დაზმირ ჯოჯუა – საქართველოს ეროვნული მოძრაობის პერიოდიზაციის საკითხისათვის. XXს. II ნახევარი

უძველესი ცივილიზაციების ეპოქის ერთმა ჩინელმა ბრძენკაცმა ისტორიული რეალობა მარმარილოს ქვას შეადარა, ხოლო ისტორიკოსი _ სკულპტორს, რომელიც ამ მასალისაგან ხელოვნების ძეგლს ქმნის. ცხადია, რომ სკულპტორის სულიერებაზე, მის ესთეტიკურ მრწამსზე და ცნობიერულ ბაზაზე მნიშვნელოვანწილად არის დამოკიდებული სკულპტურული ძეგლის რაობა და ის, თუ რომელ კატეგორიას უნდა მიეკუთვნოს ეს ძეგლი _ მშვენიერს, ამაღლებულს თუ კომიკურს, მახინჯს, უგემოვნებოს.
ისტორია არ არსებობს სულის, ე.ი. ისტორიკოსის ცნობიერების გარეშე. ისტორიკოსის სულიერი ორიენტაცია და მსოფლმხედველობრივი კრედო ფაქტობრივად განსაზღვრავს კიდეც მის მიერ ამა თუ იმ ეპოქის თუ ისტორიული ფენომენის ანალიზს. ეს ისტორიოსოფიული რეფლექსია მოქმედებს თავისთავად, თვით ისტორიკოსისაგან დამოუკიდებლად, როგორც ქვეცნობიერი გნოსეოლოგიური თეზა.
XX საუკუნის II ნახევრის საქართველოს ეროვნული მოძრაობის ისტორია უმნიშვნელოვანესი ეტაპია ჩვენი ერისა და მისი სახელმწიფოებრიობის მრავალსაუკუნოვან ისტორიულ პროცესში. ცხადია, რომ მისი მიუკერძოებელი, ობიექტური და ფაქტობრივ მასალაზე დაფუძნებული ანალიზი თანამედროვე ქართული ისტორიოგრაფიის პრიორიტეტული ამოცანაა. ამ ამოცანის გადაწყვეტის თვალსაზრისით კი მეტად არასახარბიელო მდგომარეობის წინაშე ვიმყოფებით სულ ცოტა ორი მომენტის გამო. ჯერ ერთი, თვალშისაცემია პუბლიცისტიკის უპირატესობა მეცნიერულ-ისტორიულ კვლევასთან შედარებით. შეიძლება ითქვას, პუბლიცისტებმა გაუსწრეს ისტორიკოსებს ამ სფეროში. რა თქმა უნდა, პუბლიცისტიკა საზოგადოებრივი აზროვნების განუყოფელი ნაწილია, მაგრამ, როგორც წესი, ისტორიული პროცესისადმი პუბლიცისტურ მიდგომას აკლია რეპრეზენტატულობა, გამოყენებული წყაროს ან ინფორმაციის დამაჯერებლობის შეფასება და ა.შ. მაგალითად, პუბლიცისტს შეუძლია აღწეროს 1992 წლის იანვრის თბილისის ქუჩები, წარმოადგინოს საქართველოს გაპარტახებისა და ნგრევის მასშტაბები, მაგრამ მას არ ევალება ისაუბროს ამ მოვლენების სიღრმისეულ მიზეზებზე, კონკრეტულ-ისტორიულ ფაქტებზე, ასე ვთქვათ, ისტორიულ ონტოლოგიაზე დაყრდნობით დაახასიათოს კონფრონტაციისა და სამოქალაქო ომის წანამძღვრები. ისტორიკოსისათვის კი, თუ, რასაკვირველია, მას აქვს ჭეშმარიტების დადგენის პრეტენზია, მთავარია გაანალიზოს საკვლევი პროცესების ობიექტური სურათი, განსაკუთრებულად შეაფასოს ამა თუ იმ წყაროს დამაჯერებლობა.
მეორე მომენტი თვით ისტორიულ მეცნიერებაში გამეფებულ კრიზისულ სიტუაციას შეეხება. ე. შევარდნაძის დროს შექმნილმა სისტემამ შეიმუშავა საზოგადოებრივი აზრის მანიპულირების ათასნაირი მეთოდი და საშუალება _ ინფორმაციის დოზირება, სიმართლის დამალვა, დოკუმენტური ფალსიფიკაციები და მისტიფიკაციები (მაგ. მითები შევარდნაძის მიერ ქართული ენის გადარჩენაზე, 9 აპრილის ტრაგედიაში მის პოზიტიურ როლზე, სამოქალაქო ომიდან საქართველოს გამოყვანაზე და ა.შ.), არასასურველი წყაროების განადგურება (მაგ. ბიბლიოთეკების ფონდებიდან მიზანმიმართულად არის ამოღებული სახელმწიფო გადატრიალებაში ე. შევარდნაძის მონაწილეობის დამადასტურებელი რუსული პრესის მასალები) და სხვ., _ რის შედეგადაც ჩამოყალიბდა თავისებური ორაზროვნების, ორმაგობის სისტემა _ მოვლენათა არსი ერთგვარად იხლიჩება რეალობასა და ოფიციალური იდეოლოგიის მიერ შემოთავაზებულ სქემებს შორის; შედეგად მივიღეთ ფალსიფიცირებული, დამახინჯებული ისტორია ეროვნული მოძრაობისა.
ჩინელი ბრძენკაცის ზემოთ მოყვანილი ნააზრევის პერიფრაზს თუ მოვახდენთ, შენდება ისეთი სკულპტურული ძეგლი, რომელშიც თავის ადგილას ფეხებია მოყვანილი, ან მკერდის ადგილას _ ზურგი. ეროვნული მოძრაობის ჭეშმარიტი ლიდერები რადიკალებად, მოღალატეებად და სახელმწიფო დამნაშავეებად არიან სახელდებულნი, ხოლო ნამდვილი მოღალატეები და სისხლის სამართლის დამნაშავეები კი _ სწორუპოვარ პოლიტიკოსებად და ერისკაცებად.
როგორც აღვნიშნეთ, საქართველოს ეროვნული მოძრაობის ობიექტური და აუთენტური ისტორიის შექმნა ჩვენი ისტორიოგრაფიის უპირატესი პრობლემაა. აქ იგულისხმება დღეს არსებული პრიორიტეტებისა და თეორიულ-მსოფლმხედველობრივი მიდგომების გადასინჯვის საჭიროებაც და წყაროთა კორპუსის მნიშვნელოვანი გაფართოებაც. ახლებური კონცეპტუალური მიდგომის ერთ-ერთი აუცილებელი გამოვლენაა საქართველოს ეროვნული მოძრაობის პერიოდიზაციის მეტ-ნაკლებად ოპტიმალური სქემის ფორმირება.
უწინარეს ყოვლისა, პერიოდიზაციის კრიტერიუმთან დაკავშირებით. რა შეიძლება ავირჩიოთ ძირითად კრიტერიუმად, ეროვნული მოძრაობის პროცესის შინაგანი ეტაპების კლასიფიკაციის სისტემად? ამ სფეროში, ვფიქრობთ, ძირითად ორიენტირს წარმოადგენს ქართული ეროვნული იდეა _ საქართველოს სუვერენიტეტისა და ეროვნული სახელმწიფოებრიობის აღდგენის იდეა. ამ იდეის მატარებელი ადამიანები თუ სოციალური ჯგუფები წარმოადგენენ საქართველოს ეროვნული მოძრაობის სუბიექტს. ეს სუბიექტი, ცხადია, იყო გარკვეული ერთობა, გარკვეული ეროვნული მოთხოვნილებებისა და ინტერესების მქონე ადამიანთა აპოლიტიკური დასი. ამასთან, ეს კოლექტიური და იერარქიზებული სუბიექტი, საბჭოთა იმპერიაში არსებული კრიზისული სიტუაციების პერიოდული ცვალებადობის კვალობაზე, თვითონაც იცვლებოდა რაოდენობრივადაც და ხარისხითაც, განიცდიდა ევოლუციას. სწორედ ამ ევოლუციის ცალკეული ფაზების კონტექსტშია მიზანშეწონილი ეროვნული მოძრაობის ეტაპობრივი დიფერენციაცია. მაშასადამე, ეროვნული მოძრაობის სუბიექტის შინაგანი დინამიკა _ აი, რა მიგვაჩნია ამ უაღრესად ღირებული და პროგრესული პოლიტიკური პროცესის პერიოდიზაციის განმსაზღვრელ ფაქტორად, მისი იმანენტური თვისობრიობისა და ორგანიზაციის ფორმების პოლიტოლოგიური ანალიზისათვის მეცნიერულ “გასაღებად”.
XX საუკუნის II ნახევრის საქართველოს ეროვნული მოძრაობის პირველი ფაზა შეიძლება შეფასდეს, როგორც დისიდენტურ-ლატენტური ფაზა და მოექცეს ქრონოლოგიურ ჩარჩოებში 50-იანი წლებიდან 1986 წლის ჩათვლით. ეს არის ეროვნული მოძრაობის ფაქტობრივი გენეზისის, მისი მიზნებისა და ორიენტაციების ფორმირების საწყისი, ჩანასახოვანი ეტაპი. ამ ეტაპზე ადგილი ჰქონდა კომუნისტური დიქტატურისა და მარქსისტული მსოფლმხედველობის სულიერი ბატონობის ვითარებაში მიძინებული ეროვნული თვითცნობიერების აღდგენისაკენ მისწრაფებას, ასევე დაკარგული ეროვნული სახელმწიფოებრიობის რესტავრაციის ტენდენციების ჩამოყალიბებას. ამდენად, ეროვნული მოძრაობის დისიდენტურ-ლატენტური ეტაპი მისი დაბადების, ეროვნული იდეის ბავშვობისა და სიჭაბუკის ხანაა. ამ ეტაპზე მოძრაობის ერთადერთ სუბიექტს წარმოადგენენ დისიდენტები _ ეროვნულ-პატრიოტული არალეგალური ჯგუფებისა და ორგანიზაციების ქსელი. პირველ დისიდენტურ ჯგუფებს შორის აღსანიშნავია _ “სიღნაღის ახალგაზრდა გვარდია”, იგივე “საგ”-ი (ჩამოყალიბდა 1956 წლის 10 მარტს),(1) 1961-1964წწ. თბილისში მოქმედი ეროვნულ-პოლიტიკური ორგანიზაცია _ “საქართველოს თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისათვის ბრძოლის კავშირი(2),” რომლის პროგრამა დასაწყისში მოითხოვდა საბჭოთა იმპერიის წინააღმდეგ ბრძოლის რეგიონალურ კონსოლიდაციას და დამოუკიდებელი და ნეიტრალური სამხრეთ კავკასიის სახელმწიფოს შექმნას, შემდეგ კი _ საქართველოს სახელმწიფოებრიობის აღდგენას. უნდა აღინიშნოს, რომ გარკვეულ ეტაპზე ორგანიზაციის ცალკეული წევრები გაიტაცა ინდივიდუალური ტერორის ტაქტიკამ და საბჭოთა იმპერიის მმართველი ბირთვის ფიზიკური განადგურების აუცილებლობის ლოზუნგმა. მაგ., ეს ჯგუფი გივი ნატრიაშვილის მეთაურობით გეგმავდა ტერორისტულ აქტს ნ. ხრუშჩოვზე, რაც ვერ განხორციელდა 1964 წლის ოქტომბერში “კრემლის გადატრიალების” შედეგად ამ უკანასკნელის თანამდებობიდან გადაყენების გამო(3).
ეროვნული მოძრაობის დისიდენტურ-ლატენტური ეტაპის თავისებური გვირგვინი იყო ზ. გამსახურდიასა და მ. კოსტავას ანტისაბჭოთა მოღვაწეობა. სრულიად გადაუჭარბებლად უნდა აღინიშნოს, რომ ამ მოღვაწეობამ მთელი ეპოქა შექმნა ეროვნული იდეის რეალიზაციისათვის ბრძოლის ისტორიაში, თანაც არა მხოლოდ XXს. 70-80-იანი წლების კონკრეტულ-ისტორიული ვითარების თვალსაზრისით, არამედ საქართველოს საერთო-ისტორიული განვითარების კონტექსტში. უცხოელ დამპყრობთა პერმანენტული ინვაზიების გამო ეროვნულ იდეას საქართველოში მუდამ ჰქონდა ტრანზიტულობის ფუნქცია, ე.ი. ის განუწყვეტლივ გადადიოდა ეპოქიდან ეპოქაში და ამით განაპირობებდა ეროვნული მოძრაობის უწყვეტ, ტრანსეპოქალურ ხასიათს. XXს. II ნახევარში ეს ტრანზიცია, ეროვნული იდეის ისტორიული ინვარიანტულობა სწორედ ზ. გამსახურდიასა და მ. კოსტავას მოღვაწეობამ უზრუნველყო.
1975 წლის 31 ივლისს ევროპაში უშიშროებისა და თანამშრომლობის სახელმწიფოთაშორისმა თათბირმა ჰელსინკში მიიღო ე.წ. “დასკვნითი აქტი”, რომლის ძირითად მუხლებს შორის ფიგურირებდა _ ერთა თვითგამორკვევა, სახელმწიფოებრივი სუვერენიტეტი, მოქალაქეთა ეროვნული უფლებების დაცვა, ადამიანის სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების ხელშეუხებლობა და ა.შ. ამ აქტის მიღებამ და მის საფუძველზე გლობალურ დონეზე დაწყებულმა ე. წ. “ჰელსინკის პროცესმა” სერიოზული კატალიზატორის როლი შეასრულა საქართველოს ეროვნული მოძრაობის განვითარებაში. ამ დროიდან იწყება მისი ორგანიზაციის ფორმების გარდაქმნა და დისიდენტური ჯგუფების ერთიან არალეგალურ სტრუქტურაში ინტეგრირება. კერძოდ, 1975 წ. ოქტომბერში შეიქმნა “ადამიანის უფლებათა დაცვის საინიციატივო ჯგუფი”, რომლის ბაზაზე 1976 წ. ჩამოყალიბდა ჯერ “ჰელსინკის ჯგუფი”, შემდეგ კი პირველი ოფიციალური არალეგალური დისიდენტური ორგანიზაცია _ “ჰელსინკის კავშირი”.
“ჰელსინკის კავშირის” არალეგალურმა მოღვაწეობამ, ზ. გამსახურდიას რედაქტორობით გამომავალმა თვითგამოცემებმა _ “საქართველოს მოამბე”, “ოქროს საწმისი”, “საღვთისმეტყველო კრებული” _ უდიდესი როლი შეასრულეს ქართველი ერის ცალკეულ ჯგუფებში ეროვნული თვითშემეცნების გაღვივების, ეროვნული და სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის იდეის პროპაგანდის, ეროვნული ეკლესიის სიწმინდისა და კულტურული ფასეულობების დაცვის საქმეში. ამასთან, “ჰელსინკის კავშირის” მოღვაწეობამ ხელი შეუწყო ეროვნული ორიენტაციის ძალების კონსოლიდაციას და მომავალი ბრძოლისათვის მდგრადი და სტაბილური ბირთვის ჩამოყალიბებას.
საქართველოს ეროვნული მოძრაობის დისიდენტურ-ლატენტური ფაზის ერთი ნიშანდობლივი ფურცელია დისიდენტ ვლადიმერ ჟვანიას მიერ მოწყობილი ტერორისტული აქტები სოხუმსა და თბილისში 1975-1976 წლებში. ნიშანდობლივია იმდენად, რამდენადაც, როგორც ჩანს, ამ აქტების უკან იდგა დისიდენტური სამხედრო-პოლიტიკური ორგანიზაცია “საქართველოს განთავისუფლების ფრონტი” ეროვნული სახელმწიფოებრიობის აღდგენის საკმაოდ საინტერესო ტაქტიკური მოთხოვნებით. ამის თქმის უფლებას იძლევა ერთი დოკუმენტი, რომელიც ვ. ჟვანიას დაპატიმრების მომენტში აღმოუჩინეს და თარიღდება 1975 წლის 19 აპრილით(4). დოკუმენტი, რომლის ადრესატია საქართველოს მმართველი კომუნისტური რეჟიმი, წარმოადგენს თავისებურ ეროვნულ დეკლარაციას დამოუკიდებლობის მიღწევის საკმაოდ ორიგინალური ვარიანტით _ საბჭოთა კონსტიტუციური სისტემის ფარგლებში რეფერენდუმის მოწყობის გზით. დეკლარაციის პრეამბულა განმარტავს 1921 წელს საბჭოთა რუსეთის მიერ საქართველოს სამხედრო ოკუპაციისა და ანექსიის ფაქტებს და ხაზს უსვამს იმას, რომ “ფრონტის” მთავარი მიზანია სსრკ-დან გამოყოფა და სრული ეროვნული დამოუკიდებლობის მოპოვება. შემდგომ დეკლარაცია მოითხოვს დამოუკიდებლობის საკითხზე საერთო-ეროვნული რეფერენდუმის მოწყობას (1976წ. ბოლო თვეებში), “ფრონტისათვის” წინასარეფერენდუმო კამპანიაში სრულფასოვანი მონაწილეობის უფლებას. თუ რეფერენდუმის მონაწილეთა 70%-ზე მეტი ხმას მისცემს სსრკ-დან გამოყოფას, მაშინ უნდა მოიწვიონ საქართველოს უმაღლესი საბჭოს სესია და მან უნდა დაადგინოს საქართველოს დამოუკიდებლობა, ნეიტრალიტეტი, რუსეთის ჯარების გაყვანა, ახალი პარლამენტის და პრეზიდენტის არჩევნები.
დეკლარაციაში ყურადღებას იქცევს ერთი მომენტიც: რეჟიმისადმი წაყენებული მოთხოვნების ნუსხაში ფიგურირებს “საქართველოს დემოკრატიული პარტიის” არსებობის ცნობის მოთხოვნაც. სამწუხაროდ, შეუძლებელია იმის გარკვევა _ ეს პარტია უკვე არსებობდა თუ ნავარაუდევი იყო მისი შექმნა დისიდენტური ჯგუფებისაგან რეფერენდუმის შემდეგ. ცნობილია, რომ ვ. ჟვანიას სასამართლომ სასჯელის უმაღლესი ზომა შეუფარდა.
ეროვნული მოძრაობის მეორე ფაზა წარმოადგენს მისი ინსტიტუციონალიზაციის, ფორმალიზაციის ეტაპს და მოიცავს პერიოდს 1987-1989წწ. აპრილს შორის. ეს ეტაპი მნიშვნელოვანია იმდენად, რამდენადაც მის პერიოდში ჩამოყალიბდა საქართველოს ეროვნული მოძრაობის ინსტიტუციური საფუძვლები, მოხდა ძირითადი პოლიტიკური პარტიებისა და გაერთიანებების ორგანიზაციული სტრუქტურირება.
1976წ. შექმნილ “ჰელსინკის კავშირთან ერთად ეროვნული მოძრაობის სერიოზულ პოლიტიკურ ცენტრს და მომავალი ეროვნულ-პატრიოტული ორგანიზაციების თავისებურ სამჭედლო ბირთვს წარმოადგენდა “ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება”. მისი დამფუძნებელი კრება გაიმართა თბილისში 1987წ. 1 დეკემბერს, ხოლო პარტიის საბოლოო ფორმალიზაცია მოხდა პირველ ყრილობაზე, 1988წ. ნოემბერში.
“საზოგადოების” უმთავრესი მიზანი იყო საქართველოს პოლიტიკური დამოუკიდებლობის მოპოვება და ქართული დემოკრატიული სახელმწიფოს ფორმირება პოლიტიკური პლურალიზმისა და საბაზრო ეკონომიკის დამკვიდრების გზით. ამიტომ თავისი პოლიტოლოგიური ანატომიით ის წარმოადგენდა მემარჯვენე-ლიბერალური ტიპის პარტიას.
