიის ჩარჩოს არღვევს და ერის თავდაგასავლის ალეგორიად იქცევა. ახლა უკვე სხვა ქვეტექსტით იკითხება ინგლისელებთან მატჩის დაწყების წინ მომხდარი შემთხვევა.

ჩვეულებრივი სიტუაციაა. ერთ მხარეს, კარი წინ, ინგლისელები დგანან, მეორე მხარეს “პირველი მერცხალი”. თითქოსდა, განსაკუთრებული არაფერი ხედბა. სადაც არის თამაშიც დაიწყება. მაგრამ უცბად ინგლისელები იწყებენ სიმღერას. მღერიანეროვნულ ჰიმნს. გუგუნებს ერის, ქვეყნის, სახელმწიფოს სადიდებელი. ვხედავთ იასონისადა მისი ბიჭების გაოგნებულ სახეებს. რა ხდება? ასეთი რამ მათ აქამდე არ ენახათ. რაუნდა იმღერონ პასუხად? არც სახელმწიფო აქვთ, არც ჰიმნი, არც არასოდეს ყოფილან ასეთვითარებაში. ისინი თამაშობდნენ ფეხბურთს. თამაშობდნენ იმიტომ, რომ უყვარდათ, ერთობოდნენ,სახელის მოხვეჭაც უნდოდათ. მართალია, ერთხელ ისინი გაზეთ “ივერიაშიც” შეაქეს,მაგრამ ეს სასიხარულო იყო და მეტი არაფერი. ახლა კი უფრო რთული ალტერნატივა დადგა.ახლა საქმე მარტო მოგება არ არის. მოწინააღმდეგეს უნდა დაუმტკიცო, რომ შენც ერი ხარდა არა შემთხვევით შეკრებილი ჯოგი, რომელსაც, ავად თუ კარგად, ფეხბურთის თამაშიც უსწავლია.მეტოქის ჰიმნს პასუხი სჭირდება და “პირველი მერცხალიც” მღერის, მართალია,ეს ჰიმნი არ არის, ხალხური სიმღერაა, მაგრამ მთავარია ის, რომ ვაჟკაცურად ჟღერს. შეგიძლია იხტიბარი არ გაიტეხო და მეტოქეს თვალში ნაცარი შეაყარო, ასეც იქცევიან.

როცა ამ სურათს უყურებ, გეღიმება, მაგრამ ბოღმაც გახრჩობს.უფრო იმიტომ, რომ მეტოქე მიხვდა: არავინ ხარ. მიხვდა, რომ ჰიმნის მაგიერ, უბრალო ხალხურ სიმღერას მღერი, მაგრამ მას კეთილშობილება და აღზრდის კულტურა ნებას არ აძლევს არ მოგისმინოს,პატივი არ გცეს და თავი არ მოიტყუოს. იგი ყველაფერს ისე იღებს, როგორც ნამდვილს. არ გაგრძნობინებს, რომ სიცრუეს მიგიხვდა, ამ დამოკიდებულებით კიდევ უფრო გამცირებს.

უკვე სიცილის გუნებაზე აღარა ხარ. პროვინციალიზმი და ჩამორჩენილობა ტრაგიკული და მეტად მტკივნეული ხდება, მაგრამ ამ ტკივილს უნდა გაუძლო. იგი გულში ჩაიმარხოდა სახიდან სევდანარევი ღიმილი არ მოიცილო. სხვა გამოსავალი არ არის.

ინგლისელებთან დამარცხდნენ. ბუნებრივიც იყო. არ ეყოთ ნიჭი,გამოცდილება, ძალა, მაგრამ არის სხვა შემთხვევაც, როცა იმარჯვებენ, მაგრამ მაინც წაგებულნიარიან. ასე თურქებთან მოხდა. ასეთი პირობა იყო დათქმული: მატჩის მომგები სანაძლეო ფულსაციგებდა. ამ პირობასაც თავისი საფუძველი ჰქონდა. “პირველ მერცხალს” სპორტულიფორმა არა აქვს, არც ფული. რაღაც გზით ეს ფული უნდა იშოვნონ. საქმეს არ შველის გემზე ფეხბურთელთა მტვირთავად მუშაობა. ამ საქმეში გროშებს აძლევენ. საკმარისია ერთი მწარე რეპლიკა – ჩვენი მარგანეცი მიაქვთ და ისევ ჩვენ გვაგინებენო, რომ ნათელი გახდეს: ძარცვავენარა მარტო სპორტსმენებს, ძარცვავენ მთელ ქვეყანას. მძარცველი როდის იყო გაძარცულის სასარგებლო საქმეს აკეთებდა! ამიტომაც ფულის საშოვნელად სხვა გზების მოძებნაა საჭირო.და აჰა, შემთხვევაც. თურქები თანახმანი არიან ფულზე ითამაშონ. თავგანწირული თამაშობდა”პირველი მერცხალი”. მოიგო კიდეც. ფულიც მიიღო. სხედან მდინარის პირას დამოგებულ ფულს ითვლიან. მოულოდნელად თავზარდამცემი შეძახილი – ფული ყალბია. თავქუდმოგლეჯილი გარბიან პორტში, ამაოდ, თურქები უკვე ჩამსხდარან გემში და წასულან.
კეთილშობილება, გულუბრყვილობა მოტყუებული და გაცუცურაკებულია.

ან მოტყუებული ან წაგებული. ასეთია ამ ხალხის ბედი.

თანდათანობით იკვეთება ერის იერხატი: ღატაკი და კეთილშობილი, დიდბუნოვანი და მოტყუებული, ამაყი და დამარცხებული.

ფილმის კომედიური ატმოსფერო თანდათანობით იჟღინთება ტრაგიკულიგანწყობილებით. სულ უფრო და უფრო შემაწუხებელი ხდება კითხვა – რა ძალით არსებობს ეს ხალხი? ამ კითხვის პასუხად ფილმის ავტორები გვაჩვენებენ ფინალს.

ინგლისელებთან მატჩი დიდი ანგარიშით წააგეს. არაფერმა უშველათ:არც იასონის მომაკვდინებელმა დარტყმამ (ასე, სიტყვის უთქმელად, გაიფანტა მითი იასონისმარჯვენა ფეხისა), არც მონდომებამ, არც გამარჯვების დაუოკებელმა წყურვილმა, არც მაყურებელთა მხარდაჭერამ.

მატჩის ბოლოს გაწვიმდა კიდეც. დასველებულნი, ქანცგაწყვეტილნი,ჩამოხეულნი, ტალხში ამოთხუპნულები, დამარცხებულნი და წამხდარნი მილასლასებენ იასონიდა მისი ბიჭები ზღვისპირას. ერთ უდაბურ ადგილას, კბოდეზე ჩერდებიან. შორს მიმავალ გემს სევდითა და ბოღმით სავსენი მისჩერებიან. გემიდან გუგუნითა და გრიალით ისმის ინგლისურიეროვნული ჰიმნი. მისი ხმა ყველაფერს ავსებს. ქართველი ფეხბურთელების მწუხარებით სავსე სახეზე ერთმანეთში აზელილია წვიმა, ცრემლი, ოფლი, ტალახი. ისინი მზერით მიაცილებენ გემს. უცბად, თითქოს დაგროვილმა ბოღმამ ვულკანივით ამოხეთქაო, იწყებენ სიმღერას. ისევიმ სიმღერას, მატჩის დაწყების წინ, ჰიმნის მაგიერ რომ იმღერეს. მღერიან ისე, რომ უსკდებათძარღვები, ეხლიჩებათ ყელი, მაგრამ მაინც ომახიანად და ვაჟკაცურად. არსებითად ეს არარის სიმღერა. ეს უფრო გლოვაა. თვალებიდან მოწანწკარებს ცრემლები, სხეული უთრთით დაუცახცახებთ, მაგრამ სიმღერას არ წყვეტენ. ეს საციცოცხლო ენერგიის გამოვლენაა. სხვა ძალა მათ არა აქვთ. გაუტეხელ სულში უნდა იპოვნონ არსებობის საფუძველი.

მაშასადამე, არც იასონის მიამიტობა, უსაგნო კეთილშობილებადა დიდბუნოვნება ყოფილა მხოლოდ მისი პიროვნული თვისება. ეს ეროვნული ხასიათითაც ყოფილაგაპირობებული.

არც ამ პატარა ქალაქის პროვნციულობა, სიცილისმომგვრელი კუდაბზიკობადა სულიერი სისუფთავით გამოწვეული გულუბრყვილობა ყოფილა ლოკალური მოვლენა. ესეც მთელი ქვეყნისთვის ყოფილა დამახასიათებელი.

ფილმის ავტორთა თანაგრძნობით სავსე ღიმილი და გულისტკივილიცამით ყოფილა ნაკარნახევი.

ასე იქცევა, ერთი შეხედვით, უბრალო სპორტული ამბავი ერისისტორიული ცხოვრების ტრაგიკულ ალეგორიად.
1978 წ.

კონსტანტინე ბრეგაძე - Konstantine Bregadze

კონსტანტინე ბრეგაძე – Konstantine Bregadze

კოკა ბრეგაძე „ნიკოლოზ ბარათაშვილი და გერმანული რომანტიზმი”

თენგიზ ვერულავა ირანის ჯანდაცვის სისტემა

თენგიზ ვერულავა, თემურ კალანდაძე, ოთარ გერზმავა “ჯანდაცვის სისტემა ირანის ისლამურ რესპუბლიკაში”

სამედიცინო დაზღვევის სახელმწიფო კომპანია. თბილისი. 2000

იხილეთ წიგნის PDF ვარიანტი. თენგიზ ვერულავა – ჯანდაცვის სისტემა ირანის ისლამურ რესპუბლიკაში

***

ნაშრომში განხილულია ირანის ისლამური რესპუბლიკის ჯანდაცვის სიტემის განვითარება უკანასკნელი წლების განმავლობაში, მისი პოლიტიკის ძირითადი პრობლემები, მიზნები და პრიორიტეტები. ვრცლად არის წარმოდგენილი სამედიცინო დაზღვევის სისტემის თავისებურებები.

გვსურს გამოვხატოთ განსაკუთრებული მადლიერება ირანის ისლამური რესპუბლიკის სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციის დირექტორთა საბჭოს თავმჯდომარეს, ბატონ მოჰამედ რეზა ვაეზ მაჰდავის (DR. Mohamed Reza Va’ez Mahdavi – Chairman of the board of directors and managing director of medical service insurance organization), სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციის დირექტორთა საბჭოს წევრს ბატონ მოჰამედ არაბ მაზარ იაზდის (DR. Mohammed Arab Mazar Yazdi – member of the board of directors of medical service insurance organization), ამავე ორგანიზაციის დირექტორის მოადგილეს ჰამიდრეზა საფიხანის (DR. Hamidreza Safikhani – Deputy of director of medical service insurance organization), ჯანდაცვისა და სამედიცინო განათლების მინისტრის მრჩეველს ჩერაგჰჩი ბაშის (DR. Cheraghchi Bashi – advisor to the Deputy for Ministry of Health and Medical Education)ყველა ძირითადი შეხვედრის მოწყობისთვის. აგრეთვე ბაჰრამ, ლილი და ალი მოსლეჰის ოჯახს ირანში ყოფნისას აღმოჩენილი გულთბილი მასპინძლობისთვის.

