ვახტანგ ორბელიანი

ვახტანგ ორბელიანი

ვახტანგ ორბელიანის სახელი, ისევე, როგორს ბევრი რამ ჩვენი წარსულიდან, ნელინელ დავიწყებას მიეცა. დასანანია ეს დავიწყება, რადგან შემოქმედება ვახტანგ ორბელიანისა ქართული რომანტიზმის განუყოფელი ნაწილია, ხოლო მისი ბიოგრაფია გასდევს და ასურათხატებს თითქმის მთელს მეცხრამეტე საუკუნეს. ერეკლე მეორის შვილიშვილმა მთელი ცხოვრება სათუთად გამოატარა, გამოიტირა და თავის „სოფლისგან დაწყლულებულ“ გულთან ერთად სიონის ტაძრის ლოდქვეშ დაატანა ოცნება თავისუფალ ქართულ სამეფოზე…

ეს ოცნება მას ბავშვობიდან ჰქონდა შთანერგილი – იგი ხომ თეკლე ბატონიშვილის ვაჟი იყო, ერეკლეს უმცროსი და უსაყვარლესი ასულისა. იმ თეკლე-ბიჭის, მამამისი რომ მიმართავს , „ჩემო შინაგანო გულის ნათელო, თეკლევ!“ და სიმწრით იტყვის: „ჩემს ვაჟიშვილებს ჩემის თეკლეს სიკეთე რომ სჭირდეთ, ბედნიერი ვიქნებოდიო“.

საქართველოს წარსულისა და მწერლობის უბადლო მცოდნე, პოეტური ნიჭით დაჯილდოებული თეკლე იყო პირველი აღმზრდელი და გეზის მიმცემი თავისი ვაჟიშვილებისა – ალექსანდრესი, სიყმაწილეში შერქმეული „პუპლიას“ მეტსახელით უაღრესად საინტერესო და თვალსაჩინო ფიგურად რომ დარჩება ქართულ ლიტერატურულ და საზოადოებრივ ცხოვრებაში, შუათანასი – დიმიტრისა და ვახტანგის.

თუკი მოეძებნება ვახტანგ ორბელიანს სულშიჩამწვდომი სტრიქონები, სწორედ იმ, ბავშვობისდროინდელი შთაბეჭდილებითაა ნაკარნახევი:

„სული მიკვნესის, გული ჩემი მწარედ ღონდება,
რა საქართველოს მწარე ბედი მომაგონდება;
რა მაგონდება, რასაც დედა ნორჩს მომითხრობდა.
ის ჟამი იყო, საქართველოს სული ხდებოდა“.
(„იმედი“)

მამა მომავალი პოეტისა, ერთ დროს საგარეჯოს მოურავი, შემდგომ კი უკვე რუსულ სამსახურში – პოლკოვნიკი ვახტანგ ორბელიანი უმცროსი ვაჟიშვილის დაბადებამდე ერთი თვით ადრე დაიღუპა აჯანყებულ კახელებთან შეტაკებისას – 1812 წლის მარტში. უმცროს ვახტანგს მან არა მარტო სახელი უანდერძა, არამედ ის შინაგანი გაორებაც, რომელიც გარემოებათა ზეწოლით დამპყრობლის მუნდირში გამოწყობილ მამულიშვილთა მთელი თაობის განმასხვავებელ ნიშანთვისებად იქცა.

ამ მხრივ უმცროსი ვახტანგ ორბელიანის ბიოგრაფია სანიმუშოდ შეიძლება ჩაითვალოს: კეთილშობილთა სასწავლებელი, შემდგომ, პეტერბურგში – პაჟთა კორპუსი,1832 წლის შეთქმულებაში მონაწილეობა, გადასახლებაში ნოსტალგია, ლექსების წერა, მონანიება, სამშობლოში დაბრუნება და ზეაღმავალი სამხედრო კარიერა: პრაპორშიკობიდან – გენერლობამდე…

ვახტანგ ორბელიანის ლიტერატურული მოღვაწეობა თავდაპირველად ოჯახური სალონის კედლებით იფარგლებოდა. ორბელიანებთან იკრიბებოდნენ დიმიტრი ყიფიანი, სოლომონ რაზმაძე, კონსტანტინე მამაცაშვილი, ელიზბარ ერისთავი, ივანე მუხრანსკი, ზაალ ავთანდილაშვილი – ქართული არისტოკრატიული ინტელიგენციის პირველი თაობა. გარდა თავიანთი ნაწარმოებებისა, დიდი გატაცებით უკითხავდნენ ერთმანეთს ვახტანგისა და მისი ძმის – დიმიტრის მიერ პეტერბურგიდან ჩამოტანილ რუსულ და ფრანგულ წიგნებს. ვახტანგ ორბელიანი განსაკუთრებით ჰიუგოთი და პუშკინით იყო მოხიბლული – პუშკინის ლექსებიდან ზოგი ითარგმნა, ზოგი გადმოაქართულა. მას უთარგმნია აგრეთვე რუსი დრამატურგის – კარატიგინის პიესა – „ნაცნობი უცნობი“…

მეგობრებმა ორბელიანების ოჯახურ სცენაზე რეპეტიციებიც კი დაიწყეს, მაგრამ 1832 წლის მიწურულს, ამ სცენისმოყვარულთა უმეტესობა უწყინარი ვოდევილის ნაცვლად საბედისწერო დრამის მონაწილე აღმოჩნდა და საგამოძიებო კომისიის წინაშე წარსდგა.

სხვათაშორის, 1832 წლის შეთქმულებაში არა მარტო სამნი ძმანი ორბელიანები მონაწილეობდნენ, არამედ მათი შთამაგონებელი თეკლე ბატონიშვილიც. ერთი კია, რომ არ დაუპატიმრებიათ შვილებთან ერთად.

საპატიმროში – „ავლაბრის ყაზარმებში“ ვახტანგ ორბელიანი ჯერ თავის მეგობართან – დიმიტრი ყიფიანთან ერთად იჯდა და კათოლიკე პატრისაგან ნასწავლ ფრანგულს ხვეწდა, შემდგომ უფროს ძმასთან – ალექსანდრესთან გადაიყვანეს. პუპლიას და ვახტანგს ძალზედ სერიოზული ბრალდებები ჰქონდათ წაყენებული და თავდაპირველად მათ სიკვდილით დასჯაც კი მიუსაჯეს. მაგრამ შემდგომში იმპერატორმა ლმობიერება გამოიჩინა და სამივე ძმა რუსეთს გადაასახლეს. ვახტანგი კალუგას გაისტუმრეს. ერთხანს მასთან ერთად იყვნენ შუათანა ძმაც და დედაც, მაგრამ თეკლე ბატონიშვილი ხანდაზმულობის გამო მალე დაბრუნებიათ თბილისში.

ვახტანგი, რომელსაც გრიგოლ ორბელიანისაგან განხვავებით, წერილების წერა არ უყვარდა, იძულებული იყო დროდადრო მიემართა დედისათვის მოწიწებული თხოვნით: „მოწყალეო ბატონო, თუ შეიძლებოდეს ერთი ოქრო მიბოძეთ, არ მინდოდა შემეწუხებინეთ, მაგრამ, რა ვქნა, საჭირო არის და აბა, სხვა თქვენს მეტი ვინა მყავს, რომ შევაწუხო. ღვთის მოწყალებით მე კარგათ გახლავარ და აღარა მიჭირს რა, მხოლოდ ამისთვისღა ვწუხვარ, რომ თქვენ შეუძლოთ ბრძანდებოდით. ახლა არ ვიცი როგორა ბრძანდებით. გთხოვთ სწორეთ შემატყობინოთ თქვენის ბარათით“.

კალუგაში ვახტანგ ორბელიანმა ოთხი წელი დაჰყო და უნდა ითქვას, რომ იქაურ საზოგადოებას დიდად შეუმსუბუქებია მისთვის გადასახლების სიმძიმე. „ძალიან შევწუხდებოდი მარტოობით, თუ აქაურს საზოგადოებას ასე მიღებული არა ვყვანდეთ, – წერდა იგი თავის რძალს ეკატერინეს, – მე არა მგონია, საქართველოში რომ მეღირსოს მოსვლა, ჩემმა ნათესავებმა ასე მიმიღონ, ყოველს სახლში ნათესაურად“.

და მაინც, რაღა თქმა უნდა, ვახტანგ ორბელიანს – „განდეგილს შორსა, შეუწყნარსა ამ წყვდიდას მხარეს“, გამუდმებით თვალწინ ედგა „ჩვენის სამშობლოს მშვენიერნი მთანი და ბარნი“, „ჟამნი-დღენი ნეტარებისა, დღენი ლხინისა, შექცევისა და სიმღერისა“…

სამშობლოსთან განშორების ტკივილი უთუოდ გაუსაძლისი იქნებოდა – ლექსად რომ არ გამოთქმულიყო.

„მშვიდობით, ჩემო გამომზრდელო, ჩემო მამულო!
მშვიდობით, მაგრამ შენთან მრჩება ოცნება ტკბილი…
გმირთ ძეთ სამარევ, იმათ წმინდა სისხლით მორწყულო,
სად გინდა ვიყო, რაც გინდა ვიყო, ვარ შენი შვილი!“
(„გამოსალმება“)

ასე მთავრდებოდა „გამოსალმება“ – ვახტანგ ორბელიანის ჩვენამდე მოღწეული ერთ-ერთი პირველი ლექსი. რუსეთში გადასახლების გამოძახილია კიდევ ერთი გამორჩეული გვერდი მისი ლირიკული რვეულისა – „მოგონება“:

„სამშობლოსაგან ეტლით ვიძავ მოშორებული;

ვიყავ ჭაბუკი, სამშობლოსკენ იწევდა გული.
დღე და ღამ მედგა დაბუნდვილთა ჩემთ თვალთა წინა
ჩვენი მამული, მშვენიერი ჩვენი ქვეყანა.
შორს ვიყავ მისგან, მაგრამ გულით სულ ვიყავ მასთან,
ჩემს ღარიბ ქოხთან, ჩემს ვენახთან, ჩემს ველს ლამაზთან“.

აქვე ვიტყვი, რომ ეს „ეტლი“, არა როგორც ეკიპაჟი, არამედ როგორც ბედისწერის განმასახიერებელი თანავარსკვლავედი, გასდევს ვახტანგ ორბელიანის მთელ ლირიკას.

როდესაც 1837 წელს ვახტანგ ორბელიანი საქართველოში დაბრუნდა, შეწყნარებული და შემორიგებული, ვისმეს, ამ ბრწყინვალე თავადის შემყურეს, უთუოდ გაეღიმებოდა „ღარიბი ქოხის“ ან „უიღბლო ეტლის“ მეტაფორებზე.