“ილია ჭავჭავაძის საზოგადოება” წარმოადგენდა თავისებურ დედა-პარტიას, რომელსაც თანდათანობით გამოეყო და საკუთარი პოლიტიკური თვისობრიობა შექმნა საქართველოს ეროვნულ-განმანთავისუფლებელი მოძრაობის თითქმის ყველა გაერთიანებამ.
ამ “საზოგადოების” დეზინტეგრაციის ბაზაზე ჩამოყალიბდნენ “წმინდა ილია მართლის საზოგადოება”, ეროვნულ-დემოკრატიული პარტია, ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტია და ა.შ. მაშასადამე, ინსტიტუციონალიზაციის ეტაპის ნიშანდობლივ გამოვლენას წარმოადგენდა ეროვნული მოძრაობის პოლიტიკური სპექტრის გენეზისი, იმ ეროვნულ-პოლიტიკური სივრცის შექმნა, რომელიც შედგებოდა ეროვნული იდეის მატარებელი არაფორმალური გაერთიანებების ფართო ქსელისაგან.
ამავე ეტაპის მეორე მნიშვნელოვანი მომენტი იმაში მდგომარეობდა, რომ თანდათანობით, ეტაპობრივად გამოიკვეთა ეროვნული მოძრაობის მასიფიკაციის და ამ გზით მისი სუბიექტის გაფართოების უაღრესად პოზიტიური ტენდენცია. დაიწყო კრებების, თავყრილობების, მანიფესტაციებისა და მასობრივი მიტინგების ორგანიზაციის ფაზა. “მიტინგური დემოკრატიის” ამ ეტაპს, მმართველი რეჟიმის პერმანენტულ დეზორგანიაზაციასთან ერთად ის ღირებულება ჰქონდა, რომ განაპირობებდა ეროვნული იდეის მასობრიობას, ეროვნული მოძრაობის სოციალური ბაზის გაფართოებას და მის მიერ კონტროლირებადი საერთო-ეროვნული სივრცის კონსოლიდაციას. ამ დროს ეროვნული მოძრაობის ლიდერებმა შეძლეს ერის ფართო მასების დარაზმვა საერთო-ეროვნული პრობლემების გადასაჭრელად. 1988 წლის ზაფხულში ეროვნულმა მოძრაობამ ფაქტობრივად “ჩააგდო” ტრანსკავკასიის სარკინიგზო მაგისტრალის მშენებლობის პროექტი, ასევე მთიან ზონებში გიგანტური წყალსაცავებისა და ჰიდროელექტროსადგურების აგების გეგმები, რომლებიც ქვეყანას ეკოლოგიურ-ტექნოგენური კატასტროფის საფრთხის წინაშე აყენებდა.
1988 წ. 12 ნოემბერს იპოდრომის მიდამოებში გამართულ მრავალათასიან მანიფესტაციაზე დაფიქსირდა პირველად, ოფიციალურად, საქართველოს ეროვნული მოძრაობის ფუნდამენტური პოლიტიკური მოთხოვნა _ დამოუკიდებლობა. იმავე წლის 12-28 ნოემბერს მთავრობის სასახლესთან გაიმართა ეროვნული მოძრაობის პირველი გაერთიანებული აქცია ანტისაბჭოთა ლოზუნგებით, რამაც გარკვეული წარმატებით ჩაიარა _ იმპერიულმა ცენტრმა უარი თქვა იმ საკონსტიტუციო ცვლილებებზე, რომელთა თანახმადაც სსრკ-დან მოკავშირე რესპუბლიკების გასვლის საკითხს წყვეტდა საბჭოთა კავშირის სახალხო დეპუტატთა ყრილობა(5).
მესამე საყურადღებო მომენტი, რომელიც საქართველოს ეროვნული მოძრაობის განვითარებაში გამოიკვეთა მისი ინსტიტუციონალიზაციის ფაზაზე, იყო ქართული ინტელიგენციის გააქტიურება და მისი ერთგვარი ინტეგრირება ამ მოძრაობაში. რა თქმა უნდა, ინტელიგენცია ვერ გახდებოდა ეროვნული მოძრაობის მაორგანიზებელი ფაქტორი და პრიორიტეტულ ფუნქციას ვერ “წაართმევდა” დისიდენტურ ჯგუფებს, მაგრამ იგი საკმაოდ საინტერესო, სასარგებლო და ერთობ სპეციფიკური ფუნქციის მქონე ფენა გახდა. ინტელიგენციის ჩართვა ეროვნული მოძრაობაში არ იყო თვით ამ ფენის ტრანსფორმაციის, რადიკალური ეროვნული პროგრამისაკენ მისი მიბრუნების შედეგი. ეს უფრო მმართველი რეჟიმის ცდა იყო _ ეროვნული მოძრაობაში ჩაენერგა მართვადობისა და ირიბი კონტროლის მექანიზმები. თუმცა, ხელისუფლების ამ მისწრაფების მიუხედავად, ფორმულას “ეროვნული მოძრაობა+ინტელიგენცია” შეეძლო პოზიტიური როლის შესრულება მოძრაობაში ზომიერი, ლიბერალურ-ცენტრისტული ბლოკის ფორმირების სახით. ასეთ ბლოკს, ჯერ ერთი, შეეძლო მოეხდინა ეროვნული მოძრაობის რადიკალური ფრთის გარკვეული დაბალანსება, მისი ულტრარადიკალური მოთხოვნების მინიმიზაცია და, მეორე, შეეძლო შეესრულებინა მმართველ რეჟიმსა და ეროვნული მოძრაობას შორის პოლიტიკურ-ინტელექტუალური ბუფერის ფუნქცია.
ეროვნული მოძრაობის სივრცეში ინტელიგენციის ინსტიტუირების ყველაზე რელიეფური გამოხატულება იყო 1989 წლის მარტში “რუსთაველის საზოგადოების” დაფუძნება, რომელშიც შევიდნენ თვალსაჩინო მწერლები, მეცნიერები, ხელოვნებისა და საზოგადო მოღვაწეები. საზოგადოების პირველ პრეზიდენტს ა. ბაქრაძეს მმართველ რეჟიმთან კომპრომისული თანამშრომლობის, ფსევდოდისიდენტობისა და ფსევდოპოზიციურობის საკმაოდ დიდი გამოცდილება ჰქონდა. მაგრამ ინტელიგენციის და ეროვნული მოძრაობის რადიკალური ფრთის კოალიცია ვერ შედგა. ვერ შედგა ნაწილობრივ ამ უკანასკნელის რადიკალიზმის, ძირითადში კი ინტელიგენციის ტრადიციული პროსაბჭოური კონფორმიზმისა და კომუნისტურ რეჟიმთან ზომაზე მეტად ასოცირების გამო.
შემდგომი მოკლევადიანი ციკლი ეროვნული მოძრაობის ისტორიაში არის მისი ლეგალიზაციის ფაზა _ 1989წ. 9 აპრილი _ 1990წ. 28 ოქტომბერი. ამ ეტაპზე მასზე უდიდესი მასტიმულირებელი გავლენა მოახდინა 9 აპრილის ტრაგედიამ, რომელმაც ერთგვარი წყალგამყოფის როლი შეასრულა საქართველოს საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ ცხოვრებაში.
1989 წ. 4 აპრილს მთავრობის სასახლის წინ დაიწყო ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების ინიციატივით მოწყობილი საპროტესტო მიტინგი, რომელიც წარმოადგენდა ეროვნული ძალების რეაქციას 1989წ. 18 მარტის ე.წ. “ლიხნის წერილზე”. 6 აპრილს, უკვე ეროვნული დამოუკიდებლობის პარტიის ინიციატივით, ლოზუნგი შეიცვალა და აფხაზეთის ავტონომიის გაუქმების მოთხოვნა საქართველოს დამოუკიდებლობისა და დეოკუპაციის მოთხოვნად გარდაიქმნა6. ცნობილია, რომ 9 აპრილს გამთენიისას იმპერიის შეიარაღებული ძალების სპეცკონტინგენტის მიერ მოწყობილ სადამსჯელო ოპერაციას 19 ადამიანის, მათ შორის 16 ქალის სიცოცხლე შეეწირა.
9 აპრილის ტრაგედიით დაიწყო საქართველოს მმართველი რეჟიმის ტოტალური კრიზისი. ეროვნული მოძრაობის ორბიტაში მოექცა ფაქტობრივად მთელი ქართველი ერი, მისი თითქმის ყველა ფენა. საბოლოდ ჩამოყალიბდა ეროვნულ-პოლიტიკური მენტალიტეტი, რომლის ძირითადი იპოსტასები შეიძლება ამგვარი ბინარული სქემებით დავახასიათოთ: იყო სოციალიზმი _ გვინდა კერძო საკუთრება; იყო კომუნისტური რეჟიმი _ გვინდა ეროვნული ხელისუფლება, ბატონობდა ინტერნაციონალიზმი _ საჭიროა ნაციონალიზმი; ბატონობდა ათეიზმი _ გვინდა რელიგიურ-მართლმადიდებლური რენესანსი და ა.შ.
ეროვნული მოძრაობის ლეგალიზაციის ეტაპის ერთ-ერთი არსებითი თავისებურება იყო ეროვნული მოძრაობის სუბიექტის ლამის ყოვლისმომცველი მასიფიკაცია. ამ პროცესს ერთი ნეგატიური ასპექტი ჰქონდა: ეროვნული მოძრაობის სივრცეში შეაღწიეს შემთხვევითმა, კრიმინალურმა ელემენტებმა, რომლებსაც მხოლოდ კერძო ინტერესები ამოძრავებდათ და მოძრაობის ფრთებქვეშ სურდათ მისი რეალიზაცია. “პერესტროიკის” პროცესში მიმდინარე ღრმა ცვლილებებმა გამოიწვიეს საქართველოს საზოგადოების გარკვეული ნაწილის ლიუმპენიზაცია და მარგინალიზაცია.
ამ ნაწილს თავისი პოლიტიკური სოციალიზაციის, ასე ვთქვათ, რესოციალიზაციის შესანიშნავი ნიადაგი შეექმნა ეროვნული მოძრაობის ცალკეულ პარტიებსა და გაერთიანებებში შესვლის საშუალებით. სწორედ ეროვნული მოძრაობა გახდა მათი სოციალიზაციის ერთ-ერთი ძირითადი არხი, რამაც შემდგომში შექმნა მოძრაობის ცალკეული სეგმენტების კრიმინალიზაციის, თვით ეროვნული მოძრაობის რეალური გახლეჩის სერიოზული პრეცედენტი.
ამასთან, ლიუმპენიზირებული და მარგინალური ფენების მოსვლით გაძლიერდა მოძრაობის დისკრედიტაცია, გაღრმავდა შინაგანი წინააღმდეგობები, დამკვიდრდა აგრესიისა და ულტრარადიკალიზმის ატმოსფერო, რასაც პირობითად შეიძლება “აგრესიული სულიერება” ვუწოდოთ.
ამ ფაზაზე საგრძნობლად გაღრმავდა მმართველი რეჟიმის დელეგიტიმაციის პროცესი, რამაც საქართველოში თავისებური ორხელისუფლებიანობის სიტუაცია წარმოშვა. სახელისუფლო სტრუქტურების პოლიტიკური პოტენციიის გამოფიტვისა და მათი მზარდი დეზორიენტაციის პარალელურად სულ უფრო და უფრო იზრდებოდა ეროვნული მოძრაობის ლიდერების ავტორიტეტი და პოლიტიკური რესურსები. ეროვნულმა მოძრაობამ შეძლო იმ ძალების ბლოკირება და ფაქტობრივი იზოლაცია, რომლებიც ამუხრუჭებდნენ ეროვნული იდეის რეალიზაციის პროცესს. პარადიგმამ “ჩვენ _ ისინი” მიიღო ტოტალური ხასიათი. ორხელისუფლებიანობის რეჟიმის დამკვიდრებას, ბუნებრივია, ხელი შეუწყო იმპერიულ ცენტრში მიმდინარე ლიბერალიზაციის პროცესმაც.
სსრკ კონსტიტუციიდან VI მუხლის ამოღებამ, რომელიც აკანონებდა მონოპარტიულ დიქტატურას კომპარტიის ხელმძღვანელი და წარმმართველი ფუნქციებით, ხელი შეუწყო პოლიტიკური პლურალიზმის ჩამოყალიბებას, რომლის საფუძველზეც ნებადართული იყო სკკპ-გან დამოუკიდებელი საზოგადოებრივ-პოლიტიკური ორგანიზაციების შექმნა. ორხელისუფლებიანობის რეჟიმის პირობებში საქართველოს სახელმწიფოებრივი ცხოვრების პრაქტიკულად ყველა სფეროში მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებები მმართველი რეჟიმის მიერ მიღებულ იქნა ეროვნული მოძრაობის აქციების ზეწოლით ან მასთან წინასწარი შეთანხმებით. 1990წ. 9 მარტს კომუნისტური ხელისუფლების უზენაესმა საბჭომ მიიღო დადგენილება “საქართველოს სახელმწიფო სუვერენიტეტის დაცვის გარანტიების შესახებ”. მიღებულ იქნა ასევე პრინციპული ხასიათის დადგენილებანი რუსეთის მიერ 1920 წლის 7 მაისის საქართველო-რუსეთის ხელშეკრულების დარღვევის პოლიტიკური და სამართლებრივი შეფასების შესახებ, ასევე 1921 წლის თებერვალ-მარტის მოვლენების სამართლებრივ-პოლიტიკური შეფასების შესახებ და ა.შ. 1990 წლის ზაფხულში ზ. გამსახურდიამ გამართა პოლიტიკური მოლაპარაკება მმართველ რეჟიმთან. ამ მოლაპარაკებისა და 1990წ. ივლისის სამტრედიის აქციის ლოგიკური შედეგი იყო პირველი საყოველთაო მრავალპარტიული არჩევნების დანიშვნა 1990წ. 28 ოქტომბრისათვის.
ლეგალიზაციის ეტაპის კიდევ ერთი არსებითი ნიშანი იყო ეროვნული მოძრაობის ერთიანი ბირთვის დაშლა, მისი დიფერენცირება ორ შეურიგებელ და რადიკალურად ურთიერთდაპირისპირებულ ძალად. პიროვნულ ფაქტორთან ერთად მოძრაობის დაყოფის ძირითადი წინამძღვრები იმპერიულ ცენტრთან პოლიტიკური ურთიერთობის ტექნოლოგიის საკითხებში ტაქტიკური მეთოდების განსხვავებაში უნდა ვეძებოთ.
9 აპრილის ტრაგედიის შემდეგ, როგორც ცნობილია, ჩამოყალიბდა ეროვნული მოძრაობის ერთიანი საკოორდინაციო სტრუქტურა _ “ეროვნული ხსნის კომიტეტი”. ძირითადი პოლიტიკური პარტიების კოალიციის ბაზაზე ჩამოყალიბებული ეს ორგანო ფაქტობრივად განასახიერებდა ეროვნული ანტისაბჭოთა წინააღმდეგობის ინტეგრირებულ ფრონტს, რომელსაც გააჩნდა როგორც პროგრამა-მინიმუმი (70-წლიანი ოკუპაციის პირობებში დაგროვილი კონკრეტული ეროვნულ-პოლიტიკური პრობლემების გადაწყვეტა), ისე პროგრამა მაქსიმუმი (ეტაპობრივი გამოსვლა სსრკ-ს შემადგენლობიდან და სუვერენული ქართული სახელმწიფოს ჩამოყალიბება).
1990 წლის 13-15 მარტს გამართულ კონფერენციაზე ჩამოყალიბდა “ეროვნული ფორუმი”, რომლის ძირითად ფუნქციად მოიაზრებოდა “არჩევნების გამართვა და ეროვნული კონგრესის ფორმირება საქართველოს სახელმწიფოებრივი საქმეების მართვისათვის”.7 “ფორუმმა” ეროვნული მოძრაობის ერთადერთ უალტერნატივო ტაქტიკად გამოაცხადა ეროვნული დაუმორჩილებლობა.
სწორედ ტაქტიკური სქემების შეუთანხმებლობამ განაპირობა 1990წ. აპრილში “ეროვნული ფორუმიდან” ჰელსინკის კავშირის, წმინდა ილია მართლის საზოგადოების, ქართველ ტრადიციონალისტთა კავშირისა და სხვა ორგანიზაციების გამოსვლა და მათ ბაზაზე ეროვნულ-პოლიტიკური ბლოკის “მრგვალი მაგიდა _ თავისუფალი საქრთველოს” შექმნა. “ფორუმში” დარჩენილმა ძალებმა კი ჩამოაყალიბეს ე.წ. “საკოორდინაციო ცენტრი” ეროვნული კონგრესის არჩევნების მოწყობის მიზნით.
რაში მდგომარეობდა ტაქტიკური სქემების შეუსაბამობა? კონგრესისტული ორიენტაციის პარტიები თვლიდნენ, რომ პოლიტიკური დამოუკიდებლობის მიღწევის ერთადერთი გზა იყო საქართველოსთვის კოლონიური სტატუსის მინიჭება და შემდგომ დეკოლონიზაციის პროცედურის ამოქმედება (60-იან წლებში აზია-აფრიკის ხალხთა განთავისუფლების ანალოგიით). აქედან გამომდინარეობდა დაუმორჩილებლობის კურსის აბსოლუტიზაცია და საბჭოთა რეჟიმის მიერ დანიშნული არჩევნების ბოიკოტის ტაქტიკა.
“მრგვალი მაგიდის” ბლოკში ინტეგრირებულმა ძალებმა კი იმპერიულ ცენტრთან და მის ადგილობრივ ადმინისტრაციასთან ბრძოლის თავისებური, ასე ვთქვათ, სინთეზური ტაქტიკა აირჩიეს უმთავრეს ორიენტირად. ამ ტაქტიკაში ერთმანეთს შეერწყა როგორც სამოქალაქო და ეროვნული დაუმორჩილებლობის კურსი, ისე წმინდა პოლიტიკურ-პრაგმატული თვალსაზრისით აუცილებელი მოლაპარაკებებისა და იძულებითი კონტაქტების (მაგრამ არა კაპიტულაციებისა და კომპრომისების) კურსი, რის საფუძველზეც რეჟიმის მიერ დანიშნული, მაგრამ მრავალპარტიული და, ამდენად, არასაბჭოური არჩევნების ბოიკოტის თეზა უარყოფილ იქნა.
ცხადია, რომ საერთაშორისო დონეზე XXს. 60-იანი წლების დეკოლონიზაციის პროცესის ამოქმედება 90-იან წლებში უტოპიად ჩანდა. ცნობილია, რომ 60-იანი წლების დეკოლონიზაციის გლობალურმა პროცესმა, რომლის იურიდიულ ბაზას ქმნიდა გაეროს გენერალური ასამბლეის მიერ მიღებული სპეციალური დეკლარაცია, ბოლო მოუღო ე.წ. თალასოკრატიული იმპერიების არსებობას.
ამ იმპერიების ტერიტორიულ-სახელმწიფოებრივ სტრუქტურას მეტროპოლია-კოლონიის სუბორდინაციის სისტემაზე აგებული იურიდიული ხასიათი ჰქონდა. ამას ვერ ვიტყვით სსრკ-ზე, რომელიც დე ფაქტო მართლაც წარმოადგენდა იმპერიულ გაერთიანებას, მაგრამ დე იურე არც კრემლს ჰქონდა მეტროპოლიის სტატუსი და არც ეროვნულ რეპუბლიკებს _ კოლონიის, ამიტომ სსრკ-ის დეზინტეგრაციის პროცესს საერთაშორისო სამართალი ვერ მისცემდა დეკოლონიზაციის კვალიფიკაციას, მითუმეტეს იქ მიმდინარე “პერესტროიკისა” და ლიბერალიზაციის კვალობაზე. ამასთან, სსრკ-ის კონსტიტუცია ითვალისწინებდა რესპუბლიკების კავშირის შემადგენლობიდან გასვლის იურიდიულ მექანიზმებს.