სარჩევი
თავი I ზოგადი ინფორმაცია
1.1. მოსახლეობა
1.2. რელიგია
1.3. ხელისუფლება

თავი II ჯანდაცვის სისტემა
2.1. ჯანდაცვისა და სამედიცინო განათლების სამინისტროს ჩამოყალიბება
2.2. ჯანდაცვის სისტემის დონეები

თავი III სამედიცინო მომსახურების სისტემა
3.1. პრევენციული სამედიცინო მომსახურება
3.2. გარემოს დაცვა, პროფესიული ჯანდაცვა
3.3. სამედიცინო მოწყობილობა- დანადგარები

თავი IV სამედიცინო დაზღვევის სისტემა
4.1. სოციალური დაცვის ორგანიზაცია
4.2. სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაცია

თავი I
ზოგადი ინფორმაცია

1.1 გეოგრაფიული მონაცემები
ირანის ისლამური რესპუბლიკა მდებარეობს სამხრეთ დასავლეთ აზიაში. იგი მოიცავს 1.648.000 კვადრატულ კილომეტრს. ელბრუსის და ზაგროსის მთები ქვეყანას ყოფენ 3 გეოგრაფიულ მხარედ: ჩრდილოეთი, ცენტრალური და სამხრეთი.

ირანის ბუნება და ლანდშაფტი მრავალფეროვანია. ცენტრალურ მხარეში მშრალი, უდაბნოსათვის დამახასიათებელი კლიმატია გამეფებული. უდაბნოს ვაკეზე აღმართულია ქვიანი ქედები. მთაგრეხილები გარს ერტყმის ცენტრალურ პლატოს, რის გამოც ზღვის ნოტიო ქარები ვეღარ აღწევენ ირანის შიგა რაიონებს. ცენტრალური მხარის დიდი ნაწილი უჭირავს დეშტელუტისა და დეშტე-კევირის (დიდი მარილიანი უდაბნო) უდაბნოებს. უდაბნოს მხოლოდ განაპირა მხარეა დაბებით დასახლებული. აქ უმთავრესად პაპანება ზაფხული და გრილი ზამთარი იცის. ჩრდილოეთით მდებარეობს კასპიის ზღვისპირა რეგიონი, რომელიც ნოტიო სუბტროპიკულია. ელბრუსის მთები იცავს კასპიის სანაპიროს სამხრეთის მშრალი ქარებისაგან. სპარსეთის ყურის ზღვისპირა რეგიონი ცხელი და ტროპიკულია.

1.2 მოსახლეობა

1996 წლის მონაცემებით ირანის მოსახლეობა შეადგენს 59.5 მილიონს, რომლის 61.3 % ქალაქად ცხოვრობს, ხოლო დანარჩენი 38.7 % სოფლად. მოსახლეობის საშუალო სიმჭიდროვე შეადგენს 36-ს ყოველ კვადრატულ კილომეტრზე.
1956 წელს მოსახლეობა შეადგენდა 19 მილიონს. მეცნიერების ვარაუდით 2015 წლისათვის იგი გაიზრდება 110 მილიონამდე.

1.2.1 ასაკობრივი სტრუქტურა

ირანის მოსახლეობა ახალგაზრდაა. 39.5% 15 წელზე ნაკლები ასაკისაა, 56.1 % 15 დან 64 წლისაა, 4.4 % 65 წელზე მეტი ასაკისაა.

1.2.2 ეროვნული შემადგენლობა

ქვეყნის ეროვნული შემადგენლობა ძალზე ჭრელია. ირანის ეთნიკური ჯგუფების უმრავლესობა არიელ ტომებს შეადგენენ, რომელთა წინაპრები უძველესი დროიდან სახლობენ. სპარსელები (მოსახლეობის ნახევარზე მეტი) ცენტრალურ ოლქებში ცხოვრობენ. ირანის ჩრდილო-დასავლეთი, თავრიზი და მისი მომიჯნავე ოლქები დასახლებულია აზერბაიჯანელებით. კასპიის ზღვის სანაპიროზე სახლობენ თალიშები, გილიანები, მაზენდერანები. ჩრდილო-აღმოსავლეთით, კასპიისიქითა სტეპებში ცხოვრობენ თურქმანები. დასავლეთ მხარეში, ზაგროსის მთებში ცხოვრობენ ქურთები, ლურები, კაშკაელები. ებრაელები ჯერ კიდევ ბაბილონის დროიდან ბინადრობენ ჰამადანის მახლობლად. ხუზისტანში და სპარსეთის ყურის სანაპირო არაბებითაა დასახლებული. აღმოსავლეთით, მეკრანის მთებში ცხოვრობენ ნახევრადმომთაბარე ბელუჯის ტომები. სომხები (დაახლოებით ორასი ათასი) ძირითადად კონცენტრირებულია თეირანში, ისპაჰანში და აზერბაიჯანში. ირანში ცხოვრობენ ქართველები და სომხები.

1.3. განათლების დონე

1994 წლის სტატისტიკურ მონაცემებზე დაყრდნობით 6 წელზე მეტი ასაკის მოსახლეობის 78.6 % მიღებული აქვს საშუალო განათლება, რომელთა შორის 6 დან 14 წლამდე 93.5 %.

1.4 რელიგია

ირანის მოსახლეობის 90 % შიიტებია, დაახლოებით 9 % სუნიტებია, დანარჩენი წარმოადგენენ ზოროასტრიზმის და ქრისტიანობის მიმდევრებს.

1.4.1. ზოროასტრიზმი

ზოროასტრიზმი (ცნობილია აგრეთვე მაზდაიზმისა და ფარსიზმის სახელწოდებით) ძველირანული რელიგიაა, რომელიც შექმნა მითიურმა წინასწარმეტყველმა ზარატუსტრამ (ზოროასტრი). ზოროასტრიზმი საბოლოოდ ჩამოყალიბდა ძვ. წ. მე-7 საუკუნეში. იგი აქემენიანების იმპერიის ოფიციალურ რელიგიად გამოცხადდა.

ზოროასტრის შესახაებ ძალიან მწირი ცნობები არსებობს. ზოგი მეცნიერის ცნობით ზოროასტრი ცხოვრობდა ძველი წელთაღრიცხვით 660-583 წლებში. 20 წლის ასაკში იგი გაშორდა ამქვეყნიურ ყოფას და 10 წელი მედიტაციაში გაატარა. 30 წლის ასაკში მან ჩამოაყალიბა ახალი რელიგიის საფუძვლები. ზოროასტრიზმის გავრცელებას ხელი შეუწყო სპარსეთის მეფემ, რომელმაც გაითავისა მისი იდეები. იგი ფართოდ გავრცელდა არამარტო სპარსეთში, არამედ მთელ ცენტრალურ აზიაში.

ცამეტი საუკუნის განმავლობაში ზოროასტრიზმი მთავარ რელიგიას წარმოადგენდა სპარსეთში. ზოროასტრიზმი დუალისტური რელიგიაა. იგი წარმოადგენს მოძღვრებას სამყაროში ორი საპირისპირო საწყისის მუდმივი ბრძოლის შესახებ : სიკეთის, რომელსაც განასახიერებს ნათელი ღვთაება აჰურა მაზდა (ორმუზდი ) და ბოროტებისა, რომელსაც განასახიერებს ბნელი ღვთაება ანრა-მაინი (აჰრიმანი).

ღმერთის, როგორც მორალური მნიშვნელობის მქონე სიძლიერის გაგება პირველად ირანში განვითარდა. ზოროასტრიზმამდე არცერთ რელიგიას არ დაუყენებია ადამიანი მკვეთრად გამოხატული მორალური პრობლემის წინაშე. ისტორიის ადრეულ პერიოდში ირანელებს განსაკუთრებული სიახლოვე აკავშირებდათ ინდოელებთან. ირანელებმა გაითავისეს და შეისისხლხორცეს ინდოელების მითოლოგია . ინდოელებისთვის კეთილ სულს წარმოადგენდა დევა, ხოლო ბოროტ სულს ასურა. ირანელებმა ინდოელებისაგან განსხვავებით აჰურად (ასურა) მიანიჭეს უპირატესობა და იგი აღიარეს სიკეთის და სინათლის ღვთაებად.

ზოროასტრიზმის მიხედვით ადამიანის შექმნამდე ნათელი და ბნელიძალები ერთმანეთისგან დამოუკიდებლად არსებობდნენ. მათ შორის ბრძოლა წარმოებდა ადამიანის სულისთვის. ამ ორთბრძოლაში ადამიანის წილი არც პასიური იყო და არც წინასწარგანსაზღვრული. ბრძოლა გრძელდებოდა არამარტო დედამიწაზე, არამედ სიკვდილის შემდეგაც. თავისი ცხოვრების გზაზე ადამიანი მიიწევს მაღლ მთაზე, მწვერვალზე სიკვდილია. მწვერვალზე ასვლით იგი თავისუფლდება სიკვდილისაგან და შეერთვის მარადისობას, საიქიო სამოთხეს , რომელშიაც მოხვედრა დამოკიდებულია მისი ამქვეყნიური ცხოვრების ხასიათზე. აღსანიშნავია , რომ ზოროასტიზმის მიხედვით ცოდვების გამოსყიდვა , მონანიება და მსხვერპლშეწირვა უნაყოფო ცდაა სამოთხეში მოსახვედრად. ადამიანის სიკვდილის შემდგომი ბედი დამოკიდებულია მის კეთილ და ბოროტ ძალებსშორის არსებულ წონასწორობაზე. თუ იგი გადიახრება კეთილი მხარისაკენ, სამოთხეში მოხვდება , თუ ბოროტი მხარესაკენ -ჯოჯოხეთში. მიახლოებითი წონასწორობის შემთხვევაში ადამიანს ნება ეძლეოდა გაწმენდილიყო, რომლის შემდეგაც წარსდგებოდა საბოლოო განკითხვის წინაშე. მათ შორის ბრძოლის შედეგად დროთა განმავლობაში მარცხდება ბოროტება და საბოლოოდ იმარჯვებს ღმერთი. ზოროასტრიზმს ახასიათებს ესქატოლოგიური იდეები სამყაროს აღსასრულის, უკანასკნელი განკითხხვის, საიქიო სამოთხისა, სიკვდილის შემდგომი ცხოვრებისა და ქალწულის მიერ მომავალი მხსნელის შობის შესახებ. ამ იდეებმადიდი გავლენა მოახდინეს ქრისტიანული და ისლამური რელიგიის ჩამოყალიბებაზე.

ზოროასტრიზმის იდეები გადმოცემულია წმინდა წიგნ ავესტაში. ავესტის ენა ერთერთი უძველესია ინდო-ევროპულ ენებს შორის. წიგნში მოცემულია ზოროასტრიზმის წესები და მოვალეობები. ზოროასტრიზმის მორალური პრინციპები შეიძლება შემდეგი სიტყვებით ჩამოყალიბდეს: „ღმერთი აზრია, ღმერთი სიტყვაა, ღმერთი საქმეა“. მოძღვრება განსაკუთრებულ ყურადღებას ანიჭებს სულიერ და ხორციელ სიწმინდეს.