40-იანი წლებიდან გეოგრაფიული თვალსაწიერის შენაცვლებამ ვახტანგ ორბელიანის ლირიკის ადრესატიც შეცვალა და ახლა იგი უკვე თავის თავს კი არ დასტიროდა, რომანტიულ ფერებში წარმოსახული სამშობლოსაგან მოცილებულს, არამედ თვით ამ სამშობლოს, დიდებული წარსულის ხავსიანი ნანგრევებითა და ხავსსჩაჭიდებული, განწირული აწმყოთი.

ამ რეფრენს საგანგებოდ მიაქცია ყურადღება ილიამ თავის წერილში, რომელიც მან წარუმძღვარა ვახტანგ ორბელიანის ლექსთა კრებულის პირველ გამოცემას (აქვე აღვნიშნავ, რომ ეს კრებული ილიამ და პეტრე უმიკაშვილმა 1894 წელს გამოსცეს. თვითონ ავტორი უკვე აღარ იყო ცოცხალი, მაგრამ ხელნაწერების შერჩევაშიც და წიგნის გამოცემაშიც მათ დიდად ეხმარებოდა პოეტის ქალიშვილი – მარიამ ორბელიანი).

დავუბრუნდეთ ილიას წერილს: „უმთავრესი კილო თ. ვახტანგ ორბელიანის პოეზიისა. – წერდა ილია, – ერთი გულსაკდომი, მაგრამ გულწრფელი გოდებაა წარსულისათვის, თვითონ სიტყვა მის უკეთეს ლექსებისა თვითო ცალკე მარგალიტია ცრემლისა, ღრმად ნატკენ გულისაგან წარმოდინებული. იგი დასტირის იმ წარსულის დამხობილს დიდებას, მაგრამ არც იმას გვიმალავს, რა ჭირი და ვაგლახი გადახდენია საქართველოს:

„ჩვენი ივერი მშვენიერი არს სისხლის კალო,
მირთა აკლდამა, გულსაკლავი და სავალალო“, -

-ამბობს იგი ერთს თავის სახელოვანს ლექსში, რომელსაც ჰქვიან „იმედი“ და რომელიც ერთი უწარჩინებულესი მარგალიტია ქართულ პოეზიაში“.

ილიასა და ვახტანგ ორბელიანის ურთიერთობას თავისებური ელფერი ჰქონდა – ერთგვარი ნაზავი შინაგანი დისტანციისა და ერთმანეთისადმი პატივისცემის.

ვახტანგს, გრიგოლ ორბელიანის უმცროს კოლეგასა და ნათესავს, გრიგოლის ამპარტავნობის ნატამალიც კი არ ეცხო, და თუ, სიტყვაზე, იმავ ილიას ისტორიულ ოპტიმიზმს არ იზიარებდა, პოეტურ პოლემიკაშიც კი ხაზგასმულად დელიკატური გახლდათ. გავიხსენოთ მისი „სამშობლო ქვეყნის პასუხი“ ქვესათაურით – „ილია ჭავჭავაძის ლექსის გამო: „ჩემო კარგო ქვეყანავ, რაზედ მოგიწყენია?“:

„მკითხავ, ჩემო პოეტო: რაზედ მოგიწყენია?
ნება მომეც მეც გკითხო: შენ კი მოგილხენია?
მეუბნები, მარწმუნებ: „მომავალი ჩვენია!“
მაგგვარი იმედები ჩემს ყურს ბევრი სმენია!“ და ა.შ.

ზემოთ პოეტის დელიკატურობა ვახსენე: ვახტანგ ორბელიანი ამ თვისებას მხოლოდ თანასწორებთან როდი ამჟღავნებდა. მისი ერთგული მსახური პლატონ ამაშუკელი, რომელსაც როგორც თავის თანასწორს ეპყრობოდა, იგონებდა: „მადლობით და ბოდიშებით უფრო იღლებოდაო“.

ნუ დაგვავიწყდება, რომ ესოდენ თავდაბალი ადამიანი არის არა მხოლოდ რომანტიკოსი პოეტი, რომელიც მისტირის იმ დროს, როდესაც – „ძმას ყავს პატრონი არა ბატონი: ერთნი არიან ძმა და პატრონი“, არამედ რუსეთის იმპერიის სამხედრო ადმინისტრაციის ერთ-ერთი დიდმოხელე: ორმოცდარვა წლის ვახტანგ ორბელიანი უკვე გენერალ-მაიორი იყო, და მის სამსახურებრივ ნუსხაში მოიხსენიება ყუბანის მაზრის მმართველობაც, თერგის ოლქის უფროსის მოვალეობის აღსრულებაც, საქართველოში დაბრუნებისას კი – არანაკლებ პასუხსაგები თანამდებობა მომრიგებელი მოსამართლისა.

გადასახლების შემდგომ ხელისუფალთაგან შეწყნარებული და პატივდებული ბრწყინვალე თავადის – ვახტანგ ორბელიანის ცხოვრების გარეგნული ქარგა არ ესადაგებოდა მისი ლირიკის მინორულ ტონალობას – ერეკლეს შვილიშვილს დაახლოებით სამოცი ლექსი დარჩა და უმეტესობა აქედან ისტორიის მუზითაა ნაკარნახევი. თანამედროვე მუზამ, ისეთმა მშვენიერმაც კი, როგორიც მისი ცოლი, ეკატერინე ილინასკია იყო, შესამჩნევი კვალი ვერ დატოვა ვახტანგ ორბელიანის შემოქმედებაში. „დედაჩემისთანა უნაკლო სილამაზის ადამიანი მე არასოდეს არ მინახავს. ის არ მიდევდა მოდას, ყოველთვის თავისებურად, სადად იცვამდა და ივარცხნიდა, ან კი რა შესაფერისი იქნებოდა ანტიკული ქანდაკებისათვის მოდის აყოლა?“ – იგონებდა მარიამ ორბელიანი.

ანტიკის გახსენებაზე: ვახტანგ ორბელიანი ეთაყვანებოდა ანტიკურ სამყაროს, საზოგადოდ კლასიკას. არ არის შემთხვევითი, რომ ლექსში „ობოლი“ პოეტი „ელინთ მამულს“ ავედრებს „შეიშვილოს და იძმოს იგი ობოლი“ – შოთა რუსთაველი.

როდესაც ვახტანგ ორბელიანი ლექსით „ძველ მეგობარს“ ეხმიანება დიმიტრი ყიფიანს და მოუწოდებს „სული და გული დავიტკბოთ რუსთველის ლექსით, „გიოტე, შექსპირი, შილერი კვლავ ერთად გადავიკითხოთო“, ეს პოეტური პირობითობა არ არის. ქართული და ევროპული კლასიკა მხოლოდ წიგნის თაროზე როდი მეზობლობდა ვახტანგ ორბელიანთან – მის ესთეტიკურ იდეალსაც ძერწავდა. ამიტომაა, რომ სიჭაბუკიდან მიჩვეული „ბესიკის მღერას ციურსა“, გრიგოლ ორბელიანის გარდაცვალების ლექსით დამტირებელი – ვახტანგი ერთი წლის შემდეგ (1884 წელს) სწორედ ბესიკისა და გრიგოლ ორბელიანის ტრადიციას ემიჯნება:

„მე არ მიყვარს კილო მუხამბაზისა,
კინტოთ კილო, კილო შუა-ბაზრისა“…

და ლოპიანასა და დიმიტრი ონიკოვს რუსთველის, შექსპირის, შილერის სამყაროს უპირისპირებს.

აქ ვახტანგ ორბელიანი ერთობ პრეტენზიული ჩანს. თუმცა, საზოგადოდ, ლიტერატურულ ცხოვრებაში, იგი ისეთივე თავმდაბალი იყო, როგორც ყოველდღიურობაში.

ნიმუშად ერთი ტაეპი მინდა მოვიყვანო ბაქარ ქართლელისადმი (ანუ დიმიტრი ყიფიანისადმი) ლირიკული მიმართვიდან:

„არ ვარ პოეტი; წყობილის რითმით
დამშვრალს კაცის თვალს ვერ მოვგვრი ცრემლსა,
ლექსით ცხოველით, ძლიერით, მდიდრით,
ვერ ავაღელვებ, ვერ აღვძრავ ერსა!“

ეს სტრიქონები რომ იწერებოდა, ვახტანგ ორბელიანი უკვე სამოცდაათს იყო გადაცილებული. შესაძლოა სიჭაბუკეში, მეფე ერეკლეს შვილიშვილი მართლაც ოცნებობდა ერის სულიერ წინამძღოლობაზე, მაგრამ ცხოვრებამ მას სხვა როლი არგუნა და უნდა ითქვას, ვახტანგ ორბელიანმა ზუსტად განჭვრიტა თავისი პოეტური მისია – „გზად და შემაერთებელ ხიდად“ შექმნილიყო „ძველ რომანტიულ ლირიკასა და ახალ რეალურ პოეზიას შუა“ (ეს კიტა აბაშიძის სიტყვებია).

სახელოვან პაპას ვახტანგ ორბელიანმა მამულისათვის მეომრული თავგამეტებით ვერ მიბაძა, მაგრამ შთამომავალთ მან დაუტოვა პატარა კახის საარაკო გმირობის პოეტური სურათები („ირაკლი და კოხტა ბელადი“, „ირაკლი და მისი დრო“); მან არა მხოლოდ გამოიგლოვა, არამედ დაასურათხატა იავარქმნილი დმანისი, ორბელიანთა ტრადიციული მაიორატი, გელათი თამარის წარმოსახული სამარით; მან განავრცო ქართული რომანტიზმისათვის დამახასიათებელი მესიანისტური იდეა („ჯვარი ვაზისა“ და „იანვრის 14-ი“) და ბოლოს – თავის საუკეთესო ლექსში – „იმედში“ წარმოსახა საქართველოს ისტორიული არსებობის კონცეფცია.

„აქ სჩანს მთელი სიდიადე, მთელი ძალ-ღონე მამულისშვილური სიყვარულისა, რომლის რისხვამ თვით სარწმუნოებაც კი აგმობინა ღრმადმორწმუნე პოეტს“; – წერდა ილია „იმედის“ შესახებ.

„ნანგრევთა შუა მდინარებდა ჩვენი ცხოვრება“ – წერდა ვახტანგ ორბელიანი ლექსში – „ნანგრევთა შუა ლამპარი“. სწორედ ამ ლამპარით წარსდგა „დიდის კარის წინ“ ვახტანგ ორბელიანი და სიმბოლურია, რომ მისი ბოლო, დათარიღებული ლექსი, სიკვდილამდე ერთი წლით ადრე, 1889 წელს დაწერილი სწორედ ასეა დასათაურებული – „დიდის კარის წინ“:

„მიველ კარს დიდსა,
ველი ჩემს რიგსა,
სოფლისგან გულით დაწყლულებული, -

რაც მე გამტანჯა
და რაც დამსაჯა
მასა გრძნობს შენი ეგ წრფელი გული“.