ამდენად არჩევნების ბოიკოტის ტაქტიკა იყო იმდროინდელ სიტუაციაში მცდარი, ულტრარადიკალური და ეროვნული მოძრაობის ერთიანობის ინტერესების თვალსაზრისით მიუღებელი ტაქტიკა. ეს ნათლად დაადასტურა ეროვნული კონგრესის ე.წ. არჩევნებმა 1990წ. 30 სექტემბერს. “არჩეული” ეროვნული კონგრესი გახდა ეროვნული მოძრაობის ულტრარადიკალური და კრიმინალიზირებული ძალების ცენტრი, რომელიც ზომიერ, ლიბერალურ-ცენტრისტულ კოალიციასთან პერმანენტული დაპირისპირების პროვოცირებით დესტაბილიზაციისა და საერთო-ეროვნული თანხმობის ჩაშლის მუდმივმოქმედ ფაქტორად გადაიქცა.
ზ. გამსახურდიას ბლოკმა კარგად ისარგებლა ულტრარადიკალების ტაქტიკური ჩავარდნებით, საკუთარ ხელში აიღო პოლიტიკური ინიციატივა და რეალური ოპოზიციური სტრუქტურების კოორდინაციის გზით ეროვნული იდეის განხორციელებისათვის ბრძოლის დროშა ხელიდან გამოგლიჯა როგორც რევოლუციური კატაკლიზმებისაკენ ორიენტირებულ რადიკალებს, ისევე ეროვნული მანტიით შემოსილ პროკომუნისტურ ძალებს და მათთან ასოცირებულ ნომენკლატურულ ინტელიგენციას.
ეროვნული მოძრაობის შემდგომი ეტაპი, რომელიც მოიცავს პერიოდს 1990წ. 28 ოქტომბრიდან 1992წ. 6 იანვრამდე, წარმოადგენს მისი ლეგიტიმიზაციის ფაზას. 1990წ. 28 ოქტომბერს გამართული პირველი (საქართველოს ანექსიის შემდეგ) პლურალისტური საპარლამენტო არჩევნები ეროვნული ძალების სრული უპირატესობით დასრულდა და “მრგვალი მაგიდის” ბლოკმა საპარლამენტო მანდატების 62% მიიღო. 1990წ. 11 ნოემბერს ახლადარჩეული ეროვნული პარლამენტის პირველსავე სესიაზე მის თავმჯდომარედ ზ. გამსახურდია აირჩიეს. ამავე სესიაზე საქართველო გამოცხადდა რესპუბლიკად და აღდგენილ იქნა ეროვნულ-სახელმწიფოებრივი სიმბოლიკა. “გარდამავალი პერიოდის შესახებ” მიღებულ დადგენილებაში უზენაესმა საბჭომ გამოაცხადა გარდამავალი პერიოდი საქართველოს დამოუკიდებლობის სრული აღდგენისათვის საფუძვლების შემზადების მიზნით. თავის საპროგრამო გამოსვლაში ზ. გამსახურდიამ აღნიშნა, რომ ახალ ეტაპზე ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის თავისებურებები იმაში მდგომარეობდა, რომ ამიერიდან ბრძოლას დამოუკიდებლობისათვის სათავეში ჩაუდგა უზენაესი საბჭო, როგორც ხელისუფლების არჩეული ორგანო8. მაშასადამე, ეროვნულ პარლამენტს ენიჭებოდა დუალისტური ფუნქცია _ ის წარმოადგენდა როგორც ლეგიტიმურ საკანონმდებლო ხელისუფლებას, ისევე ეროვნული მოძრაობის წარმმართველ ცენტრსაც, ეროვნული დაუმორჩილებლობის მთავარ იურიდიულ ინსტიტუტს.
ამდენად, 1990წ. 28 ოქტომბერს დაიწყო საქართველოს ეროვნული მოძრაობის ლეგიტიმიზაციის, გასახელმწიფოებრივების ეტაპი. ეროვნული მოძრაობა გარდაიქმნა სახელმწიფოს პოლიტიკურ ხელისუფლებად, ქვეყნის პოლიტიკური სივრცის იურისდიქციის სუბიექტად.
სამეცნიერო ლიტერატურაში ოქტომბრის პოლიტიკური ტრანსფორმაციის შეფასება აზრთა სხვადასხვაობას იწვევს. “ერთნი მას სახალხო დემოკრატიულ რევოლუციას უწოდებენ, მეორენი _ მშვიდობიან სახელმწიფო გადატრიალებას. კ. კემულარია მას პირობითად ბურჟუაზიულ-დემოკრატიულ რევოლუციას უწოდებს და მიაჩნია, რომ პარტიულმა ნომენკლატურულმა ელიტამ, რომელიც კაპიტალის დაგროვების პროცესში იყო ჩართული, წინააღმდეგობა არ გაუწია ეროვნულ ძალებს და ხელი შეუწყო კიდევაც მათ ხელისუფლებაში მოსულიყვნენ”.(9)
რბილად რომ ვთქვათ, გაუგებარია, რატომ უნდა ეწოდოს არსებული კონსტიტუციური სისტემის ფარგლებში და საარჩევნო კანონმდებლობის ბაზაზე განხორციელებულ პოლიტიკურ ცვლილებას გადატრიალება, თუნდაც მშვიდობიანი? შეიძლება ამ მოვლენისათვის მშვიდობიანი სახელმწიფო გადატრიალება გვეწოდებინა იმ შემთხვევაში, თუ, რასაკვირველია, იგი მოხდებოდა მმართველ რეჟიმზე არაძალადობრივი დაუმორჩილებლობის აქციის ზეწოლის სახით და დაუმორჩილებლობის კოორდინატორი სტრუქტურა შეიძენდა საკანონმდებლო ხელისუფლების პრეროგატივებს (სხვათა შორის, ასე მოხდა ჩეჩნეთში 1991 წლის შემოდგომაზე).
ზ. გამსახურდიას კოალიციამ ხელისუფლება მიიღო არჩევნების გზით, ე. ი., ის იყო წარმომადგენლობითი დემოკრატიის პირმშო, საერთო-ეროვნული სუვერენიტეტის განსახიერება და არა სახელმწიფო გადატრიალების პროდუქტი.
ვფიქრობთ, არამართლზომიერია ამ მოვლენის წარმოდგენა ბურჟუაზიულ-დემოკრატიულ რევოლუციად. ჯერ ერთი, ასეთ დეფინიციაში აშკარად ჩანს საბჭოთა ისტორიოგრაფიის მარქსისტული სქემების ინერცია, შიშველი სოციოლოგიური დეტერმინიზმი, სოციალური პრობლემატიკის აბსოლუტიზაცია. რა თქმა უნდა, “მრგვალი მაგიდის” პოლიტიკურ კონცეფციაში გარკვეული ადგილი ეთმობოდა სოციალური პრობლემების გადაწყვეტის საკითხებს, მაგრამ მოსახლეობის ფართო ფენების მიზიდულობის ცენტრი უდავოდ ეროვნული სუვერენიტეტის აღდგენის იდეა იყო. ამიტომ 28 ოქტომბრის ცვლილება ქართული საზოგადოების ცალკეული ფენების სოციალური ინტერესების ფონზე კი არა, არამედ ეროვნულ-სახელმწიფოებრივი აღორძინების კონტექსტში უნდა გავიაზროთ. ეროვნულ-პოლიტიკური თვითიდენტიფიკაცია _ აი, რაში უნდა დავინახოთ ამ მოვლენის არსი. მეორეც, ნომენკლატურულმა პარტიულმა ელიტამ სწორედ რომ ვერ გაუწია წინააღმდეგობა ეროვნული ძალების ხელისუფლების სათავეში მოსვლის პროცესს.
ჩვენის აზრით, ოქტომბრის პოლიტიკური ტრანსფორმაციის შეფასება კომპლექსურ-ინდუქციური პოლიტიკური ანალიზის საფუძველზე გაცილებით მართებული და ობიექტური იქნება. ამ თვალსაზრისით 1990წ. 28 ოქტომბერი უნდა შეფასდეს შემდგომ მნიშვნელოვან მოვლენებთან ერთიან სისტემაში და არა მათგან იზოლირებულად და განყენებულად. 1991წ. 31 მარტის რეფერენდუმი საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის საკითხზე, 1991წ. 9 აპრილის დამოუკიდებლობის დეკლარაცია და 1991წ. 26 მაისის საპრეზიდენტო არჩევნებში ზ. გამსახურდიას გამარჯვება _ ღირსშესანიშნავ მოვლენათა ეს ეტაპობრივი, თანამიმდევრული სვლა, რასაკვირველია, საკუთრივ 1990წ. 28 ოქტომბრის პლურალისტურ არჩევნებთან ერთად, შეიძლება დახასიათდეს, როგორც მშვიდობიანი, ეროვნული კონსერვატიული რევოლუცია.
პროცესის ამგვარი დეფინიციის საფუძველს ქმნის იმაზე პასუხის გაცემა, თუ რაში მდგომარეობდა XXს. II ნახევრის საქართველოს ეროვნული მოძრაობის ისტორიული და სულიერი წყაროები და, სახელდობრ, რომელ საგარეო ძალას დაუპირისპირდა ზ. გამსახურდიას ბლოკი. ის დაუპირისპირდა საბჭოთა-რუსულ იმპერიას და ამ ბრძოლაში იკვებებოდა XIXს. დასაწყისის მონარქისტული განმათავისუფლებელი მოძრაობის, XIXს. II ნახევრის ლიბერალურ-დემოკრატიული მოძრაობის (“ილიას დასი”) იდეალებით, ასევე 1918-1921წწ. საქართველოს პირველი რესპუბლიკის პოლიტიკური გამოცდილებით. ამდენად, ეს იყო სერიოზული ეტაპი ჩვენი ქვეყნის ეროვნული აღორძინების გზაზე. მაგრამ რაში მდგომარეობდა თვით აღორძინების არსი? უპირველეს ყოვლისა, ის გულისხმობდა ეროვნული ისტორიის ღრმა სულიერ გააზრებას, ისტორიული ეროვნული თვითშემეცნების აღდგენას, რუსეთის იმპერიის ექსპანსიამდე არსებული ტრადიციებისკენ მიბრუნებას. მეორე, აღორძინება მოიაზრებოდა, როგორც მთელი ერის მობილიზაცია სახელმწიფოებრივი სუვერენიტეტის მოპოვებისათვის საბრძოლველად, როგორც მთელი მამულის კონცენტრაცია ეროვნული იდეის ბაზაზე. და კიდევ ერთი ფუძემდებლური მომენტი: ქართული მართლმადიდებელი ეკლესია, ისევე როგორც რუსეთის მიერ საქართველოს ანექსიამდე, ახლაც დადგა ერის გვერდით. მან მთელი თავისი სულიერ-ზნეობრივი ძლიერებითა და რიტუალებით უშუალო მონაწილეობა მიიღო საერთო-ეროვნული აღორძინების პროცესში, რითაც გამოიკვეთა სოციალისტურ ეპოქაში შექმნილი სულიერი ვაკუუმის ქრისტიანული რწმენით შევსების ტენდენცია.
თუ ჩვენ ერთ მთლიანობაში გავიაზრებთ ამ სამ ძალას _ ისტორია, ერი და მართლმადიდებელი ქრისტიანული ტრადიცია, _ მაშინ აღმოვაჩენთ ეროვნულ ღირებულებით კონტინუუმს, სისტემას იმ ფასეულობებისა, რომლებითაც იკვებებოდა ტრადიციული ქართული კონსერვატიზმი იმ დროიდან, როდესაც ის შეეჯახა რუსეთის იმპერიას.
ასე რომ, 1990-1991წწ. საქართველოში განხორციელდა ეროვნული კონსერვატიული რევოლუცია. საქართველოს ეროვნული მოძრაობა, მისი ლეგიტიმიზაციის ანუ გასახელმწიფოებრივების სტადიაზე, მშვიდობიან კონსერვატიულ რევოლუციაში გადაიზარდა.
სამწუხაროდ, ზ. გამსახურდიას კოალიციამ ვერ შეძლო კონსერვატიული რევოლუციის ბოლომდე რეალიზება. 1991წ. სექტემბერ-ნოემბრის პუტჩისტურმა მოძრაობამ, რომელიც 1991წ. 22 დეკემბერ_1992 წ. 6 იანვრის სამხედრო-კრიმინალურ გადატრიალებაში გადაიზარდა, მოახდინა ეროვნული ხელისუფლების დამხობა.
დღეს უკვე აშკარაა, რომ მთელი ეს ანტიეროვნული და ანტისახელმწიფოებრივი პროცესი ინიცირებული იყო და იმართებოდა რუსეთიდან. პუტჩისტური მოძრაობის და სამხედრო გადატრიალების გეგმა, მისი განხორციელების ტაქტიკა და მეთოდები მთლიანად იყო შეთანხმებული რუსეთის ოფიციალურ სტრუქტურებთან და სადაზვერვო სამსახურებთან. ამ გეგმის რეალიზაციის პროცესის მართვისა და კოორდინაციის მიზნით კრემლის ადმინისტრაციასა და გენერალურ შტაბში ჩამოყალიბდა სპეციალური ჯგუფი, რომელსაც სათავეში ჩაუდგა რუსეთის ვიცე-პრემიერი და სახელმწიფო მინისტრი გ. ბურბულისი. გ. ბურბულისის ბრძანებების საფუძველზე, ამიერკავკასიის სამხედრო ოლქის სარდლობა პერმანენტულად აწარმოებდა ქართული შეიარაღებული ოპოზიციის სამხედრო მხარდაჭერას, ხოლო რუსეთის საკრედიტო დაწესებულებები, მათ შორის ცენტრობანკი, ახორციელებდნენ დესტაბილიზაციისა და გადატრიალების პროცესის სუბსიდირებას გასაიდუმლოებული საკრედიტო ხაზებით.
მთავარი არგუმენტი, რომლის საფუძველზეც რუსეთმა მხარი დაუჭირა სამხედრო გადატრიალებას, მდგომარეობდა შემდეგში _ გამსახურდიას რეჟიმის დამხობა იყო უმოკლესი გზა საქართველოსა და მთელი კავკასიის რეკოლონიზაციისაკენ.
აღსანიშნავია, რომ გადატრიალების წარმატება გარკვეულწილად განაპირობა აშშ-ს ადმინისტრაციის უაღრესად დისკრიმინაციულმა პოლიტიკამ საქართველოს მიმართ. გადატრიალებისათვის იმდროინდელი დასავლეთის მესვეურთა მიერ “მწვანე შუქის” ანთების შთაბეჭდილებას ტოვებს აშშ-ს სახელმწიფო მდივნის ჯ. ბეიკერის საპროგრამო სიტყვა პრინსტონის უნივერსიტეტში 1991წ. 12 დეკემბერს. ამ სიტყვაში, რომელიც, ცხადია, აშშ-ის ოფიციალურ პოზიციას წარმოადგენდა, საქართველოს ეროვნული ხელისუფლება დახასიათებული იყო, როგორც “სტალინური სისტემის ნარჩენი, ექსტრემისტული და ფაშისტური (?) ძალა”.(10)
ჯ. ბეიკერმა პირდაპირმა განაცხადა, რომ “საქართველოს ავტორიტარული ადმინისტრაცია არ იმსახურებს აშშ-ის მხრიდან ცნობასა და მხარდაჭერას… რადგანაც იგი ადგას რესპუბლიკური ავტარკიის კურსს”.(11)
როგორც ვხედავთ, საქართველოს ეროვნული ხელისუფლების მიერ დსთ-ს პროექტის უარყოფა ჯ. ბუშის ადმინისტრაციის მიერ შეფასებულია ავტარკიად, იზოლაციონიზმად. არადა, სწორედ დსთ-ს პროექტის უარყოფა და ზ. გამსახურდიას არმონაწილეობა 1991წ. 21 დეკემბრის ალმაათის სამიტში გახდა 22 დეკემბრის დილით გადატრიალების დაწყების კონკრეტული საბაბი. როგორც ჩანს, 1991 წ. შემოდგომაზე დასავლეთმა დააკმაყოფილა ბ. ელცინის პოლიტიკური ჯგუფის მოთხოვნები ექსსაბჭოთა სივრცეზე რუსეთის კონტროლის შენარჩუნებასთან დაკავშირებით. კავკასია მთლიანად “ჩაჯდა” ახალი გეოპოლიტიკური ცენტრის ფორმირების ამ მოთხოვნაში, მხოლოდ ბალტიისპირეთმა დააღწია თავი ერთიანი სივრცის აღდგენას. სახელმწიფო გადატრიალების წარმატებამ (ეროვნული ხელისუფლების დამხობა, კონსტიტუციის მოქმედების შეჩერება, ხელისუფლების სათავეში პარტნომენკლატურისა და მასთან ასოცირებული ოლიგარქიული ჯგუფების მოსვლა, პარამილიტარული სამხედრო დაჯგუფებების თარეში და ა.შ.) განაპირობა ეროვნული კონსერვატიული რევოლუციის დამარცხება. საგულისხმოა, რომ სწორედ გადატრიალების მიმდინარეობის დროს იქნა საქართველოს დამოუკიდებლობა აღიარებული დე იურე-დ. ეს დაკავშირებული იყო სსრკ-ის იურიდიული არსებობის შეწყვეტასთან (21 დეკემბრის ალმაათის სამიტზე დსთ-ს ფორმალიზაცია და 25 დეკემბერს პრეზიდენტ მ. გორბაჩოვის გადადგომა). თვით აშშ-მა და კანადამ ეს დიპლომატიური აქტი განახორციელეს 1991წ. 25 დეკემბერს. საერთოდ, დამოუკიდებლობის გამოცხადებიდან პრეზიდენტ ზ. გამსახურდიას იძულებით ემიგრაციამდე (1992წ. 6 იანვარი) საქართველოს დამოუკიდებლობა ოფიციალურად ცნო 29 სახელმწიფომ.
აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ საქართველოს ეროვნული მოძრაობის თავისებური “აქილევსის ქუსლი” გახდა იმპერიული ცენტრის მიერ ინსპირირებული ეთნოკრიზისები. აფხაზური და ოსური ეთნოკრატიების სეპარატისტულმა მოძრაობებმა განსაკუთრებულად უარყოფითი მადესტაბილიზებელი ზეგავლენა მოახდინეს ეროვნული მოძრაობაზე, ძირითადში მისი ლეგალიზაციისა და ლეგიტიმიზაციის ეტაპებზე.
თითქმის ანალოგიური სცენარით მოხდა ა. ელჩიბეის რეჟიმის დამხობა აზერბაიჯანში 1993წ. ივნისში. ორივე გადატრიალებამ უზრუნველყო სამხრეთ კავკასიაში განმათავისუფლებელი პროცესის შეჩერება და ძალთა თანაფარდობის შეცვლა რუსეთის სასარგებლოდ. ისტორიას არა აქვს პირობითი კილო.
საქართველოს ეროვნული მოძრაობის შინაგანი დინამიკა: ის, რაც მოხდა, მოხდა. მას შემდეგ, რაც “ახალი მსოფლიო წესრიგის” არქიტექტონიკაში კავკასიის გეოპოლიტიკური სივრცისა და მისი ღერძული სახელმწიფოს _ საქართველოს სუვერენობა გამოირიცხა, იმთავითვე განისაზღვრა კიდეც საქართველოსა და პირადად ზ. გამსახურდიას ტრაგედია. ქართული ნაციონალიზმი დამარცხდა.
XXს. ბოლოს, პოსტინდუსტრიული ცივილიზაციის გენეზისის ეპოქაში ქართული ნაციონალიზმი შთაინთქა იმ ბარბაროსულ კოსმოპოლიტურ ოკეანეში, რომელიც რუსული და “ლიბერალური” ანგლო-საქსონური იმპერიალიზმების დროებითმა გარიგებამ წარმოშვა. მაგრამ ქართველი ერის ბრძოლის მრავალსაუკუნოვანი ეპოპეა ახალი გმირულ-პატრიოტული ფურცლის გადაშლას ითხოვს. ქართული ხმალი ხომ არასოდეს ჩაგებულა ქარქაშში…