როგორც აჰურა მაზდა განასახიერებს სინათლეს, ზოროასტრიზმის მიმდევრები ცეცხლს მიიჩნევენ სიწმინდის სიმბოლოდ და განსაკუთრებული სიყვარული გააჩნიათ სინათლისა და მისი ყოველი ფორმის მიმართ. მათ ცეცხლთაყვანისმცემლებს უწოდებენ. რელიგიური რიტუალი ტარდებოდა როგორც ცეცხლის ტაძარში, სადაც მუდმივად ენთო ცეცხლი, ასევე გარეთ, ღია სივრცეზე აღმართულ საკურთხეველზე, რომლის წინაშეც ხალხი ლოცულობდა.

გარდაცვლილთა დასაფლავება, დაწვა ან წყალში ჩაძირვა აკრძალული იყო. მკვდრის სხეულს არ უნდა დაებინძურებიანა მიწის, წყლის და ცეცხლის წმინდა ნაწილები. ჰაერს არ ჰქონდა დიდი მნიშვნელობა, ამიტომ გარდაცვლილის სხეული აჰქონდათ სალ კლდეებზე და იქ ტოვებდნენ ძვლად ქცევამდე.

ისლამის გავრცელების შემდეგ ზოროასტრიზმმა დაიკარგა თავისი ადრინდელი გავლენა. თანამედროვე ირანში ზოროასტრიზმის მიმდევრები მხოლოდ რამდენიმე ათასს აღწევენ და რელიგიურ უმცირესობას წარმოადგენენ. ისინი ძირითადად ბინადრობებ იაზდში, სადაც დღესაც არსებობს ცეცხლთაყვანისმცემელთა ტაძარი და სიმშვიდის კოშკები (Dakhme). მათ მიმდევრებს თანამედროვე ირანელები წარმართებს უწოდებენ. ირანის სახელმწიფო ტოლერანტობას იჩენს მათ მიმართ. ცეცხლთაყვანისმცემელთა რელიგიურ დაწესებულებებს ძირითადად ინდოეთში, ბომბეიში მცხოვრები ფარსეები აფინანსებენ.

1.4.2 ისლამი

ისლამი წარმოიშვა დასავლეთ არაბეთში მე-7 საუკუნეში, არაბეთის ხალიფატად გაერთიანების პერიოდში. ისლამი გადმოცემულია მუსლიმანთა წმინდა წიგნში ყურანში. იგი ჩამოყალიბდა პირველყოფილი რელიგიების ელემენტებისაგან, აგრეთვე იუდაიზმის, ქრისტიანობისა და ზოროასტრიზმისაგან. მას საფუძვლად უდევს ერთიანი ღმერთის (ალაჰის რწმენა ). ყურანის მიხედვით, ღმერთი ერთადერთია და არ არსებობს სხვა ღმერთები. იგი არის ცისა და მიწის შემოქმედი, მისი ნებით ხორციელდება ყველა ხდომილება სამყაროში, ყალიბდება ადამიანის ბედი. ისლამი მოუწოდებს მათ მიმდევრებს შეგუებასა და მორჩილებას უზენაესის მიმართ. ისლამის მიხედვით, ადამიანი, რომელიც რელიგიურ წესებს განუხრელად შეასრულებს, სიკვდილის შემდეგ სამოთხეში მოხვდება. მორწმუნენი ვალდებული არიან ილოცონ ყოველდღიურად, დაიცვან მარხვა. იარონ სალოცავად მუსლიმანთა წმინდა ადგილებში.

ისლამი თავის მხრივ იყოფა ორ მიმდინარეობად: სუნიზმი და შიიზმი. მათ შორის განსხვავება წარმოიშვა მაშინ, როცა დაისვა საკითხი, თუ ვინ იქნებოდა მუჰამედის სიკვდილის შემდეგ მისი მემკვიდრე. სუნიზმი და შიიზმი წარმოადგენენ ისლამის ორ განსხვავებულ ორთოდოქსალურ ინტერპრეტაციას.

შიიზმი თავის მხრივ სხვადასხვა მიმდინარეობებისაგან შედგება. მათ შორის ყველაზე მნიშვნელოვანია ისმაილ იმამის (წინასწარმეტყველის სულიერი მემკვიდერეები) და თორმეტი იმამ შიიტების მიმდინარეობა. სპარსეთის მთელი ისტორიის განმავლობაში, ისლამის სხვადასხვა მიმდინარეობები იყო წამყვანი, მაგრამ უკანასკნელი საუკუნეების პერიოდში დომინანტურ მიმდინარეობად ითვლებოდა თორმეტი იმამის შიიზმი, რომელიც საფავიდების მეფობის დროს ოფიციალურ რელიგიად გამოცხადდა.

შიიტებს სწამთ, რომ მუჰამედ წინასწარმეტყველის შემდეგ მის რეალურ მემკვიდრედ ითვლება ალი. შიიზმის ძირითადი დამახასიათებელი ნიშანია იმამი, რომელიც წარმოადგენს შუამავალს ადამიანსა და ღმერთს შორის. იმამს განსაკუთრებული როლი უკავია ირანელთა ყოველდღიურ ცხოვრებაში. წინასწარმეტყველური სინათლე გადავიდა მუჰამედიდან ალიზე, რომელიც წარმოადგენს პირველ იმამს, მისგან მეორეზე, მესამეზე, მეოთხეზე და სხვა იმამებზე, მეთორმეტემდე, რომელსაც ერქვა მაჰდი და რომელიც შიიტების რწმენით ცოცხალი, მაგრამ ყველასგან უჩინარია. მაჰდი ფარულად განაგებს სამყაროს. მისი მიმდევრების აზრით მაჰდი ერთ დღეს მოევლინება ქვეყნიერებას და სამართლიანობას დაამყარებს დედამიწაზე.

1.5 ხელისუფლება

ირანი ისლამური რესპუბლიკაა (გამოცხადდა 1979 წლის 1 აპრილს). 1979 წლის ნოემბერში მიღებული კონსტიტუციის მიხედვით, ირანის კულტურული, სოციალური, პოლიტიკური და ეკონომიკური წყობა დაფუძნებულია ისლამურ პრინციპებზე და წესებზე. მთავრობის პოლიტიკას ზედამხედველობას უწევს უზენასი ლიდერი (Vali-e Faqih), რომელიც გამოსცემს სასულიერო ბრძანებებსა და დადგენილებებს. კონსტიტუციის მიხედვით, იგი ღმერთსა და ხალხს შორის თანხმობის პასუხისმგებელია. აითოლა ალი ჰამენეი არის ისლამური რევოლუციის უზენაესი ლიდერი, მთავრობის და თავდაცვის უმაღლესი ხელმძღვანელი. იგი აგრეთვე წარმოადგენს პირველი უზენაესი ლიდერის (Vali-e Faqih) მემკვიდრეს. აითოლა ჰომეინიმ ჩამოაყალიბა უზენაესი ლიდერის (Vali-e Faqih) პოზიცია, ყურანის თავისებური ინტერპრეტაციის შესაბამისად. აითოლა ჰამენეი კოორდინაციას უწევს მთავრობის პოლიტიკას სასულიერო დადგენილებების მიღებით. მას შეუძლია აირჩიოს თავდაცვის მინისტრი, გამოაცხადოს ომი და ზავი, აგრეთვე, ვეტო დაადოს პრეზიდენტის არჩევნების შედეგებს.

კონსტიტუციურად ირანის ისლამური რესპუბლიკა წარმოდგენილია აღმასრულებელი, სასამართლო და საკანონმდებლო ორგანოებით, რომელთაც ერთმანეთისგან დამოუკიდებელი ძალაუფლება აქვთ.

სახელმწიფოს საკანონმდებლო ხელისუფლებას წარმოადგენს მეჯლისი ანუ ისლამური საკონსულტაციო ასამბლეა. მეჯლისი შედგება 270 წარმომადგენლისაგან, რომლებიც არჩეულია ხალხის მიერ 4 წლით. კონსტიტუციის მიხედვით ძალაუფლების მეორე დონეს წარმოადგენს კონსტიტუციის დამცველთა საბჭო (Shuraye Nagahban-e Qanun-e Assasi), რომელიც ცნობილია როგორც ბრძენთა საკონსტიტუციო საჭო. საბჭოს შეუძლია დაეთანხმოს ან ვეტო დაადოს მეჯლისის გადაწყვეტილებებს. ექსპერტთა ასამბლეა (Majlis-e Khebregan) პასუხისმგებელია აირჩიოს ახალი ლიდერი ძველი ლიდერის გადადგომის, ან მისი სიკვდილის შემთხვევაში.

ძალაუფლების მესამე დონეა აღმასრულებელი ხელისუფლება, რომელსაც სათავეში უდგას პრეზიდენტი. პრეზიდენტს ირჩევენ 4 წლის ვადით (შესაძლებელია ორჯერ არჩევა) იგი ირჩევს მინისტრთა კაბინეტს, რომელსაც ნიშნავს მეჯლისი. კაბინეტი შედგება 22 მინისტრისაგან:

1. იუსტიციის მინისტრი
2. თავდაცვის მინისტრი
3. გზათა და ტრანსპორტის მინისტრი
4. მრეწველობის მინისტრი
5. ბინითუზრუნველყოფისა და ქალაქის დაგეგმარების მინისტრი
6. კულტურისა და უმაღლესი განათლების მინისტრი
7. კულტურისა და ისლამური წინამძღოლობის მინისტრი
8. შრომისა და სოციალურ საქმეთა მინისტრი
9. სოფლის მეურნეობის მინისტრი
10. შინაგან საქმეთა მინისტრი
11. საბადოებისა და ლითონების მინისტრი
12. ნავთობის მინისტრი
13. ენერგეტიკის მინისტრი
14. კავშირგაბმულობის მინისტრი
15. თანამშრომლობის მინისტრი
16. ჯიჰადის შექმნის მინისტრი
17. ჰიგიენის, მედიცინისა და სამედიცინო განათლების მინისტრი
18. ვაჭრობის მინისტრი
19. საგარეო საქმეთა მინისტრი
20. ეკონომიკისა და ფინანსთა მინისტრი
21. განათლების მინისტრი
22. ინფორმაციის მინისტრი

თითოეულ პროვინციაში ინიშნება მეთაური (Ostandar). იგი სამოქალაქო პირია. თითოეული პროვინცია დაყოფილია საქალაქო რაიონებად, რომელთაც ჰყავს თავისი ხელმძღვანელი (ფარმანდარი). საქალაქო რაიონები თავის მხრივ იყოვა სასოფლო რაიონებად (Bakshes ), რომლის მეთაური ზედამხედველობს სოფლის მეთაურებს (dehdar).

ადმინისტრაციულად ქვეყანა დაყოფილია 27 პროვინციად, 282 რაიონად და 70 000 სოფლად.