მხცოვანი ვახტანგ ორბელიანი ამ პოეტურ ანდერძს თავის საყვარელ ქალიშვილს – მარიამ ორბელიანს უტოვებდა, მაგრამ ისე მგონია, რომ წრფელ გულში ვახტანგ ორბელიანის მივიწყებული სახელი დღესაც ჰპოვებს გამოძახილს.

„ალექსანდრე ჭავჭავაძეზე ფხიზლად მსჯელობა გრძნობათა დაუხმარებლად შეუძლებელია – წერდა იოსებ გრიშაშვილი, – იგი იყო დიდი გრძნობის მომღერალი, უხვი, ლაღი,ჭარბი, გულდოვლათიანი. მისი ლექსები ჯავარი – ეს არის გრძნობა“.

გავადევნოთ თვალი ამ გრძნობამორეული პოეტის ბიოგრაფიას, ორი საუკუნის მიღმა რომ იწყება, იმდროინდელი საქართველოს სვე-ბედს რომ ირეკლავს და ასერიგად ბევრს გვეუბნება ჩვენს წარსულზეც და ჩვენს ხასიათზეც.

მოგეხსენებათ, ალექსანდრე ვაჟი იყო გარსევან ჭავჭავაძისა, რუსეთში ქართლ-კახეთის სამფოს ელჩის, 1783 წელს გეორგიევსკში დადებული ტრაქტატის თანაავტორისა და ხელისმომწერის. მეგობრები გარსევანს „პატარა კახის“ მარჯვენა ხელს“ უწოდებდნენ, ხოლო მტრები გესლიანად ამბობდნენ, რომ გარსევანმა საქართველოს ერთადერთი ვაჟი შესძინა და სამაგიეროდ დამოუკიდებლობა კი დააკარგვინაო.

ალექსანდრე პეტერბურგში დაიბადა, ეკატერინე მეორის ნათლული იყო, განათლებაც კერძო პანსიონში რუსულ-ფრანგულ-გერმანული მიიღო, მაგრამ როგორც კი 1804 წელს ხმა დაირხა – მთიულეთში ფარნაოზ ბატონიშვილი აჯანყდაო, ჭაბუკური რომანტიზმით ატაცებული, სახლიდან გაიპარა და მეამბოხეებს შეუერთდა.

აჯანყებულები მალევე შეიპყრეს, – მათ შორის – თვრამეტი წლის „ბედის ნებიერი“ – ალექსანდრე ჭავჭავაძე, რომელსაც ახლა დროც ჰქონდა და მიზეზიც, რათა მისი საყვარელი ევროპიელი რომანტიკოსების მსგავსად სევდიანი ლექსები ეწერა:

„ეჰა, ყარიბო, სევდის მკრიბო, ნუ გაქვს ღაწვთ ბანა,
მოკვდავთთვის ჭირი ანუ ძვირი უკვდავ არს განა?
ჟამისა ფრთეთა მალად მფრენთა წარიღონ თანა,
ჩემებრთა ჰკითხე, წარიკითხე სოფლის ანბანა“…

ალექსანდრე ჭავჭავაძის ქრესტომათიულად ცნობილი „ვისაც გსურთ ჩემთა ამბავთა ცნობა…“ და მთელი წყება ლექსებისა – „ოჰ, წარმავალნო“, „მსურდა ოხვრა“, „პყრობილისაგან თანაპყრობითა მიმართ“, „მწამებ ხსოვნისა“ – მისი პირველი პატიმრობითა და ტამბოვში გადასახლებით თარიღდება.

გარსევანი ვაჟიშვილს ტამბოვში გაჰყვა და ახლა იქიდან ევედრებოდა ხელმწიფე-იმპერატორს: „მაჩუქეთ შვილი, აპატიეთ დანაშაული, სიყმაწილით მოუვიდაო“. თბილისში დარჩნენ გულშეღონებული დედა პოეტისა – მაია და ძმა მისი – მწერალი და მოგზაური გიორგი ავალიშვილი. რამდენიმე თვის შემდეგ მათ პეტერბურგიდან სასიხარულო ცნობა მოუვიდათ – ალექსანდრე პირველმა შეიწყნარა თავისი ჭაბუკი სეხნია და პაჟთა კორპუსში განაწესა.

იწყება ალექსანდრე ჭავჭავაძის ზეაღმავალი სამხედრო კარიერა: ამ კარიერას ბრწყინვალე ფურცლებიც აქვს და არც თუ სასახელოც, სიტყვაზე – მონაწილეობა კახეთის გლეხთა აჯანყების ჩახშობაში 1812 წელს.

იონა მეუნარგიას გადმოცემით: „ალექსანდრე სწუხდა, რომ საკუთარ ძმებთან უნდა ეომა, მაგრამ მოვალეობისა და სამხედრო დისციპლინის მონა, ის შეება კახელებს და ცდილობდა საქმე ისე მაინც გაეთავებინა, რომ ბევრი უბედურება არ მომხდარიყო“.

ერთ-ერთი შეტაკებისას ალექსანდრე მუხლში დაიჭრა და აქიმ თურმანიძეთა მალამო რომ არა, საქმე ცუდად წაუვიდოდა. თურმანიძეები მართლაც დროულად გამოჩნდნენ, რადგან თავმომწონე 26 წლის ოფიცერს უკვე აერჩია თავისი საბედო – სარდალ ივანე ჯამბაკურ-ორბელიანის ქალი – სალომე. ვინ იცის, ეგებ სწორედ მისდამია მიძღვნილი ეს სტრიქონები:

„ვარდო კოკობო, ყოვლთა მჰობო, მომხედე კრულსა,
მე, შენსა მჭვრეტსა, განარეტსა, თვალ-დაურულსა!
მოვედ, მეკონე და მიმონე, მეწამლე წყლულსა;
აღთქმა გრძნობითი, წამ-ყოფითი სრულ უქმენ გულსა,
გრძნობათა ჩემთა საკამათოვ, ვაჰ, შენგან კლულსა!“

ბესიკის კვალდაკვალ, ალექსანდრე ჭავჭავაძეს ლექსი სატრფიალო ბარათად გადაექცია, მაგრამ, თავისი დიდი წინამორბედისაგან განსხვავებით, ამ ბარათებს უმეტესობის სათაურიცა და თარიღიც პირობითია – ორიგინალში არ არის მინიშნებული.

ალექსანდრე ჭავჭავაძის გულდამწვარი მუხამბაზები ჭიანურის ან თარ-ჩონგურის აკომპანიმენტზე იყო გათვლილი (ჩონგურზე თურმე თვითონაც უკრავდა) და მღეროდნენ კიდეც იმდროინდელი თბილისელი აშუღ-მესაზანდარენი. დიმიტრი ყიფიანი წერდა, რომ: „იმ სიმღერებიდან, რომლებიც ცოტა თუ ბევრად ცნობილია ყოველი ქართველისათვის, ორი მესამედი მაინც, და ისიც საუკეთესონი გრძნობისა და აზრის სიმაღლით, ეკუთვნიან ალექსანდრე ჭავჭავაძეს“.

მაგრამ გამოხდა ხანი და რუსების შემოტანილმა გიტარამ და ფორტეპიანომ ნელინელ გააძევა აღმოსავლური საკრავები და მეცხრამეტე საუკუნის დასასრულსა და მეოცე საუკუნის დამდეგს უკვე ანდრია ძარაშვილს, ია კარგარეთელსა და ფილიმონ ქორიძეს გადაჰქონდათ „დამწვრის ლექსები“ ქალაქურ ჰანგზე, ხოლო წარმტაცი ნატო გაბუნია მსმენელებს ჭავჭავაძისეული „ჭმუნვის მახვილით“ ატკბობდა:

„ჭმუნვის მახვილი გულსა მსომია;
მიკვირს, თუ სული რად არ მხდომია!“

მაგრამ ახლა მოგვიწევს გადავინაცვლოთ ბრძოლის ველზე, სადაც ალექსანდრე ჭავჭავაძეს არანაკლები წარმატებები აქვს, ვიდრე სასიყვარულო და სამწერლო ასპარეზზე: „ვარსკვლავმიხდილ“ ნაპოლეონს დადევნებულ რუსულ ჰანთან ერთად მან ბრძოლით გადასერა გერმანია, საფრანგეთი და თეთრ ცხენზე ამხედრებული, პარიზში შევიდა, უკვე როგორც ადიუტანტი გამარჯვებული ჯარის სარდლის – ბარკლაი დე-ტოლისა. ოცდარვა წლის ალექსანდრე ჭავჭავაძე პარიზიდან დაბრუნდა ოქროს ხმლით, ზედ ამოტვიფრული წარწერით „გულადობისათვის“ და რამდენიმე საბრძოლო ორდენით. შემდგომი ორდენები მან მიიღო უკვე როგორც გენერალ-მაიორმა, ქალაქების – ბაიაზეთისა და თავრიზის აღებისათვის რუსეთ-სპარსეთისა და რუსეთ-ოსმალეთის ომების დროს. იმავე ხანებში ალექსანდრე ჭავჭავაძე დაინიშნა სომხეთის ოლქის მმართველად, შემდგომ – სამხედრო-მოსაზღვრე უფროსად კახეთისა და ახლა უკვე მოთარეშე ლეკთა დასაფრთხობად იშიშვლა თავისი ხმალი. სწორედ ეს ხმალი შემოიხსნა და ჩაბარა მის დასაპატიმრებლად მოსულ ჟანდარმებს ალექსანდრე ჭავჭავაძემ 1832 წლის დეკემბერში.

1832 წლის შეთქმულებაზე იონა მეუნარგია წერდა: „ხუთმეტიოდე ძმაწვილმა კაცმა განიზრახა მოეკლათ საქართველოს მთავარმართებელი და ყველა ცალკე ნაწილების მოთავე რუსები, ჩაეგდოთ ხელში არსენალი, ხაზინა, მეტეხი და ბოლოს საქართველო თავისუფალ სახელმწიფოდ გამოეცხადებინათ“.