შენიშვნები:

1 გაზ. “კონსტიტუციურ-დემოკრატი“, 1994წ. ივნისი.
2 ჟურნ. “პოლიტიკა“, 1991, #9-10, გვ. 23.
3 როგორც ჩანს, ბრეჟნევ-შელეპინის ჯგუფის მიერ განხორციელებულმა “სასახლის გადატრიალებამ“ მართლაც იხსნა ბიჭვინთაში მყოფი ნ. ხრუშჩოვი ტერორისტული თავდასხმისაგან.
4 გაზ. “ასავალ-დასავალი“, 1993 წელი, 22 აპრილი.
5 უ. ბლუაშვილი. პოლიტიკური პარტიები და ეროვნული მოძრაობა საქართველოში 1988-1991 წწ. თბ., 1994, გვ. 16-17.
6 უ. ბლუაშვილი. პოლიტიკური პარტიები.., გვ. 18 აღსანიშნავია, რომ ამ ეტაპზე ზ. გამსახურდია მხარს არ უჭერდა პოლიტიკური მოთხოვნის ამგვარ რადიკალიზაციას.
7 ი. კვესელავა. საქართველო XX ს. 70-80-იან წლებში (საზოგადოებრივ-პოლიტიკური მოძრაობა), დისერტაცია ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორის სამეცნიერო ხარისხის მოსაპოვებლად (ხელნაწერის უფლებით). თბ., 1999, გვ. 172.
8 გაზ. “საქართველოს რესპუბლიკა“, 1990წ. 12 ნოემბერი.
9 იხ. ი. კვესელავა. საქართველო XX ს. 70-80-იან წლებში, გვ. 245.
10 „Дипломатический вестник“, 1992, №1, გვ. 40.
11 „Дипломатический вестник“, 1992, №1, გვ. 40.