თავი II
ირანის ისლამური რესპუბლიკის ჯანდაცვის სისტემა

ირანის ისლამური რევოლუციის გამარჯვების შემდეგ ქვეყანამ მიზნად დაისახა მოსახლეობის ჯანმრთელობისა და სოციალური სამართლიანობის გაუმჯობესება, ჯანდაცვის ქსელის მოწესრიგება მთელი ქვეყნის მასშტაბით.

1985 წელს ჯანდაცვის სისტემაში დაწყებული რეფორმების ერთ-ერთ მთავარ საკითხს წარმოადგენდა მთელი მოსახლეობის მოცვა პირველადი სამედიცინო დახმარებით. რეფორმირების მიზანი იყო პრევენციული მედიცინის შემდგომი გაუმჯობესება, სამედიცინო დახმარების სხვადასხვა დონეების განვითარება ქვეყნის მასშტაბით, სამედიცინო დაწესებულებებისა და პერსონალის ოპტიმალური გამოყენება. ჯანდაცვის სისტემაში დაწყებული რეფორმის შედეგად ირანის ისლამურმა რესპუბლიკამ მნიშვნელოვან შედეგს მიაღწია:

• გაიზარდა სოფლის მოსახლეობის პირველადი სამედიცინო დახმარებით ხელმისაწვდომობა 10 %-დან 85 %-მდე;
• შემცირდა 1 წლამდე ასაკის ბავშვთა სიკვდილობის მაჩვენებელი 100 შემთხვევიდან 26 შემთხვევამდე (ყოველ 1000 ახალშობილზე);
• გაიზარდა იმუნიზაციის დონე 3.7-დან 99 %-მდე;
• გაიზარდა იოდიზირებული მარილის გამოყენება როგორც სოფლად (76 %-დან 95 %-მდე), ასევე ქალაქად (52 %-დან 88-% მდე).
• შემცირდა მოსახლეობის მატების წლიური მაჩვენებელი 3.2 %-დან 1.4 %-მდე.

2.1 ჯანდაცვისა და სამედიცინო განათლების სამინისტროს ჩამოყალიბება

1927 წლის 2 თებერვალს მიღებული კანონის საფუძველზე განხორციელდა ქვეყნის სამედიცინო დაწესებულებების ცენტრალიზაცია. ყველა სამედიცინო დაწესებულებას ცენტრალიზებულად მართავდა ჯანდაცვის დეპარტამენტი. 1941 წლის 30 ოქტომბერს ჯანდაცვის დეპარტამენტი გადაკეთდა ჯანდაცვის სამინისტროდ. 1976 წელს ჩამოყალიბდა ჯანდაცვისა და კეთილდღეობის სამინისტრო, რომელიც პასუხისმგებელი იყო მოსახლეობის ჯანდაცვაზე, სოციალურ კეთილდღეობაზე. 1985 წელს იგი გარდაიქმნა ჯანდაცვისა და სამედიცინო განათლების სამინისტროდ.

2.1.2 ჯანდაცვისა და სამედიცინო განთლების სამინისტროს პოლიტიკის საფუძვლები და სტრატეგია

• პრევენციული მედიცინის პრიორიტეტად აღიარება.
• ჯანდაცვის ქსელის გაფართოება ქვეყნის მასშტაბით. რეფერარული სისტემის გაძლიერება და სამედიცინო სადაზღვევო სისტემის უპირატესი განვითარება.
• ჯანდაცვის პროგრამებში მოსახლეობის მონაწილეობის ხეშეწყობა. საინფორმაციო საშუალებების საშუალებით მათი სამედიცინო განათლების ამაღლება.
• მოსახლეობის მატების პოლიტიკაზე ზედამხედველობა.
• ჯანადაცვის სისტემის განვითარებისათვის სამეცნიერო კვლევების ხელშეწყობა.
• დეცენტრალიზაციის პოლიტიკის ხელშეწყობა, პასუხისმგებლობის გადაცემა რაიონულ დონეზე მოქმედ ჯანდაცის სტრუქტურებზე.
• სამედიცინო სტატისტიკისა და მონაცემთა ბაზის განვითარება.
• ჯანდაცვის რესურსების სამართლიანი განაწილება, პრიორიტეტის მინიჭება სოფლისა და ქალაქის მოსახლეობის უმწეო ჯგუფებზე.
• სამედიცინო სადაზღვევო სისტემის ჩამოყალიბება.
• სამედიცინო ხარისხის ასამაღლებლად სამედიცინო ტექნოლოგიებისა და მოწყობილობების განაწილება სპეციალიზებულ საავადმყოფოებში; სპეციალიზებული და სუბსპეციალიზებული ცენტრების განვითარება; პაციენტთა საზღვარგარეთ მკურნალობის რაოდენობის შემცირება.
• მედიკამენტების გამოყენების რაციონალიზაცია. მათზე რაციონალური ფასების დაწესება.
• ამბულატორიულ-პოლიკლინიკური სამედიცინო დახმარების ცენტრების გაფართოება.
• ფარმაცევტული ინდუსტრიის მხარდაჭერა.

2.2 ჯანდაცვის სისტემის დონეები

ირანის ჯანდაცვის სისტემა წარმოდგენილია 3 დონით : რესპუბლიკური, სამხარეო და რაიონული. რაიონული დონე წარმოადგენს დამოუკიდებელ ერთეულს. მასში შედის:

1. ჯანდაცვის სახლი.
2. ჯანდაცის პუქტი.
3. ქალაქის ჯანდაცვის ცენტრი.
4. სოფლის ჯანდაცვის ცენტრი.
5. სასწავლო ცენტრი (Behvarz ).
6. რაიონის ჯანდაცვის ცენტრი.
7. რაიონის სავადმყოფო.
8. რაიონის ჯანდაცვის ქსელის მართვის ცენტრი.

2.2.1 ჯანდაცვის სახლი

ჯანდაცის სახლი ემსახურება სოფლის მოსახლეობის (დაახლოებით 1500 ადამიანი ) სამედიცინო დახმარების უზრუნველყოფას. ჯანდაცის სახლში მუშაობს 2 პერსონალი, რომლებიც მოსახლეობას უწევენ პირველად სამედიცინო დახმარებას. მათ უწოდებენ ბეჰვარცს (Behvarz). ისინი ორწლიან პირველადი დახმარების სასწავლო კურსს გადიან ბეჰვარცების სპეციალურ სასწავლო სკოლაში. თითოეული ჯანდაცვის სახლი ემსახურება აგრეთვე მის გარშემო მდებარე სოფლებსაც. ბეჰვარცები აწარმოებენ მოსახლეობის რეგისტრაციას და აგროვებენ მათი მხარის ჯანმრთელობის დაცვის მდგომარეობის შესახებ ინფორმაციას. ინფორმაცია შეაქვთ სპეციალურ ფორმაში და წიგნში, რომელსაც უწოდებენ ცხოვრების ჰოროსკოპს (Vital horoscope ).

2.2.2 სოფლის ჯანდაცვის ცენტრი

სოფლის ჯანდაცვის ცენტრი წარმოადგენს დაწესებულებას, რომელიც ზედამხედველობს 5 ჯანდაცვის სახლს (მოსახლეობის რაოდენობა დაახლოებით 7500). სოფლის ჯანდაცვის ცენტრში სამედიცინო დახმარებას ეწევა ზოგადი პროფილის ექიმი, ჯანდაცვის სპეციალისტი ტექნიკოსი და რეგისტრატორი. სოფლის ჯანდაცვის ცენტრი ყოველ კვირას რეგულარულად ახორციელებს გასვლებს მის ზედამხედველობის ქვეშ მყოფ თითოეულ ჯანდაცვის სახლში.

2.2.3 ქალაქის ჯანდაცვის ცენტრი

ქალაქის ჯანდაცვის ცენტრი სამედიცინო დახმარებას უწევს ქალაქში მცხოვრებ დაახლოებით 12500 პირს. ქალაქის ჯანდაცის ცენტრში სამედიცინო დახმარებას უფრო მეტი რაოდენობის სამედიცინო პერსონალი ეწევა ვიდრე სოფლის ჯანდაცის ცენტრში.

2.2.4 ჯანდაცვის პუნქტი

ჯანდაცვის პუქტი ფუნქციონირებს 1994 წლიდან. იგი შემოღებულ იქნა სამედიცინო დახმარების უფრო უკეთ გაწევისათვის და ჯანდაცვაზე გამოყოფილი თანხების უფრო ეკონომიურად გამოყენებისათვის. ჯანდაცვის პუნქტი ისეთივე საქმიანობას ეწევა როგორც სოფლის ჯანდაცვის ცენტრი. მაგრამ ჯანდაცვის პუნქტებს მინიჭებული აქვთ განსაკუთრებული პასუხისმგებლობა, რომ განახორციელონ პრევენციული სამედიცინო დახმარება, დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობის დაცვა, ოჯახის დაგეგმარება, გარემოს დაცვა, დაავადებათა კონტროლი და პაციენტთა მიმართვიანობის მართვა ქალაქის ჯანდაცვის ცენტრებში. ჯანდაცვის პუნქტებს მართავს მეანი ქალი (ბებიაქალი) ან ჯანდაცვის სპეციალისტი ტექნიკოსი.

2.2.5. ბეჰვარცის სასწავლო ცენტრი

ბეჰვარცის საწავლო ცენტრი ფუნქციონირებს ყველა რაიონში. იგი ახორციელებს ბეჰვარცების სწავლებას. სწავლება ორწლიანია.

2.2.6. რაიონის ჯანდაცვის ცენტრი

რაიონის ჯანდაცვის ცენტრი ავტონომიური ერთეულია, რომელსაც მინიჭებული აქვს ჯანდაცვის ცენტრების, ბეჰვარცების სასწავლო ცენტრების დაგეგმარებისა და ზედამხედველობის პასუხიმგებლობა. რაიონის ჯანდაცვის ცენტრი ახორციელებს დაავადებათა კონტროლს, ოჯახის ჯანმრთელობის დაცვას. იგი აგრეთვე პასუხისმგებელია გარემოს დაცვაზე.

2.2.7. რაიონული საავადმყოფო

რაიონული საავადმყოფო ავტონომიური ერთეულია, რომელსაც აქვს არანაკლებ 7 განყოფილება: ქირურგიული, თერაპიული, ანესთეზიური, რადიოლოგიური, ლაბორატორიული, პოლიკლინიკური და სასწრაფო დახმარების. პაციენტთა ჰოსპიტალიზაცია ხორციელდება რეფერალური სისტემის საშუალებით.

2.2.8. რაიონის ჯანდაცვის ქსელის მართვის ცენტრი

რაიონის ჯანდაცვის ქსელის მართვის ცენტრი კოორდინაციას უწევს რაიონის ჯანდაცვის ცენტრსა და საავადმყოფოს. იგი პასუხისმგებელია რაიონის ჯანდაცვის სისტემის ყველა ერთეულის საქმიანობაზე. მისი ხელმძღვანელი წარმოადგენს ჯანდაცვისა და სამედიცინო განათლების სამინისტროს წარმომადგენელს რაიონში.