საგამოძიებო კომისიას ალექსანდრე ჭავჭავაძე არწმუნებდა, რომ არც კი გაეგონა „იგი ჯოჯოხეთური განხრახვა“. სიყმაწილეში ფრანგულიდან თარგმნილი ტრაქტატი – „ახლოით განჩხრეკილი კაცი“ თავისი განწყობით „არაკეთილსაიმედო“ კი იყო, მაგრამ სამხილად მაინც ვერ გამოდგებოდა. აი ის, რომ შეთქმულები, გამარჯვების შემთხვევაში ჭავჭავაძეს სამხედრო მინისტრად სახავდნენ, ხოლო მისივე ცოლისძმა – ლუარსაბ ორბელიანი ფიცით ადასტურებდა თავისი სიძის მონაწილეობას „მამულის გამოხსნის შეთქმაში», – საკმარისი აღმოჩნდა, რათა პოეტი კვლავ ტამბოვში აღმოჩენილიყო. ამ დროისათვის იგი ორმოცდაექვსი წლისა გახლდათ, ჭაღარაშერეული, ცხოვრების სიტკბონაგემი, მაგრამ მარცხის დროსაც ღირსებაშენარჩუნებული. ალბათ, სწორედ მას უნდა ეთქვა:

„ვაჰ, დრონი, დრონი ნაგებნი მტკბარად,
წარილტვნენ, განჰქრნენ სიზმრებრივ ჩქარად;

მე იგივე ვარ მარად და მარად!
არ ვსდევ ჟამთა ცვლას,
მე იგივე ვარ მარად და მარად!“

რუსეთის ტახტზე ამჯერად ნიკოლოზ პირველი იჯდა (ხალხში „პალკინად“ წოდებული). მაგრამ, ეტყობა, მან ჩათვალა, რომ ქართველებთან ლმობიერი პოლიტიკა უფრო ჭრიდა და, თუმცაღა, ალექსანდრე ჭავჭავაძის ბრალეულობაში ეჭვი არ ეპარებოდა (წერდა კიდეც ამის თაობაზე გრაფ პასკევიჩს), შერისხული პოეტი შეიწყნარა და პეტერბურგს იხმო. სწორედ იქ, პეტერბურგში წარუდგენია ალექსანდრე ჭავჭავაძეს იმპერატორისათვის „საქართველოს მოკლე ისტორიული ნარკვევი“, რომელშიც იგი შეუფარავად ლაპარაკობდა სასოწარკვეთილებამდე მისულ თვისტომებზე და ოდესღაც აყვავებულ, აწ კი გაჩანაგებულ ქვეყანაზე: „ახლანდელი საქართველოს მნახველი ძნელად თუ დაიჯერებს, რომ ეს ქვეყანა ოდესღაც ჰყვაოდა. მისი წინანდელი მოსახლეობის მოწამედ მხოლოდ უტყვი ნანგრევები-ღა დარჩენილა…“. ადვილი შესამჩნევია, როგორ ეხმიანება ეს სიტყვები ალექსანდრე ჭავჭავაძის ლირიკის აღიარებული ნიმუშის, „გოგჩის“ განწყობილებას:

„აჰა, პალატთა დიდებულთა ნგრეული ნაშთი,
აჰა, ქალაქთა ჩინებულთა ხვედრი უცილო“…

ალექსანდრე ჭავჭავაძისადმი მიძღვნილ წერილში კიტა აბაშიძე სამართლიანად აღნიშნავდა, რომ „ეს სამგლოვიარო კილო მისი ლექსებისა შექმნილი იყო საზოგადოდ მთელი ერის გლოვისა და ოხვრის ზეგავლენით“. ამით კიტა აბაშიძე თითქოს არბილებდა თავისსავე ულმობელ განაჩენს: „ალექსანდრე ჭავჭავაძე არ იყო საეროვნო მწერალი, საერო დარდებისა და ვარამის გამომხატველი. პოეტის ამ ნაკლულევანების მიზეზი იმალება იმ ატმოსფეროში, რომელშიაც იზრდებოდა, იმ აზრთა ზეგავლენაში, რომელშიაც თავისი სიყრმე-სიყმაწილე გაატარა და რომელსაც არ შეიძლებოდა თავისებური დაღი არ დაესვა ამ მწერალზე“.

„გოგჩა“ 1841 წლითაა დათარიღებული. ამ დროისათვის ალექსანდრე ჭავჭავაძე უკვე გენერალ-ლეიტენანტია, ამიერკავკასიის მხარის მთავარმმართველობის საბჭოს წევრი და საქართველოში ერთი უწარჩინებულესი ოჯახის მამა.

ჭავჭავაძეებს სამი ქალი და ერთი ვაჟი ჰყავდათ: ამათგან ორს – ნინოს და ეკატერინეს – შესტრფოდნენ, ემეგობრებოდნენ, ლექსებს უძღვნიდნენ „ხახვის ფრანტებად“ მონათლული თაყვანისმცემლები, იქნებოდა ეს ნიკოლოზ ბარათაშვილი, გრიგოლ ორბელიანი თუ გიორგი ერისთავი. მეგობრობა მეგობრობად, მაგრამ არჩევანი ჭავჭავაძიანთ ქალებმა სხვებზე შეაჩერეს: ნინო, მოგეხსენებათ, ალექსანდრე გრიბოედოვზე გათხოვდა და თვალებში შესციცინებდა თავისზე ჩვიდმეტი წლით უფროს, ირონიული ჭკუის დიპლომატს და უკვე სახელმოხვეჭილ მწერალს, რომელმაც გზად სპარსეთისაკენ, ფორტეპიანოზე დაკვრის რამდენიმე გაკვეთილით მოაჯადოვა იგი. ნიკოლოზ ბარათაშვილის მუზა – ეკატერინე, „კატინკა“, როგორც მას ძველა ეძახდა, ცოლად გაჰყვა სამეგრელოს უკანასკნელ მთავარს დავით დადიანს. და ბოლოს უმცროსი სოფიო, უკვე მამის გარდაცვალების შემდეგ მიათხოვეს ბარონ ნიკოლაის.

ჭავჭავაძეთა ვაჟიშვილი დავითი, მამამისს მხოლოდ დარდიმანდობით დაემსგავსა და მას უპირატესად მაშინ იხსენებენ, როდესაც წინანდლიდან ლეკების მიერ მისი ოჯახის გატაცებაზე ჰყვებიან. მაგრამ, ეს ამბავი რომ მოხდა, ალექსანდრე ჭავჭავაძე უკვე ცოცხალი აღარ იყო. ისე რომ, კავკასიის ომში მისი მონაწილეობა და შამილის წინააღმდეგ დიდოეთში ლაშქრობა პირადი ანგარიშსწორების სურვილით არ გახლდათ ნაკარნახევი.

წინანდლის გახსენებაზე: ალექსანდრე ჭავჭავაძე ეთროპეიზმს მხოლოდ ლიტერატურაში როდი ნერგავდა – თავისი სასახლეცა და ბაღიც წინანდალში მან სწორედ ევროპულ ყაიდაზე მოაწყო და ქართველ სტუმრებს ჩვენში პირველად ჩამოტანილი ფორტეპიანოთი და ბილიარდით ანცვიფრებდა, ხოლო რუსებსა და ევროპიელებს – აღმოსავლური სტუმართმოყვარეობითა და მასშტაბით. თანამედროვეთა თქმით, ჭავჭავაძეებთან სუფრა, წინანდალშიც და თბილისშიც, როგორც წესი, ოც კაცზე მაინც იშლებოდა. მრავალი წლის შემდეგაც კი იგონებენ ჭავჭავაძეთა სტუმრები მათ ლიტერატურულ სალონს, თბილისური სახლის ბანზე გატარებულ საღამოებს – ტრადიციული დუთმა-ნესვითა და წინანდლის ღვინით…

ალექსანდრე ჭავჭავაძე შეუდარებელი მასპინძელი იყო: გულუხვობითაც, სიტყვა-პასუხითაც, იერითაც. პოეტის გარეგნობა ჩვენ იმდროინელი დაგოროტიპებით ვიცით: გადაწკეპილი ულვაშებით (სხვათაშორის, ისეთ მნიშვნელობას ანიჭებდა თურმე ამ ულვაშებს, რომ ბოლო წლებში იღებავდა კიდეც), ეშმაკურად მოწკურული თვალებითა და ჩამალული ღიმილით… სიტყვიერი პორტრეტიც შემოგვრჩა; „ალექსანდრე შუათანა ტანისა, კარგი თვალადი, კარგი ზრდილი, თავმდაბალი, როგორც ეკადრებოდა დიდი კაცის შვილს, კარგი მოლაპარაკე იყოვო“, – უყვებოდა ქეთევან ორბელიანი იონა მეუნარგიას.

ქუჩას, რომელზეც ალექსანდრე ჭავჭავაძე თბილისში ცხოვრობდა, მისი სახელი პოეტის სიცოცხლეშივე დაერქვა: ეს არც იყო გასაკვირი. პატივი მიაგეს ბრწყინვალე თავადს, მამაც მხედართმთავარსა და უმაღლესი რანგის მოხელეს. ეს ჩამოთვლა, ერთი შეხედვით უნდა დამთავრებულიყო სიტყვებით „და სახელმოხვეჭილ პოეტს“. მაგრამ ალექსანდრე ჭავჭავაძის სიცოცხლეში მისი სახელი სწორედ სახელმწიფო და სამხედრო კარიერასთან იყო დაკავშირებული და არა იმ „მელექსეობასთან“, რომელსაც, ვგონებ, თვითონაც განათლებული არისტოკრატის მოცალეობის ჟამს გულის მოსაოხებელ საშუალებად მიიჩნევდა და არა თავის უმთავრეს და უპირველეს მოწოდებად. ამიტომაც, არც თავისი ლექსების შეკრებაზე უზრუნვია, არც მათ გამოქვეყნებაზე.

1846 წელს პირველად დასტამბული მისი ლექსები – დავით ჩუბინაშვილს რომ შეეტანა თავის „ქრესტომატიაში“ და პეტერბურგიდან გამოეგზავნა, უკვე გარდაცვლილი ავტორის სასთუმალთან იდო.

ეგებ სიმბოლურიც იყო, რომ ალექსანდრე ჭავჭავაძე სწორედ სამსახურებრივმა რიტუალმა იმსხვერპლა.

ჩვენს მეხსიერებას სკოლის მერხიდან შემორჩა აღწერა იმისა, თუ როგორ დაუფრთხა ცხენი მეფისნაცვალ ვორონცოვთან ვიზიტით მიმავალ ალექსანდრე ჭავჭავაძეს, როგორ წამოიწია იგი მეეტლის მისაშველებლად და თვალის დახამახამებაში როგორ დაანარცხა ქვაფენილს ეტლის ბორბალში მოყოლილმა გენერლის შინელმა ეს უმარცხებელი მხედარი.

თბილისი გლოვამ მოიცვა: ოჯახი ეთხოვებოდა თავის ბურჯსა და იმედს, ლიტერატორთა ახალთაობა ქართული რომანტიზმის მესაძირკვლეს, თანამებრძოლნი – მამაც და საზრისიან მხედართმთავარს…

„უნუგეშოდ ჭმუნავს მთელი საქართველო“, – წერდა პლატონ იოსელიანი. თბილისის „მოქალაქეობა თავის ამქრებით და ბაირაღებით გაჰყვა მას საუკუნო განსასვენებელთან“.