წყარო:
ექვთიმე თაყაიშვილის სახელობის საქართველოს საისტორიო საზოგადოება
აფხაზეთის ორგანიზაცია
საისტორიო ძიებანი, 6, 2003

საქართველო – XVIII საუკუნის II ნახევარი

დავით ზაქარაია – პოლიტიკური ვითარება აფხაზეთში XVIIIს. ბოლო მეოთხედში. ქელეშ-ბეი შარვაშიძის პოლიტიკური მოღვაწეობის პირველი პერიოდი. 1774-1800წწ.

XVIII საუკუნის 70-იანი წლების დასაწყისისათვის, აფხაზეთის სამთავრო, სხვა დასავლურ-ქართული პოლიტიკური ერთეულების მსგავსად, ცდილობდა რუსეთ-თურქეთის 1768-74 წლების ომი გამოეყენებინა თურქეთის ბატონობისაგან გასათავისუფლებლად. აფხაზეთის მთავარი ზურაბ შარვაშიძე და სამურზაყანოს მფლობელი ლევან შარვაშიძე სათავეში ჩაუდგნენ აფხაზეთში ანტიოსმალურ აჯანყებას. აჯანყებულებმა სოხუმის ციხე-სიმაგრიდან თურქი მეციხოვნეები განდევნეს1. მიღწეული გამარჯვების შენარჩუნება შეუძლებელი გახდა ლევან და ზურაბს შორის ატეხილი შუღლის გამო. რაინეგსის მიხედვით, რომელიც სპეციალური დავალებით საქართველოში გამოაგზავნეს, როგორც რუსეთის საქმეთა რწმუნებული (ის ჩრდილოეთ კავკასიაში განლაგებული ჯარის სარდლის გენერალ-პორუჩიკ პავლე სერგის ძე პოტიომკინის თანაშემწედ ითვლებოდა), “გამარჯვებულები ოსმალებს კიდევ უფრო მეტ ზიანს მიაყენებდნენ შეერთებული ძალითა და ქვეყნის საიმედო მდებარეობის მეშვეობით, რომ არ გათიშულიყვნენ ძმების ლევან შარვაშიძესა და ზურაბ-ბეის შორის ამტყდარი ჩხუბისა და უთანხმოების გამო”.2 ლევანს და ზურაბს, ასევე ძმებად მოიხსენიებს, ტორნაუ3. ა. პახომოვის მოხსენებით ბარათში ლევანი ზურაბის ძმად არ არის მოხსენიებული4.
ზურაბი იძულებული გახდა, სოხუმის ციხე-სიმაგრე სამურზაყანოს მფლობელ ლევან შარვაშიძისათვის დაეთმო. მიუხედავად იმისა, რომ ზურაბ შარვაშიძე აფხაზეთის მთავრად ითვლებოდა, აფხაზეთის სამთავრო ერთიანი მონოლითური პოლიტიკური ერთეული არ იყო5. ამ დროისათვის აფხაზეთის მთავარი უშუალოდ განაგებდა ტერიტორიას მდ. გუმისთასა და მდ. ბზიფს შორის6. ლევან შარვაშიძეს კი, რაინეგსის ცნობით, “რამდენიმე სოფელი და სოხუმი შერჩა”.7
ზოგიერთი მკვლევარის (ბ. ხორავა, ზ. წურწუმია) მოსაზრება, იმის შესახებ, რომ ლევან შარვაშიძემ თურქებს სოხუმის ციხესიმაგრე მიჰყიდა, სინამდვილეს არ შეეფარება8. აღნიშნული მკვლევარები აპელირებენ დიუბუა დე მონპერეს ცნობით, რაც მთლად გამართლებულად არ გვეჩვენება. დიუბუა დე მონპერე მართლაც წერს, რომ: „…они (ზურაბ და ლევან შარვაშიძეები _ დ.ზ.) смогли бы утвердить свою независимость, но они были обессилены раздорами и Леван вынужден был продать туркам крепость Сухуми-Кале за двадцать турецких мешков, или десять тысяч пиастров (24000 франков)“, შემდეგ აღნიშნავს: „Так рассказывает об этом событии Рейнегс, и я ему охотно верю“.9 მაგრამ ამის დადასტურებას ი. რაინეგსთან ვერ ვპოულობთ.
ჩვენ გადავამოწმეთ ი. რაინეგსის თხზულებათა გამოცემები და მათში მხოლოდ ასეთი ცნობა აღმოვაჩინეთ: “ლევან შარვაშიძე შეუთანხმდა თურქებს და წლიური საზღაურის, ოცი ქისა (ექვსი ათასი მანეთი) _ ფასად გადასცა იანიჩრების სოხუმის ციხე: ამ ციხისათვის უკეთ რომ ეპატრონათ, იგი იქნებოდა გასაღები დასავლეთ კავკასიისა, მით უმეტეს, რომ დაცულია და გამაგრებული აგუა ანუ აკუა-თი, ესაა მტკიცე პუნქტი, რომელიც საფეხურის ფორმის ყავისფერ ტრაპისებურ კლდეზე ძევს”.10 ე. ი. საქმე გვაქვს არა გაყიდვასთან, არამედ დროებით გადაცემასთან. Aმასვე ადასტურებს დიუბუა დე მონპერეს თანამედროვე ოფიცერი ფ. ტორნაუც, “პირველი აფხაზური ექსპედიციის” ხელმძღვანელი, რომელიც თავის მოგონებებში აღნიშნავს: “ლევანმა, ზურაბთან უთანხმოების გამო, თურქებს კვლავ გადასცა სოხუმი”.11 აქ გასათვალისწინებელია, რომ ფ. ტორნაუ წერილობით წყაროებს საერთოდ არ ეყრდნობოდა და თავის მოგონებებს 1856წ. ვენაში წერდა.
თავის დროზე ირ. ანთელავასა და გ. ძიძარიას ყურადღება არ გაუმახვილებიათ ამ ფაქტზე. ისინი მხოლოდ აღნიშნავდნენ, რომ თურქებმა, გამოიყენეს რა ძმებს შორის შუღლი, იოლად ჩაიგდეს ხელში სოხუმის ციხე-სიმაგრე12.
ჩვენ უპირატესობას ვანიჭებთ რაინეგსის ცნობას, ვინაიდან ის იყო ამ მოვლენების თანამედროვე, და მიგვაჩნია, რომ ლევანმა ყოველწლიური საზღაურის ფასად სოხუმის ციხე-სიმაგრე უბრალოდ გადასცა თურქ მეციხოვნეებს. ეტყობა, ამ ნაბიჯისკენ მას უბიძგა ზურაბთან კონფრონტაციამ. ლევანი ამ გზით ცდილობდა სოხუმის ციხე-სიმაგრის შენარჩუნებას. რაინეგსის ცნობით, თურქებს სოხუმის ციხე-სიმაგრე “მხოლოდ სამი წელი ეკავათ და მიატოვეს როგორც მათთვის გამოუსადეგარი პუნქტი”.13 ამ ფაქტს ადასტურებენ დიუბუა დე მონპერე და ტორნაუც14. მაგრამ, როგორც ჩანს, რაინეგსის ცნობა იმის შესახებ, რომ თურქებმა მიატოვეს სოხუმის ციხე-სიმაგრე, სინამდვილეს არ უნდა შეეფერებოდეს. მას შემდეგ, რაც, ლევან შარვაშიძემ სოხუმის ციხე-სიმაგრე ყოველწლიური საზღაურის ფასად თურქებს გადასცა, მისი ავტორიტეტი ადგილობრივ მოსახლეობაში მკვეთრად დაეცა. აფხაზებმა ამის შემდეგ დაიწყეს განუწყვეტელი თავდასხმები სოხუმის ციხე-სიმაგრეზე.
ამ თავდასხმების უკან, ეტყობა, თვით ზურაბ შარვაშიძე იდგა. ამის შესახებ წერს ტორნაუ: „…турки держались в нем (სოხუმის ციხე-სიმაგრეში _ დ.ზ.) после того (1771 წლიდან _ დ.ზ.) не более трех лет утомленные бесспрерывным нападением Абхазцев“.15 ლევან შარვაშიძემ, მიტოვებულმა თავის მფარველ ბატონთაგან და ხალხისაგან შეძულებულმა, საჭიროდ დაინახა ანაკლიაში გაქცევა16. ამ დროს, ანაკლიის ციხეში თურქი მეციხოვნეები იდგნენ.
თურქების მიერ ანაკლიის ციხის ხელმეორედ დაკავება 1772 წლიდან მომხდარა, რადგან ამ წელს საქართველოში მყოფი გერმანელი მეცნიერის იოჰან გიულდენშდედტის (1745-1781) ცნობით, ანაკლია ფორმალურად აფხაზეთის მთავრის სამფლობელოს საზღვრებში ყოფილა მოქცეული17. სწორედ, ანაკლიაში ნახა თავშესაფარი “ხალხისგან შეძულებულმა” ლევან შარვაშიძემ. ღაინეგსი “მფარველი ბატონების” ქვეშ ალბათ გულისხმობს იმ თურქ მეციხოვნეებს, რომელიც მან მოიწვია სოხუმის ციხე-სიმაგრეში, წინააღმდეგ შემთხვევაში, გაუგებარი იქნება, როგორღა ნახა მან თავშესაფარი ანაკლიაში, თუ საერთოდ “თურქეთის მიერ იყო მიტოვებული”.
ანაკლია ხომ ოსმალეთის იყო. თუ რატომ წავიდა ლევან შარვაშიძე ოსმალეთის ანაკლიაში და არა სამურზაყანოში, ალბათ განპირობებული იყო ოდიშის მთავარ კაცია დადიანთან არსებული დამოკიდებულებით.
ისტორიოგრაფიაში აქამდე ეს ფაქტი ყურადღების მიღმა რჩებოდა. მკვლევარებს ლევან შარვაშიძე დახასიათებული ჰყავთ როგორც “პროქართული ორიენტაციის პიროვნება”, ანტიოსმალურ ღონისძიებების აქტიური მონაწილე და რუსეთთან დაახლოვების ინიციატორი აფხაზეთის სამთავროში18. ჩვენი მოსაზრებით, ლევან შარვაშიძის ცალმხრივი შეფასება გაუმართლებელია, მაგრამ ფაქტია, რომ მისი ტრანსფორმაცია “აჯანყებულთა ლიდერიდან” “თურქეთის ქვეშევრდომობამდე” შემთხვევითი არ უნდა ყოფილიყო და ამას საფუძვლად ედო აფხაზეთის მთავარ ზურაბ შარვაშიძესთან კონფრონტაცია. წყაროების სიმწირის გამო შეუძლებელია იმის თქმა, უჭერდა თუ არა ოსმალეთი მხარს ლევან შარვაშიძეს, მაგრამ ცნობილია, რომ “ბრწყინვალე პორტა” ნებისმიერ საშუალებას იყენებდა აფხაზეთის სამთავროზე კონტროლის დასამყარებლად.
ლევან შარვაშიძემ, რაინეგსის მიხედვით, ანაკლიაში გაიგო, “სამწუხარო ცნობა, რომ ქელეშ-ბეის დაეკავებინა ეს (სოხუმის _ დ.ზ.) ციხე”.19 ეს მომხდარა 1774 წელს. ე. ი. გამოდის, რომ 1771 წლიდან 1774 წლამდე სოხუმის ციხე ლევანის სამფლობელოდ ითვლებოდა. 1774 წლიდან აფხაზეთის სამთავროში აქტიურ პოლიტიკურ მოღვაწეობას იწყებს ქელეშ-ბეი შარვაშიძე.
წყაროების სიმწირის გამო ჩვენთვის უცნობია, რა გარემოებაში დაიკავა ქელეშ-ბეიმ სოხუმის ციხე-სიმაგრე. რაინეგსი აღნიშნავს მხოლოდ, რომ ქელეშ-ბეი შარვაშიძემ ლევანის მიერ “მიტოვებული” სოხუმის ციხე-სიმაგრე დაიკავა20. ფ. ტორნაუ თავის მოგონებებში წერს, რომ “მაშინ ქელეშ-ბეიმ სოხუმი დაიკავა და აფხაზები დაიმორჩილა”.21 სხვა წყაროების უქონლობის გამო არ არის ცნობილი, თუ რას გულისხმობდა ავტორი “აფხაზების დამორჩილების” ქვეშ. ისტორიკოსი ზ. წურწუმია წერს, რომ: “ოსმალებმა სოხუმის (აყუს) ციხე მთავრის ძმისწულს, გამაჰმადიანებულ შარვაშიძეს, ქელაიშ აჰმედ ბეგს ჩააბარეს”.22 ამასთან დაკავშირებით ავტორი უთითებს ირ. ანთელავას ნაშრომს. პროფ. ირ. ანთელავა (ასევე გ. ძიძარია, ხორავა და სხვ.), მართალია, ხაზს უსვამს ქელეშ-ბეის “მართლმორწმუნე მაჰმადიანობას” და აფხაზეთის მთავრის მემკვიდრედ მის დანიშვნას23, მაგრამ არაფერს ამბობს ოსმალების მიერ სოხუმის ციხის ქელეშ-ბეისთვის ჩაბარებაზე. ის მხოლოდ ქელეშ-ბეის მიერ სოხუმის ციხე-სიმაგრის ფლობის ფაქტს აფიქსირებს24.
მიგვაჩნია, რომ ზურაბ შარვაშიძემ ქელეშ-ბეი ბათუმიდან ჩამოიყვანა. მისი ჩამოყვანით აფხაზეთის მთავარმა საბოლოოდ მოუსპო სამურზაყანოს მფლობელ ლევან შარვაშიძეს სოხუმის ციხე-სიმაგრის და მიმდებარე ტერიტორიის დაუფლების სურვილი.
საისტორიო წყაროებში არ მოიპოვება კონკრეტული ინფორმაცია ქელეშ-ბეი შარვაშიძის ვინაობასთან დაკავშირებით. მაგალითად, დიუბუა დე მონპერე, რაინეგსზე დაყრდნობით (მათი ცნობები ერთმანეთს არ ეთანხმება) აღნიშნავს: “ამტკიცებენ, რომ ვიღაცა ქელეშ-ბეი, რომელმაც სოხუმის ციხე-სიმაგრე დაიკავა შარვაშიძეთა საგვარეულოს ეკუთვნის”.25 ფ. ტორნაუ თავის მოგონებებში ქელეშ-ბეი შარვაშიძის ვინაობაზე საერთოდ არ საუბრობს და უბრალოდ მიუთითებს, რომ მან დაიკავა სოხუმი26. ისტორიკოსთა უმრავლესობა ქელეშ-ბეი შარვაშიძეს მიიჩნევს აფხაზეთის ყოფილი მთავრისა და იმჟამად ბათუმის ფაშის, მანუჩარ შარვაშიძის შვილად.27
არის ცნობები, რომ ქელეშ-ბეი ჩაჩბების საგვარეულოს ბათუმური შტოს წარმომადგენელია. “თურქი მეომრის” შვილის (ხალილ ატალაგ იფას) გადმოცემით, “ის (იგულისხმება ქელეშ-ბეი _ დ.ზ.) ბათუმური ჩაჩბებიდან წარმომავლობით ამაყობდა”.28
აფხაზეთის მთავარმა ზურაბ შარვაშიძემ ქელეშ-ბეი ძიაფშიფების ასულზე დააქორწინა29. ამით აფხაზეთის მთავარმა 60-იან წლებში გაძლიერებული ძიაფშიფები დააშოშმინა.
ქელეშ-ბეი შარვაშიძემ, პირველ რიგში, სოხუმის ციხე გაამაგრა. მან მანუჩარს (ბათუმის ფაშა) ბათუმში ხუტუნია მარშანია, ვიღაც ანჩაბაძე და ერთი ზვანბაია გაუგზავნა. ქელეშ-ბეი მამას სთხოვდა ხელოსნების, განსაკუთრებით ქვისმთლელების, გამოგზავნას. ისინი მანუჩარის თაოსნობით ოსმალეთიდან მოიწვიეს.
სოხუმის გამაგრების გარდა ქელეშ-ბეიმ მიმდებარე ტერიტორიაზე დანგრეული სახლები აღადგენინა30. 1775წ. აფხაზეთის სამთავროში ინგლისელი კაპიტანი თომას რეინი იმყოფებოდა, რომლის ცნობის თანახმად, “ოსმალეთი მთელი მონდომებით ცდილობდა და ცდილობს აფხაზი ხალხის მიმხრობას, მაგრამ უშედეგოდ”.31
ქელეშ-ბეიმ, ზურაბთან შეთანხმებით, დააკმაყოფილა ბათუმის ფაშის მანუჩარ შარვაშიძის ჰარემის უფროსის, ქობულეთელი შირვან შარვაშიძის (ა. პახომოვის მოხსენებით ბარათში ის სამცხელი წვრილი აზნაურის მემკვიდრედ არის გამოცხადებული) შვილის ბექირის თხოვნა, მისი აფხაზეთის სამთავროში მიღებასთან დაკავშირებით. ის გააგზავნეს სოფ. კვიტოულში. მას უფლება მიეცა მთავრის ქვეშევრდომებისგან აკრეფილი ბეგარით ეცხოვრა, რათა შიმშილით არ მომკვდარიყო32. ნ. დადიანის მიხედვით კი, “ფლობდა შვა-სოფელად წოდებულს აყუს საზღვრიდამ ვიდრე ღალიძგამდე ძმისწული ზურაბისა ბექირ-ბეგ”.33 ბექირბეის ზურაბის ძმისწულად მიიჩნევენ ისტორიკოსები გ. ძიძარია, ირ. ანთელავა და სხვ.34 თუმცა, ცნობილია ისიც, რომ შარვან (ისტორიკოსები, ზოგჯერ, მას შირვანისაც უწოდებენ) შარვაშიძეს შვილი არ ჰყოლია35.
1780 წელს ქელეშ-ბეი აფხაზეთის მთავარ ზურაბ შარვაშიძესა და სამურზაყანოს მფლობელ ლევან შარვაშიძესთან ერთად მონაწილეობდა რუხის ბრძოლაში თურქების მხარეს, სამეგრელოს მთავარ კაცია დადიანისა და სოლომონ I-ის წინააღმდეგ. რუხის ბრძოლაში ასევე აქტიურად მონაწილეობდა ბექირ-ბეი. ცნობილი პოეტის ბესარიონ გაბაშვილის (1750-1791წწ.) ცნობით, ქელეშბეი და ლევან შარვაშიძეებმა “აღძრეს” ბექირ-ბეი და ზურაბი (“ბექირ-ბეგს ასტეხს ქელეშ-ბეგ; და ზურაბს აღძრავს ლევანი”).36 ოსმალები აფხაზებს შეუთანხმდნენ (“აფხაზნი და თურქნი ურთიერთს შეითქვნენ”).37 აფხაზნი, ჯიქნი და ჩერქეზნი ახალციხის ფაშამ ოქროთი მოისყიდა. ოსმალებმა “მისცეს ბევრი ოქრო მათ და მოიმტკიცნეს მათნი თავადნი”.38 ლიტერატურული წყაროს ცნობით, “ოთხ ძმათა შარვაშიძეთა, შური შეექმნათ მრავლად, ქელეშ-ბეის, ზურაბს, ბექირ-ბეგს და ერთს უხმობენ ლევანად”.39 ნიკო დადიანის მიხედვით: “განუდგნენ დადიანსა სამფლობელო თვისი, აფხაზეთნი, სამურზაყანოდ წოდებული, და მიერთვენ მათ ხსენებულთა შარვაშიძეთა”.40 ამრიგად, ქელეშ-ბეის, ზურაბს და ბექირ-ბეის არ გასჭირვებიათ ლევანის მიმხრობა. ნ. დადიანის ცნობით, “ამათ (აფხაზებმა _ დ.ზ.) შეიკრიბნეს ჯიქნი, ალანნი, ზიხუა და მაზუმაO და წარმოემართნენ დადიანსა ზედა”.41 ამ ლაშქრობას, დ. დადიანის ცნობით, ქელეშ-ბეი სარდლობდა (“თანაგამზრახად, ლაშქართა სარდლად, ქელაიშ-ახმედბეგ ხელში უჭირავს”).42 შარვაშიძეების მიერ შეგროვებული ლაშქარი ორმოცი ათას ადამიანს შეადგენდა. სხვა მონაცემებით: “აფხაზი, ჩერქეზი, თათარი თერთმეტი ათასი კაცი იყო”.43 აფხაზჯიქთა კოალიციამ მდ. ენგურთან დაიბანაკა. “მცნობმან ამისმან დადიანმა შეკრიბა სპანი თვისნი ოდიშ-ლეჩხუმისა და სვანეთისა და დაებანაკა რუხს კიდესა ზედა ეგურისასა”.44
აფხაზ-ჯიქთა მრავალრიცხოვნობის გამო, კაცია დადიანი იძულებული გახდა, დახმარებისათვის იმერეთის მეფე სოლომონ I-ისთვის მიემართა. სოლომონ I-მა, ნ. დადიანის ცნობით, “მსწრაფლ ბრძანა შეკრება იმერთ სპისა და წარმოემართა სახელოვნად და მოვიდა დადიანისა თანა”.45 კაცია დადიანი, “ათასი კაცის რჩეულით”, სოლომონ მეფეს მიეგება და “დაებანაკნენ მახლობელ ერთმანეთისა (სოლომონ მეფე და კაცია დადიანი _ დ.ზ.). შემდგომად რაოდენიმესა ჟამისა მოვიდენ აფხაზნი და მიურიდებლად გამოვიდნენ ენგურს და დასდგენ პირისპირ მათისა”.46 მოწინააღმდეგეები ერთმანეთის პირისპირ აღმოჩნდნენ. კაცია დადიანს მტრის დასაზვერავად ადრე გაგზავნილი ჰყოლია ოთარ აფაქიძე47. შარვაშიძეებისათვის მოულოდნელი აღმოჩნდა სოლომონ Iის გამოჩენა, რამაც გარკვეული დაბნეულობა გამოიწვია აფხაზჯიქთა ლაშქარში. ბექირ-ბეიმ აცნობა ქელეშ-ბეის: “მტერნი ლხინობენ, მომატებიათ ძალია”.48 ამის შემდეგ, შარვაშიძეებმა თათბირი გამართეს. ლიტერატურული წყაროს ცნობით: “რა მოისმინა ქელეშ-ბეგ თქვა თვისი მცონარებითა, “ძმანო, თათბირი დავაწყოთ” ფერი ჰკრთა მთრთოლარებათა, კოჩი გავგზავნოთ მეფისად, მან უთხრას მძრწოლარებითა, და შერიგება გვსურს, თუმცა უნდა იფიქროს თვისის კრებითა”.49 ქელეშ-ბეის ამ თათბირზე გეგმა წამოუყენებია, რომლის თანახმად: “ამისთვის ჰსჯობს რომ წარვგზავნოთ ელჩი წინასწარ მდგომელა, შევნიშნოთ ოდეს მეფესთან იქმნეს აფხაზი მდგომელა, მოუწყოთ მათ ზარბაზნი, მათისა სისხლთა მწვდომელა, და ვესროლოთ, ვიქმნეთ მეფისა და დადიანის მკვდომელა. თუმცა მოვკალით დადიანი და მეფე მისი სტუმარი, უთავობითა ყოველნი დაშთებიანმცა მდუმარი, ჯართ აღვხოცთ, აკვრებთ, შევიპყრობთ, შეიქმნებიან უხმარი და რამე თუ ჰსჯობდეს თქვენა სთქვით, მე შევიქმნები მჩუმარი”.50
წარმოდგენილ გეგმას დაეთანხმნენ ლევან და ზურაბ შარვაშიძეები: “ლევან და ზურაბ იტყვიან: “დავასკვნათ ესე რჩევაო”.51 მათი აზრით, სოლომონ მეფესთან და კაცია დადიანთან ვიღაც უჩარდია უნდა გაეგზავნათ. ეს გეგმა ბექირ-ბეი შარვაშიძემ არ მოიწონა. ბექირ-ბეის აზრით, მამაცისთვის მიუღებელია “მუხთლობით მიზნის მიღწევა” (“არც არის პატიოსნება მტრისა მუხთლობით მკვლელობა”). მან მიუთითა იმ გარემოებაზე, რომ ორმოცათასიანი ლაშქრით ბრძოლის ველზე სრულიად შესაძლებელი იყო გამარჯვება52.
ქელეშ-ბეი თავიდან არ დაეთანხმა ბექირ-ბეის წინადადებას (“გარნა მე გთხოვ დამიჯერო, სიმხნითა განლაღებულმან; და დავასკვნათ ჩემი თათბირი, თავი წარწყმიდოს რებულმან”),53 მაგრამ შემდგომ, როგორც წყაროდან ჩანს, პრაქტიკულად ბექირ-ბეის გეგმით მოქმედებდა.
