თენგიზ ვერულავა – “სერგო ფარაჯანოვის ჯოკონდას ღიმილი”

მონა ლიზა - Mona Lisa, Parajanov

სერგო ფარაჯანოვი – Sergei Parajanov

გარდაცვალების შემდეგ იგი ХХ საუკუნის კინოს უკანასკნელ გენიოსად აღიარეს. მას თაყვანს სცემდნენ ფედერიკო ფელინი, მიქელანჯელო ანტონიონი, ანდჟეი ვაიდა და ამავე დროს საჭოთა ციხეებში უხდებოდა სასჯელის მოხდა დამნაშავეებთან. იგი იყო ყველასათვის საყვარელი და ამავე დროს ოფიციოზისთვის საძულველი, ირონიულიც, დაუნდობელი ცინიკოსიც და ერთდროულად სენტიმენტალურიც. მთელი მისი ცხოვრება თეატრი იყო. თუმცა ამ თეატრში მსახიობად მხოლოდ საკუთარ თავს ცნობდა. ყოველი მისი დღე იმპროვიზირებულ სპექტაკლს წარმოადგენდა, ხოლო მეგობრებთან ყოველი შეხვედრა – წარმოდგენა-სანახაობას, ყოველი მისი გამოჩენა ხალხში – ფანტასმაგორიულ შოუს. იგი იყო ადამიანი – გამოცანა, ადამიანი – ტრაგედია.

ეზოს თეატრი

სერგო ფარაჯანოვი (სარქის ფარაჯანიანი) დაიბადა 1924 წლის 9 იანვარს თბილისელი სომხების იოსებ ფარაჯანიანისა და სირანუშ ბეჟანოვის (ბეჟანიანის) ოჯახში. მამამისი ანტიკვარიატით ვაჭრობდა.
ბავშვობა ძველი თბილისის იტალიურ, აივნიანი სახლებით გარშემოტყმულ ეზოში გაატარა. „ჩემი თეატრი“ – ასე ეძახდა ხელოვანი ამ ეზოს, სადაც ერთ დიდ ოჯახად ცხოვრობდა ქართველი, სომეხი, აზერბაიჯანელი, რუსი, ებრაელი, მოლდოველი, ქურთი, იეზიდი… თითქოს ამ ეზოს თეატრიდან გამოჰყვა მასხარის ხასიათი, მაგრამ როგორც ერთმა თქვა: “იყო რა მასხარათა მეფე, იგი არასოდეს არ გახდა მეფეთა მასხარა!”.
ვაჭრობაში დახელოვნებულ მამას ბოლშევიკები ავიწროვებდნენ. კომუნისტებმა ჯერ ქონება ჩამოართვეს, მერე ციხეშიც უკრეს თავი. მას შემდეგ არაერთხელ დააპატიმრეს, ჩასვამდნენ – გამოუშვებდნენ, ჩასვამდნენ – ისევ გაათავისუფლებდნენ. სერგო ხუმრობდა: მამაჩემი, როგორც სამაგალითო საბჭოთა დამკვრელი მუშა, ხუთწლედის გეგმას ოთხ წელიწადში ასრულებდა. მისი მეუღლე სირანი კი გულმოდგინედ უმალავდა ბოლშევიკებს შემორჩენილ ქონებას… წავის ქურქი ჰქონდა… ბეწვს ყინვა და თოვლი უხდებაო და ზამთრის ცივ, მთვარიან ღამეებში სახურავზე ადიოდა უჩუმრად, მთვარის შუქზე ასეირნებდა ქურქსო…
1932 წელს სერგო თბილისის N 42 საშუალო სკოლაში შეიყვანეს. სერგო ბავშვობიდანვე იყო გატაცებული მხატვრობით, მუსიკით, სწავლობდა ქორეოგრაფიულ სასწავლებელში. 1942 წელს, სკოლის დამთავრების შემდეგ, თბილისის სარკინიგზო სატრანსპორტო ინსტიტუტის სამშენებლო ფაკულტეტზე ჩაირიცხა, მაგრამ ერთ წელიწადში მიატოვა ინსტიტუტი და სწავლა თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიასთან არსებულ მუსიკალურ სასწავლებელიში განაგრძო (ვოკალისა და ვიოლინოს ჯგუფები). პარალელურად ოპერის თეატრთან არსებულ ქორეოგრაფიულ სასწავლებელშიც სწავლობდა ცეკვის გაკვეთილებს.

პირველი ნათლობა

1945 წელს ფარაჯანოვი მოსკოვის კონსერვატორიაში გადავიდა (პროფ. ნინო დორლიაკის კლასი), ხოლო 1946 წელს ჩაირიცხა კინემატოგრაფიის საკავშირო სახელმწიფო ინსტიტუტში, კინორეჟისურის ფაკულტეტზე ცნობილი საბჭოთა რეჟისორის იგორ სავჩენკოს (1906-1950) კინოსახელოსნოში. სავჩენკოს გარდაცვალების კინოსახელოსნოს ხელმძღვანელობდა ალექსანდრე დოვჟენკო (1894-1956).

1947 წელს თბილისში ჩამოსული სერგო ფარაჯანოვი დააპატიმრეს და შვიდი თვე ორთაჭალის ციხეში გაატარა.

პირადი ცხოვრების სირთულეების პარალელურად, სერგო ფარაჯანოვი 48-49 წლებში ფილმებზე მუშაობდა. პირველი ნათლობა ფარაჯანოვმა ი. სავჩენკოს სტუდიაში მიიღო. მასწავლებელმა იგი ასისტენტად აიყვანა ფილმების – “მესამე შეჯახება” (კიევის კინოსტუდია, 1948 წ.) და “ტარას შევჩენკოს” (კიევის კინოსტუდია, 1951წ.) გადაღებებისას. 1951 წელს მუშაობდა რეჟისორის ასისტენტად ფილმში “მაქსიმე” (კიევის კინოსტუდია, რეჟისორი ვლადიმერ ბრაუნი)