კახეთის პირველი მემამულე შუამთაში დაკრძალეს – საგვარეულო ძვალთშესალაგში, რომლის ხავსიანი სიღრმიდან ექოდ მოისმოდა ოდესღაც ნათქვამი: „გვძლივა სოფელმან ხელ-მყოფელმან, აწ გვაგო შური…“

გალაკტიონ ტაბიძე, ბესო ჟღენტი, იოსებ გრიშაშვილი, გიორგი ლეონიძე

გალაკტიონ ტაბიძე, ბესო ჟღენტი, იოსებ გრიშაშვილი, გიორგი ლეონიძე

გალაკტიონის ლირიკაში არის ერთი წყება ლექსებისა, რომელთა საერთო მახასიათებლად შეიძლება ჩაითვალოს კომიზმი და ირონიული ტონალობა.

დამკვიდრდა საბჭოთა დროება. გაბატონდა პროლეტარული იდეოლოგია. ლიტერატურა გახდა სახელმწიფოებრივი პროპაგანდის იარაღი. ერთმანეთს დაუპირისპირდა ტირანია და მორჩილი მასა, რომლის თითოეული წევრისათვის -ხელოვანი იქნებოდა თუ პოლიტიკოსი – პიროვნული დამოუკიდებლობის გამოვლენის ყოველგვარ ცდას ავტომატურად მოჰქონდა სიკვდილი. პოეტს ერთი სურდა ეთქვა და ხელისუფლების დიქტატის შედეგად მეორეს ამბობდა. შემდეგ თვითონ არ მოსწონდა და უბის წიგნაკში ასეთ ჩანაწერს აკეთებდა:

ვითომ ესეც ლექსებია რაღა!
ხა-ხა-ხა-ხა, ხა-ხა-ხა-ხა, ხა-ხა!

თვითირონიის საკმაოდ შთამბეჭდავი და მკვეთრი მაგალითია.

გალაკტიონის შემოქმედების მესამე პერიოდს – 1928-59 წლები – წლები მოეძალა კომიზმი.
აქვე უნდა ითქვას, ფაქიზი იუმორის გრძნობა ადრეც საცნაურია. 1925 წელს დაწერილ ლექსში, რომელსაც ჰქვია „მატარებელში“, ფიქსირდება დახვეწილი იუმორი:

„მთები აჭრელდა, როგორც ჟირაფი,
მატარებელი მიჰქრის ბინდებათ,
ეხლა იწყება წიფის გვირაბი,
თქვენ ხომ არაფრის შეგეშინდებათ!?

ეს მამაკაცური გახუმრება /უკეთ რომ ვთქვათ – ფიქრში გახუმრება/ არანაირად არღვევს დელიკატურობის საზღვრებს, მაგრამ იუმორში დევს ფიქრი, რომელიც აკრძალულ ხილს ეპოტინება /გაქანებული მატარებელი, იგულისხმება თანამგზავრი – მაცდუნებლად ლამაზი ქალი; კუპე სავსეა მამაკაცური ფორიაქით, მატარებელი კი გვირაბს უახლოვდება; წამიც და… ჩამობნელდება/ გვიანდელი გალაკტიონის ლექსში ჩნდება კომიზმი ამას ადასტურებს ლექსები: „სვინტრი“ „შოვიდან ისარმა სხეპა მოადინა“, „თევზმა თევზს უთხრა“, „მგელი და ცხვარი“, „მისტერია წვიმაში“ და ასე შემდეგ.

პოეტმა ლექსი „სვინტრი“ ექსპრომტად დაწერა სახელმწიფო გამომცემლობის ერთ-ერთ განყოფილებაში, სადაც უამბეს, რომ ერთ-ერთმა მწერალმა განმარტა, თურმე, სვინტრი იმერეთში ბალახის სახეობა არისო:

„არც დვალეთში, არც ქიზიყში, არც ჰერეთში,
არც დღეის დღეს, არც ხვალეთში, არც მერეში,
არც ბოხოხში, არც ცილინდრში, არც ბერეტში,
სვინტრი იგი ხარობს თურმე იმერეთში.
უნდა შუბლით ფიქრთა ნისლი გამერეკა,
მსურდა სწრაფად მსოფლიოსთვის დამერეკა,
რომ აღმოჩნდა, რომ აღმოჩნდა ამერიკა
და რომ სვინტრი ბალახია იმერეთში“ – 1954.

გალაკტიონმაც მოიმარჯვა კალამი და სრულიად არაფერზე მშვენიერი სალაღობო ლექსი გამოაცხო. დიდი პოეტის ხელში არაფერზეც იწერება მომხიბლავი ნაწარმოები. ესეც თავისებური გამოცდაა, საწერი არაფერია, შესძლებს თუ არა მხატვრული სიტყვის ოსტატი არაფერზე რაიმეს დაწერას?! დიახაც, მაგრამ არაფერზე მხოლოდ ლამაზი არაფერი იწერება.

ყურადღებას იპყრობს ლექსი „შოვიდან ისარმა სხეპა მოადინა.“ სათაური იმავე დროს რეფრენიც არის. დავაკვირდეთ, რას უნდა ნიშნავდეს ეს სიტყვები? ასოციაციით გაგვახსენდება გალაკტიონისავე ტაეპები:

„თუმცა ისრები ბევრმა დაშვილდა,
მსგავსნი ვერ გახდნენ ბარათაშვილთა“

ისრის დაშვილდვა – ეს ლექსის თქმის ოსტატობაა გალაკტიონთან, ისარი – ლექსია – შეიძლება კიდევ ერთი ასოციაცია ამოიზიდოს: „ვამსგავსე მშვილდი ბედითი ყმაწვილთა მონადირეთა…“

ახლა კი გასაგები ხდება, რომ შოვში მყოფ გალაკტიონს შემოქმედებითი განახლება უგრძვნია და მოუშვილდავს თავისი ისრები. გალაკტიონისებური ლაღი ღიმილი გასდევს ამ ლექსს, თითქოს ავტორის ეშმაკურად მოწკურულ თვალებსაც ვხედავთ.

ერთ ბედს ქვეშ მყოფი ადამიანების ამაო ფაფხურზეა დაწერილი:

„თევზმა თევზს უთხრა:
რა გითხრა, იცი?!
დაიძარ ცოტა,
იქით მიიწი,
მან უპასუხა:
სად წავალ, აბა,
ვიხრაკებითო
ორივ ერთ ტაფას“ /1948 წ./

მკითხველის და ვითომ მკითხველის პრობლემა იმდენად სერიოზულია, რამდენადაც ხელოვანისა და ფსევდოხელოვანისა. კითხვის ოსტატობა თავის სირთულეს მოიცავს8 ერთგული და კომპეტენტური მკითხველი ისე მცირეა, მოანატრებს ავტორს თავს. ბუნებრივია. დღესაც, ამდენი გამოკვლევისა და წერილის შემდეგ, ამდენი ლეგენდისა და მითქმა-მოთქმის მერე, გალაკტიონოლოგიის მეცნიერებად ჩამოყალიბების შემდეგ, ძნელია გალაკტიონის პოეზიის ნამდვილი წამკითხველის პოვნა, თორემ მაშინ, მისივე სიცოცხლეში, ხომ ორმაგად შეუძლებელი იქნებოდა?.. ამიტომაც გასაგებია ეს გულისტკივილით სავსე ღიმილი:

„არის მკითხველი
მშვენიერ წიგნის
და არის მხოლოდ
გადამკითხველი…
ის ფურცლავს, ნიშნავს,
ადარებს, ჩიჩქნის,
მაგრამ ვინაა
აქ გამკითხველი…

ბევრი უფურცლავთ და უჩიჩქნიათ გალაკტიონის ლექსები, მე-20 საუკუნის დასაწყისის პოპულარულ ოპერებთან სიუჟეტური მსგავსება თუ შინაარსობრივი შეხვედრის წერტილებიც დაუფიქსირებიათ, მაგრამ განა ესაა მთავარი?.. გრძნობამ რა გრძნობა გამოიხმო ავტორის არსებაში, ემოციამ რა განწყობილება წარმოშვა, გადამკითხველს ყოველთვის ყურადღების მიღმა რჩება.

გადავინაცვლოთ ლექსზე „ფიქრი შეითან ბაზარზე“ შეითან-ბაზარი – ეს ძველი სავაჭრო ადგილია თბილისში, მეტეხის ხიდის მარჯვნივ, მოედანზე. პოეტი მაღლით დაჰყურებს პაწაწინა საქმეებით გართულ თანამედროვეებს და ტუჩის კუთხეში მისდაუნებურად ესახება უბოროტო ღიმილი:

„ამ ღრიალს, ამ ჭუჭყს
სუსტი ვით აიტანს?
რაც ბაზრებს შეფერის,
შეითან- მაითანს -
იმით აქ ვერავინ
ვერაფერს გაიტანს.
წავა ეს ყვირილიც,
მოსულა საიდანც,
გაჩნდება კულტურა,
ბაზრებს ქვეშ დაიტანს.“

აი, რა წრეშეუწერელი სილაღით მოძრაობს გალაკტიონის კალამი ქაღალდზე და სერიოზულ დასკვნას კი გვთავაზობს: ეს ცხოვრება ბაზრის ხმაურისაგან ისევე შედგება, როგორც ტაეპის ნატიფი ვიბრაციისაგან. მეორე ვისაც ესმის, ცოდვაა ბაზრის ხმაურში, ყოფით პრობლემებში, წვრილმან საყველჭადო ინტრიგებში. შემოქმედი არ არის ბაზრის კაცი. საბაზრო ხმაურით არაფერი ამაღლებული არ იქმნება. მაღალი სულიერება ათასი ბაზრის ხმაურს დაამარცხებს, – ეს აზრი კალმის მსუბუქი მონასმებით, ირონიით არის აქ გამოხატული.

დიდების ამაოების თემაზეა დაწერილი შემდეგი ლექსი. ვისაც უნდა, იმას ჰქონდეს მსმენელებით გადაჭედილი პარტერი და დამაყრუებელი აპლოდისმენტები მილიარდი თაყვანისმცემლისა. პოეტს ადამიანური ცხოვრება, სულ უბრალო და სადა, ენატრება და სჭირდება ჰაერივით. იგი სიამოვნებით გაცვლის თეატრების მთელ ამ ხმაურს უდასასრულო გზაზე, ცოტაოდენ სიყვარულსა და ღერ პაპიროსზე:

„თქვენ გენატრებათ ლოჟა, პარტერი,
თქვენ გინდათ გახდეთ მილიარდერი,
მე კი ვარჩევდი გზას უნაპიროს,
ცოტა სიყვარულს და ღერ პაპიროსს.“

ანგარებით სავსე ვექილი, რომელსაც სიტყვის სალტო-მორტალე შეეძლო და ფულისთვის რას არ იკადრებდა, სიკვდილმა ბალდახინზე გაჭიმა /„იყო ვექილი ფრიად მართალი“ /ფულიანმა ვექილმა ვერ მოისყიდა სიკვდილი.