2.3 ჯანდაცვის სისტემის ერთეულები

ჯანდაცვის და სამედიცინო განათლების სამინისტროს ერთ-ერთ მთავარ როლს წარმოადგენს ქვეყნის სხვადასხვა რეგიონში ჯანდაცვის სისტემაში არსებული პოტენციალის ოპტიმალური გამოყენება.

ირანში 1990 წლისათვის 11 200 ჯანდაცვის სახლი ფუნქციონირებდა, რომელიც ახორციელებდა სოფლის მოსახლეობის (დაახლოებით 1500 ადამიანი) სამედიცინო დახმარების უზრუნველყოფას. 1985 წელთან შედარებით მათი რაოდენობა 9400-ით გაიზარდა.

მნიშვნელოვნად გაიზარდა სოფლის ჯანდაცვის ცენტრების (2090) და ქალაქის ჯანდაცვის ცენტრების (1890) რაოდენობა (იხ. ცხრილი 1 )

ცხრილი 1: ჯანდაცვის სისტემის ერთეულები 1997 წლის მონაცემებით

Picture1

წყარო: ჯანდაცვა და სამედიცინო განათლება ირანის ისლამურ რესპუბლიკაში 1998 წ.

2.3.1. საავადმყოფოების რაოდენობა

1995 წელს ქვეყანაში ფუნქციონირებდა 525 საავადმყოფო, რომელთაგან მხოლოდ 74 იყო ჯანდაცვის სამინისტროს უშუალო მმართველობის ქვეშ. 1988 წლისთვის საავადმყოფოების რაოდენობა გაიზარდა 609-მდე, რომელთაგან 445 იყო ჯანდაცვისა და სამედიცინო განათლების სამინისტროს კუთვნილებაში.

1979-1988 წლების განმავლობაში საწოლთა რაოდენობა 55 388-დან 77 804-მდე გაიზარდა. 1994 წლისათვის საწოლთა რაოდენობამ შეადგინა – 96 402. აღსანიშნავია რომ, 1000 მოსახლეზე საავადმყოფოს საწოლის ღირებულება 1.46-დან (1988 წ) 6.6 მდე (1997 წ ) გაიზარდა.

2.3.2 სამედიცინო პერსონალის რაოდენობა

1996 წელს ჯანდაცვის სისტემაში დასაქმებული იყო 47 161 ზოგადი პრაქტიკის ექიმი (1304 მოსახლეობაზე ერთი თერაპევტი) და 16 733 სპეციალისტი (3817 მოსახლეზე ერთი სპეციალისტი). სტომატოლოგების, ფარმაკოლოგების, სამედიცინო ტექნიკოსების რაოდენობა მოცემულია ცხრილში.

აღსანიშნავია, რომ ჯანდაცვის სისტემაში დასაქმებულთა 74 %-ს შეადგენს მამაკაცები და მხოლოდ 25, 9 % შეადგენენ ქალები.

ცხრილი 2: სამედიცინო პერსონალის რაოდენობა (1996 წ)
Picture2

2.3.3 სამედიცინო განათლება

1998 წლის მონაცემებით ირანის ისლამურ რესპუბლიკის 27 პროვინციაში ფუნქციონირებდა 6 სამედიცინო სკოლა და 39 სამედიცინო უნივერსიტეტი. სტუდენტების რაოდენობა შეადგენდა 86 059, ინსტიტუტი დაამთავრა 14 418 სტუდენტმა. (იხ. ცხრილი 3 )

ცხრილი 3: სამედიცინო განათლების სისტემა

Picture3

უკანასკნელი ათი წლის განმავლობაში სახელმწიფო სამედიცინო სასწავლებელი დაამთავრა 35 000 ექიმმა და 10 000 მედდამ. 1997 წელს სამედიცინო უნივერსიტეტებში ფუნქციონირებდა 8400 ფაკულტეტი, რომელთა რიცხვი 1978 წელთან შედარებით 4.5 ჯერ გაიზარდა. სასწავლო პროგრამების რაოდენობა 450-დან (1989 წ.) 1150-მდე (1978 წ.) გაიზარდა. სამედიცინო უნივერსიტეტებში სტუდენტების რაოდენობა 25 000-დან (1978 წ) 110000-მდე გაიზარდა.

სამედიცინო განათლების შემდგომი გაუმჯობესებისთვის შეიქმნა საზოგადოებაზე ორიენტირებული სამედიცინო განათლების საბჭო, რომლის მთავარ ამოცანებს წარმოადგენენ:

• ფარმაცევტული, სტომატოლოგიური, კვების, ჯანდაცვის, ბებიაქალების და მედდის სასწავლო პროგრამების გადასინჯვა და მათი შემდგომი გაუმჯობესება.
• 7 სამედიცინო უნივერსიტეტში სამედიცინო განათლების ამაღლების ცენტრების შექმნა
• სამედიცინო განათლების ტრადიციული მეთოდების თანამედროვე მეთოდებით შეცვლა.
• უწყვეტი სამედიცინო განათლების კანონის რატიფიკაცია და ქვეყანაში 2140 უწყვეტი განათლების კურსების ჩამოყალიბება.

თავი III
სამედიცინო დახმარება

ჯანდაცვის სისტემაში განხორციელებული რეფორმების შედეგად მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობა. უკანასკნელ წლებში განხორციელდა საავადმყოფოების თანამედროვე სამკურნალო-დიაგნოსტიკური მოწყობილობებით აღჭურვა, სამედიცინო პერსონალის კვალიფიკაციიის დონის ამაღლება, რის შედეგადაც საზღვარგარეთ გაგზავნილი პაციენტების რაოდენობა 5126-დან (1987 წ ) 300-მდე შემცირდა (1996 წ ). უკანასკნელ წლებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა საზღვარგარეთიდან ირანში სამკურნალოდ ჩამოსულ პაციენტთა რიცხვი.

1996 წლისათვის ბავშვთა სიკვდილიანობა 1984 წელთან შედარებით თითქმის ორჯერ შემცირდა. (იხ. ცხრილი 4 ). აღსანიშნავია დედათა სიკვდილობის მაჩვენებლის შემცირება. 1996 წელს მისი მაჩვენებელი 1984 წელთან შედარებით სამჯერ შემცირდა. (იხ.ცხრილი 4).

მნიშვნელოვანია ის გარემოება, რომ გარკვეული კონტროლი დაწესდა მოსახლეობის მატებაზე. თუ 1984 წელს მოსახლეობის მატების მაჩვენებელი შეადგენდა 3.2-ს, 1996 წელს იგი 1.56-მდე შემცირდა.

ცხრილი 4: ჯანდაცვის მნიშვნელოვანი მაჩვენებლები, (1984-1996 წწ)
Picture4

3.1. პრევენციული სამედიცინო დახმარება

3.1.1 მოსახლეობის იმუნიზაცია

განვითარებად ქვეყნებში სხვადასხვა ინფექციური დაავადებებით დაახლოებით 3 მილიონი 5 წლამდე ასაკის ბავშვი იღუპება. 1994 წლიდან ყოველწლიურად აღინიშნება იმუნიზაციის ნაციონალური დღე. ირანში პროფილაქტიკური აცრების წარმატებით განხორციელების შედეგად ნეონატალური სიკვდილიანობის მაჩვენებელი 1994 წელს 15 %-ით შემცირდა. წითელას მაჩვენებელი 1985 წლის მონაცემებით შედაგენდა 75 შემთხვევას 100000 ბავშვზე. 1995-1996 წლებში წითელას შედეგად გარდაცვალების არცერთი შემთხვევა არ აღინიშნებოდა.

ცხრილი 5: ერთ წლამდე ასაკის ბავშვებში პროფილაქტიკური აცრების მოცვის მაჩვენებელი

Picture5

1994 წლიდან წარმატებით ხორციელდება 5 წლამდე ასაკის ბავშვებში პოლიომიელიტის საწინააღმდეგო ვაქცინაცია. ამისთვის მობილიზებულ იქნა მთელი ქვეყნის მასშტაბით 500 000 მოხალისე, რომლებსაც ჩაუტარდათ იმუნიზაციის სპეციალური სასწავლო კურსები. 1995 წლის შემდეგ აღინიშნებოდა პოლიომიელიტის მხოლოდ 101 შემთხვევა (მათი უმრავლესობა საზღვარგარეთიდან ირანში სამკურნალოდ ჩამოსულ პაციენტებს წარმოადგენდნენ). ცხრილში მოცემულია პოლიომიელიტის წინააღმდეგ აცრილ ბავშვთა რაოდენობა 1994-1997 წლებში.

ცხრილი 6: პოლიომიელიტის წინააღმდეგ აცრილ ბავშვთა რაოდენობა

Picture6

3.1.2 უსაფრთხო დედობის პროგრამა
მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა დედის და ბავშვის ჯანმრთელობაზე ზრუნვა. წარმატებით ხორციელდება ძუძუთა კვების პროგრამა. იგი ითვალისწინებას ბავშვთა ხელოვნური კვების შემცირებას და ბუნებრივი კვების მნიშვნელოვანწილად განვითარებას. ამის მაჩვენებელია უკანასკნელ წლებში ხელოვნური კვების პროდუქტების რაოდენობის შემცირება 56 მილიონიდან (1988 წ) 12 მილიონამდე (1995 წ). კონსულტაციურ ასამბლეაზე მიღებულ იქნა კანონი ძუძუთა კვების ხელშეწყობის შესახებ.

1996 წელს ძუძუთა კვებაზე მყოფი ერთ წლამდე ასაკის ბავშვთა პროცენტული მაჩვენებელი 1989 წელთან შედარებით 63 %-დან 83 %-მდე გაიზარდა. ამ პროგრამით გათვალისწინებულ ბავშვებზე კეთილგანწყობილი საავადმყოფოების რაოდენობა 1989-1996 წლებში 11-დან 320-მდე გაიზარდა.

ქვეყანაში ფუნქციონირებს ძუძუთა კვების მართვის ნაციონალური ცენტრები. ამ პროგრამის წარმატებით განხორციელების მაჩვენებელია დიარეისა და მწვავე რესპირაციული დაავადებების შედეგად გამოწვეული 5 წლამდე ასაკის ბავშვთა სიკვდილიანობის შემცირება 21 % ით 1991 წელს და 11 % -ით 1996 წელს. 5 წლამდე ასაკის ბავშვებში დიარეის შედეგად გამოწვეული ბავშვთა სიკვდილობა 34 000 შემთხვევიდან (1988 წ ) შემცირდა 4000 შემთხვევამდე (1996 წ ).

მნიშვნელოვანია, რომ უკანასკნელ წლებში სასწავლო კურსები ჩაუტარდათ აგრეთვე სოფლის 5640 ბებიაქალს, რის შედეგად მნიშვნელოვნად შემცირდა დედათა და ახალშობილთა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი.

უკანასკნელ წლებში უსაფრთხო დედობის პროგრამის წარმატებით განხორციელების შედეგად დედათა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი თითქმის ორჯერ შემცირდა (იხ. ცხრილი 7). 1996 წლის მდგომარეობით ბავშვთა სიკვდილიანობის მაჩვენებელი 1989 წელთან შედარებით 45-დან 26-მდე შემცირდა (ყოველ 1000 ცოცხალშობილზე ).