უიღბლო სიყვარული

ინსტიტუტში სწავლისას გაიცნო ეროვნებით თათარი გოგონა ნიგიარ ქერიმოვი (წარმოშობით მოლდაველი), რომელიც გამყიდველად მუშაობდა გუმის (ГУМ) მაღაზიაში. ნიგიარი უკვე დანიშნული იყო თათარ ოფიცერზე. მისმა მშობლებმა ოფიცრისაგან წინასწარ დანიშვნის ტრადიციული საჩუქარიც კი მიიღეს და კატეგორიულად ეწინააღმდეგებოდნენ ქრისტიან ფარაჯანოვთან ქორწინებას. ნიგიარი არ დაემორჩილა მშობლების ნებას და 1950 წელს სერგოზე დაქორწინდა. სერგო ძალიან ბედნიერი იყო. მაგრამ მოსკოვში ნიგიარის ძმები ჩავიდნენ და როდესაც გაიგეს რომ იგი მშობლების ნების წინააღმდეგ გათხოვდა, სტუდენტ სიძეს გამოსასყიდი მოსთხოვეს. სერგომ მამას მისწერა, – ოღონდ ახლა დამეხმარე და ამ სესხს კაპიკ-კაპიკ დაგიბრუნებო… იოსებმა ყურიც არ გააპარტყუნა. ამის შემდეგ ძმები აიძულებდნენ ნიგიარს მიეტოვებინა ღარიბი ქმარი და სამშობლოში დაბრუნებულიყო. ახალგაზრდა ქალმა უარი განაცხადა და მშობლებს არ დაემორჩილა. მაშინ ძმები ისე მოიქცნენ, როგორც ამას მათი ადათი მოითხოვდა, სასიკვდილო განაჩენით მატარებლის ქვეშ შეაგდეს 1951 წლის ივლისში… ასე ტრაგიკულად დამთავრდა სერგოს პირველი, უიღბლო სიყვარული.

ფარაჯანოვს სიცოცხლის ბოლომდე არ დავიწყნია ნაგიარის სიყვარული და თავის პირველ ფილმებში ხშირად მიმართავდა მოლდავურ თემებს, რომელიც ყოველთვის ასოცირდებოდა დაღუპულ შეყვარებულთან.

მისგან არაფერი გამოვა

1952 წელს სერგო ფარაჯანოვმა თავისი პირველი სადიპლომო მოკლემეტრაჟიანი ფილმი “ანდრიეში” (მოლდავურ ზღაპრებზე) გადაიღო. 1952 წელს ინსტიტუტის დამთავრების შემდეგ მუშაობა დაიწყო რეჟისორის ასისტენტად კიევის ალექსანდრე დოვჟენკოს სახელობის კინოსტუდიაში. 1955 წელს კიევის კინოსტუდიაში გადაიღო თავისი პირველი სრულმეტრაჟიანი ფილმი “ანდრიეშა” (გაიმეორა სადიპლომო ნამუშევრის სიუჟეტი) იაკობ ბაზილიანთან ერთად.

1956 წელს მეორედ იქორწინა უკრაინელი დიპლომატის ქალიშვილთან – სვეტლანა შერბატიუკთან, რომლისგანაც 1958 წელს შეეძინა ერთადერთი შვილი – სურენი. მოკლე ხანში ფარაჯანოვი მეორე მეუღლესაც გაეყარა, თუმცა ყოფილ მეუღლესთან ახლო ურთიერთობა შეინარჩუნა

1957 წელს ფარაჯანოვმა კიევის დოკუმენტური ფილმების სტუდიაში 3 დოკუმენტური ფილმი: “დუმკა”, “ნატალია უშვიჰ” და “ოქროს ხელები” გადაიღო. 1958 წელს გადაიღო კინოკომედია “პირველი ბიჭი”. მას მოჰყვა “უკრაინული რაფსოდია”(1961) და “ყვავილი ქვაზე”(1962). აღნიშნული ფილმები არაფრით გამოირჩეოდნენ, არცერთ მათგანს მისთვის წარმატება არ მოუტანია. მოგვიანებით ამ ფილმებს თავად რეჟისორმა “ნაგავი” უწოდა. თანამედროვენი სკეპტიკურად იყვნენ განწყობილი მის მიმართ და არც ფიქრობდნენ რომ ამ ფილმების ავტორი რამეს მიაღწევდა კინემატოგრაფში.
60-იანი წლების დასაწყისში კინორეჟისორმა გრიგორი როშალმა ახალგაზრდა მარქსზე ფილმის გადაღება გადაწყვიტა. პორტრეტული მსგავსების გამო მარქსის როლზე ფარაჯანოვი მოიწვია. ფარაჯანოვს გაუხარდა: “ლენინის პრემიას მომცემენო” და სინჯებზე გამოცხადდა. როშალიმ მაგიდაზე დასვა ფარაჯანოვი, წინ ქაღალდის ფურცელი დაუდო, ხელში ბატისფრთიანი კალამი დააკავა: “პროფესიონალი რეჟისორი ხარ. თვითონ იცი როგორ უნდა მოიქცე”. “მომავალმა მარქსმა” გულდასმით დაიწყო წერა “პროლეტარებო ყველა ქვეყნისა”… შემდეგ ჩაფიქრდა, თუ რა უნდა გაეკეთებინათ ყველა ქვეყნის პროლეტარებს და ვერაფერი რომ ვერ მოიფიქრა აყვირდა, მუშტებს ურტყამდა ქაღალდს. შეცბუნებულმა როშალის ძლივს ამოიღო ხმა: “გადაღებული გაანადგურეთ, არავის ანახოთ. ფარაჯანოვი მანქანით გაუშვით სადგურზე, რომ აქ აღარასოდეს დამენახვოს”.

მითოსამდელი რიტუალი

1964 წელს ფარაჯანოვმა კიევის კინოსტუდიაში გადაიღო თავისი პირველი შედევრი “მივიწყებულ წინაპართა აჩრდილები” (მიხაილო კოციუბინსკის მოთხრობის მიხედვით), რომელმაც საერთაშორისო აღიარება ჰპოვა მისი ფერადოვნებით, კოლორიტული კოსტიუმებითა და სოფლის ცხოვრების უჩვეულო აღწერით. კინოკრიტიკოსი გოგი გვახარია აღნიშნავს, რომ “ფილმში კარპატების მკვიდრთა ყოფა, ტანსაცმელი, მუსიკა მხოლოდ დეკორია, შეიძლება ითქვას, “ნიღაბია”, რომლის მიღმა შეიგრძნობა სრულიად განსხვავებული კულტურების თანაარსებობა. “მივიწყებულ წინაპართა აჩრდილებში” – ამ “კარპატულ “რომეო და ჯულიეტაში” განუწყვეტლივ იქმნება ფანჯრის ფორმის კინოკომპოზიციები, რომელსაც არასდროს “შეჰყავს” მაყურებელი ეკრანულ სივრცეში, არ იზიდავს მაგნიტივით, როგორც კლასიკური კინოს სხვა ნიმუშებში. ესაა უფრო ეთნოგრაფიული რიტუალების, ფარაჯანოვისთვის ჩვეული რიტუალების – ნათლობის, ლოცვის, დაკრძალვის – მოზაიკა, სანახაობა, რომელიც მაყურებლისკენაა მიმართული. რეჟისორი თითქოს ეპატიჟება მაყურებელს, სთავაზობს მას ჩაერთოს თამაშში, რომლის პროცესში ყველა თანასწორია, სადაც არავინ ამტკიცებს რამეს. შეიძლება ითქვას, რომ ესაა რიტუალი, რომელიც “მითის დამკვიდრებამდე” იშვა, პრიმიტივიზმის აღორძინება – ჟესტისა და მუსიკის ხელოვნება”.
ფილმმა კიევის საკავშირო კინოფესტივალზე (1965) პირველი პრიზი მიიღო, ხოლო 2 წლის განმავლობაში 28 პრიზი, ჯილდო და დიპლომი მოიპოვა, მათ შორის ბრიტანული კინოაკადემიის ჯილდო (1965 წ.), აგრეთვე მთავარი პრიზები რომის (1965), მარ-დელ-პლატას (1965) და სხვა საერთაშორისო კინოფესტივალებზე. ფილმი საფრანგეთში აჩვენეს “ცეცხლის ცხენების” სახელწოდებით.