ასევე კალმის ლაღი მოსმით არის დაწერილი ლექსი „ფედია ჩუდეცკის“:

„იყო ღრმა ფილოსოფოსი,
სახელად ერქვა სპინოზა.
ის ქადაგებდა: რათა სომთ
ამდენს არაყს და ღვინოსა.

ეს რომ სიკვდილმა გაიგო,
სთქვა: ცოტა მამითმინოსა!
გამაუქროლა სპინოზას-
და მტვრად აქცია სპინოზა /1938./

სპინოზა არ ლოთობდა, მაგრამ სიკვდილს ლუკმად არ ეყო. ბარემ სვას ცოცხალმაო, ეს გვითხრა ხუმრობით პოეტმა.

გალაკტიონის ფონდში ყურადღებას იპყრობს შინდისფერი პატარა ბლოკნოტი /სლმ: 021375-75/, რომლის 38-ე გვერდზე არის ასეთი ლექსი:

„დილით ადრე მივდიოდი,
უცნაური რამე ვნახე:
ვირი პორთმელს მიათრევდა,
ჩემივ თვალით დავინახე.
თხა ორფეხზე შემდგარიბო,
მოხსენებას აკეთებდა,
ინდოური ოქმსა სწერდა,
იხვის ჭუკი ამოწმებდა.“

ჩანაწერი დათარიღებულია 1934 წლის 15 დეკემბრით. ფურცელს აქვს ასეთი მინაწერი: „დილით ადრე ვინმე გლეხი შეხვდა გალკის“. ესე იგი, გვანიშნებენ, რომ ლექსი ხალხურია. ეჭვი იბადება, რამდენად ბუნებრივია, გლეხს ასეთი რაკურსით ენახა ინტელექტუალური სფერო?!. საფიქრებელია, რომ ეს ლექსი გალაკტიონის ერთ-ერთი ექსპრომტი იყოს /ასეა თუ ისე, ერთი რამ ფაქტია: ის შემთხვევით არ აღმოჩენილა პოეტის უბის ბლოკნოტში. ლექსი მშვენივრად გამოხატავს იმ შეუსაბამობას, რომელშიც გალაკტიონი ცხოვრობდა. ყველა ეპოქისთვის ტიპური მოვლენაა. რომელ დროში ვერ იხილავთ თავად უსწავლელებს, სხვებს რომ ასწავლიან, ინდაურებსა და იხვის ჭუკებს, ხალხმრავალ კრებებს რომ მდივნობენ და თავმჯდომარეობენ?.. რაღაცა მანქანებით სკამებზე დაკოსებული ხალხი, თავისი თანამდებობისათვის შეუფერებელი ადამიანი გალაკტიონის გარემოცვაშიც მრავლად იყო. სხვაგვარად /მისია თუ ხალხური/ ეს ლექსი პოეტის ბლოკნოტში არ დაფიქსირდებოდა. განა სწორედ ისინი არ ასწავლიდნენ, რა ეწერა და როგორ; საყვედურობდნენ არასაკმაო საბჭოური განწყობილებების გამო და ასე შემდეგ. იქვე არის ასეთი სალაღობო ტაეპები:

„ეს პაოლო რით გავიდა?
- მე რა ვიცი, რით გავიდა!
- რომელ კანონით გავიდა?
- კანონით თუ უკანონოდ
გავიდა, ჩემო ბატონო.
ახტა, დახტა და გადახტა,
სიმწარის ექსპრომტს გადახტა,
შევარდა მთელი თავითა
და, როგორც იქნა, გავიდა!

„ჰოჰო…“/ გვ. 28./

რა ყოფით მომენტთან დაკავშირებით შეიქმნა ეს სტროფები, უცნობია /საფიქრებელია, რომ ეს სიტყვები 1934 წელს, მწერალთა პირველი საკავშირო ყრილობის წინ დასცდა პოეტის ბაგეს, რაკი ვერ დაიოკა ძალზე გასაგები ადამიანური წყენა, რომ ყრილობის 30 დელეგატს შორის თვითონ არ იყო. და განა გაუკვირდება ვინმეს გალაკტიონის სავსებით სამართლიანი ადამიანური ბოღმა?,/ მაგრამ ფაქტია, გალაკტიონს არ ეხერხებოდა წინ წასაწევად ყელყელაობა და გაძრომ-გამოძრომა. იოლი შესაძლებელია, მან ასე კომიკურად აღიქვა რომელიღაც ცხოვრებისეული ფაქტი, როცა მასზე წინ სხვა დადგა, თვითონ ელოდა რაღაცას და სხვას ერგო ის /ადგილი, სიტყვა, ჯილდო თუ სხვა რამ/ განა ცოტა იყო ამგვარი ფაქტი მის ბიოგრაფიაში?..

ხოლო 27-ე გვერდზე წერია:

„აბაშელი სად წავიდა?
-სულ უკან-უკან წავიდა,
-რისთვის სულ უკან წავიდა?
-სულ უკან მისთვის წავიდა,
რომ ვერ აზროვნებს თავითა.“

ცხადია, ეპოქის უპირველეს პოეტს თავისი დამოკიდებულება ჰქონდა თანამოკალმეებისა და მათი შემოქმედების მიმართ. ეს ჩანაწერები შინაურული უშუალობით არის შესრულებული, გარეშე თვალს არ გულისხმობდა. მას ჰქონდა უფლება, უბოროტო, მაგრამ ირონიაგარეული ღიმილი გამოსახვოდა ზოგიერთ თანამედროვეთა მისამართით. როცა საჭირო იყო, განა საკუთარ თავს კი ინდობდა?

25-ე გვერდზე ვკითხულობთ:

„-გრიშაშვილი სად წავიდა?
-ის ხარის ფუხში წავიდა.
-რომელ ხარის ფუხს წავიდა?
-ის ხარის ფუხში წავიდა
წარსულის სანახავითა -
არხივით და ნაგავითა,
რაც მოვა, ჩემო დავითა,
სულ ყველა თავის თავითა.“

სხვაგან გრიშაშვილს, იმ გრიშაშვილს, რომლის გავლენასაც პოეტური გზის დასაწყისში თავად განიცდიდა, „პოვეტიც“ უწოდა /როდესაც მან გამოსცა „მომენტის შესაფერი“ – გალაკტიონის სიტყვებია – წიგნი „წითელი დროშა“./

იმავე ბლოკნოტში მეცამეტე გვერდზე წერია:

„გადაქცეულნო
მხოლოდ სიმარდეთ,
ლექსს მოგცემთ მუზა?
აბა, მიმართეთ!“

მუზას კი მეოცე საუკუნის პოეტთაგან სწორედ ამ სიტყვების ავტორი ჰყავდა გამორჩეული.

გალაკტიონი მარდ ხალხში ცხოვრობდა, არა მასზე ნიჭიერ, არამედ მოძრავ, საქმოსან ხალხში, რომელნიც საქმეთა ჩასაწყობად გარბი-გამორბოდნენ. უშთაგონებო ლექსებსა და უნიჭო კალმოსნებს გაჰკრა კბილი პოეტმა ამ სტროფით.

ჩემს ხელთ არის ჩალისფერი ბლოკნოტი /სლმ: -021370-65/ აქ ყურადღებას იპყრობს ლექსი, რომელიც არ ვიცი, ხალხურია თუ გალაკტიონის:

„ორი კაცი შეყრილიყო
ღობესა და ღობეს შუა.
ამნაირად საუბრობდნენ:
ვინა სთქვაო ქალის ჭკუა.
მისი ჭკუა, ნათქვამია,
მისი თმების ტოლა თუა.
რა გამოვა იმისაგან-
როცა თმებმა გააბრუა.“

სწორედ იმ თმებმა გააბრუა ის კაცი, რომელიც ქალის ჭკუაზე ბრძანებდა, თმის სიგრძის ტოლიაო, იმ ღიმილის ღირსად მიჩნეული თმების სურნელმა კი ჭკუაც დააკარგვინა. ქალის ჭკუა მისი მათრობელა ეშხია. სხვა ჭკუას ნუ ეძებ დიაცშიო, ეს ირონიული შეფერილობის აზრი ხალხსაც შეეძლო ეთქვა და გალაკტიონსაც რატომ არ შეიძლებოდა დაცდენოდა?..

საბჭოთა ხელისუფლება აიძულებდა მწერლობას, გვერდში ამოსდგომოდა, დაეცვა სოციალისტური ქვეყნის სახელმწიფოებრივი პრინციპები, ხელი შეეწყო საბჭოთა წყობილების განმტკიცებისათვის. იმართებოდა გააფთრებული ბრძოლა ამ პოლიტიკური ხაზის დასაცავად. განზე დგომაში თუ ვინმეს დაადანაშაულებდნენ, მას კარგი არაფერი ელოდა. მწერალთა კავშირში მუშაობდა აგენტურა, რომელიც დასმენების ავანგარდში იყო:

„სამგლეს და საძაღლეს-
მწერალთა სასახლეს
ვერასდროს დაღლილი
ვერ მიეყუდები,
არის მოდებული
გაბოროტებული
ეგრეთ წოდებული
ბერიას კუდები.“

სარკაზმს ბოღმა ერევა გალაკტიონის ტაეპებში:

„ბერია ხვრელს შეძვრა,
მაგრამ მის კუდების
ქნევითა ჩვენ მწერლებს
სწამებენ ობობას-
ლომობას, ორბობას
ეს კატის კნუტები…
იძვრიან კუდებიც,
სულაქოთებული
ქანაობს კრებული-
ეგრეთ წოდებული
ბერიას კუდები.“

ეს უკვე პოლიტიკური სარკაზმია, რის გამოც მადლობას არავინ ეტყოდა, ამიტომაც დარჩა უბის ბლოკნოტშივე ზემოთმოხმობილი ტაეპები ავტორის სიცოცხლეში.

1958 წელს დაიწერა ლექსი „ერთხელ მერიით“. პოეტს არ ახსოვს, სად – მერიაში /სოფელი ოზურგეთის რაიონში/ თუ ხიდისთავში /სოფელი ჩოხატაურის რაიონში/ ლიტერატურული შეხვედრის თუ საღამოს შემდეგ თაყვანისმცემელმა ლამაზმა ქალმა ხალათი შეუკრა ქინძისთავით:

„ერთხელ მერიით
თუ ხიდისთავით,
მახსოვს უბრალო
ერთხელ ხალათი
შენ შემიკარი,
რა ყინვა იყო,
რა ცივი ქარი
და რანაირად
ვიყავი ავად.“

სილაღისა და სიმსუბუქის, დაუძაბავი უდარდელობის განცდას ბადებს ტავტოლოგიური „ერთხელ“. უბრალო ფაქტია, მაგრამ პოეტისთვის ის ადამიანური სითბო ისეთი მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა, სასიცოცხლო ენერგიით აუვსო მთელი არსება.