ქელეშ-ბეიმ, ერთი მხრივ, უჩარდია გაგზავნა დადიანთან და ბრძანა, “მოიღონ ზარბაზანი ბაშლაყუთ თავზედ მქონეთა”.54 მეორე მხრივ, მან ლაშქარი შეყარა, ომის მოლოდინში: ბექირ-ბეი მარცხენა ფლანგზე განაწესა, მარჯვენა ფლანგის მეთაურობა ზურაბსა და ლევანს დააკისრა, თვითონ კი, ცენტრის ხელმძღვანელობა იკისრა55. განსხვავებული ცნობების მიხედვით, “ქელეშ-ბეის ათასი მცველი ახლავს. თითო რაზმს ოთხ-ოთხი ზარბაზანი აქვს და თითო ზარბაზანს ხუთ-ხუთი კაცი ახლავსო: “მეწინავე” ჯარს ბექირ-ბეგი (ზ. მოლაშხია შეცდომით იხსენიებს ბექირ-ბეის ქელეშ-ბეის ძმად _ დ.ზ.) სარდლობდა, რომელიც სამი ათასიანი ჯარით მოდიოდა; მემარჯვენეს წინ უძღოდა “ყაბარდოს ხანი?”, ხოლო “მემარცხენეს” _ ვინმე ბარძივი უძღვის ჯიქეთის ხალხის მთავარი პირი”.56
შარვაშიძეთა ელჩი, უჩარდია, შეყოვნების შემდეგ, სოლომონ I-მა და კაცია დადიანმა მიიღეს. ამ დროს ი. გეგეჭკორის მიხედვით: “ზარბაზანი გასწყვეტს მისის ნებისა მქნელობას, და ხმა, დიდი ქუხვა და ბგერა ლაშქართა მისცემს მშლელობასა ოთხის და ხუთის მომკვლელი ტყვია მეფის წინ დავარდა. მხილველი ამის მგზებარე მეფე მკვირცხლად ავარდა”.57
ამრიგად, ქელეშ-ბეის პირველი გეგმა ჩავარდა. ამის შემდეგ, იმერ-ოდიშართა მხედრობამ შეუტია მარჯვენა ფლანგს. მარჯვენა ფლანგზე მდგომი ჯიქ-აფხაზნი ზურაბ და ლევან შარვაშიძეების მეთაურობით გაიქცნენ. ამ დღეს, მეფის და მთავრის მეწინავე მხედრობას, “ორმოცი მკვდარი, ასი დაჭრილი” დაჰკლებია58.
მარჯვენა ფლანგის ბედი გაიზიარა ცენტრში მდგომმა ქელეშბეის რაზმაც59. ქელეშ-ბეი ძლივს გადაურჩა დატყვევებას60.
ჯერი მიდგა მარცხენა ფრთაზე. აქ იმერ-ოდიშარებს სოლომონ I-ის მეთაურობით, მედგარ წინააღმდეგობას უწევდა ბექირ-ბეი. ის იძულებული გახდა, პოზიციები დაეტოვებინა და ზურაბის მიერ მიტოვებულ მარჯვენა ფლანგზე გადაენაცვლა. ამ დროისათვის ჯიქ-აფხაზთა უმეტესი ნაწილი შარვაშიძეებთან (ზურაბი, ლევანი, ქელეშ-ბეი) ერთად უკან იხევდა. ბრძოლის ველზე მხოლოდ ბექირ-ბეი დარჩა. დ. დადიანის ცნობით, ბრძოლაში “მძიმედ დაიჭრა” “გმირი” ბექირ-ბეგი61, ხოლო ი. გეგეჭკორის თქმით: “აირივნენ აფხაზები, ძალა არ ჰქონდათ მეტია, აღარ ვახსენებ ქელეშ-ბეგს, ზურაბ და ლევანს მეტია ბექირ-ბეგ ბრძოლით იწევა, ვით ვეფხვი სისხლის მხვრეტია და მეფე იძახის: “ვა მაგას” მტერთა გაქცევის მჭვრეტია”.62
ქელეშ-ბეი შარვაშიძე ი. გეგეჭკორს უარყოფით პერსონად გამოჰყავს63. ეს მაშინ, როცა ბექირ-ბეი გმირად და მამაცადაა გამოცხადებული64. ქელეშ-ბეი და ბექირ-ბეი ხომ ერთი ბანაკის (ჯიქ-აფხაზთა) წარმომადგენლები იყვნენ. აქედან გამომდინარე, ამ წყაროს ტენდენციურობა აშკარაა. ამის გარდა, ზოგიერთი ისტორიკოსი (ბ. ხორავა, ზ. წურწუმია), დ. დადიანზე დაყრდნობით, ვარაუდობს, რომ ჯიქ-აფხაზთა ლაშქრობას სარდლობდა ქელეშ-ბეი და ამაზე სწორედ თურქებმა დაითანხმეს65. დასახელებული წყაროებიდან (დ. დადიანის “რუხის ომის” ჩათვლით) ქელეშბეი მოვლენების ცენტრში გვევლინება. ბრძოლის დროს ზურაბზე და ლევანზე რომ არაფერი ვთქვათ, ქელეშ-ბეის თავი არაფრით გამოუჩენია. იგივე წყარო პირდაპირ ამბობს: “ქელეშ-ბეგ უკან იწევა, ის დედაბერი მხთალია”.66 ეს მაშინ, როცა `ბექირ-ბეგ ბრძოლით იწევა, ვით ვეფხვი სისხლის მხვრეტია”.67
რუხის ბრძოლაში განცდილი მარცხის შემდეგ, აფხაზეთის მთავარ ზურაბ შარვაშიძესა და ქელეშ-ბეის შორის ურთიერთობა გამწვავდა. წყაროების სიმწირის გამო, არსებული უთანხმოების მიზეზი უცნობია. ისტორიკოსების ნაწილს (ირ. ანთელავა, ბ. ხორავა, ზ. წურწუმია და სხვ.) ურთიერთობის გამწვავების ინიციატორად ქელეშ-ბეი ჰყავთ გამოყვანილი, “ოსმალთა წაქეზებით, ქელეშ-ბეი შეეცადა ზურაბ შარვაშიძის ტახტიდან ჩამოგდებას”.68
ასევე უცნობია ამ მოვლენის ზუსტი თარიღი. ნ. დადიანი ზურაბსა და ქელეშ-ბეის შორის ჩამოვარდნილ უთანხმოებას 1781-1784 წლებს შორის ათავსებს. მისი თქმით, “შემდგომად რამოდენისამე ხანისა (1780წ. მარტში გამართული რუხის ბრძოლის შემდეგ_ დ.ზ.) სიყვარულისა დასამტკიცებლად მოვიდა მეფე (სოლომონ I _ დ.ზ.) სალხინოს დადიანისა თანა, მონათლა ასული დადიანისა მარიამ”. ამას მოსდევს ცნობა ზურაბსა და ქელეშ-ბეის შორის ჩამოვარდნილი უთანხმოების შესახებ, რის შემდეგაც მოთავსებულია ცნობა ჩაქვის ბრძოლის შესახებ, რომელიც 1784წ. 9 მარტს გაიმართა69.
ნ. დადიანის მიხედვით, “დროსა ამას (1781-1784წ. მარტამდე _ დ.ზ.) შეიშურვენ ურთიერთისადმი შარვაშიძე ზურაბ, რომელი ფლობდა ზუფუს, და ძმისწული მისი ქელაიშ-აჰმედ-ბეგ, რომელი ფლობდა აყუს და მიმდგომსა მისსა”.70 ზურაბი იძულებული გახდა, სამეგრელოს მთავარ კაცია დადიანისათვის დახმარება ეთხოვა. დადიანმა “…შეიკრიბა სპანი თვისნი, აჩინა მხედართმთავრად ძმა თვისი გიორგი და წარგზავნა აფხაზეთად”.71
როგორც ჩანს, აფხაზეთის მთავარს არ შესწევდა ძალა, თავისი ძალისხმევით ქელეშ-ბეის მომხრეები დაემორჩილებინა. “მივიდნენ რა აფხაზეთს, _ წერს ნ. დადიანი, _ ურჩნი ზურაბისანი მოსწვეს, მოსწყვიდეს და შემდგომად მოადგენ ცხომის ციხეს, სადაც მამაცად ბრძოდენ ციხით გამო მეციხოანენი ქელაიშ-აჰმედ-ბეგისანი”.72 როგორც ცნობიდან ჩანს, აქ საუბარია სოხუმის (აყუს) ციხის შემოგარენზე. მეციხოვნეების მედგარი წინააღმდეგობის მიუხედავად (ამ დროს ქელეშ-ბეი სოხუმის ციხეში არ იმყოფებოდა), გიორგი დადიანმა “სიმხნე მამაცობითა საქებელითა აღიღო ციხე იგი… და მოიქცა გამარჯვებული კვალად ოდიშადვე”.73 ქელეშ-ბეი, ამის მიუხედავად, 1786 წლისთვის სოხუმის ციხის მფლობელად იხსენიება74.
“შემოდგომად ემზახლნენ ერთმანეთს კაცია დადიანი და ზურაბ შარვაშიძე, და ასული ზურაბ შარვაშიძისა, რუსუდან მოუყვანა დადიანმა მეუღლედ ძესა თვისსა მანუჩარს”.75 ბ. ხორავას მართებული შენიშვნით, კაცია II დადიანი დაუმოყვრდა არა ზურაბ შარვაშიძეს, არამედ ლევანს – სამურზაყანოს მფლობელს. კაცია დადიანის ძემ _ მანუჩარმა შეირთო ლევან შარვაშიძის ასული ელისაბედი (განსხვავებული სახელი _ რუსუდანი _ მოცემულია ნ. დადიანთან).76 თანაც, ცნობილია ისიც, რომ ზურაბს შვილები არ ჰყავდა.77 ამით ოდიშის მთავარს სამურზაყანოს მფლობელის (რომელიც რუხის ომში ზურაბ, ქელეშ-ბეი და ბექირ-ბეი შარვაშიძეებთან ერთად ჯიქ-აფხაზთა ბანაკში იმყოფებოდა) დამორჩილება სურდა78.
1785 წელს ქელეშ-ბეი შარვაშიძე სტამბოლში იმყოფებოდა. მისი შუამდგომლობით, ბერი წულუკიძემ (ქუთაისის მოურავი და იმერეთის სამეფოს ბოქაულთუხუცესი) სამხედრო დახმარება სთხოვა ხონთქარს (ოსმალეთის სულთანს). ქელეშ-ბეი, თავის მხრივ, დაპირდა ბერი წულუკიძეს, რომ დავით მეფეს (დავით გიორგის ძე, სოლომონის ბიძის გიორგის ვაჟი, რომელიც იმერეთის სამეფოში სოლომონ I სიკვდილის შემდეგ 1784წ. 23 აპრილს გამეფდა) ტახტიდან ჩამოაგდებდა, აჯანყებულ იმერეთს დაუმორჩილებდა და ხარკსაც დააკისრებდა. თურქეთის მთავრობამ წულუკიძის თხოვნა დააკმაყოფილა და თვით მეფის წინააღმდეგ გაგზავნა79. საფიქრებელია, რომ ქელეშ-ბეის სტამბოლში ჩასვლა აფხაზეთის მთავართან კონფრონტაციის შემდეგ მომხდარიყო. როგორც ჩანს, ის სულთანის კარზე მიღებული პირი ყოფილა და შესაბამის საქმიანობასაც ეწეოდა.
1786 წლიდან ქელეშ-ბეი აფხაზეთის სამთავროში იმყოფებოდა. ნ. დადიანის ცნობით, “ჟამსა ამას (ავტორი აქამდე აღწერს, 1786წ. 15 იანვრის წულუკიძის და პაპუნა წერეთლის ლაშქრობას 500 ლეკსა და 1000 თურქთან ერთად, რაჭის მორბევას და 26 იანვარს დავით გიორგის ძის მიერ მათ დამარცხებას _ დ.ზ.) …ფლობდნენ აფხაზეთს დადიანის საზღვარს იქით შარვაშიძე ზურაბ, ზუფუს და აყუს ციხესა შინა იყო ქელაიშ-აჰმედ-ბეგი და ეპყრა მახლობელნი მისნი და ფლობდა შვა-სოფლად წოდებულს აყუს საზღვრიდამ ვიდრე ღალიძგამდე ძმისწული ზურაბისა, ბექირ-ბეგ”.80 როგორც ჩანს, სამურზაყანოს მფლობელი ამ დროისთვის აფხაზეთის სამთავრო კარის გავლენიდან გამოსული იყო. ცნობიდან ისიც ჩანს, რომ ბექირ-ბეის ზურაბის მხარდაჭერით მდგომარეობა გაუმყარებია – მისთვის აბჟუის ოლქი ჩაუბარებიათ81.
ქელეშ-ბეი შარვაშიძე 1789 წლისთვის უკვე აფხაზეთის მთავარი იყო. რასაც ადასტურებს ნიკო დადიანი, რომელიც წერს: “იქმნა მეფედ იმერთა ზედა სოლომონ (დავით არჩილის ძე, რომელიც 1789 წლის 12 ივლისს გაამეფეს) ძე არჩილისა, და დაიპყრა ყოველი იმერეთი… ხოლო ჟამსა მას მთავრობდა… აფხაზთა შორის ქელაიშ აჰმედ-ბეგ შარვაშიძე”.82
ქელეშ-ბეი შარვაშიძე აფხაზეთის მთავარი 1786-89 წლებს შორის უნდა გამხდარიყო. მოყვანილი ქრონოლოგიის ქვედა ზღვარს გვავარაუდებინებს რაინეგსისეული მინიშნებები. კერძოდ, როცა ავტორი საუბრობს 1771წ. შექმნილ ვითარებაზე და ლევანსა და ზურაბს შორის არსებულ უთანხმოებაზე, შემდეგ აღნიშნავს: “ეს უკანასკნელი, რომელიც ყველა აფხაზს უყვარს, ახლაც სრულიად დამოუკიდებელია და მშვიდობიან ურთიერთობაშია თავის მომხრეებთან”.83 გარდა ამისა, როცა ქელეშ-ბეიმ 1774წ. ლევან შარვაშიძის მიერ მიტოვებული სოხუმის ციხე-სიმაგრე დაიკავა, აღნიშნულია: “იგი (ქელეშ-ბეი _ დ.ზ.) ამჟამად საკმაოდ მშვიდობიანად ფლობს მას (სოხუმის ციხე-სიმაგრეს _ დ.ზ.)”.84 რაინეგსისეულ “ახლაც” და “ამჟამად”-ში იგულისხმება 1784-86 წლები.
რაინეგსის შემორჩენილი ხელნაწერები, რომელთა ერთი ნაწილი შარდერმა 1796-97 წლებში გამოსცა85 და ეკატერინე IIსადმი მიძღვნილი ხელნაწერი (იგი 1784-86 წლებს შორის უნდა იყოს დაწერილი _ დ.ზ.). ამ ხელნაწერის გამომცემლის, გ. გელაშვილის მოსაზრებით, “ქვედა ზღვარს გვავარაუდებინებს ტექსტში მოცემული რაინეგსისეული მითითება, რომ სოლომონ I დიდი ხანი არაა, რაც გარდაიცვალა. ეს კი 1784 წ. აპრილში მოხდა”.86 თუ გავითვალისწინებთ იმას, რომ ნ. დადიანი 1786 წელს ქელეშ-ბეის მხოლოდ სოხუმის (აყუს) ციხის მფლობელად იხსენიებს, ხოლო შემდგომში, 1789 წლისთვის, უკვე აფხაზეთის მთავრად, აქედან გამომდინარეობს, რომ ქელეშ-ბეი აფხაზეთის მთავარი 1786-89 წლებს შორის გამხდარა.
მკვლევარები (გ. ძიძარია, ბ. ხორავა, ზ. წურწუმია) თვლიან, რომ ქელეშ-ბეი აფხაზეთის მთავარი გახდა 1780 წლის დასაწყისში87. პროფ. ირ. ანთელავას აზრით, ქელეშ-ბეის გამთავრება XVIIIს. 80-იან წლებში მომხდარა88.
აღსანიშნავია, რომ წყაროების სიმწირის გამო უცნობია, თუ რა გარემოებაში გამთავრდა აფხაზეთში ქელეშ-ბეი. ზურაბ შარვაშიძეს მემკვიდრეები არ ჰყოლია. აქედან გამომდინარე, მიგვაჩნია, რომ ზურაბი იძულებული იქნებოდა აფხაზეთის მთავრის ტახტი თავისი ძმისწულისთვის, ქელეშ-ბეისთვის გადაეცა. ქელეშ-ბეისათვის აფხაზეთის სამთავროს გადაცემა ზურაბს თურქეთთან შეთანხმების გარეშე არ შეეძლო. მიგვაჩნია, რომ ამ გარემოებაზე მიუთითებს ა. ჩერეპოვი, რომლის თანახმად: “ზურაბმა ბათუმიდან ქელეშ-ბეი მოიწვია და, თურქეთის ნებართვით, აფხაზეთის სამთავრო მას გადასცა”.89
ისტორიკოსთა (ირ. ანთელავა, გ. ძიძარია, ნ. ბერძენიშვილი, ბ. ხორავა, ზ. წურწუმია) მოსაზრებით, ქელეშ-ბეიმ ოსმალთა დახმარებით ტახტიდან ჩამოაგდო ზურაბ შარვაშიძე და თვითონ გამთავრდა90.
ქელეშ-ბეის აფხაზეთში გამთავრების დროს სოხუმში თურქი მეციხოვნეები იდგნენ. გამბას მიხედვით, 1787 წლისთვის სოხუმში მცხოვრებთა რაოდენობა 3000 ადამიანს აღწევდა91. ადგილობრივი მოსახლეობა თურქ მეციხოვნეებს მუდმივად თავს ესხმოდა.
1785წ. რუსეთის საგანგებო ელჩი სტამბოლში ი. ბულგაკოვი ეკატერინე II-ს ატყობინებდა: “აფხაზები, ოსმალებს არ ემორჩილებიან და ყოველდღე თავს ესხმიან მათ, ამის გამო თურქი მეციხოვნეები, ოსმალეთიდან სამხედრო შენაერთის გამოგზავნას ითხოვენ აფხაზებისაგან თავდასაცავად. ცოტა ხნის წინ აქ გამოგზავნილმა ასმა თურქმა მეციხოვნემ ვერ შეაღწია სოხუმის ციხე-სიმაგრეში”.92 აფხაზეთის მთავარს ამ დროს სამურზაყანო არ ემორჩილებოდა. სამურზაყანოს მფლობელები ოდიშის სამთავროში მიმდინარე პოლიტიკურ პროცესებში იყვნენ ჩართულნი. 1788წ., კაცია II დადიანის გარდაცვალების შემდეგ, სამურზაყანოელები გამოვიდნენ ახალი მთავრის _ გრიგოლ კაციას ძე დადიანის წინააღმდეგ. ისინი დაუკავშირდნენ იმერეთის მეფე დავით გიორგის ძეს და შესთავაზეს, სამეგრელოს მთავრის ტახტზე გრიგოლის ნაცვლად მისი ძმა, ლევან შარვაშიძის სიძე მანუჩარ დადიანი დაესვათ. ამასთან, ლევან შარვაშიძემ მზადყოფნა გამოაცხადა, ეცნო იმერეთის მეფის უზენაესობა.
ქელეშ-ბეის მმართველობა ასევე არ ვრცელდებოდა ანაკლიაზეც. 1787 წლით დათარიღებული ერთი თურქული მოხსენებიდან ირკვევა, რომ ანაკლიის თურქულ ციხიონს ოდიშის მთავარიკაცია დადიანიც კი დახმარებია ციხის გამაგრებაში. “ანაკლიის ციხეში ოდიშის მელიქმა კაცია დადიანმა ხისგან აშენებული ბურჯების გარდა ამჟამად ორი სართულის სიმაღლეზე ხის მტკიცე კედელი ააგო. ამ კედლის შუა ადგილები ქვითა და თიხით აავსებინა”, _ ვკითხულობთ ამ მოხსენებაში. ამავე მოხსენების მიხედვით, კაცია დადიანს თურქი მოხელისათვის განუცხადებია: “თუ მე თურქეთის მორჩილი ვარ, ამ ციხის კედლებისა და ბურჯების აშენება ჩემი მოვალეობა არისო, რადგან მე არ მსურსო “სხვა ვინმე მტერი მოვიდეს და დაიპყროსო”. ა. ტუღუშის მმართებული შენიშვნით, ამ “სხვა ვინმე მტერში”, აფხაზეთის მთავარი ქელეშ-ბეი იგულისხმება. ფორმალურად, ანაკლია ლევან შარვაშიძის სამფლობელოში შედიოდა93.
ქელეშ-ბეიმ მთავრად გახდომის შემდეგ, პოლიტიკური მოსაზრებით, რეზიდენცია ლიხნიდან სოხუმის ციხე-სიმაგრეში გადაიტანა. მის მიერ მიღებული ზომები სოხუმის ციხე-სიმაგრის გასამაგრებლად ხელს უწყობდა სამთავროს გაერთიანებას და აფხაზეთის მთავრის ხელისუფლების გაძლიერებას94. ქელეშ-ბეის ამ პოლიტიკას მაქსიმალურად უჭერდა მხარს ოსმალეთი. ამას ადასტურებს ს. ბრონევსკის ცნობა: „Келеш-бек, который вступил в наследственные права отца своего (შევნიშნავთ, რომ ავტორი ქელეშ-ბეის მამად შეცდომით იხსენიებს ზურაბს _ დ.ზ.) также с согласия Порты. Имея около себя до 10,000 вооруженных абхазцев он мало заботился о выполнений фирманов от Порты насылаемых. Однакожъ во удовлетворение гордости дивана называл свой войска „Турецкими“. Расширяя таким образом свою власть и владение, он сделался наконец повелителем всей полуденной Абхазии“.95
ბრონევსკის მიერ მოყვანილი მასალა გვაფიქრებინებს, რომ ქელეშ-ბეი ვერ მიიღებდა მონაწილეობას 1790წ. მეფე-მთავრებს შორის დადებული “ივერიელთა ერთობის ტრაქტატში”. სამხედრო-პოლიტიკური კავშირის ინიციატორებს, ქართლ-კახეთის მეფე ერეკლე II-ეს და იმერეთის მეფე სოლომონ II-ეს და მის წევრებსოდიშის მთავარ გრიგოლ დადიანსა და გურიის მთავარ სიმონ გურიელს, ერთი მიზანი ამოძრავებდათ _ ოსმალეთის და სპარსეთის წინააღმდეგ ბრძოლა96. ამ დროისათვის ქელეშ-ბეი ახალი გამთავრებული იყო აფხაზეთში. ჩვენი აზრით, სამთავროს შიგნით არსებული პარატიკულარიზმი (ცალკეული სათავადოების, მაგალითად, ძიაფშიფების, აბჟუის ოლქის მფლობელ ბექირბეის და სამურზაყანოს მფლობელთა ურჩობა) და მერყევი მდგომარეობა სამთავრო ტახტზე (თურქეთი ამის გამო მას მთავრის ტახტიდან გადააყენებდა) ფაქტობრივად გამორიცხავდა ქელეშბეის მონაწილეობას ანტიოსმალურ ღონისძიებებში. გარდა ამისა, ქელეშ-ბეი მენტალურად “ქართულ სულიერებას” მოწყვეტილი იყო და ეს გარემოება არ მისცემდა უფლებას, მართლმადიდებლურ სამყაროში ეპოვა ადგილი.
პროფ. ირ. ანთელავას მოსაზრებით, ქელეშ-ბეიმ შეგნებულად არ დაუჭირა მხარი ამ პროგრესულ წამოწყებას _ ოსმალეთის წინააღმდეგ ბრძოლას, რაც მკაფიოდ იყო გამოხატული 1790წ. “ივერიელთა ერთობის ტრაქტატში”.97
ქელეშ-ბეი შარვაშიძემ თავისი გავლენა აფხაზეთის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში _ საძებითა და უბიხებით დასახლებულ ტერიტორიაზე განამტკიცა98. მან ასევე წებელდის მფლობელი მარშანიები და მდ. კოდორის მიღმა მცხოვრები ანჩაბაძეები დაიმორჩილა99. აფხაზეთის მთავარმა დრანდის მოურავად აზნაური (“აამსტა”) ლომკაც ზვანბაია დანიშნა100. ქელეშ-ბეი შარვაშიძემ თავის დროზე ზურაბ შარვაშიძის მიერ დანიშნული აბჟუის აფხაზეთის მფლობელი ბექირ-ბეი შარვაშიძე შეავიწროვა. მან ბექირ-ბეის წინასწარ გამიზნულად შერთო ნაბაკეველი ახტაულ ანჩაბაძის ასული, რომ მას შემდგომში ეთამაშა შირმის როლი ქელეშ-ბეისა და ბექირ-ბეის შორის. ნაბაკეველ ანჩაბაძეებთან და ეშერელ ძიაფშიფებთან თანხმობით ის აფხაზეთის მთავარ ქელეშ-ბეი შარვაშიძის გავლენისაგან თავის დაღწევას აპირებდა101. ქელეშ-ბეიმ უმალვე ალყა შემოარტყა ბექირ-ბეის თავის “სიმაგრეში”, სოფ. ათარაში, რის შედეგადაც იგი იძულებული შეიქნა, დანებებოდა. აფხაზეთის მთავარმა ბექირ-ბეის აბჟუის აფხაზეთის მმართველობა დაუტოვა, მაგრამ ის იმდენად დააუძლურა, რომ გასაქანის საშუალებას არ აძლევდა102. იარაღის ძალით ქელეშ-ბეიმ დაიმორჩილა აგრეთვე ჯიქები, რომლებიც შავი ზღვის სანაპიროზე სახლობდნენ. მას, სულ მუდამ, მზად ჰყავდა 400-500 კაციანი შეიარაღებული გაწვრთნილი რაზმი და გალერები (საბრძოლო ნავი). მისი ასევე ეშინოდათ ზღვისპირა მცხოვრებლებს გელენჯიკის ყურიდან თითქმის ბათუმამდე103.