მოგვიანებით, დიდმა უნგრელმა კინორეჟისორმა ანდჟეი ვაიდამ ფილმის ნახვის შემდეგ, ნიშნად აღფრთოვანებისა და პატივისცემისა, ფარაჯანოვის წინაშე მოიყარა მუხლი.

რეჟიმის თავზე ნაბერტყი მტვერი

საჭოთა კინოში გამოჩნდა ახალი ვარსკვლავი. მაგრამ მისი სხივი უჩვეულოდ, გამომწვევად და რეჟიმისათვის შემაშინებლად ანათებდა. კინოხელოვნების მმართველებს არ სჭირდებოდათ დაუმორჩილებელი და ექსპრესიული რეჟისორი-ნოვატორი. მისი ექსპრესიულობა კი არამარტო კინოში ვლინდებოდა, არამედ ყოველდღიურ ცხოვრებაშიც. ერთხელ კიევში დაბადების დღე გადაიხადა. დადიოდა ქუჩაში და ყველას საკუთარ სახლში ეპატიჟებოდა. ასამდე კაცი მოგროვდა, რომელთაგან მხოლოდ ოცი მოთავსდა ვიწრო ოთახში. დანარჩენებს ფარაჯანოვმა შემოსასვლელში, კიბეებზე მიუჩინა ადგილი – პირველიდან მეხუთე სართულამდე. საფეხურები ხალიჩებით მორთო, სტუმრების მაგიდა ძველებური ჭურჭლით და ბროლის ჭიქებით გააწყო. თავად კი ლიფტში ჩაჯდა და ერთი სართულიდან მეორეში გადადიოდა. კარები იღებოდა, ფარაჯანოვი წარმოთქვამდა სადღეგრძელოს, სტუმრები მხიარულად უჭახუნებდნენ ჭიქებს. იკეტებოდა კარები, ფარაჯანოვი სხვა სართულზე მიაკითხავდა სტუმრებს.
საბჭოთა წყობასთან მას განსაკუთრებული დამოკიდებულება ჰქონდა. როდესაც საპირველმაისოდ ან საშვიდნოემბროდ მისი ბინის ფანჯრების წინ დემონსტრანტების კოლონები ჩაივლიდნენ, ფარაჯანოვი გამოვიდოდა აივანზე და დემონსტრაციულად, ყველას დასანახად ბერტყავდა ხალიჩებს.

გარი კუნცევის მოგონებიდან:
“…კიევში ფარაჯანოვი მთლად ცენტრში ცხოვრობდა. მისი პატარა ბინის ორი ფანჯარა გადიოდა მოედანზე, სადაც ხელისუფლება სადღესასწაულო აღლუმს მართავდა. ერთ მშვენიერ დღეს, “დიადი რევოლუციის” მორიგ იუბილეზე აღლუმის ორგანიზატორებმა მის სახლზე ბრეჟნევის გიგანტური პორტრეტი დაკიდეს და ბინა დააბნელეს, გენერალური მდივნის თვალები, სახელგანთქმული წარბებით, ორივე ფანჯარაზე განლაგებულიყო. ერთი თვალი საძინებლის, მეორე კი სამზარეულოს ფანჯარას აბნელებდა…

დროშებით მოფენილ მოედანზე მთავრობის ორკესტრი უწყვეტად უკრავდა ომახიან მარშებს… ფარაჯანოვს დრო არ დაუკარგავს. გააღო ფანჯარა, აიღო ბასრი მაკრატელი, აცოცდა რაფაზე და გამოცდილი მხატვარივით, ზუსტად ნახატის მიხედვით ამოჭრა ბრეჟნევის თვალი. ამონაჭერის შუაში დინჯად დადგა სკამი, მოეწყო მოხერხებულად და ინტერესით დაუწყო ცქერა სადღესასწაულო ენთუზიაზმით აბობოქრებულ მოწინავეთა კოლონებს.

რამდენიმე წამში კოლონას თითქოს ჟრუანტელმა გადაურბინა. აირია რიგები… ატყდა ხარხარი. რესპუბლიკის პატრონებმა და აღლუმის ორგანიზატორებმაც მიიხედეს პარტიული ბოსის გამოსახულებისკენ და გაშეშდნენ: ბრეჟნევის ცალი თვალი ცოცხალივით გამოიყურებოდა, თვალის “გუგა” აქტიურად მოძრაობდა და ყველას ეჩვენებოდა, თითქოს ბელადი აღლუმის მონაწილეებს თვალს უკრავდა.

ბინის კარი, ბუნებრივია, ძალიან მალე გააღეს და ფარაჯანოვის საძინებელში “კაგებეს” განრისხებული აგენტები შეცვივდნენ. ერთი ნახტომით გაჩნდნენ ფანჯარასთან და ოსტატურად ჩამოხსნეს სერგო ფანჯრის რაფიდან. ბრეჟნევის თვალში კი მოძრავი “გუგის” ნაცვლად დარჩა უკვე ინტერესმოკლებული ცარიელი სკამი.

აღლუმი კარგა ხანს ვერ დააწყნარეს. ხალხი ტრიბუნის ნაცვლად ისევ ჩავარდნილ თვალს უცქერდა, დემონსტრანტების ხარხარმა ორკესტრის ხმაც გადაფარა. ფარაჯანოვი კი ამ დროს თავის ოთახში იმყოფებოდა და “ვერ მიმხვდარიყო”, მაინც რამ გადარია ასე ხელისუფლების დამცველები.