ცხრილი 7: მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის მნიშვნელოვანი მაჩვენებლები

Picture7

1995 წლიდან საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პროგრამაში ჩაერთო სპეციალური პროგრამა, რომელიც ითვალისწინებს სამედიცინო დახმარების გარკვეულ სახეებს. პროგრამის მიხედვით სამედიცინო დახმარება გაეწევა ორსულ ქალებს, ნამშობიარევ ქალებს 1 წლის განმავლობაში და 12 წლამდე ასაკის ბავშვებს. იგი მოიცავს სამედიცინო დახმარების შემდეგ სახეებს: პირის ღრუს დათვალიერებას, პირის ღრუს ჯანმრთელობაზე ზრუნვის სწავლება, კბილის ინფიცირებული ფესვის ამოძირკვა, კბილის რეპარაცია და სხვა.

ცხრილი 8. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სპეციალური პროგრამები

Picture8

3.1.3 ოჯახის დაგეგმარება და მოსახლეობის მატების კონტროლი

უკანასკნელი 10 წლის განმავლობაში მნიშვნელოვნი დადებითი ძვრები შეინიშნება ოჯახის დაგეგმარების პოლიტიკის განხორციელებაში. შეიქმნა ოჯახის დაგეგმარების კვლევისა და მომსახურების სწავლების 12 ცენტრი, 400 ქორწინებისწინა კონსულტაციური ცენტრი, სოფლად მობილური ქირურგიული ბრიგადები.
მოსახლეობის მატებაზე კონტროლის განხორციელებისთვის ქვეყანაში დაინერგა კონტრაცეპციის სხვადასხვა მეთოდები, ისეთი ქირურგიული ოპერაციები, როგორიცაა მილის ლიგატურა და ვასექტომია. შედეგად, მოსახლეობის მატების წლიური მაჩვენებელი 3.2 %-დან 1.4 %-მდე შემცირდა.

3.1.4 ინფექციურ და გადამდებ დაავადებებთან ბრძოლა

ქვეყანაში დადებითი ძვრები შეინიშნება ტუბერკულოზის, მალარიის, პარაზიტული დაავადებების, ცოფის, ლეიშმანიოზის, ბრუცელოზის დაავადებების შემთხვევათა რაოდენობის მნიშვნელოვანი შემცირების თვალსაზრისით. მაგალითად, ბრუცელოზის შემთხვევა 100 000 მაცხოვრებელზე გათვლით 100 დან 58-მდე შემცირდა.

3.1.5 ჯანმრთელი ქალაქის პროექტი

1986 წლიდან ქვეყანაში ხორციელდება ჯანმრთელი ქალაქის საერთაშორისო პროექტი, რომელშიც ჩაბმული იყო ათასზე მეტი ქალაქი. ამ პროგრამაში მონაწილეობს შუა აღმოსავლეთ აზიის 40 ქალაქი. ირანის ისლამურ რესპუბლიკაში 26 ქალაქია ჩართული ჯანმრთელი ქალაქის პროექტში.

3.1.6 მოსახლეობის სამედიცინო განათლების დონის ამაღლება

1994 წლიდან აქტიურად ხორციელდება ყველა სახის უნივერსიტეტებში და კოლეჯებში სტუდენტებისათვის სამედიცინო მომსახურება. ფართოდ ტარდება სტუდენტების, მასწავლებლებისა და მშობლების სამედიცინო განათლების დონის ამაღლება. სტუდენტებს უტარდებათ გამოცდები სამედიცინო განათლების სფეროში. წარმატებით ხორციელდება მათი იმუნიზაცია.

მნიშვნელოვანია მასმედიის აქტიური მონაწილეობა მოსახლეობის სამედიცინო განათლების დონის ამაღლებაზე.

3.1.7 იოდდეფიციტთან დაკავშირებულ დაავადებასთან ბრძოლა

ერთერთ პრობლემას წარმოადგენს იოდის დეფიციტთან დაკავშირებულ დაავადებასთან ბრძოლა. აღსანიშნავია, რომ 1995 წელს ირანელთა ოჯახების 93 % იყენებს იოდიზირებულ მარილს, რომელმაც მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი ამ პრობლემის გადაწყვეტას.

ცხრილი 9: მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობის მნიშვნელოვანი მაჩვენებლები
Picture9

3.2 გარემოს დაცვა, პროფესიული ჯანდაცვა

გარემოსა და პროფესიულ ჯანდაცვაზე პასუხისმგებელია სამინისტროს გარემოსა და პროფესიული ჯანდაცვის განყოფილება. უკანასკნელ წლებში განხორციელდა გარემოს დაცვის პროგრამის საზოგადოებრივ ჯანდაცვის სისტემაში ინტეგრაცია. პროგრამა გულისხმობს ქალაქად და სოფლად ჯანმრთელი გარემოს შექმნას.

მცირე საწარმოებში, სადაც მუშობს 20-49 პერსონალი, ტარდება პირველადი სამედიცინო დახმარების სპეციალური სწავლება. საწარმოში სადაც მუშაობს 50-დან 459-მდე პერსონალი, ტარდება სამთვიანი სასწავლო კურსები. ასეთ საწარმოში აგრეთვე ფუნქციონირებს ჯანდაცვის პუნქტი.

ცხრილი 10. პროფესიული სამედიცინო დახმარების ცენტრები
Picture10

სამედიცინო მოწყობილობა – დანადგარები

ისლამური რევოლუციის შემდეგ ირანში დიდი ყურადღება ექცევა სამედიცინო მოწყობილობა – დანადგარების წარმოების განვითარებას. რევოლუციამდე ირანი აწარმოებდა მხოლოდ 4 სახეობის სამედიცინო მოწყობილობას. დღეისათვის იგი გაიზარდა 338 სახეობამდე. სამედიცინო მოწყობილობების საწარმოებლად ირანი ყოველწლიურად 75 მილიონი დოლარის ნედლეულ მასალას ყიდულობს საზღვარგარეთის ქვეყნებიდან, რაც 500 მილიონი დოლარის ეკონომიას აძლევს ქვეყანას. უკანასკნელ პერიოდში ჩატარებულ საერთაშორისო გამოფენაზე 200-ზე მეტი დასახელების სამედიცინო მოწყობილობა იყო წარმოდგენილი. ირანის მიერ გამოშვებული პროდუქცია 76 %-ით აკმაყოფილებს ქვეყნის ჯანდაცვის სისტემის მოთხოვნილებას. ირანი ყოველწლიურად უშვებს 750 მილიონ შპრიცს, 7000 ტონა დოლბანდს და სახვევ მასალას და სხვა, რომლის ექპორტირებას აწარმოებს მეზობელ ქვეყნებში. ირანი აწარმოებს აგრეთვე ისეთ სამედიცინო დანადგარებს, როგორიცაა: საოპერაციო მაგიდა, სტომატოლოგიური მოწყობილობები და სხვა.

ცხრილი 11. ახალი სამედიცინო მოწყობილობა-დანადგარების წარმოება წლების მიხედვით

Picture11

3.4 ჯანდაცვის და სამედიცინო განათლების სამინისტროს პოლიტიკა ფარმაცევტულ დარგში

ფარმაცევტულ დარგში ჯანდაცის სამინისტროს პოლიტიკის ძირითადი საკითხებია :
1. მედიკამენტოზური საშუალებების ხელმისაწვდომობა მოსახლეობის ფართო ფენებისათვის.
2. მედიკამენტების ხარისხიანობისა და ეფექტიანობის გარანტია
3. მედიკამენტების გონივრული გამოწერა და მოხმარება
4. ჰერბარული მედიცინა
5. მედიკამენტების ექსპორტის განვითარება

ფარმაცევტულ დარგში ჯანდაცვის სამინისტროს ძირითადი პროგრამებია:

ა) მედიკამენტებით უზრუნველყოფის ძირითადი პროგრამები:
1) სახელმწიფოს მხრიდან მედიკამენტების, ნედლეული მასალის წარმოებისათვის საჭირო ეკონომიური მხარდაჭერის გაძლიერება.
2) მედიკამენტების წარმოების ეკონომიკური სტრუქტურის რეფორმირება (ფასები, იმპორტი, წარმოება, განაწილება).
3) სამხარეო დონეზე გამანაწილებელი ცენტრების შექმნა
4) მედიკამენტების განაწილებისათვის კომპიტერული სისტემის ჩამოყალიბება.
ბ) მედიკამენტების ხარისხიანობისა და ეფექტურობის გაზრდისათვის საჭირო ძირითადი პროგრამები:
1) მედიკამენტების ვაჭრობით მიღებული მოგების 1 %-ის განაწილება ფარმაცევტული ინდუსტრიის განვითარებისა და შემდგომი კვლევის გაუმჯობესებისათვის.
2) ფარმაცევტული ინდუსტრიის განვითარებისა და შემდგომი სამეცნიერო-კვლევითი მუშაობის გაუმჯობესებისათვის მედიკამენტებისათვის ზომიერი ფასების დადგენა.
3) ფარმაცევტულ ქარხნებში სამედიცინო ტექნიკოსების აქტიურობის სტანდარტების შექმნა.
4) ირანის ფარმაკოპეის მიხედვით ფარმაცევტული ხარისხის ეროვნული სტანდარტის შექმნა.
5) მედიკამენტების გაყიდვამდე და მის შემდეგ ფარმაცევტული ხარისსხის კონტროლის სისტემის ჩამოყალიბება.
6) ფარმაკოლოგების ფარმაკოლოგიურ მრეწველობაში მოღვაწეობისადმი ხელშეწყობა.

თავი IV
სამედიცინო დაზღვევის სისტემა

ირანის სამედიცინო დაზღვევის სისტემა წარმოდგენილია სამ ნაწილად :
1. სოციალური უსაფრთხოების ორგანიზაცია
2. სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაცია
3. პენსიონერთა სახელმწიფო ფონდი.

4.1 სოციალური უსაფრთხოების ორგანიზაცია

სოციალური უსაფრთხოების ორგანიზაცია არის ქვეყნის უდიდესი სადაზღვევო ორგანიზაცია. მასში დაზღვეულია 22 მილიონი ადამიანი (მთელი მოსახლეობის 37 %). იგი შეიქმნა 1930 წელს. 1960 წელს სოციალური უსაფრთხოების ორგანიზაცია გაწევრიანდა სოციალური უსაფრთხოების საერთაშორისო ასოციაციაში.

სოციალური უსაფრთხოების ორგანიაზაციაში დაზღვეულია შემდეგი კატეგორიის ადამიანები:

1. მუშები: მათზე ვრცელდება სავალდებულო სამედიცინო დაზღვევა.
2. თვითდაზღვეული დასაქმებული ადამიანები.

სოციალური უსაფრთხოების ორგანიზაცია დაზღვეულებზე ახორციელებს შემდეგი სახის მომსახურეობას:

1. საწარმოო შემთხვევები და დაავადებები;
2. დაზღვეულთა უბედური შემთხვევები და დაავადებები. იგი აგრეთვე მოიცავს დაზღვეულთა ოჯახის წევრებსაც მიუხედავად იმისა, მუშაობენ თუ არა ისინი;
3. ხანდაზმულობა და ინვალიდობა;
4. ქორწინება;
5. ორსულობა და მშობიარობა;
6. დასაფლავების ხარჯები;
7. უმუშევრობა და სამსახურიდან დათხოვნა.