ქელეშ-ბეი კარგად შეიარაღებულ საზღვაო კატარღებს განაგებდა, ხოლო სოხუმის ციხე-სიმაგრესთან ახლოს გემთსაშენი ჰქონდა104. აქ, ისტორიკოს ზ. წურწუმიას მოსაზრებით, 1791-99 წლებს შორის, ოსმალო მოხელე გულშენ-ბეის “მეცადინეობით აიგო გემი”, დასახელებით “კილიდ ულ ბაჰირ”. მისი სიგრძე 40 მეტრს შეადგენდა. ხომალდის კორპუსი ბრინჯაოს ფირფიტებით იყო შეჭედილი105. “კილიდ ულ ბაჰირ”-ის შეიარაღება 28 ქვემეხისგან შესდგებოდა და მასზე 300 მეზღვაური და ჯარისკაცი მსახურობდა. დოკუმენტში არ იხსენიება ქელეშ-ბეი. ამ ხომალდის აშენების შემდეგ ოსმალეთის ხელისუფლებამ სოხუმში გემთმშენებლობის შეწყვეტის განკარგულება გასცა. თურქულ დოკუმენტში ეს გადაწყვეტილება დასაბუთებულია შემდეგი არგუმენტებით: სოხუმის გემთსაშენი იმპერიის ცენტრიდან დიდი მანძილით არის დაშორებული, გართულებულია და დროზე არ სწარმოებს გემის მშენებლობისთვის აუცილებელი მასალების მიწოდება, არ არის საკმარისი რაოდენობით მუშახელი და გემთმშენებლობის სპეციალისტები106.
ქელეშ-ბეიმ, აფხაზეთის სამთავროში მომძლავრების შემდეგ, ყოველგვარი ურთიერთობა გაწყვიტა ეშერელ თავად ძიაფშიფებთან107. თანამმართველად მან გვერდით დაიყენა საფარ-ბეი, რომელიც მუდმივად ლიხნში ცხოვრობდა108. აღსანიშნავია ისიც, რომ საფარ-ბეის დედა – ლეიბას ქალი, სოფ. მუგუძირხვიდან (გუდაუთის რაიონი), გლეხური (“ანჰაიუ”) წარმომავლობის იყო109.
ა. პახომოვის მოხსენებითი ბარათის მიხედვით, ქელეშ-ბეის საფარბეი ტყვე ჯიქისგან ეყოლა110. ქელეშ-ბეიმ თავის შვილის საფარ-ბეის აღზრდისათვის ბეჟან მარღანიას სოფ. ეშირხვა და აბაალოუადგილი, მიწით და გლეხებითურთ აჩუქა111.
ქელეშ-ბეი შარვაშიძის გავლენა სამურზაყანოში 1794 წლიდან იგრძნობოდა. აქამდე, 1792წ., როცა გრიგოლ დადიანი ჩამოაგდეს ტახტიდან, მან თავი სამურზაყანოს შეაფარა. როგორც ამ მოვლენის თანამედროვე ნ. დადიანი აღნიშნავს: “შეკრბენ სამურზაყანო-აფხაზნი შესაწევნელად გრიგოლ დადიანისა, ვინათგან იხილეს მფლობელი მათი განძებული უსამართლოდ”.112 ე. ი, აშკარაა, რომ ამ დროს (1792წ.) სამურზაყანოელი აფხაზები თავიანთ მფლობელად გრიგოლ დადიანს მიიჩნევდნენ.
1794წ. ქელეშ-ბეი შარვაშიძემ, ისარგებლა რა სამეგრელოს მთავრის გრიგოლ დადიანის იმერეთის მეფესთან გართულებული მდგომარეობით, უშუალოდ დაამყარა კონტროლი სამურზაყანოზე. ამაზე მეტყველებს ნ. დადიანის ცნობა: “გრიგოლი რა შთავიდა ოდიშს, სთხოვა შეწევნა ქელაიშ-აჰმედ-ბეგსა შარვაშიძესა, რომელსა ეპყრა ყოველი აფხაზეთი, ვიდრე ღალიძგამდე და მძლავრებდაცა დადიანის სამფლობელო სამურზაყანო-აფხაზეთსა”.113
1794წ. იმერეთის მეფეს სოლომონ II-ს დაუპირისპირდა დავით გიორგის ძე, რომლის დასახმარებლად იმერეთისკენ გაეშურა გრიგოლ დადიანი “სამურზაყანოელი აფხაზების” თანხლებით. დავით გიორგის ძისა და გრიგოლ დადიანის კოალიციას აფხაზეთის მთავარი ქელეშ-ბეი შარვაშიძეც შეუერთდა114. ქელეშბეი აფხაზთა ლაშქრით ოდიშში გადავიდა და ხიბულაში დაბანაკდა. ამ დროს სოლომონს მოუვიდა ერეკლე მეფის გამოგზავნილი დამხმარე ჯარი ალექსანდრე ბატონიშვილის სარდლობით. სოლომონი 24 ოქტომბერს შეტევაზე გადავიდა და დაამარცხა დავით გიორგის ძე, რის შემდეგაც გრიგოლ დადიანისა და ქელეშ-ბეის ბანაკისკენ გაემართა. ქელეშ-ბეიმ თავი აარიდა იმერეთის მეფესთან ბრძოლას და აფხაზეთში გაბრუნდა115.
აფხაზეთის მთავარი სამთავროს ცენტრალიზაციის მიზნით გატარებულ ღონისძიებებში ეყრდნობოდა წვრილი თავადაზნაურობასა და ასევე “ანჰაიუ”-გლეხებს, რომელთა წარმომადგენლებს ის ხშირად აწინაურებდა. მსახურულ თავადაზნაურობას ჯამაგირი ეძლეოდა უშუალოდ მთავრისგან. ამან კი საფუძველი შეუქმნა “აშნაყმების”, როგორც სოციალური ფენის ჩამოყალიბებას. “აშნაყმებმა”, რომელთა რაოდენობა მცირე იყო, ნაწილობრივ შეითავსეს აზნაურის და თავადის უფლებები და გაცილებით მაღლა იდგნენ “ანჰაიუებზე” – გლეხებზე. შინაყმები თავადის ბრძანების შემსრულებლები იყვნენ და მათ მომსახურე პერსონალს წარმოადგენდნენ116. ამ “აშნაყმებში” ს. ესაძე ხედავდა მსგავსებას ივანე მრისხანის “ოპრიჩნიკებთან”.117
აფხაზეთის სამთავროში, როგორც დასავლეთ საქართველოს სხვა პოლიტიკურ ერთეულებში, ხშირი იყო ანტიოსმალური გამოსვლები. თურქი ისტორიკოსი ჯემალ გიოკჩე აღნიშნავს, რომ აფხაზები პერიოდულად ესხმოდნენ ოსმალებს სოხუმის ციხე-სიმაგრეში118. ცნობილი ფაქტია ისიც, რომ 1789 წელს, რუსეთ-თურქეთის ომის (1787-1791წწ.) დროს აფხაზეთის მთავარმა გარკვეული როლიც კი ითამაშა ჰუსეინ ბათალ-ფაშას კორპუსის განადგურებაში119. 1793წ., როცა თურქმა მოხელემ ფეიზულ-დერვიშმა ქელეშ-ბეი შარვაშიძეს სულთან სელიმ III-ის ფირმანი გადასცა, რომლითაც ის დახმარებას ითხოვდა, აფხაზეთის მთავარი თურქებს არ დახმარებია.120 ყოველივე ეს იმაზე მეტყველებს, რომ აფხაზეთის სამთავროს იმგვარი გაძლიერება, როგორც აფხაზეთის მთავარს სურდა, თურქეთისათვის სასიკეთო არ იქნებოდა. ამიტომ თურქეთმა ადრიდანვე სცადა ქელეშ-ბეი შარვაშიძის ჩამოშორება აფხაზეთიდან.
ტრაპეზუნტის ფაშის, მახმუდ თაიარის განმარტებით ბარათში, რომელიც მან თეოდოსიის გენერალ-გუბერნატორ ჰერცოგ დე რიშელიეს 1806წ. მიართვა, აღნიშნულია, რომ „неизвестно по какимъ причинамъ, съ воли Султана принято было убить Келеш-бея. Онъ, узнавши о том предварительно принялъ к защищению себя осторожность; с того времени получения жалованья прекратилось и повеления султана не исполнял управляя своим народомъ“.121
ქელეშ-ბეისა და სულთნის ხელისუფლებას შორის არსებულ წინააღმდეგობაზე ასევე ყურადღებას ამახვილებდა აკად. ნ. ბერძენიშვილი: “როგორ მოხდა ჯერ-ჯერობით უცნობია, მაგრამ ოსმალეთის სულთანსა და ქელეშ-ბეის შორის ძველი ურთიერთობა დარღვეულია, სულთანს ეს თავისი მოხელე (ქელეშ-ბეი შარვაშიძე ორთუღიანი ფაშა იყო _ დ.ზ.) სასიკვდილოდ გაუწირავს, მაგრამ ქელეშ-ბეის თავის დროზე შეუტყვია სულთანის გადაწყვეტილება და თავდაცვის ზომაც მიუღია. ის სოხუმის ციხე-სიმაგრეში გამაგრებულა, მაგრამ არც აშკარად სულთანს ასჯანყებია”.122
ამ ფაქტს ადგილი უნდა ჰქონოდა 1794-1802 წლებს შორის. ქელეშ-ბეი შარვაშიძე, ერთი მხრივ, ებრძვის ცალკეულ ფეოდალებს (ძიაფშიფები, მარშანიები, სამურზაყანოელი და აბჟუელი შარვაშიძეები), ხოლო მეორე მხრივ, იჩენს ურჩობას “ბრწყინვალე პორტასადმი”. ეს კი, ცხადია, თურქეთს იმის საბაბს აძლევდა, რათა ქელეშ-ბეი ისევე მოეშორებინათ აფხაზეთის სამთავროდან, როგორც ზურაბ და მანუჩარ შარვაშიძეები, ან თავად ქელეშ-ბეი, სულ მცირე, სულთანის ყურმოჭრილი ვასალი გაეხადა.
ქელეშ-ბეი შარვაშიძემ, ისარგებლა რა სამეგრელოს სამთავროს იმერეთის მეფესთან გართულებული მდგომარეობით, ანაკლიის ციხე-სიმაგრე მიმდებარე ტერიტორიით დაიკავა. ს. ბრონევსკი მიუთითებს, რომ “1799წ. სამეგრელოს მთავარი იძულებული შეიქნა აფხაზეთის მთავრისთვის, ქელეშ-ბეი შარვაშიძისათვის ანაკლიის ციხე-სიმაგრე, მიმდებარე ტერიტორიით, დაეთმო”.123 მსგავსი ცნობები გააჩნია ასევე ისტორიკოს ნ. დადიანს: “წარვიდა რიკხოფ (გენ. რიკგოფი, რომელმაც 1805წ. აპრილში ანაკლია აიღო, რის შემდეგაც ქელეშ-ბეი შარვაშიძემ გრიგოლ დადიანის ძე ლევანი გაათავისუფლა ტყვეობიდან _ დ.ზ.) თვისითა მხედრებითა და მისთანა სპანი ოდიშ-ლეჩხუმისანი და მივიდა ანაკლიას ციხესა ზედა, რომელი მას ჟამსა შინა მძლავრებით ეპყრა ქელაიშ-აჰმედ ბეგსა”.124
1804 წელს საქართველოს მთავარმმართებლის მიერ დასავლეთ საქართველოში პოლიტიკური და სამხედრო სიტუაციის შესწავლის მიზნით წარმოგზავნილმა ლიტვინოვმა, ანაკლიის ციხე-სიმაგრეზე აღნიშნა: “ანაკლია, რომელიც მდებარეობს ენგურის მარცხენა მხარეს, გადავიდა აფხაზეთის მთავრის ქელეშ-ბეის ქვეშ არა უმეტეს ოთხი წლისა (ე.ი. დაახლ. 1800წ. _ დ.ზ.)”.125
ა. ტუღუშის მოსაზრებით, “1780 წელს დაბრუნებული ანაკლია ოდიშის მთავარმა 1792 თუ 1794 წელს კვლავ დაკარგა. ის ისევ აფხაზთა მთავრის გამგებლობაში გადავიდა, მაგრამ მალე ისევ დაიბრუნა, თუმცა რომელ წელს ძნელი სათქმელია, 1799 წელს ანაკლია უკვე მერამდენედ, აფხაზეთის სამთავროს საზღვრებშია მოქცეული”.126
საფიქრებელია, რომ 1787 წლის შემდეგ (ამ დროს აქ თურქული ციხიონი დგას) ოდიშის მთავარმა ანაკლია დაიბრუნა. იმასაც თუ გავითვალისწინებთ, რომ სამურზაყანოს მფლობელები 1794 წლამდე ოდიშის მთავრის ქვეშევრდომები იყვნენ, მაშინ სარწმუნოდ ჩანს დადიანის მიერ ანაკლიის ციხე-სიმაგრის ფლობის ფაქტი. 1799წ. კი აფხაზეთის მთავარმა ანაკლიის ციხე-სიმაგრე საბოლოოდ დაიკავა.
ანაკლიის მმართველობა ქელეშ-ბეიმ თავის შვილს მეჰმედბეის უბოძა, რომელსაც მისცა უფლება, ანაკლიის შემოგარენში მცხოვრებთაგან აეკრიფა ფულადი ბეგარა, ასევე მიეღო ანაკლიის ნავსადგურის შემოსავალი. აქედან გაჰქონდათ ხე-ტყე, სხვადასხვა ტყავეული, ხორცის ნაწარმი, სიმინდი, ლობიო. შემოჰქონდათ მარილი, რკინა და სხვ. ანაკლიიდან ფართოდ წარმოებდა ადამიანებით ვაჭრობა127. შემორჩენილი ცნობების მიხედვით, აქ 500-მდე სახლი და 2000 მცხოვრები იყო128.
აფხაზეთის მთავარი ასევე მონაწილეობდა 1802 წელს დასავლეთ საქართველოში იმერეთის მეფე სოლომონ II-ისა და სამეგრელოს მთავარ გრიგოლ დადიანს შორის მიმდინარე შიდაპოლიტიკურ დაპირისპირებაში. ოდიშის მთავარმა ქელეშ-ბეი შარვაშიძეს დახმარება სთხოვა. აფხაზეთის მთავარმა მძევალი მოითხოვა. ამის შემდეგ ქელეშ-ბეი თავისი ლაშქრით (20000 მეომრითა და 3 ზარბაზნით) ოდიშში გადმოვიდა და აბედათში დაბანაკდა.
სოლომონ II ოდიშში შეიჭრა. ქელეშ-ბეიმ მეფესთან შებრძოლება ვერ გაბედა129. აფხაზეთის მთავარმა სოლომონ II-ს თავისი ნათესავი, სამურზაყანოს ერთ-ერთი მფლობელი ბეჟან შარვაშიძე მიუგზავნა. ქელეშ-ბეი სოლომონ II-ს სთხოვდა, აფხაზეთის სამთავროს შიდა საქმეებში არ ჩარეულიყო, სანაცვლოდ კი მას ჰპირდებოდა, რომ მომავალში დადიანთან ერთად იმერეთის მეფის წინააღმდეგ არ გამოვიდოდა130.
XVIII საუკუნის ბოლოსათვის აფხაზეთის მთავარმა ქელეშ-ბეი შარვაშიძემ თავის შვილებს აფხაზეთის სამთავრო “დაუნაწილა”: გიორგი შარვაშიძეს ბზიფის ოლქი გადასცა; ჰასანბეის, ქელეშ-ბეის უმცროს შვილებთან (თაიარ-ბეი, ბათალ-ბეი, როსტომ-ბეი) ერთად, ჩააბარა ტერიტორია მდ. შიცკუარასა და მდ. კოდორს შორის, კელასურით ცენტრში (სხვა ცნობების მიხედვით, ბათალ-ბეის და თაიარ-ბეის გამგებლობაში სოფ. მერხეულიც იყო); სამურყაზანოს აფხაზეთი კი მეჰმედ-ბეის (ანაკლიის ციხეში მისი ადგილსამყოფელი იყო) ერგო131. აბჟუის ოლქის და სამურყაზანოს ადგილობრივი მფლობელები იმდენად დაკნინებულან, რომ მათ შესახებ ცნობები არ მოიპოვება, რადგან XVIII საუკუნის ბოლოსათვის აფხაზეთის სამთავრო ერთიანი, მონოლითური პოლიტიკური ერთეული იყო.
ქელეშ-ბეი შარვაშიძის მოღვაწეობასთან დაკავშირებით რამდენიმე მოსაზრებაა გამოთქმული. გენერალი გ. ფილიპსონი, რომელიც იყო შავი ზღვის სანაპირო ზოლის შტაბის მეთაური, მას ახასიათებს, როგორც ძლიერ, პოპულარულ და დადებით მოღვაწეს132.
ამგვარადვე ახასიათებდა ქელეშ-ბეი შარვაშიძეს ისტორიკოსი სიმონ ესაძე133. საქართველოს მთავარმმართებელი გენერალი ა. ერმოლოვი ერთ-ერთ თავის ოფიციალურ წერილში ქელეშბეის ახასიათებს, როგორც “დამოუკიდებელ მთავარს”, რომელიც ხანდახან თურქეთის მფარველობით სარგებლობდა134. ასევეა შეფასებული მისი მოღვაწეობა XIX საუკუნის 20-იან წლებში135.
ქელეშ-ბეის მოღვაწეობას განსხვავებულად აფასებს პროფ. .ირ. ანთელავა, რომლის აზრით, ის დასავლეთ საქართველოს მთავრებს შორის ყველაზე რეაქციული ელემენტი იყო (ნაგულისხმევია “ივერიელთა ერთობის ტრაქტატში” არმონაწილეობა, დასავლეთ საქართველოს შიდა ომებსა და ადამიანებით ვაჭრობაში ქელეშ-ბეის მონაწილეობა), ხოლო მის ღონისძიებებს, რომელიცმიმართული იყო სამთავროს გაერთიანებისაკენ, ირ. ანთელავა ხსნის თურქეთის ინტერესებით რეგიონში136, თუმცა მისი ნაშრომის ადრეულ გამოცემაში ავტორი საწინააღმდეგოს ამტკიცებდა.
ქელეშ-ბეი აქ წარმოდგენილია თურქეთის წინააღმდეგ აქტიურ მებრძოლად. ის, ირ. ანთელავას აზრით, თურქეთისავე ძალას იყენებდა თურქეთის დასამარცხებლად. ქელეშ-ბეის მთავრობის დროს ადამიანებით ვაჭრობაც შემცირდა137.
პროფ. მ. დუმბაძეც თვლიდა, რომ ქელეშ-ბეი შარვაშიძე დასავლეთ საქართველოს მთავართა შორის რეაქციულობით გამოირჩეოდა. მეცნიერის აზრით, XIXს. დამდეგს აფხაზეთში ცენტრალური სამთავრო ხელისუფლება უმთავრესად ოსმალეთის სამხედრო ძალასა და მხარდაჭერას ეყრდნობოდა. მთავარი ამ დროს იყო უფროსი თანასწორთა შორის. მ. დუმბაძის დაკვირვებით, ოსმალეთის პოლიტიკური ბატონობის გავლენა აფხაზეთის სამთავროს კულტურულ-პოლიტიკურ ცხოვრებაზე შეიმჩნეოდა იმაშიც, რომ მთავარს ორი ბეჭედი ჰქონდა – ერთი ქართული და მეორე ოსმალური138.
აკად. ნ. ბერძენიშვილის მოსაზრებით, “ქელაიშ-ბეგები ეს აფხაზეთის ათასწლოვანი ისტორიის უარყოფაა, ქართველობისაგან გამოთიშვაა, ოსმალეთის სამსახურში ყოფნაა”.139 ავტორი ასევე აღნიშნავს სულთნის ხელისუფლებასა და ქელეშ-ბეის შორის არსებულ უთანხმოებას და სვამს კითხვას: “ჯერჯერობით გაურკვეველია, რატომ მოხდა უთანხმოება ქელეშ-ბეისა და სულთანს შორის?”140
როგორც ვხედავთ, ზემოთ დასახელებული მკვლევარები აფხაზეთის სამთავროში გაერთიანების ტენდენციას ამჩნევდნენ, მაგრამ აქვე მიუთითებდნენ თურქეთის განმსაზღვრელ ინტერესებზე რეგიონში.
პროფ. გ. ძიძარია მეტ პოზიტიურს ხედავდა ქელეშ-ბეის მოღვაწეობაში და აღნიშნავდა მის დამსახურებას იმაში, რომ ის არ დაეხმარა თურქებს XVIII საუკუნის 90-იან წლებში რეგიონში თავისი პოლიტიკის გატარებაში. მეცნიერი ქელეშ-ბეის მიერ გატარებულ ცენტრალიზაციის პოლიტიკას დადებითად აფასებდა141.
პროფ. ზ. პაპასქირის მიხედვით, აფხაზეთზე ოსმალეთის გავლენის გაძლიერების მიუხედავად, იმდროინდელი აფხაზეთი სულაც არ იყო ამოვარდნილი საერთო-ქართული პოლიტიკური სამყაროდან142. ჩვენი მოსაზრებით, ქელეშ-ბეი შარვაშიძის ამ პერიოდის მოღვაწეობა მიზნად ისახავდა აფხაზეთის სამთავროს გაერთიანებას. ამას მოწმობს ზემოთ მოყვანილი ფაქტები: ქელეშ-ბეის მიერ საძების, უბიხების, მარშანიების, აბჟუის ოლქის მმართველის, ბექირ-ბეის შევიწროვება, სამურზაყანოზე გავლენის მოპოვება, XVIIIს. ბოლოს ანაკლიის ციხის ხელში ჩაგდება, ძიაფშიფებთან კავშირის გაწყვეტა, თანამმართველად არა ძიაფშიფების ასულისგან ნაშობი შვილის, ასლან-ბეის,143 არამედ მეორე ცოლისგან ნაშობი საფარბეის დანიშვნა, თურქეთის მიერ მოწყობილ ექსპედიციებში არმონაწილეობა, სულთნისადმი დაუმორჩილებლობა. XVIIIს. ბოლოს ოსმალეთთან გართულებული მდგომარეობა მიგვანიშნებს, რომ შეუძლებელია, ეს ოსმალეთის ინტერესებში ყოფილიყო. ხოლო რაც შეეხება ტყვეებით ვაჭრობას, ეს მაშინდელ დასავლეთ საქართველოში მასობრივად გავრცელებული მოვლენა იყო. ამიტომ არ არის მართებული ქელეშ-ბეი შარვაშიძის დასავლეთ საქართველოს მთავართა შორის ყველაზე რეაქციულ მთავრად გამოცხადება. და ბოლოს, ქელეშ-ბეი შარვაშიძე, 1786 წლიდან მოყოლებული დასავლეთ საქართველოში რუსეთის გამოჩენამდე, იღწვოდა სამთავროს ცენტრალიზაციისათვის და მის მიერ გატარებული ღონისძიებები ღიად არ უპირისპირდებოდა თურქეთის მიზნებს რეგიონში, მაგრამ თურქეთის გავლენას აფხაზეთში ფარულად ზღუდავდა. ასეთი პოლიტიკური სიტუაცია გრძელდებოდა რუსეთის გამოჩენამდე. ამის შემდეგ კი იწყება ქელეშ-ბეი შარვაშიძის მოღვაწეობის ახალი ეტაპი.