-მე არავის ვიგდებ აბუჩად, -მშვიდად აძლევდა პასუხს აყაყანებულ პოლკოვნიკებს, -მხოლოდ და მხოლოდ მსურდა, ჩემი ფანჯრიდან მეცქირა აღლუმისათვის… ოღონდ ბრეჟნევის თვალით. განა, ეს დანაშაულია?!”

1965-66 წლების ზამთრის პერიოდში ს. ფარაჯანოვი მუშაობდა ფილმზე “კიევის ფრესკები.” კინოსტუდიის ხელმძღვანელობამ შეაწყვეტინა ფილმზე მუშაობა და ფირი განადგურებულ იქნა. 1966 წელს სერგო ფარაჯანოვი ტოვებს კიევს და მიემგზავრება სასომხეთში, სადაც კინოსტუდია “არმენფილმში” იწყებს მუშაობას. 1967 წელს ერევნის დოკუმენტური ფილმების სტუდიაში გადაიღო მხატვრულ-დოკუმენტური მოკლემეტრაჟიანი ფილმი XIX საუკუნის სომეხ მხატვარზე – “აკოპ ოვნათანიანი”.

“ბროწეულის ფერი”

1968 წელს სტუდია “არმენფილმში” სერგო ფარაჯანოვმა გადაიღო თავისი ერთ-ერთი შედევრი – “საიათნოვა”. ფილმში ნაჩვენებია ХVIII საუკუნის სომხური წარმომავლობის თბილისელი ცნობილ აშუღის საიათნოვას სულიერი სამყარო, რომელიც წერდა სომხურ, ქართულ და აზერბაიჯანულ ენებზე. ფილმში არც დიალოგებია, არც ლიტერატურული მონოლოგები და არც დამაინტრიგებელი სიუჟეტური გადახვევები. იგი არც არის კინოფილმი. მას უფრო კინოსურათს დაარქმევდი, სადაც ნახატები ცოცხლდებიან. ფარაჯანოვმა რამდენიმე კინოკამერის და მსახიობების მეშვეობით დასრულებული ფერწერული ტილოები დახატა ფირზე. იგი მთლიანად ვიზუალურ აღქმაზეა მიმართული, რომელიც გრძნობათა ყველა ორგანოზე ზემოქმედებს და კანითაც კი განიცდი. თითქოს ნახატების დიდი ალბომია, აუდიოვიზუალური ხატი. სიმბოლური მინიატურები კალეიდოსკოპურად ლაგდება ერთ მთლიანში, თითქოს ბროწეულის ნაყოფის გაბნეული კაკლებია, ერთი ცხოვრების ნამსხვრევები. „ჩემი აზრით, ერთ-ერთი საუკეთესო თანამედროვე რეჟისორის, ფარაჯანოვის „ბროწეულის ფერი“ გვატყვევებს სილამაზის სრულყოფილებით“ – წერდა მიქელანჯელო ანტონიონი.

აქ სხვა სამყაროა, სამყარო – სადაც არავინ ამტკიცებს ან გვიხსნის რაიმეს. აქ არც საყრდენის ძებნაა მორალში, ღმერთში, ან საკუთარი ისტორიის გმირულ წარსულში. იგი უბრალოდ არსებობს და არის ისე როგორც არის. ამ სამყაროში პოეზიას აზრი აქვს არა როგორც საკუთრივ პოეზიას, არამედ როგორც სილამაზის გამოხატულებას, როგორც მტკიცებით საბუთს სხვა სამყაროს არსებობისა. იგი გვამოგზაურებს სულ სხვა სივრცეში, სხვა დროებაში, უფრო ზუსტად კი იქ, სადაც დრო არ არსებობს.
ფილმმა საბჭოთა რეჟიმის რისხვა დაიმსახურა. ოფიციოზი თვლიდა, რომ ფილმი დელიკატურ ნაციონალურ საკითხებს ეხებოდა. სსრკ სახკინომ (Госкино СССР) ფილმს დაბალი კატეგორია მიანიჭა, რითაც განსაზღვრა მისი გაქირავების ბედი და მსოფლიო ეკრანებზე სურათის გამოსვლას ყადაღა დაადო. მოგვიანებით ფილმი რედაქტირებულ იქნა და ახალი სათაურით – “ბროწეულის ფერი” გამოვიდა. უფრო მეტიც, 1969 წელს რეჟისორ სერგეი იუტკევიჩს დაევალა ფილმის თავიდან მონტაჟი, რის შედეგად ავტორისეული ორიგინალი მხოლოდ სომხურ ვარიანტში შემორჩა.

“მე ტყვეობაში ვარ და არა პატიმრობაში”

ფარაჯანოვის უდიდესი ღირსება ის იყო, რომ იგი ცდილობდა წინააღმდეგობა არ გაეწია თავისი სინდისისათვის და ეთქვა ის, რასაც ფიქრობდა, რასაც სწორად თვლიდა. ოფიციოზისადმი მიუღებელი იყო ფარაჯანოვის ქიმერული, მისტიკურ-სუბიექტური დამოკიდებულება ცხოვრებისადმი, რაც არ შეესაბამებოდა საბჭოთა ადამიანის ცხოვრების წესს. რას აღარ აბრალებდნენ: ვალუტით ვაჭრობას, ეკლესიების ძარცვას, მექრთამეობას… ერთმა არქიტექტორმა, მიხაილ სენინმა ვენები გადაიჭრა. მისი სიკვდილიც ფარაჯანოვს დააბრალეს.

ამ პერიოდში ფარაჯანოვმა რამდენიმე სცენარი დაწერა ფილმებისათვის (“ბახჩისარაის შადრევანი” – 1969 წ., “ინტერმეცო” მ. კოციუბინსკის მიხედვით – 1972 წ., “არა ლამაზი” – 1972 წ., “დემონი” მ. ლერმონტოვის მიხედვით – 1972 წ.,), მაგრამ არცერთის გადაღების უფლება არ მისცეს.

1973 წელს ფარაჯანოვმა დაამთავრა “სასწაული ოდენსეში” სცენარზე მუშაობა (ჰანს ქრისტიან ანდერსენის ზღაპრების მიხედვით). ფილმის გადაღება გადაწყვიტა სსრკ სახტელერადიოს შემოქმედებითმა გაერთიანება “ეკრანმა” კინოსტუდია “არმენფილმის” საწარმოო ბაზაზე. შვილის ავადმყოფობის გამო სერგოს მოუწია ერევნიდან კიევში სასწრაფოდ გამგზავრება. იმავე წლის 17 დეკემბერს სერგო დააპატიმრეს კიევში.