სოციალური უსაფრთხოების ორგანიზაცია ახორციელებს პენსიონერთათვის და ინვალიდებისათვის პენსიებით უზრუნველყოფას, აგრეთვე დაზღვეულის გარდაცვალების შემთხვევაში ოჯახს უხდის პენსიას.

სოციალური უსაფრთხოების ორგანიზაციის ერთერთ უმნიშვნელოვანეს ფუნქციას წარმოადგენს დაზღვეულთათვის სამედიცინო დახმარების უზრუნველყოფა. სოციალური უსაფრთხოების ორგანიზაციას ქვეყნის 150 ქალაქში 98 საავადმყოფოსთან და 230 ჯანდაცვის ცენტრთან დადებული აქვს ხელშეკრულება (1997 წ ).

4.2 სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაცია

1994 წლის ნოემბერში ირანის ისლამური რესპუბლიკის საკონსულტაციო ასამბლეის მიერ ჩამოყალიბდა სამედიცინო სადაზღვევო სისტემის განვითარების გეგმა. 1995 წელს შეიქმნა სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაცია (Medical Service Insurance Organization – MSIO). ამ ორგანიზაციაში მოსახლეობის 60 % დაზღვეულია.

4.2.1 სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციის სტრუქტურა

სამედიცინო სადაზღვევო ორგანიზაციას 28 პროვინციაში აქვს 28 მთავარი სადაზღვევო ფილიალი და 226 ქვეგანყოფილება ქალაქებში.

4.2.2 გენერალური ასამბლეა

გენერალური ასამბლეას წევრებია: ჯანდაცვისა და სამედიცინო განათლების მინისტრი და ფინანსთა მინისტრი.

4.2.3 სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციის უმაღლესი საბჭო

სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციის უმაღლესი საბჭო შედგება:

1. ჯანდაცვის, სამედიცინო განათლების მინისტრი (საბჭოს თავმჯდომარე);
2. შრომისა და სოციალურ საქმეთა მინისტრი;
3. ფინანსთა და ეკონომიკურ საქმეთა მინისტრი;
4. საბიუჯეტო და დაგეგმვის ორგანიზაციის უფროსი;
5. ქვეყნის ადმინისტრაციული მოწყობისა და დასაქმების ორგანიზაციის პრეზიდენტი;
6. სამედიცინო სისტემის ორგანიზაციის უფროსი;
7. სოციალური უსაფრთხოების ორგანიზაციის მმართველი დირექტორი;
8. სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციის დირექტორი;
9. საჯარისო ნაწილების სამედიცინო დახმარების ორგანიზაციის დირექტორი;
10. იმამ ჰომეინის დაცვის კომიტეტი;
11. ჯანდაცვის და სამედიცინო განათლების მინისტრის მოადგილე;
12. კეთილდღეობის, საბიუჯეტო და დაგეგმარების ისლამური საკონსულტაციო ასამბლეის ორი დამკვირვებელი.

4.2.4 დირექტორთა საბჭო

დირექტორთა საბჭო შედგება დირექტორის, ორი მუდმივი და ერთი არამუდმივი წევრისაგან. დირექტორთა საბჭოს წევრები ინიშნება დირექტორისა და გენერალური ასამბლეის მიერ სამი წლის განმავლობაში. დირექტორთა საბჭო აწარმოებს პროგრამების ჩამოყალიბებას, მათ ორგანიზაციულ უზრუნველყოფას და ზედამხედველობას დირექტორის უშუალო ხელმძღვანელობით.

4.2.5 სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციაში დაზღვეულთა რაოდენობა

დაზღვევა ვრცელდება როგორც სავალდებულოდ ასევე ნებაყოფლობით დაზღვეულზე. სახელმწიფო სექტორში მომუშავეთათვის სამედიცინო დაზღვევა სავალდებულოა. სხვა დანარჩენისათვის დაზღვევა ნებაყოფლობით ხასიათს ატარებს.

1998 წლისათვის 62 036 961 მოსახლეობიდან სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციაში დაზღვეული იყო 27 923 704 (ქვეყნის მოსახლეობის 45 % ). დაზღვეულებიდან 22 % სახელმწიფო სექტორშია დასაქმებული, 2 % კერძო სექტორშია დასაქმებული, 73 % შეადგენს სოფლის მოსახლეობიდან დაზღვეულებს და 3% სხვა სოციალური ჯგუფებიდანაა დაზღვეული.

აღსანიშნავია, რომ 1988 წელს 1996 წელთან შედარებით სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციაში დაზღვეულთა რაოდენობა შეადგენდა 7 775 732-ს, 1998 წელს დაზღვეულთაა რაოდენობა 27 923 704 -მდე გაიზარდა.

როგორც გრაფიკიდან ჩანს, უკანასკნელ წლებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა სოფლის მოსახლეობის დაზღვეულთა რაოდენობა. თუ 1996 წელს იგი შეადგენდა 249 260- ს, 1998 წელს მათმა რიცხვმა 20 304 480 -მდე გაიზარდა ( 75 % ). აღსანიშნავია, რომ შემცირდა კერძო სექტორში დასაქმებულ დაზღვეულთა რაოდენობა. თუ 1996 წელს იგი შეადგენდა 899 533-ს 1988 წელს მათი რიცხვი 676 408 -მდე შემცირდა (28.5 % ). მნიშვნელოვნად არ შეცვლილა სახელმწიფო სექტორში დსაქმებულ დაზღვეულთა რაოდენობა. თუ 1996 წელს იგი შეადგენდა 6 197 722-ს, 1998 წელს მათი რიცხვი 6 160 189-მდე შემცირდა.

ცხრილი 12: დაზღვეულთა რაოდენობა წლებისა და სადაზღვევო ფონდების მიხედვით (1996-1998წ)
Picture12

ნახატი 1: დაზღვეულთა რაოდენობა წლებისა და სადაზღვევო ფონდების მიხედვით (1996-1998 წ)

Picture13

4.2.6 სამედიცინო სადაზღვევო შენატანები

სამედიცინო სადაზღვევო შენატანებს ადგენს სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაცია ( Medical Service Organization –MSIO ), რომელიც დაფუძნებულია დაზღვეულის შემოსავლის დონეზე. შენატანების დონეს განსაზღვრავს ჯანდაცვის და სამედიცინო განათლების სამინისტრო და ამტკიცებს სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციის უმაღლესი საბჭო. 1999 წლისათვის სამედიცინო სადაზღვევო შენატანი საშუალოდ შეადგენდა 7920 რეალს.

სადაზღვევო შენატანის წილი სხვადასხვა მოქალაქისათვის სხვადასხვაა. კერძო სექტორში დასაქმებული იხდის შენატანის 100%-ს, სახელმწიფო სექტორში დასაქმებული შენატანის ერთი მესამედიდან ერთ მეხუთედამდე წილს იხდის. სოფლად მცხოვრები იხდის 20%-ს, სხვა სოციალური ჯგუფები, მათ შორის სტუდენტები იხდიან შენატანის 50 %-ს. სადაზღვევო შენატანის დანარჩენ ნაწილს სახელმწიფო იხდის.

როგორც ქვემოთ მოყვანილი ცხრილიდან ჩანს დიდი განსხვავებაა თითო სულზე თვიური სამედიცინო სადაზღვევო შენატანის სავარაუდო და დამტკიცებულ რაოდენობაზე. ცხრილში ნაჩვენებია აგრეთვე განსხვავება დამტკიცებულ და რეალურ შენატანს შორის. ასე მაგალითად, თუ 1998 წელს სავარაუდო თვიური შენატანი შეადგენდა 7941 რეალს, განსაზღვრულმა შენატანმა შეადგინა 6350 რეალი, ხოლო რეალურმა შენატანმა შეადგინა 8416 რეალი.

ცხრილი 13: თვიური შენატანი თითოეულ სულზე (1995-1998 წწ)
Picture14

ნახატი 2: თვიური სამედიცინო სადაზღვევო შენატანი (1995-1998 წწ)

Picture15

სადაზღვევო შენატანის წლიური ზრდა ყოველთვის ჩამორჩებოდა ინფლაციის მაჩვენებელს, ასე მაგალითად, 1996 წელს სამომხმარებლო საგნებზე ფასთა ზრდის ინდექსი იყო 23.2 %, მაშინ როცა სადაზღვევო შენატანი მხოლოდ 15.7 %-ით გაიზარდა. მომდევნო წელს ინფლაციის დონე იყო 18.1 %, მაშინ როცა სადაზღვევო შენატანი გაიზარდა 13.3 %-ით. ამ წლების განმავლობასი არ იყო მიღწეული დაბალანსება დანახარჯებსა და შემოსავალს შორის.

ცხრილი 14: სადაზღვევო შენატანისა და ინფლაციის ყოველწლიური ზრდის მაჩვენებლების შედარება

Picture16

ნახატი 3: სადაზღვევო შენატანისა და ინფლაციის ყოველწლიური ზრდის მაჩვენებლების შედარება
Picture17

4.2.7 სამედიცინო სადაზღვევო ფონდები

სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაცია შედგება ოთხი სამედიცინო სადაზღვევო ფონდისაგან:

1) სამედიცინო სექტორში დასაქმებულთა სამედიცინო სადაზღვევო ფონდი.
2) კერძო სექტორში დასაქმებულთა სამედიცინო სადაზღვევო ფონდი
3) სოფლად მოსახლეობის სამედიცინო სადაზღვევო ფონდი.
4) სხვა სოციალური ჯგუფებისათვის განკუთვნილი სამედიცინო სადაზღვევო ფონდი

4.2.8 სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულთაა სადაზღვევო ფონდი

სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულთა სადაზღვევო ფონდი სავალდებულო ხასიათს ატარებს. სადაზღვევო შენატანს ადგენს სახელმწიფო და სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულები იხდიან სადაზღვევო შენატანის ერთი მესამედიდან ერთ მეხუთედამდე წილს. შენატანს იხდიან ყოველთვიურად. სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულ დაზღვეულ პირთა რაოდენობა 1998 წელს შეადგენდა 6 160 189-ს.

4.2.9 კერძო სექტორში დასაქმებულ პირთა სადაზღვევო ფონდი

კერძო სექტორში დასაქმებულთა სადაზღვევო ფონდი ნებაყოფლობით ხასიათს ატარებს. სადაზღვევო შენატანს ადგენს სახელმწიფო და სექტორში დასაქმებულები იხდიან სადაზღვევო შენატანის 100 %-ს. შენატანს იხდიან ყოველთვიურად. კერძო სექტორში დასაქმებულ დაზღვეულ პირთა რაოდენობა 1998 წლისათვს შეადგენდა 676 408-ს.