„ვამბობდი, არის
მზიურთთვალება
ქალი, პოეტი
რომ ებრალება“.

ზოგჯერ ნამცეცი ყურადღება ადამიანში შინაგანი ძალების წარმოუდგენელ განახლებას იწვევს და საკუთარი თავის რწმენას შთაბერავს მას:

„სხვისთვის არარას,
ჩემთვის კი მზის დარს-
ქებათა ქებას
ვუძღვნი ქინძისთავს.
დე, სხვისთვის იყოს
ის ნამი ქინძის,
ჩემთვის ის რაა
ქვეყნად, ვინ იცის?
ვერას დამაკლებს
დღე და სოფელი,
მადლობელი ვარ,
ო, მადლობელი.“

ცხოვრების გაუსაძლისობას ირონიის მუშკეტით ებრძვის გალაკტიონი, სულით რაინდი და არისტოკრატი, საკუთარი რაფირინებული და აფორიაქებული სამყაროს მკვიდრი. ტლანქი სინამდვილე მას თავისთვის დამახასიათებელ თამაშის წესებს სთავაზობს, მაგრამ პოეტს როგორ შეეძლება მისი მიღება?! ამიტომაც ამბობს:

„ქვეყანა გაცვდა, ვით ძველი გროში,
უდაბურებად იქცა სოფელი.
ნუ გაოცდები, რომ ასეთ დროში
მცირე ბედისაც ვარ მადლობელი.
შეიძლებოდა მქონოდა სული
კეთილი, ნაზი, როგორც დობილი,
მაგრამ ცხოვრება არაა სრული,
მცირე ბედისაც ვარ კმაყოფილი.
ვით შეიძლება იქნე ლამაზი,
როცა სიტლანქე მოდის მგმობელი,
დროა, დავტოვო ფიქრი ამაზე,
მცირე ბედისაც ვარ მადლობელი.
საშინელება, სიბნელე, გესლი,
დემონიური ცეცხლის პროფილი,
ბოროტო, სუნთქვა ნუ გამიძნელე,
მადლობელი ვარ, ვარ კმაყოფილი!“

პოეზიაში უპირველესსა და უმდიდრესს ადამიანურ ცხოვრებაში „მცირე ბედი“ ხვდა წილად, გესლი და სიბნელე. აი, რისთვის უხდის ავტორი მადლობას ფორტუნას. მწარე ირონიაა…

იმგვარი შეუსაბამობაა პოეტის შიგნითა რეალობასა და ცხოვრებისეულ სინამდვილეს შორის, რომ შეიძლება ჩაითვალოს, არც გაიხედება გარეთ. ამაღლებულ სულიერ სამყაროსა და კნინ სინამდვილეს შორის კოლიზია წარმოშობს კომიკურ ეფექტს:

„სინამდვილეს არ ვემდური,
არ ყოფილა თითქმის,
არყოფილზე საყვედური
არასოდეს ითქმის!“

საბჭოთა სინამდვილეში ირონიულ-კომიკურია პოეტის დამოკიდებულება მუზასთან. ტოტალიტარული რეჟიმის პირობებში მუზაც კი ძალადობის ობიექტია:

„თან ძუნწი რითმებს მოიხვევს ძაგრად,
ერთის დათმობას კი არ ისურვებს,
მაგრამ როდესაც მიარტყამ მაგრად,
ორმოცდაათსაც არ დაიშურებს.“

„ეს ძველი მუზა ცბიერ გველივით“

ამ ლექსის ერთ-ერთ ვარიანტში იყო ასეთი საინტერესო სტროფი:

„შენ აქ წითელი ხალტურა გშვენის,
თუ წითელ-წითელ ღვინის შერევა?
მუზა: ამ ორი მეგობრის ძველის
პირად საქმეში ნურვინ ერევა!“

როგორც იტყვიან, კომენტარი ზედმეტია.

მატყუარა სათაურით იპყრობს ყურადღებას ლექსი „სიკვდილი უმუშევრისა“. სინამდვილეში ლირიკული გმირი თავად ავტორია. აქ კომიკურ ეფექტს ქმნის ის, რომ ნაწარმოები იწყება გასაცოდავებელი ყოფით და მთავრდება უადგილო პათეტიკითა და მჭახე მაჭრით:

„შენი ცხოვრება-
/რა სიმაღლე,/
რომელიც კვდება
ცივი, ბებერი,
მისთვის არ არის
ამქვეყნად სახლი,
არც კარებია
შესაღებელი.
………………………..
ამის მნახველი
ვით არ ვიქნებით
უკმაყოფილო
შექმნილი წესით?..
წავალთ დროშებით,
წავალთ წიგნებით,
წავალთ მქუხარე
ჩვენი კონგრესით!“

კალმის ლაღი გაქროლებით მიმართავს გალაკტიონი ექიმს:

„მე მიშველის, თუ მიშველის თქვენი მასაჟი,
რომ ისევე მტკიცე ფეხით ვიდგე მასაში.“

აქ სულ სხვა ღიმილი ეფინება ავტორს სახეზე, კეთილი, საყოფაცხოვრებო სიტუაციით გამოწვეული, სიყვარულით სავსე. მკვეთრად სხვაა ის კომიზმი, რომელიც შემდეგ ლექსში ცნაურდება. კიდევ ერთხელ გამოიყენა თავისი მხატვრული ილეთი შემოქმედმა /ირიკული გმირისაკენ მისამართის არევა სათაურის დახმარებით./ მან „ევროპის დიპლომატი“ დაარქვა ლექსს, სინამდვილეში კი ნაწარმოები მისი უგულწრფელესი აღსარებაა. სათქმელის ამგვარი გადამისამართება პოეტს გულახდილობის შანსს აძლევს:

„რა მშვენიერი
ძაფებით ქარგავს!
ჩქეფს. მიდი-მოდის.
ხავსს არ იკიდებს.
ღამით საბანში
ეშმაკ თავს ჩარგავს
და ჩუმად, ჩუმად,
ჩუმად ხითხითებს:
ხა, ხა, ხა!- წრფელი
ვგონივარ ყველას…
არ მეცინება
და ვიცინი კი,
გამოცდილს, ბებერს
ვერ გრძნობენ მელას,
არ იციან, რომ
მე ვარ ცინიკი.“

ეს ნაწარმოები მთელი „წითელი ნაკადის“ ლექსების პირუთვნელ კომენტარად და იდუმალ გასაღებად გამოგვადგება.

ირონია სარკაზმში გადადის, როდესაც გალაკტიონისგანაც კომიკური სინამდვილის ხოტბას ითხოვენ ხელისუფალნი და მათი მარიონეტი მწერლუკები, რომლებიც უპირველესად აღიარებულ პოეტსაც ასწავლიან, რაზე და როგორ წეროს.

ცნობილია, ღიმილი უარყოფითი ემოციებისაგან განმუხტავს ადამიანს.

ღიმილი – ეს ძალაა,

როცა იღიმება ადამიანი – ეს იმას ნიშნავს, რომ არის თვითდამცავი შინაგანი ძალა, არის დრამატულ ფაქტზე ამაღლების შესაძლებლობა, არის გამაწონასწორებელი შინაგანი სტიქიონი. გალაკტიონი ამ ძალას ფლობდა.

ლიტერატურა:
1. გალაკტიონის ფონდი, სლმ. 021375-75. გვ. 38, 28, 27. სლმ. 021375-65.

კონსტანტინე გამსახურდია

კონსტანტინე გამსახურდია

კ. გამსახურდიას მისმა სიყრმის მეგობარმა ლ.გუდიაშვილმა მოზეიმე ქართული ფრესკა შეარქვა. მ.ჯავახიშვილმა კი თანამოკალმეს ფრესკების მხატვარი უწოდა. მწერლის მისტიური მდუმარებით აღსავსე ასკეტური სახე ოდნავ ჩამოჰგავს კიდეც რენესანსის მხატვართა მიერ ფრესკაზე გამოყვანილ წმინდანთა სათაყვანებელ ლანდებს. მათსავით სევდიანი და უძიროა მწერლის სულიერი ხატება და გარეგნული პორტრეტი. თუმცა ფრესკის მსგავსად მწერლის ნაღვლიან სახესაც გადაეფინებოდა ხოლმე ღიმილის სხივი. ამ იშვიათი სიცილის გამო მოხდენილად უწოდეს ჟურნალ „ნიანგის“ თანამშრომლებმა შესაფერისი სახელი: „კოლხი კაცის ფრესკის ღიმილი“.

კ.გამსახურდიას ცხოვრების ეტლი სამშობლოს ბედისწერასთან იყო გადატიხრული. ღირსებაშელახული ქვეყნის მძიმე ხვედრი კი დალხინებული ცხოვრების საფუძველს არ აძლევდა მწერალს. ის, მართლაც, იშვიათად უნახავთ გაღიმებული. ერთხელ, ნათელასაც უთქვამს მარად მოღუშული მამისათვის:

- რატომ ხარ ასე, შუბლი გახსენი, გაიცინეო, მამა!

- რა ვქნა, ჩემო ნათელიკო, ასეთი ცხოვრება მარგუნა ბედმა!

საბჭოთა იმპერიაში გამეფებული ტოტალიტარული რეჟიმი და ანექსირებული სამშობლოს მონობის უღელი სულს უხუთავდა მწერალს. შინაგანი დაძაბულობისა და ჭარბი ემოციების მოწოლის დროს კი ის იუმორითა და ღიმილით იქარვებდა გარსმოჯარულ სევდას. ამ გზით ცდილობდა განემუხტა შინაგანი ღელვა და სულიერი წონასწორობა შეენარჩუნებინა.

კ. გამსახურდიას იუმორი მრავალფეროვანია. აქ თანაბარი დოზით იგრძნობა, როგორც ირონია და ცინიზმი, ისე სინაზე და ადამიანური სითბო. თავად მწერლის ახლობლების განცხადებით, მას მეტად ზომიერი იუმორი ახასიათებდა. მის მიმართ წარმოთქმული ხუმრობაც არასოდეს სწყინდა და ხალისითაც ჩაებმებოდა თურმე ამ ხუმრობაში.