უნდა ითქვას, რომ ფარაჯანოვი თავისი არსით პროვოკატორი და ეპატაჟის მოყვარული იყო. ხშირად იგი მეგობრებს, ნაცნობებს, ან უბრალოდ შემთხვევით შეხვედრილ ადამიანებს მცირე სპექტაკლებს უმართავდა, რომლის დროსაც ძნელი იყო სიმართლისა და გამონაგონის ერთმანეთისაგან გარჩევა. მას უყვარდა სკანდალური გამონათქვამებით საზოგადოების შოკირება, რისთვისაც ყველასათვის უჩვეულო და მოულოდნელობით სავსე ხერხებს იგონებდა. დანიური გაზეთის ერთერთ ინტერვიუში მან განაცხადა, რომ მას თაყვანს სცემდა სკკპ ცკ ათეულობით წევრი. ბუნებრივია, ეს იყო ხუმრობა, მაგრამ მისი გამონათქვამი უმალ გავრცელდა მსოფლიოს პრესის ფურცლებზე, რამაც ოფიციოზის გაღიზიანება გამოიწვია. მთავრობამ მისი დაპატიმრება განიზრახა. მითუმეტეს მისი ექსცენტრული გამოხდომები უკვე ყელში ჰქონდა ამოსული სახკინოს, კულტურის სამინისტროს, და თავად ცკ-ის წევრებს.

ელდარ შენგელაია წერდა: ფარაჯანოვი “დაიჭირეს არა პოლიტიკური შეხედულებების გამო… სერგო დაიჭირეს იმიტომ, რომ ის თავისი ხელოვნებით მაშინდელი ხელისუფლების მიერ დაწესებულ ჩარჩოებს ხეთქავდა. თვალში ეჩხირებოდათ მისი ხელოვნება… ეს იყო კინო, რომელიც ყველაფერს არღვევდა და იმიტომ, რომ არღვევდა ყველაფერს, ის დაიჭირეს”.

1974 წლის 25 აპრილს ფარაჯანოვს კიევის სამხარეო სასამართლომ ხუთი წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა მკაცრი რეჟიმის კოლონიაში ქონების კონფისკაციით. იმავე წლის 17 აპრილს სერგო ფარაჯანოვი გარიცხეს უკრაინის კინემატოგრაფისტთა კავშირის რიგებიდან.

“გამორიცხული არ არის, რომ ეს დასასრულია, – წერდა იგი საკანში, – რა ლამაზად ვიცხოვრე 50 წელი. მიყვარდა – ვლაყბობდი – ვიხიბლე­ბოდი – რაღაც შევიმეცნე – ცოტა რამ გავაკეთე – მაგრამ ძალიან ბევრი რამ მიყვარდა. ძალიან მიყვარდა ადამიანები და ძალიან დავალებული ვარ მათგან… მე ტყვეობაში ვარ და არა პატიმრობაში. ეს ჩემი საუკეთესო წლებია – ეს მეტია, ვიდრე ოქსფორდი და ასპირანტურა. ეს კონტაქტებია სისასტიკესთან, სიკვდილთან და სიცოცხლესთან. და რა, თუკი საერთოდ ვეღარ ვიხილავ “თავისუფლებას”. განა თავისუფლება ჩემთვის დღეს უფრო საშინელი არ არის, ვიდრე “იზოლაცია”? აქ მე დღეში 36 კაპიკი ვღირვარ. 2 ზეწარი და 2 ბალიშისპირი მაქვს. კვირაში ერთხელ – კინო, აბანო! გაზეთი “ტრუდოვაია ჟიზნ” და სამუშაო! არცთუ ისე მძიმე. ცოცხი, ელექტროდები – რა, ძალიან ცუდია ეს?! რა მოხდება, თუკი საერთოდ აღარ მივუბრუნდები კინოს…”

1974 წელს ფარაჯანოვმა შეწყალების წერილი მისწერა მთავრობას:

“…განსასჯელი ფარაჯანოვი ს. ი.–სგან.
122_I და II სტატია და 211. 5 წლით თავისუფლების აღკვეთა. მკაცრი რეჟიმი.
შეწყალების თხოვნა.
17 დეკემბერი 1974 წ. – ჩემი მკაცრი იზოლაციის წელი.
ჩემს მიმართ წაყენებული ბრალდება და სასჯელი ღრმად გააზრებული მაქვს. პირადად გთხოვთ შეიწყალოთ ჩემი ნამოქმედარი. პირადად თქვენს წინაშე ვიღებ ვალდებულებას, რომ გათავისუფლების შემდეგ არ დავბრუნდები კიევში და არ დავუბრუნდები ხელოვნებას. ჩემი ფიზიკური და მორალური მდგომარეობა ისეთივე ტრაგიკულია, როგორც ჩემი მომავალი.

ს. ფარაჯანოვი, 1974 წ. დეკემბერი, გუბერნიკი”

წერილი უპასუხოდ დატოვეს.

პატიმრობის წლები:
1974 წლის ივლისი – 1975 წლის აპრილი. გუბნიკი.
ეტაპირებით გადაყვანილ იქნა მკაცრი რეჟიმის კოლონიაში მისამართზე: ვინიცკის მხარე, ტროსტიანეცკის რაიონი, სოფელი გუბნიკი, გრანიტების მაღარო, ნაწ. 301/39.

1975 წლის აპრილი – 1976 წლის აგვისტო, სტრიჟავკა
ეტაპირებით გადაყვანილ იქნა მკაცრი რეჟიმის კოლონიაში მისამართზე: ვინიცკის მხარე, დასახლება სტრიჟავკა, ნაწ. 301/81.

1976 წლის აგვისტო – 1977 წლის დეკემბერი, პერევალსკი.
ეტაპირებით გადაყვანილ იქნა მკაცრი რეჟიმის კოლონიაში მისამართზე: ვოროშილოვგრადის მხარე, ქ. პერევალსკი. ნაწ. 314/15, ბრიგადა 12.