4.2.10 სოფლის მოსახლეობის ფონდი

სოფლის მოსახლეობის სადაზღვევო ფონდი ნებაყოფლობით ხასიათს ატარებს. სადაზღვევო შენატანს ადგენს სახელმწიფო და სოფლის მოსახლეობა იხდის სადაზღვევო შენატანის 20 %-ს. შენატანს იხდიან ყოველთვიურად. დაზღვეულ პირთა რაოდენობა 1998 წელს შეადგენს 20 304 480-ს.

4.2.11 სხვა სოციალურ ჯგუფთ ფონდი

სხვა ჯგუფთ სადაზღვევო ფონდი ნებაყოფლობით ხასიათს ატარებს. სხვა ჯგუფებს წარმოადგენენ სტუდენტები და სხვა პირები. სადაზღვევო შენატანს ადგენს სახელმწიფო და დაზღვეულები იხდის სადაზღვევო სენატანის 50 % -ს. შენატანს იხდიან ყოველთვირად. დაზღვეულ პირთა რაოდენობა 1998 წელს შეადგენდა 782 627-ს.

4.2.12 სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციასთან ხელშეკრულების გაფორმება

ამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციას აქვს სამედიცინო დაწესებულებებთან ხელშეკრულებების გაფორმების სრული უფლება. მათ შეუძლიათ ამოირჩიონ ის სამედიცინო დაწესებულება, რომელთაც შეუძლიათ განახორციელონ სრულფასოვანი სამკურნალო-დიაგნოსტიკური ღონისძიებები.

ქვემოთ მოყვანილ ცხრილში გამოსახულია სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციასთან 1998 წელს დადებული ხელშეკრულებების რაოდენობრივი მონაცემები. 1988 წელს მთლიანად სამედიცინო დაზღევის ორგანიზაციამ 32 997 ხელშეკრულება გააფორმა. ყველაზე მეტი ხელშეკრულება დაიდო ზოგადი პრაქტიკის ექიმებთან – 13 120 (39.8 %). ხელშეკრულებების რაოდენობის მხრივ მეორე ადგილზე სპეციალისტები – 6945 (21 %). სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაციამ გააფორმა ხელშეკრულება 539 სახელმწიფო და 168 კერძო საავადმყოფოსთან, 2010 სახელმწიფო და 603 კერძო პოლიკლინიკასთან, 506 სახელმწიფო და 4281 კერძო აფთიაქთან (იხ. ცხრილი 15).

ცხრილი 15: სამედიცინო სადაზღვევო ორგანიზაციასთან დადებული ხელშეკრულებების რაოდენობა (1998 წელი)
Picture18

ნახატი 4 სამედიცინო სადაზღვევო ორგანიზაციასთან დადებული ხელშეკრულებების რაოდენობა (1998 წელი)

Picture19

კანონის თანახმად დაზღვეულებს შეუძლიათ მიიღონ როგორც ამბულატორიული ასევე ჰოსპიტალური სამედიცინო დახმარება. სამედიცინო სადაზღვევო ორგანიზაცია ახორციელებს აგრეთვე დაზღვეულების მედიკამენტებით უზრუნველყოფას. სოფლის მოსახლეობისათვის ამბულატორიულ სამედიცინო დახმარების უზრუნველყოფა ხორციელდება პირველადი სამედიცინო დახმარების სისტემით.

სხვადასხვა ფონდებისათვის თანაგადახდა სხვადასხვაა. სოფლის მოსახლეობის ფონდისათვის იგი შეადგენს 25 %-ს, სხვა სოციალური ჯგუფებისათვის ჰოსპიტალურ სამედიცინო დახმარებზე დაწესებულია 10 %, ხოლო ამბულატორიული სამედიცინო დახმარებისათვის 30 %. დანარჩენ ნაწილს იხდის სამედიცინო დაზღვევის ორგანიზაცია.

4.2.13 შემოსავლები და დანახარჯები

1995-1998 წლებში სამედიცინო სადაზღვევო ორგანიაზაციაში შემოსავალმა მთლიანად შეადგინა 2804443 მლნ რეალი, დანახარჯებმა – 3047956 მლნ რეალი, შესაბამისად ზარალმა შეადგინა 243513 მლნ რეალი. ზარალი განპირობებულია ყოველწლიური მზარდი ინფლაციის დონით.

ცხრილი 16: შემოსავლები და დანახარჯები წლების მიხედვით (მლნ რეალი)
Picture20

ქვემოთ მოყვანილ ცხრილში ნაცვენებია შემოსავლები და დანახარჯები სადაზღვევო ფონდების მიხედვით. 1997 წელს ყველაზე მეტი შემოსავალი აღინიშნებოდა სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულთა ფონდში – 425 781 მილიონი რეალი (მთლიანი შემოსავლის 52 %) და კერძო სექტორში დასაქმებულთა ფონდში – 229156 მლნ რეალი (მთლიანი შემოსავლის 28 %). ასევე, ყველაზე მეტი დანახარჯები აღინიშნებოდა სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულთა ფონდში – 480204 მილიონი რეალი (მთლიანი დანახარჯის 49.5 %) და კერძო სექტორში დასქმებულთა ფონდში – 301966 მლნ რეალი (მთლიანი დანახარჯის 31 % ).

ცხრილი 17: შემოსავლები და დანახარჯები სადაზღვევო ფონდების მიხედვით 1997 წ (9მლნ რეალი)
Picture21

სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულთა მიერ ფონდში შემოსავლების ზრდა განპირობებული იყო ამ კატეგორიით დაზღვეულთა რაოდენობის მომატებით.

1998 წელს ყველაზე მეტი შემოსავალი აღინიშნებოდა სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულთა ფონდში – 619452 მილიონი რეალი (მთლიანი შემოსავლის 54 %) და სოფლის სექტორში დასქმებულთა ფონდში – 301389 მლნ რეალი (მთლიანი შემოსავლის 26 %). ასევე, ყველაზე მეტი დანახარჯები აღინიშნებოდა სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულთა ფონდში – 621175 მილიონი რეალი (მთლიანი დანახარჯის 49.3 %) და კერძო სექტორში დასაქმებულთა ფონდში – 319109 მლნ რეალი (მთლიანი დანახარჯის 25.4 %).

1998 წლის მონაცემების 1997 წლის მოანაცემებთან შედარებით გაიზარდა სოფლის სექტორში დასაქმებულთა ფონდის შემოსავლები და შემცირდა კერძო სექტორში დასაქმებულთა ფონდის შემოსავლები. კერძო სექტორში დასაქმებულთა ფონდში შემოსავლების შემცირება განპირობებული იყო ამ კატეგორიით დაზღვეულთა რაოდენობის შემცირებით. მიუხედავად კერძო სექტორში დასქმებულთა ფონდის შემოსავლების შემცირებისა, ამ ფონდის დანახარჯები ისევ მაღალი მაჩვენებლით ხასიათდება.

ცხრილი 18: შემოსავლები და დანახარჯები სადაზღვევო ფონდების მიხედვით 1998 წ

Picture22

ნახატი 5: შემოსავლები და დანახარჯები სადაზღვევო ფონდების მიხედვით 1998 წ
Picture23

ცხრილი 19 შემოსავლის განაწილება სადაზღვევო ფონდებს შორის (1995-1998 წ)
Picture24

ნახატი 6: შემოსავლის გადანაწილება სადაზღვევო ფონდებს შორის (1995-1998 წ)
Picture25

როგორც ქვემოთ ნაჩვენები ცხრილიდან ჩანს, 1997 წლის მონაცემებით მოგება აღინიშნებოდა სოფლის მოსახლეობის ფონდში (46471 მლნ რეალი), ყველაზე მეტი წაგებით ხასიათდებოდა კერძო სექტორში დასქმებულთა ფონდი (72810 მლნ რეალი) და სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულთა ფონდი (54423 მლნ რეალი).

1998 წელს მოგება აღინიშნებოდა სოფლის მოსახლეობის ფონდში (125120 მლნ რეალი), ხოლო წაგება კერძო სექტორში დასქმებულთა ფონდში (160322 მლნ რეალი). აღსანიშნავია, რომ მნიშვნელოვნად შემცირდა წინა წელთან შედარებით სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულთა ფონდის ზარალი, რომელმაც შეადგინა 1723 მლნ რეალი.

ცხრილი 20 : სადაზღვევო ფონდების მიხედვით მოგება-ზარალის მაჩვენებლები (1997 წ )
Picture26

ცხრილი 21 : სადაზღვევო ფონდების მიხედვით მოგება და ზარალის მაჩვენებლები (1998 წ )
Picture27

ცხრილი 22: თითო სულზე თვიური სამედიცინო სადაზღვევო დანახარჯები (1997-1998 წწ)
Picture28

ნახატი 7: თითო სულზე თვიური სამედიცინო სადაზღვევო დანახარჯები (1997-1998 წწ)

Picture29

ცხრილი 23: დაზღვეულთა რაოდენობა, თითო სულზე დანახარჯები სადაზღვევო ფონდების მიხედვით (1998 )
Picture30

სამედიცინო ცენტრებში მიმართვიანობის დონე

1997-1998 წლების მონაცემთა დაყრდნობით თითოეულმა დაზღვეულმა სამედიცინო ცენტრებს შესაბამისად 3.3 -3.7 ჯერ მიმართა.

ქვემოთ მოცემულ ცხრილში გამოსახულია დაზღვეულთა მიმართვიანობის მაჩვენებელი სხვადასხვა ფონდების მიხედვით. სახელმწიფო სექტორში დასაქმებულების მიმართვიანობა 1997 და 1998 წლებში შეადგინა შესაბამისად 9.46 და 12.34. მიმართვიანობის მაღალი მაჩვენებელით ხასიათდება კერძო სექტორში დასაქმებულები. ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი აქვს სოფლის მოსახლეობას.

ცხრილი 24: დაზღვეულთა მიმართვიანობის მაჩვენებელი ფონდების მიხედვით (1997 წ )
Picture31

ცხრილი 25 : დაზღვეულთა მიმართვიანობის მაჩვენებელი ფონდების მიხედვით (1998 წ )
Picture32

დანახარჯები მიმართვიანობის მიხედვით

1997 წლისათვის თითოეულ მიმართვაზე საშუალო დაიხარჯა 10324 რეალი, ხოლო 1998 წელს 11435 რეალი. ყველაზე მაღალი მაჩვენებლით ხასიათდება სოფლის მოსახლეობა. ამის მიზეზია მათ მიერ სტაციონარული სამედიცინო დახმარების გამოყენების მაღალი დონე ამბულატორიული სამედიცინო დახმარებასთან შედარებით. მაღალი მაჩვენებლით ხასიათდება აგრეთვე კერძო სექტორში დაზღვეულები.

ცხრილი 26 : მიმართვიანობის საშუალო დანახარჯები ფონდების მიხედვით (1997 წ )
Picture33

ცხრილი 27: მიმართვიანობის საშუალო დანახარჯები ფონდების მიხედვით (1998 წ )
Picture34

The Grove of Accademia, Plato. by Joshua Cristall, 1768-1847

The Grove of Accademia, Plato. by Joshua Cristall, 1768-1847

გიგა ზედანია “პლატონი”

***

***

***

Older Posts »

კატეგორიები