მაგრამ მწერალი ერთმანეთისაგან ანსხვავებდა ზომიერ ხუმრობასა და წრეგადასულ, უმართებულო ქილიკს, რომელსაც მიმართავდნენ ხოლმე უნიათო კრიტიკოსები მისი სახელის დისკრედიტაციისათვის. მწერალი მოთმინებით იტანდა მათ გამოხტომებს. იტყოდა ხოლმე, „კრიტიკის იმუნიტეტი მოვიპოვეო“. თუმცა ამ კალამბურამ მომეტებულად გაათამამა ზოგიერთები და საბაბი მისცა მავანთ საკმაოდ მაღალი ტრიბუნებიდან საგანგებო ბრალდებები წამოეყენებინათ მისთვის. ასეთ დროს მწერლის იუმორი მრისხანე ძალას იძენდა. ის არ განიცდიდა არავითარ მორიდებას, ცინიზმგარეული მსჯელობით ცდილობდა გაავებული ოპონენტების დაშოშმინებას და საკუთარი ლიტერატურული პრინციპების ზედმიწევნით დაცვას.

განსაკუთრებული სიმძლავრით ირონიულმა ნაკადმა მწერლის პუბლიცისტიკაში იჩინა თავი, სადაც მისი სატირა დროდადრო გამანადგურებელ ძალას შეიცავს. სწორედ პუბლიცისტური სატირის მეშვეობით მოახერხა მან ცნობილი რუსი კრიტიკოსის ვ. შკლოვსკის მიერ მის მიმართ გამოთქმული ბრალდებების გამასხარავება. კ. გამსახურდიამ საკავშირო მასშტაბის ჟურნალებში და გაზეთებში გამოქვეყნებული წერილებით ისეთი სილაქი გააწნა გათავხედებულ კოლეგას, რომ მისი ტლაშუნი მთელს საბჭოთა კავშირში გაისმა, რამაც სხვა თანამოაზრეებს მწერლის შემოქმედების ტენდენციურად გაშუქების სურვილი და ინტერესი საგრძნობლად გაუნელა.

გამძაფრებული სარკაზმი შეინიშნება კ.გამსახურდიას პოლიტიკური ხასიათის წერილებში. მწერალი, ილიას მსგავსად, მასხრად იგდებს იმპერიული სულისკვეთებით გამსჭვალულ რუს ჩინოვნიკებს, ააშკარავებს იმ უკეთურ დიდმოხელეთა უზნეო ზრახვებს, რომელთაც საქართველო ქართველების გარეშე წარმოედგინათ. მწერალი ქართული ინტელიგენციის იმ ნაწილსაც დასცინის და კუჭის აპოლოგეტებს უწოდებს, ვისაც საქართველოს ურუსეთოდ ცხოვრება შეუძლებლად მიაჩნდათ.

კ. გამსახურდიას ენამოსწრებულობა მთელი სიმძაფრითა და სიმწვავით მწერალთა კავშირში ჩატარებულ სხდომებზე იჩენდა თავს, სადაც მწერალი კოლეგებთან გამართულ დისპუტებში უკომპრომისოდ იცავდა თავის შეხედულებებსა და პოზიციას. ასეთ დროს მას სარკაზმის ენა დამოკლეს მახვილივით ჰქონდა აღმართული და შეუბრალებლად აპამპულებდა მარადიულ ოპონენტებს. ამის გამო მწერალს ბევრი მომდურავიც გამოუჩნდა. ერთმა ხელისუფლების პირმა წყენა არ დამალა და მას მოურიდებლად უთხრა:

- „კაი კაცი ხარ, მაგრამ გესლიანი ენა გაქვსო“, – რაზეც მწერალმა პასუხი არ დააყოვნა.

- რა ვქნა, გესლიანი ენა მე განგებამ მომიგდოო“.

კ.გამსახურდიას მიერ გესლიანი ენის გადმონთხევა მართლაც განგების ნება იყო, რათა მწერალს ამ იარაღის მეშვეობით ძირფესვიანად გაექირდა კომუნისტური წყობის ტირანია და ობსკურანტიზმი, ფლიდი ჩინოვნიკების იონბაზობა და მუცელღმერთობა.

კ. გამსახურდია ადამიანის ხასიათს, მის სულიერ სამშვინველს სიცილის მეშვეობითაც სწვდებოდა. მწერლის აზრით „არაფერი ისე არ ახასიათებს ადამიანს, როგორც სიცილი“. მან ცხოვრებისეულ კრედოდ გაიხადა დანტე ალეგიერის სენტენცია „სიცილი სულის ტაროსია“. ამიტომაც ის უაღრესად სასოწარკვეთილების ჟამსაც არ კარგავდა იუმორის გრძნობას და სიცილის ხალისს. 1924 წელს მეტეხის ციხეში გამომწყვდეულმა მწერალმა იუმორისტული კედლის გაზეთიც შეადგინა და მეგობრებს გულიანად აცინებდა. არადა, მოგვიანებით, როგორც სანდო წყაროებიდან შეიტყო, თურმე დასახვრეტთა სიაში ყოფილა გამწესებული.

მწერალი არც 1937 წლის რეპრესიების სუსხიან დღეებში ღალატობდა იუმორს. როცა დააპატიმრეს, „სახელგამის“ ერთ-ერთი ხელმძღვანელი ლიდა გასვიანი და სასტიკად აწამეს, ქალის ბუნებამ ვერ გაუძლო და მანაც თავის თანამოაზრეებში და თანამზრახველებში კ. გამსახურდია დაასახელა. საქმეში კ. გამსახურდიას ოქმიც იყო. დაკითხვაზე გამომძიებელმა კითხვა დაუსვა:

- რატომ დაგასახელათ ქალბატონმა ლიდა გასვიანმა.

- ახალგაზრდობაში მომწონდა, მერმე ცოლად არ შევირთე და ალბათ ამიტომო – ცრემლნარევი ხუმრობით უპასუხა გამომძიებელს მწერალმა.

კ. გამსახურდიას ათეული წლების მანძილზე ჰქონდა მეგობრული და შემოქმედებითი ურთიერთობა ჟურნალ „ნიანგის“ თანამშრომლებთან. მწერალს უყვარდა მათთან მუსაიფი, ანეგდოტების მოყოლა. ზოგჯერ ფრთიან ფრაზას ესროდა რედაქციაში მოფუსფუსე ჟურნალის თანამშრომლებს:

- „რას იქთ, ვოჟებო, ვის ჯღანავთ ახლა!“ – „ნიანგელებიც“ ჩვეული იუმორითა და ხალისით პასუხობდნენ ქართული პროზის დიდოსტატს, და როდესაც მორიგ „დაჯღანულ“ სახეს აჩვენებდნენ, მისი გოროზობიდან ნატამალიც არ რჩებოდა, ისეთი სითბოთი და ალერსით გაუნათდებოდა სახე.

კ.გამსახურდია არასოდეს არ თაკილობდა ახალგაზრდა და დამწყები იუმორისტების გვერდით თავისი დიდებით მოსილი სახელისა და გვარის დაბეჭდვას. მისი სიბრძნითა და სიმახვილით აღსავსე, ხალხური იუმორით განსმჭვალულ იგავ-არაკებს მკითხველი პირველად სწორედ „ნიანგის“ ფურცლებიდან ეცნობოდა. დიდ კონსტანტინეს დიდი მწერალი სატირის გარეშე არ სწამდა. ეს გულთბილი ურთიერთთანამშრომლობა „ნიანგის“ ათი წლისთავისადმი მიძღვნილ საიუბილეო ნომერში დასტამბული ლექსიდანაც ჩანს:

„ნიანგო, ღმერთს გეფიცები!
გულში სულაც არ გემდური,
არ დავფარავ, თუმცა მითქვამს
ბევრჯერ შენი საყვედური.

ვწუწუნებდი, შესაჭმელად
ვხედავთ ყველას ვეამები
და ჩუმად კი მიხაროდა
მე ხშირ-ხშირი რეკლამები“.

მწერალი დიდ პატივს სცემდა იუმორს. ხშირად დადიოდა „ნიანგელებთან“, რათა თანადგომა გამოეხატა მათდამი. ეს თანამშრომლობა ომის პერიოდშიც გრძელდებოდა, რასაც განსაკუთრებით ემადლიერებოდა ჟურნალის რედაქცია: „ნიანგის გვერდზე გაისმა მრავალი გამორჩეული მწერლის, პოეტის, მხატვრისა და საზოგადო მოღვაწის ომახიანი ხმა. შ. დადიანი, კ. გამსახურდია, გრ. აბაშიძე, გ. ქუჩიშვილი და სხვანი თავისი ლექსებით, იუმორისტული მოთხრობებით, თუ შაირებით და იუმორესკებით გვერდში ედგნენ ქართველ ხალხს. მათი ხალასი, ვაჟკაცური სიცილი აქარწყლებდა კარზე მოვარდნილი მტრის უძლეველობის მითს“.

კ. გამსახურდიასა და ჟურნალ „ნიანგის“ თანამშრომლობა ზოგჯერ მუქ ფერებშიც ვითარდებოდა. მწერალს ჟამიდანჟამ „ნიანგის“ ოხუნჯობაზეც მოსდიოდა ბრაზი. როცა ის საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილ წევრად აირჩიეს, „ნიანგმა“ გამოაქვეყნა კარიკატურა, სადაც კ.გამსახურდია ჩოხა-ახალუხშია გამოწყობილი და თეთრ ცხენზეა ამხედრებული, გვერდით მწევარი მოჰყვება ღვედით, წარწერა კი ასეთია:

„სწავლულებთან სიარულში გამსახურდი კოსტა
და ჩადექი რიგში აკადემიკოსთა“.

კ.გამსახურდიას ამჯერად სერიოზულად მოსვლია გული საჯაროდ იმუქრებოდა, „ყური უნდა მოვაჭრა „ნიანგის“ რედაქტორს, ძველმა ქართველებმა ასე იცოდნენო“. საერთოდ, მწერალს ხშირად ხატავდნენ, მიმინოთი ხელში, გაძვალტყავებულ ცხენზე ამხედრებულს, რაც მის გაღიზიანებას იწვევდა. მწერალს არც ის მოეწონა, „ნიანგელებმა“ დანტეს ბიუსტზე მისი და კონსტანტინე ჭიჭინაძის კარიკატურები რომ გამოხატეს, ნიშნად მათ მიერ დანტე ალეგიერის „ღვთაებრივი კომედიის“ „უსუსური“ თარგმანისა. თუმცა მწერალი წყენას გულში დიდხანს არ იტოვებდა, მღელვარებას ისევ სიცილით იქარვებდა და მათი ურთიერთობა ჩვეულ შემოქმედებით კალაპოტში დგებოდა.

კ. გამსახურდია დედოზარებს არისხებდა საქართველოს ეროვნული ცნობიერების გასაღვიძებლად, რუდუნებით აცოცხლებდა წარსულ დიდებასა და იქ, სადაც ხმალივით ელვარე სიმართლეს წინააღმდეგობა ეღობებოდა, ნიღბად იუმორს, ირონიას, გროტესკსა და სარკაზმს ირგებდა… წამებითა და ბრძოლით გაკაფულ გზას კი, სწორედ სიყვარული და იუმორი უნათებდა.

« Newer Posts - Older Posts »

Categories