პატიმრები, რომლებიც ჰომოსექსუალიზმისთვის იხდიან სასჯელს, ციხეში ყველაზე დაბალ კასტად მიიჩნევიან. მაგრამ როგორც კი გაიგეს, რომ სერგოს მიერ შეცდენილებიდან სამი კაცი პარტიის წევრი იყო და განაჩენის ერთ-ერთი პუნქტად: “სკკპ წევრის გაუპატიურება” იყო გამოტანილი, დიდ პატივს სცემდნენ. ავტორიტეტებმა მასთან დამოკიდებულება შეცვალეს, ხოლო ერთმა ავტორიტეტმა თქვა: “ჩვენ კომუნისტები გვძულს, მაგრამ ამას მხოლოდ სიტყვით გამოვხატავდით, შენ კი – ეს სუძულვილი საქმით გაგიკეთებია”. სერგო ხუმრობდა კიდეც, სამი კი არა, სამასი კომუნისტი ვიხმარეო! ავტორიტეტების მხრიდან მის მიმართ პატივისცემა “გაუპატიურებულ“ კომუნისტთა რაოდენობის პროპორციულად იზრდებოდა. პატიმრებიც ხალისობდნენ _ Так им и надо, комунякам!

“მტირალა ჯოკონდა”

საკანში ყოფნისას შექმნა მან სერიების პირველი კოლაჟი, რომელსაც “მტირალა ჯოკონდა” დაარქვა. “თუ მე აქ სიმარტოვეში მოვკდები, მხოლოდ ის დამიტირებს მე” – წერდა იგი თავის წერილში სატუსაღო ბანაკიდან. კოლაჟების საშუალებით რეჟისორმა საკუთარი ცხოვრების სხვადასხვა ეპიზოდები წარმოაჩინა. ჯოკონდას სახე იცვლება – ხან იღიმის, ხან ტირის, სევდიანია და მაინც ჯოკონდად რჩება.
ფარაჯანოვის თოჯინები არამარტო ხელოვნების ნიმუშებია, ისინი მისი სპექტაკლების უტყვი მსახიობებიცაა. მის თოჯინებს არასოდეს ჰქონია სრული მსგავსება ადამიანებთან, რადგან მის მიერ გამოსახული სამყარო მხოლოდ მისი გამოგონებაა. ხელოვანის იმპროვიზაციის ნიჭი განსაკუთრებით მის მიერ შექმნილ უამრავ კოლაჟებში გამოვლინდა. მთლიანად შთანთქა ხელოვნების სტიქიამ, რადგან აქ უსაზღვროდ ეჩვენებოდა შესაძლებლობები: ფოტო, გამხმარი მცენარეები, ქსოვილების ნაჭრები, დამსხვრეული შუშები, გატეხილი ფაიფური, რომლებსაც ხელოვანი ამონტაჟებს სიბრტყეში და სივრცეში და ქმნის სრულიად უნიკალურ სამყაროს.

ფარაჯანოვის დაპატიმრება მრავალმა ცნობილმა ადამიანმა, ხელოვანმა, მწერალმა თუ რეჟისორმა გააპროტესტა. საპროტესტო წერილები იბეჭდებოდა მსოფლიო პრესაშიც. მხოლოდ 4 წლის შემდეგ, 1977 წლის 30 დეკემბერს ვადამდე 11 თვით ადრე გაანთავისუფლეს ლუი არაგონის, ჯონ აპდაიკის და სხვათა შუამდგომლობით. ლუი არაგონი დაემუქრა კიდეც ბრეჟნევს, რომ ლენინურ პრემიას უკან დაუბრუნებდა, თუკი ფარაჯანოვს არ გაათავისუფლებდნენ.

ციხიდან გამოსვლის შემდეგ კითხვაზე – ვინ არის ფარაჯანოვი? – კინორეჟისორი მისთვის დამახასიათებელი იუმორით პასუხობდა: “საქართველოში გაზრდილი სომეხი, რომელიც საბჭოთა ციხეში სასჯელს იხდიდა, როგორც უკრაინელი ნაციონალისტი”.

უმუშევრობა

ფარაჯანოვს არ მისცეს უფლება, რომ დარჩენილიყო კიევში (ბინას კონფისკაცია გაუკეთეს), სადაც მეუღლე ყავდა და მოსკოვსა და ლენინგრადში ცხოვრებაც აუკრძალეს. რეჟისორი თბილისში დაბრუნდა მამისეულ სახლში, კოტე მესხის ქუჩაზე. ძალიან დიდხანს ფილმის გადაღების უფლებას არ აძლევდნენ. უარს ეუბნებოდნენ ყველა სცენარსა და პროექტზე.

1980 წლის აპრილს ფრანგ რეჟისორთა საზოგადოებამ სერგო ფარაჯანოვი კანის საერთაშორისო ფესტივალზე მიიწვია. ოფიციოზმა ფარაჯანოვს წერილი დაუმალა, ხოლო ასოციაციის თხოვნაზე არ უპასუხნია.

1981 წლის 31 ოქტომბერს სერგო ფარაჯანოვი მოსკოვის ტაგანკის თეატრში ი. ლუბიმოვის სპექტაკლის “ვლადიმერ ვისოცკი”-ს განხილვაზე სიტყვით გამოვიდა. სპექტაკლში ასახული იყო უმუშევარი რეჟისორის ბედი. საქართველოს უშიშროების კომიტეტმა მოსკოვიდან ფარაჯანოვის გამოსვლის ტექსტი მიიღო და ფარაჯანოვის ნებისმიერი მიზეზით დაპატიმრებაზე საიდუმლო ბრძანება გასცა.

1982 წლის 3 იანვარს ფარაჯანოვი ისევ დააპატიმრეს. განაჩენის მოლოდინში 11 თვე დაჰყო ციხეში, ჯერ საგამომძიებლო იზოლატორში, შემდეგ ორთაჭალის ციხეში. იმავე წლის 4 ოქტომბერს სასამართლომ ფარაჯანოვი ბრალეულობის უქონლობის გამო გაანთავისუფლა.

1983-1988 წლებში მუშაობდა კინოსტუდია “ქართულ ფილმში”. ერთხელ ელდარ შენგელაიამ გადაწყვიტა, კინოს სახლში მისი არაჩვეულებრივი კოლაჟების გამოფენა მოეწყო. გახარებულმა ფარაჯანოვმა კოლაჟები საგამოფენოდ მოამზადა… მაგრამ ოფიციოზმა, რომელსაც ყოველთვის აღიზიანედა მისი კოლაჟები, გამოფენის ჩატარების უფლება არ მისცა. ელდარმა ფარაჯანოვს სთხოვა – ეგებ, რამდენიმე ისეთი კოლაჟი გააკეთო, რომ ვერაფერი გვითხრან, თორემ გულაგის თემაზე შექმნილებს არ გამოგვაფენინებენო. თვალები გაუბრწყინდა სერგოს – ორ დღეში გავაკეთებო… ჯერ თვალები აუხვია ბატონ ელდარს, მერე სტენდთან მიიყვანა, სახვევი მოხსნა და… ელდარ შენგელაიას გული კინაღამ გაუჩერდა… კედელზე ლენინის კოლაჟები ეკიდა. ახლა კი აუცილებლად დაგვიჭერენო, – იფიქრა, მაგრამ სერგოს აზრს ადვილად ვერ შეაცვლევინებდი. ცენზორებმა რომ ნახეს, ფერი ეცვალათ – ოღონდ ესენი ჩამოხსენით და სხვა რაც გინდათ, გამოფინეთო. ელდარ შენგელაია სიხარულით დასთანხმდა. სერგო ნაწყენი დარჩა – საუკეთესო კოლაჟები როგორ ჩამომიხსნესო!

ციხის შენების მსხვერპლი

1984 წელს კინოსტუდია “ქართულ ფილმში” ფარაჯანოვს დ. აბაშიძესთან ერთად “ამბავი სურამის ციხისა” გადაღების უფლება დართეს. მოსკოვის “გოსკინომ” კატეგორიულად მოსთხოვა კინოსტუდია “ქართული ფილმის” ხელმძღვანელობას ტიტრებში, კინორეჟისორის გრაფაში, ფარაჯანოვთან ერთად სხვა რეჟისორის გვარიც მიეთითებინათ. ფილმის დასრულების შემდეგ ფარაჯანოვი გაკვირვებული იყო, რომ ცენზურას ერთი კადრიც კი არ ამოუჭრია.

ოპერატორი გარი კუნცევი წერს: “ფილმისათვის სპეციალურად მოიწვიეს მომღერალი ლელა თათარაიძე, რომელსაც სთხოვეს, ფინალისთვის შეესრულებინა სიმღერა ცნობილ ხალხურ ტექსტზე “შვილო, ზურაბ, სადამდის?!” მომღერალი ქალი შეცბა. გამოდიოდა, მას იქვე უნდა შეეთხზა ისეთი მელოდია, რომელიც ფილმის ტრაგიკულ ფინალს შეესაბამებოდა. აღელვებულმა ლელამ დაიწყო სიმღერა, გარი კუნცევმა ჩართო აპარატურა და ათ წუთში სიმღერა ჩაწერილი იყო, დუბლი აღარ გახდა საჭირო, რადგან ხმის ჩამწერმა ხელსაწყომ სწორედ ის ემოციური ტალღა დააფიქსირა, რომელიც რეჟისორს ჰქონდა ჩაფიქრებული. აღფრთოვანებული ფარაჯანოვი ხელებს უკოცნიდა გაოცებულ ლელა თათარაიძეს”.

ფილმმა საერთაშორისო აღიარება მოიპოვა. 1985 წელს “ამბავი სურამის ციხისა” პეზაროს საერთაშორისო ფესტივალზე მიიწვიეს. იტალიური პრესა წერდა: “ბროწეულის ფერის” გადაღებიდან 15 წლის შემდეგ ფარაჯანოვმა ისევ დაამტკიცა, რომ იგი უდიდესი რეჟისორია, რომელსაც შეუძლია შექმნას მხოლოდ შედევრები”

აღიარება

1986 წელს ფარაჯანოვმა თბილისის დოკუმენტური და სამეცნიერო პოპულარული ფილმების სტუდიაში გადაიღო მოკლემეტრაჟიანი მხატვრულ-დოკუმენტური ფილმი “არაბესკები ფიროსმანის თემაზე”.

“პერესტროიკის” ეპოქის დაწყებისთანავე სერგო ფარაჯანოვს საზღვარგარეთ მოგზაურობის საშუალება მიეცა. 1987 წელს ფარაჯანოვი ჰოლანდიაში გაემგზავრა. როტერდამის ფესტივალზე იგი ოცეულიდან ერთერთ საუკეთესო კინორეჟისორად აღიარეს და გადასცეს პრემია “მომავლის 20 საუკეთესო რეჟისორი”.
1988 წელს საზღვარგარეთ მოეწყო ფარაჯანოვის ფილმების პირველი რეტროსპექტული ჩვენება. პარალელურად იმართებოდა მისი ნამუშევრების პერსონალური გამოფენები (მიუნხენის გალერეა “განგსტაიგში” მიუნხენის კინოფესტივალის ფარგლებში).
მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში კინოს მოყვარულებს საშუალება ჰქონდათ პირადად გაეცნოთ იგი. რომში, პაზოლინის კინოსკოლაში, სადაც სერგო ფარაჯანოვმა ლექციები წაიკითხა, ფარაჯანოვთან შეხვედრაზე ერთმა სტუდენტმა განაცხადა: “კაცს შეიძლება მოსწონდეს ან არ მოსწონდეს თქვენი ფილმები, მაგრამ არა მგონია, ვინმე გულგრილი დარჩეს თქვენი ფენომენისადმიო.”

ერთხელ ლონდონში ბანკეტზე დაპატიჟეს, სადაც მამაკაცებს აუცილებლად უნდა სცმოდათ სმოკინგი. ფარაჯანოვს სმოკინგი არ აღმოაჩნდა, მაგრამ არ დაბნეულა, იქვე, ვესტიბიულში ჩამოხსნა აბრა და ამ აბრით ხელში გამოცხადდა ბანკეტზე. მის დანახვაზე სტუმრებს სიცილი აუტყდათ და რეჟისორს აპლოდისმენტებით შეხვდნენ. აბრაზე ინგლისურად ეწერა: “ნო სმოკინგ!”.

1988 წელს კინოსტუდია “ქართულ ფილმში” გადაიღო “აშუღ ყარიბი” (“აშიკი ქერიბი”) მ. ლერმონტოვის იმავე სახელწოდების ზღაპრის მიხედვით. ფილმი მიუნხენის, ნიუ-იორკის, ვენეციის, პარიზის, სტამბოლის კინოფესტივალებზე იქნა ნაჩვენები. ფილმმა დასავლეთ გერმანიის ფესტივალზე მიიღო ევროპული ოსკარი – “ფენიქსი 88″. პოტუგალიის საერთაშორისო კინოფესტივალზე “ფანტასპორტო” მიიღო მთავარი პრიზი (1989), ოთხი მთავარი პრემია ნიკა მოსკოვის საერთაშორისო კინოფესტივალზე (სიკვდილის შემდეგ1990)

სიცოცხლის ბოლოს ფარაჯანოვი მუშაობდა სცენარზე ფილმისთვის ”შუშანიკის წამება”, რომელშიც მთავარი როლი სოფიკო ჭიაურელს უნდა შეესრულებინა. სოფიკო ჭიაურელი სერგო ფარაჯანოვის ფილმების მუზად იყო ქცეული. რეჟისორი სოფიკოს ისეთ თილისმას უწოდებდა, რომელიც თვალისმომჭრელ, ათასფერ სხივებს აფრქვევს.
ფარაჯანოვს არ მისცეს ფილმის გადაღების უფლება. ქართულმა კინემატოგრაფიულმა ელიტამაც უარყოფითად მიიღო ფარაჯანოვის სურვილი. “ჩვენს ეროვნულ სიამაყეს “გაასომხებსო!” “სომეხმა არ შეიძლება გადაიღოს ეს ფილმიო” – აყვირდნენ თურმე კინემატოგრაფისტები.
“საიათნოვას, აშუღ ყარიბის მსგავსად, ფარაჯანოვსაც უნდოდა, გამიჯვნოდა უმრავლესობას, რომელიც ყველგან და ყოველთვის აგრესიულია. მაშინაც, როცა მართალია და მაშინაც, როცა მტყუანია. “შუშანიკის” გადაღებაც ამიტომ მოინდომა ალბათ. ამბისა ქალზე, რომელიც სულ მარტო დარჩა კოლაბორაციონისტი, კონფორმისტი, გულგრილი უმრავლესობის ფონზე, ქალზე, რომელიც გამოეყო ამ ფონს და დაიღუპა…” (გოგი გვახარია)

“მე გარდავიცვალე ჩემს ბავშვობაში”

სერგო ფარაჯანოვის ოცნება იყო გადაეღო ავტობიოგრაფიული ფილმი “აღსარება”, რომელშიც ბავშვობის მოგონებებზე მოგვითხრობდა. კინორეჟისორი იხსენებდა, რომ მას შემდეგ, რაც “ჰუმანურმა ხელისუფლებამ” ძველი სასაფლაოს ადგილას კიროვის სახელობის კულტურის ბაღი გააშენა და საფლავები გააპარტახა, დედის, დეიდის და ახლო ნათესავების სულები ჩემთან მოდიან და ფორტეპიანოსთან სხდებიან, რადგანაც წასასვლელი აღარსად აქვთო…
1989 წელს სერგო ფარაჯანოვმა სერგო ფარაჯანოვმა “აღსარების” გადაღება დაიწყო სცენით, რომელმაც ბავშვობაში მასზე დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა. ის მეზობლის გოგოს გარდაცვალებას უკავშირდებოდა. თუმცა, ფილმზე მუშაობის დაწყებიდან მეორე დღეს რეჟისორი შეუძლოდ გახდა. მოსკოვში ოპერაცია გაუკეთეს – მარცხენა ფილტვის რეზექცია. თუმცა სენი უკურნებელი აღმოჩნდა. დიაგნოზი: ავთვისებიანი სიმსივნე. ფარაჯანოვი საფრანგეთის მთავრობის მიწვევით პარიზს გაემგზავრა სამკურნალოდ
«…- Я умер в своем детстве. Я умираю, и как я умираю ето не важно, я сщастлив что обманул себя.» – სერგო ფარაჯანოვი.
ფარაჯანოვი 1990 წლის 20 ივლისს ერევანში, პარიზიდან დაბრუნების სამი დღის შემდეგ გარდაიცვალა. დაკრძალეს ერევნის პანთეონში. დაკრძალვის დღეს ცა მოქურუხდა და წვიმა წამოვიდა. თითქოს ბუნებაც განიცდიდა მისი ამ ცხოვრებიდან წასვლას. დიდი დელეგაცია ჩამოვიდა თბილისიდან, იყვნენ კიევიდან, მოსკოვიდან.

„მე გამაჩნია სამი სამშობლო“ – წერდა ფარაჯანოვი, – „საქართველო, სადაც მე დავიბადე, უკრაინა, სადაც ჩემი ცხოვრების უმეტეს ნაწილი გავატარე და სომხეთი, სადაც მსურს იყოს ჩემი უკანასკნელი სახლი და სადაც მსურს მოვკვდე“.
„ფარაჯანოვის სიკვდილით, კინომ დაკარგა მისი ერთ-ერთი მაგი. ფარაჯანოვის ფანტაზია ყოველთვის მოაჯადოვებს და გაახარებს ადამიანებს მთელს მსოფლიოში“ – ასე გამოეხმაურნენ სერგო ფარაჯანოვის სიკვდილს ფედერიკო ფელინი, მარჩელო მასტროიანი, ტონინო გუერა, ფრანჩესკო როსი, ალბერტო მორავია, ბერნარდო ბერტოლუჩი, ჯულიეტა მაზინა.
სიკვდილის შემდეგ სერგო ფარაჯანოვს მიენიჭა უკრაინისა და სომხეთის სახალხო არტისტის საპატიო წოდება. 1991 წლის 27 ივლისს ერევანში გაიხსნა სერგო ფარაჯონოვის მუზეუმი. ბევრი ნივთები თბილისიდან, ფარაჯანოვის სახლიდან წაიღეს. მუზეუმში ფარაჯანოვის ექვსასამდე ნამუშევარია გამოფენილი. ექსპოზიციას შეადგენს მემორიალური ოთახები, დოკუმენტები, ფოტომასალა და ა.შ. აღდგენილია თბილისის ბინის იერსახე. მუზეუმის ფონდებში დაცულია ხელოვანის წერილები, აგრეთვე ლილი ბრიკის, ანდრეი ტარკოვსკის და სხვათა წერილები. ბოლო 6 წლის განმავლობაში მუზეუმმა გამოფენები მოაწყო კანში, სალონიკებში, მოსკოვში, ტოკიოში, რომში, თეირანში, პეკინში და მსოფლიოს ბევრ ქალაქებში.

სამწუხაროდ, თბილისმა ვერ შეძლო, ამ დიდი ადამიანის მემკვიდრეობის შენახვა. მხოლოდ რამდენიმე წლის წინათ, თბილისში, ბამბის რიგთან მისი ქანდაკება დადგეს, ცნობილი ფოტოგრაფის, იურა მეჩითოვის ფოტოს მიხედვით…

თენგიზ ვერულავა

ლიტერატურა:

• «Сергей Параджанов, Исповедь», С-П, «Азбука», 2001
• გიორგი გვახარია – “სერგო ფარაჯანოვი – 80″, რადიო თავისუფლება, 12.01.2004
• გიორგი გვახარია – ცრემლიანი სათვალე (#24), ნაწილი მეთექვსმეტე 1988 წ.
• ლაურა არუთუნიანი – “მაესტრო 21″
• გარი კუნცევი -”ნაცნობი პორტრეტების უცნობი შტრიხები”
• http://www.tavisupleba.org