შენიშვნები

1 ი. რაინეგსი. მოგზაურობა საქართველოში. გერმანულიდან თარგმნა, შესავალი და საძიებელი დაურთო გია გელაშვილმა. თბ., 2002, გვ. 109; Ф. Ф. Торнау. Воспоминания Кавказского офицера. М., 2000, გვ. 34; Г. А. Дзидзария. Присоединение Абхазии к России. – Труды, I. Сухуми, 1988, გვ. 17.
2 ი. რაინეგსი. მოგზაურობა.., გვ. 17, 109.
3 Ф. Ф. Торнау. Воспоминания.., გვ. 34.
4 А. Пахомов. Записка об имениях князя Шервашидзе. _ იხ.: ირ. ანთელავა, გ. ძიძარია. მასალები აფხაზეთის სამთავროს ისტორიისათვის._ `საისტორიო მოამბე~, ტ. 7. თბ., 1953, გვ. 243, 292.
5 И. Г. Антелава. Очерки по истории Абхазии XVII-XVIII вв. Сухуми, 1951, გვ. 80; З. В. Анчабадзе. Очерк этнической истории абхазского народа. Сухуми, 1976, გვ. 71-72; ბ. ხორავა. ოდიშ-აფხაზეთის ურთიერთობა XV-XVIII სს. თბ., 1996, გვ.
6 И. Г. Антелава. Очерки.., გვ. 80.
7 ი. რაინეგსი. მოგზაურობა.., გვ. 110.
8 ბ. ხორავა. ოდიშ-აფხაზეთის ურთიერთობა.., გვ. 161; ზ. წურწუმია. აფხაზეთის ისტორიის ზოგიერთი საკითხი თურქულ ისტორიოგრაფიაში.– `საისტორიო ძიებანი~, 5, 2002, გვ. 128.
9 Ф. Дюбуа де Монпере. Путешествие вокруг Кавказа. Т. I. Сухуми, 1937, გვ. 117.
10 Dრ. ჟაცობ ღეინეგგს. Aლლგემეინე ჰისტორისცჰ-ტოპოგრაპჰისცჰე Bესცჰრეიბუნგ დეს Kაუკასუს. II. Hილდესცჰეიმ უნდ შტ. Pეტერსბურგ, 1797, გვ. 7, 8; ი. რაინეგსი. მოგზაურობა.., გვ. 110. ხაზგასმა ჩვენია _ დ.ზ.
11 Ф. Торнау. Воспоминания Кавказского офицера. 1835 год. Ч. I. М., 1864, გვ. 6.
12 Г. А. Дзидзария. Присоединение.., გვ. 17-18; И. Г. Антелава. Очерки.., გვ. 79.
13 ი. რაინეგსი. მოგზაურობა.., გვ. 110.
14 Ф. Дюбуа де Монпере. Путешествие.., გვ. 117; Ф. Ф. Торнау. Воспоминания.., 2000წ. გამოც., გვ. 34.
15 Ф. Ф. Торнау. Воспоминания.., 2000წ. გამოც., გვ. 7, 34.
16 ი. რაინეგსი. მოგზაურობა.., გვ. 110.
17 Иоганн Антон Гильденштедт. Путешествие по Кавказу в 1770-1773гг. С.-П., 2002, გვ. 228; ა. ტუღუში. ანაკლიის ისტორია. ზუგდიდი, 1999, გვ. 15.
18 И. Г. Антелава. Очерки.., გვ. 79; Г. А. Дзидзария. Присоединение..,გვ. 16.
19 ი. რაინეგსი. მოგზაურობა.., გვ. 110.
20 ი. რაინეგსი. მოგზაურობა.., გვ. 110.
21 Ф. Ф. Торнау. Воспоминания.., 2000წ. გამოც., გვ. 34.
22 ზ. წურწუმია. აფხაზეთის.., გვ. 128.
23 Г. А. Дзидзария. Присоединение.., გვ. 22; გვ. 113; ბ. ხორავა, ოდიშაფხაზეთის ურთიერთობა.., გვ. 161.
24 И. Г. Антелава, Очерки.., გვ. 80.
25 Ф. Дюбуа де Монпере. Путешествие.., გვ. 117.
26 Ф. Ф. Торнау. Воспоминания.., 2000წ. გამოც., გვ. 34.
27 Г. А. Дзидзария. Присоединение.., გვ. 22; И. Г. Антелава, Очерки..,გვ. 82.
28 სსცა. ფ. 416, აღწ. 4, ს. 1032.
29 А. Пахомов. Записка.., გვ. 231.
30 А. Пахомов. Записка.., გვ. 292.
31 Г. А. Дзидзария. Присоединение.., გვ. 18.
32 А. Пахомов. Записка.., გვ. 293.
33 ნ. დადიანი. `ქართველთ ცხოვრება~. ტექსტი გამოსცა, წინასიტყვაობა, გამოკვლევები, კომენტარები, საძიებელი და ლექსიკონი დაურთო შ. ბურჯანაძემ. თბ., 1962, გვ. 184.
34 И. Г. Антелава. Очерки.., გვ. 80; Г. А. Дзидзария. Присоединение.., გვ. 27.
35 А. Пахомов. Записка.., გვ. 292.
36 ზ. მოლაშხია. რუხის ბრძოლა. _ `აია~, სამეცნიერო-პოპულარული და ლიტერატურული ჟურნალი, II. თბ., 2002, გვ. 11.
37 ბ. ხორავა. ოდიშ-აფხაზეთის ურთიერთობა.., გვ. 162.
38 ზ. მოლაშხია. რუხის ბრძოლა, გვ. 11.
39 ი. გეგეჭკორი. რუხის ბრძოლა ანუ ცხოვრება დიდის მეფისა სოლომონისა
თქმული იოანე გეგეჭკორისგან. გამოცემა ზ. ჭიჭინაძისა. ტფ., 1895, გვ. 5-6.
40 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 180.
41 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 180.
42 ზ. მოლაშხია. რუხის ბრძოლა, გვ. 11.
43 ზ. მოლაშხია. რუხის ბრძოლა, გვ. 11.
44 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 180.
45 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 180.
46 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 180.
47 ზ. მოლაშხია. რუხის ბრძოლა, გვ. 14.
48 ი. გეგეჭკორი. რუხის ბრძოლა.., გვ. 7.
49 ი. გეგეჭკორი. რუხის ბრძოლა.., გვ. 8.
50 ი. გეგეჭკორი. რუხის ბრძოლა.., გვ. 8.
51 ი. გეგეჭკორი. რუხის ბრძოლა.., გვ. 8.
52 ი. გეგეჭკორი. რუხის ბრძოლა.., გვ. 9.
53 ი. გეგეჭკორი. რუხის ბრძოლა.., გვ. 9.
54 ი. გეგეჭკორი. რუხის ბრძოლა.., გვ. 11.
55 ი. გეგეჭკორი. რუხის ბრძოლა.., გვ. 11.
56 ზ. მოლაშხია. რუხის ბრძოლა, გვ. 14.
57 ი. გეგეჭკორი. რუხის ბრძოლა.., გვ. 12.
58 ზ. მოლაშხია. რუხის ბრძოლა, გვ. 15.
59 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება. გვ. 180.
60 ზ. მოლაშხია. რუხის ბრძოლა, გვ. 16.
61 ზ. მოლაშხია. რუხის ბრძოლა, გვ. 15; ი. გეგეჭკორი. რუხის ბრძოლა.., გვ. 14.
62 ი. გეგეჭკორი. რუხის ბრძოლა.., გვ. 14.
63 ი. გეგეჭკორი. რუხის ბრძოლა.., გვ. 7, 14, 15.
64 ი. გეგეჭკორი. რუხის ბრძოლა.., გვ. 14.
65 ბ. ხორავა. ოდიშ-აფხაზეთის ურთიერთობა.., გვ. 162; ზ. წურწუმია. აფხაზეთის.., გვ. 129.
66 ი. გეგეჭკორი. რუხის ბრძოლა, გვ. 14.
67 ი. გეგეჭკორი. რუხის ბრძოლა.., გვ. 14.
68 И. Г. Антелава, Очерки.., გვ. 82; ბ. ხორავა. ოდიშ-აფხაზეთის ურთიერთობა.., გვ. 164; ზ. წურწუმია. აფხაზეთის.., გვ. 129.
69 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 180; მ. რეხვიაშვილი. იმერეთი XVIII საუკუნეში. თბ., 1982, გვ. 170.
70 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 180.
71 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 181.
72 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 181.
73 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 181.
74 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 188.
75 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 181.
76 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 181.
77 А. Пахомов. Записка.., გვ. 292.
78 ბ. ხორავა. ოდიშ-აფხაზეთის ურთიერთობა.., გვ. 164.
79 მ. რეხვიაშვილი. იმერეთი.., გვ. 195; ნ. ბერძენიშვილი. საანგარიშო მოხსენება მოსკოვ-ლენინგრადში სამეცნიერო მივლინებისა (1946წ.). _ წგნ.: ნ. ბერძენიშვილი. საქართველოს ისტორიის საკითხები. ტ. IV. თბ., 1967, გვ. 167.
80 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 183-184.
81 А. Пахомов. Записка.., გვ. 293.
82 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 185.
83 ი. რაინეგსი. მოგზავრობა.., გვ. 109.
84 ი. რაინეგსი. მოგზავრობა.., გვ. 110.
85 Dრ. ჟაცობ ღეინეგგს. Aლლგემეინე ჰისტორისცჰ-ტოპოგრაპჰისცჰე Bესცჰრეიბუნგ დეს Kაუკასუს (`კავკასიის საყოველთაო ისტორიულ-ტოპოგრაფიული აღწერა~). I. Gოტჰა უნდ შტ. Pეტერსბურგ 1796; II. Hილდესცჰეიმ უნდ შტ. Pეტერსბურგ, 1797.
86 ი. რაინეგსი. მოგზავრობა.., გვ. 5-28.
87 Г. А. Дзидзария. Присоединение.., გვ. 22; ზ. წურწუმია. აფხაზეთს.., გვ. 129.
88 И. Г. Антелава. Очерки.., გვ. 82.
89 Записка А. П. Черепова о сословиях и взаимных отношениях жителей
Бзыбского округа. _ სსცა. ფ. 416, აღწ. 4, ს. 1032 (1866წ.).
90 И. Г. Антелава, Очерки.., გვ. 82; Г. А. Дзидзария. Присоединение.., გვ. 22; ნ. ბერძენიშვილი. საქართველო XIX ს-ის I მეოთხედში. _ წგნ.: ნ. ბერძენიშვილი. საქართველოს ისტორიის საკითხები. ტ. II, თბ., 1965, გვ. 400; ბ. ხორავა. ოდიშ-აფხაზეთის ურთიერთობა.., გვ. 164; ზ. წურწუმია. აფხაზეთის.., გვ. 128.
91 ჟ. ფ. გამბა. მოგზაურობა ამიერკავკასიაში. ფრანგულიდან თარგმნა მზია მგალობლიშვილმა. თბ., 1987, გვ. 82.
92 Г. А. Дзидзария. Присоединение.., გვ. 20.
93 ა. ტუღუში. ანაკლიის.., გვ. 13-14.
94 Г. А. Дзидзария. Присоединение.., გვ. 22.
95 С. Броневский. Новейшие географические и исторические известия о Кавказе. Ч. I. М., 1823, გვ. 347.
96 ვ. მაჭარაძე. ივერიელ მეფეთა და მთავართა 1790 წლის შეთანხმება. – `ქართული დიპლომატია~, წელიწდეული, II. თბ., 1995, გვ. 235-255.
97 И. Г. Антелава, Очерки.., გვ. 87.
98 А. В. Фадеев. Краткий очерк истории Абхазии. Ч. I. Сухуми, 1934, გვ. 143.
99 А. Пахомов. Записка.., გვ. 292-293; А. В. Фадеев. Краткий.., გვ. 134;
100 А. Пахомов. Записка.., გვ. 284.; А. В. Фадеев. Краткий.., გვ. 184; И. Г.
Антелава. Очерки по истории Абхазии XVII-XVIIIвв. Сухуми, 1949, გვ. 146.
101 А. Пахомов. Записка.., გვ. 146.
102 Г. Д. Краевич. Очерки устройства общественно-политического быта
Абхазии и Самурзакано. _ Сборник сведений о Кавказских горцах, вып. III.
Тифлис, 1870, გვ. 20.
103 Краткие исторические сведения об Абхазии. – Газ. „Тифлиские ведомости“, 1830-1831, №3.
104 С. Броневский. Новейшие.., გვ. 226-227.
105 ზ. წურწუმია. აფხაზეთის.., გვ. 131-132.
106 ზ. წურწუმია. აფხაზეთის.., გვ. 131-132.
107 А. Пахомов. Записка.., გვ. 231.
108 А. Пахомов. Записка.., გვ. 232; Г. А. Дзидзария. Народное хозяйство и социальный строй дореформенной Абхазии. – Труды, I . Сухуми, 1988, გვ. 224.
109 И. Г. Антелава, Очерки.., გვ. 155.
110 А. Пахомов. Записка.., გვ. 231.
111 სსცა. ფ. 416, აღწ. 3, ს. 1014, ფურც. 36-37.
112 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 186-187.
113 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 192.
114 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 192.
115 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 192; ბ. ხორავა. ოდიშ-აფხაზეთის
ურთიერთობა.., გვ. 167-168.
116 А. В. Фадеев. Краткий.., გვ. 143; Г. А. Дзидзария. Народное.., გვ. 242.
117 „Тифлисский листок“, 10 ноября 1904 года.
118 Г. А. Дзидзария. Присоединение.., გვ. 26.
119 П. Г. Бутков. Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803. Ч.
II. СПб, 1869, გვ. 208-209; Г. А. Дзидзария. Присоединение.., გვ. 21.
120 П. Г. Бутков. Материалы.., ч. III, გვ. 245.
121 Акты, собранные Кавказскою археографическою комиссиею (შემდგომში
АКАК). Под. ред. А. Берже. Т. III. Тифлис, 1869, გვ. 191.
122 ნ. ბერძენიშვილი. საქართველო XIX ს. პირველ მეოთხედში. _ წგნ.: ნ. ბერძენიშვილი. საქართველოს ისტორიის საკითხები. ტ. II,თბ., 1965, გვ. 400.
123 С. Броневский. Новейшие.., გვ. 297, 348.
124 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 194. ხაზგასმა ჩვენია _ დ.ზ.
125 АКАК, т. II, Тифлис, 1868, გვ. 405-413.
126 ა. ტუღუში. ანაკლიის.., გვ. 17.
127 Г. Д. Краевич. Очерки.., გვ. 20.
128 ნ. ბერძენიშვილი. საქართველო.., გვ. 401-402.
129 ნ. დადიანი. ქართველთ ცხოვრება, გვ. 192; ბ. ხორავა. ოდიშ-აფხაზეთის
ურთიერთობა.., გვ. 169.
130 АКАК, т. I. Тифлис, 1866, გვ. 578.
131 А. Пахомов. Записка.., გვ. 231; Г. А. Дзидзария. Народное.., გვ. 224.
132 Г. Филипсон. Воспоминания Кавказского офицера. М., 1885, გვ. 154.
133 „Тифлисский листок“, 10 ноября 1904 года.
134 АКАК, т. 6, ч.1. Тифлис, 1874, გვ. 656.
135 Внешняя политика России XIX и нач. XX века. Документы. Серия II, т. 6
(14). М., 1985, გვ. 509.
131 А. Пахомов. Записка.., გვ. 231; Г. А. Дзидзария. Народное.., გვ. 224.
132 Г. Филипсон. Воспоминания Кавказского офицера. М., 1885, გვ. 154.
133 „Тифлисский листок“, 10 ноября 1904 года.
134 АКАК, т. 6, ч.1. Тифлис, 1874, გვ. 656.
135 Внешняя политика России XIX и нач. XX века. Документы. Серия II, т. 6
(14). М., 1985, გვ. 509.
136 И. Г. Антелава, Очерки.., გვ. 88-91.
137 И. Г. Антелава, Очерки.., 1949წ. გამოც., გვ. 74, 79-80.
138 მ. დუმბაძე. საქართველო XIX საუკუნის პირველ ნახევარში. თბ.,
1957, გვ. 129-131.
139 ნ. ბერძენიშვილი. მცირე შენიშვნა დიდი საკითხის გამო. _ წგნ.:ნ. ბერძენიშვილი. საქართველოს ისტორიის საკითხები. ტ. III, თბ., 1966, გვ. 285.
140 ნ. ბერძენიშვილი. მცირე შენიშვნა.., გვ. 283; ნ. ბერძენიშვილი. საქართველო.., ტ. II, გვ. 400.
141 Г. А. Дзидзария. Присоединение.., გვ. 18-21.
142 З. В. Папаскири. О национально-государственном облике Абхазии/Грузия. Тб., 2003, გვ. 38.
143 საარქივო მასალის მიხედვით, ქელეშ-ბეის ჰყავდა ხუთი ცოლი და ექვსი შვილი: მეჰმედი, ასლანი, საფარი, ბათალი, თაირი, ჰასანი იხ.: სსცა. ფ. 416, აღწ. 3, ს. #1113.

ექვთიმე თაყაიშვილის სახელობის საქართველოს საისტორიო საზოგადოება
აფხაზეთის ორგანიზაცია
საისტორიო ძიებანი, 6, 2003

იშხანი. ჩრდილოეთი ფასადი

იშხანი. კათედრალის აღმოსავლეთი ფასადი

იშხანი. დასავლეთი ფასადი

იშხანი. ხედი აღმოსავლეთისკენ

იშხანი. ინტერიერი. ხედი სამხრეთისაკენ

იშხანი. გუმბათის ყელის მოხატულობა

იშხანი. ჯვრის ამაღლება. გუმბათი

იშხანი. ჯვარცმა. საწინამძღვრო ვარი. მე-10 ს.

იშხანი. ხედი სამხრეთ-აღმოსავლეთისკენ

იშხანი. გურგენისეული ეკლესია. ჩრდილოეთი ფასადი. თავსართი სამოთხის სიმბოლური გამოსახულებით

იშხანი. გურგენისეული ეკლესია

გულნაზ გოლეთიანი – Gulnazi Goletiani

საქართველო - XVIII საუკუნის II ნახევარი

მიხეილ მჭედლიშვილი – რუსეთ-საქართველოს დიპლომატიური ურთიერთობისა და მისი შედეგების მოკლე ისტორიული მიმოხილვა (1491-1783 წლები)

მას შემდეგ, რაც საქართველოს დასავლეთიდან კულტურული ბიზანტიის ნაცვლად ველური თურქეთის სახელმწიფო გაუმეზობლდა, საქართველო უდიდესი საშიშროების წინაშე აღმოჩნდა. ერთის მხრივ თურქეთი, და მეორეს მხრივ ირანი სიკვდილის აჩრდილებივით აღიმართნენ საქართველოს წინააღმდეგ. საქართველო კი ორი მხრით მოზღვავებულ მტერს დაშლილი და გათიშული დახვდა.
მე-15 საუკუნის მეორე ნახევარში მოხდა ერთის მხრივ გაერთიანებული საქართველოს დაშლა რამდენიმე სამეფო-სამთავროდ, ხოლო მეორეს მხრივ თურქეთის, ირანისა და რუსეთის ჩამოყალიბება მძლავრ ცენტრალიზებულ სახელმწიფოებად.
1480 წელს რუსეთმა გაინთავისუფლა რა თავი მონღოლთა ბატონობისაგან, იგი თვით გადაიქცა უდიდეს აგრესორად. რუსეთის სახელმწიფომ მიზნად დაისახა მსოფლიო იმპერიის დაარსება მოსკოვის მეთაურობით. რუსთა მსოფლიო იმპერიის შექმნის იდეა პირველად ბერმა ფილიფეიმ წამოაყენა. იგი ვასილ III-ისადმი გაგზავნილ წერილში წერდა: „მოსკოვი, დიდი მსოფლიო ქალაქების – ძველი რომისა და მეორე რომის – კონსტანტინოპოლის მემკვიდრეა, – მოსკოვი მესამე რომია, მეოთხე რომი კი არ იქნება“.
თათართა დამარცხებამ და ქრისტესმოყვარე რუსეთის გაძლიერებამ დიდი სიხარული გამოიწვია საქართველოში. მას შემდეგ, რაც ჩაიშალა რომის პაპის ცდა თურქეთის წინააღმდეგ კოალიციის მოწყობისა, საქართველოს მეფე-მთავრებმა თვალი რუსეთს მიაპყრეს. ისინი რუსეთისაგან, როგორც მართლმორწმუნე ქრისტიანებისაგან, უანგარო დახმარებას მოელოდნენ.
ყველაზე ადრე რუსეთთან ურთიერთობა კახეთის სამეფომ დაამყარა, რამდენადაც იგი უფრო ახლო იყო იმ გზებთან, რომლითაც მაშინ საქართველო ჩრდილოეთს უკავშირდებოდა. 1491 წელს კახეთის მეფე ალექსანდრემ ელჩები გააგზავნა მოსკოვის დიდ მთავარ ივანე III-სთან მოსალაპარაკებლად. ეს იყო რუსეთ-საქართველოს პირველი დიპლომატიური ურთიერთობა… ამის შემდეგ კიდევ უფრო გაძლიერდა როგორც კახეთის, ასევე საქართველოს სხვა სამეფო-სამთავროების დაახლოება რუსეთთან. რუსეთი კი თანდათანობით ძლიერდებოდა დაპყრობილ ხალხთა ხარჯზე და ნელა, მაგრამ მტკიცედ მოიწევდა სამხრეთისაკენ.
რუსეთის სახელმწიფოს მეთაურთაგან პირველი ყველაზე დიდი დამპყრობელი ივანე მრისხანე იყო. იგი აგრესიულ ომებს ეწეოდა ერთის მხრივ ბალტიისპირეთის, ხოლო მეორეს მხრივ ვოლგისპირეთისა და დასავლეთ ციმბირის ხელში ჩასაგდებად. როცა მან ყაზანისა და ასტრახანის სახანოები დაიმორჩილა და ამრიგად ვოლგა-ასტრახანის გზაზე გაბატონდა, ამის შემდეგ იგი კავკასიას მოადგა.
რუსეთის მეფემ, კავკასიის ხელში ადვილად ჩაგდების მიზნით, გადაწყვიტა გამოეყენებინა იქ მცხოვრები ქრისტიანები. ამ მიზნით, იგი კახეთის მეფე ლევანს დაუკავშირდა და „მფარველობა“ შესთავაზა. ლევანმა სიამოვნებით მიიღო იგი. ივანე მრისხანემ 1564 წელს მდ. თერგისა და სუნჯის შესართავთან ციხე-სიმაგრე ააგო და შიგ ჯარი ჩააყენა. მე-16 საუკუნისათვის რუსეთმა უკვე თავის ბატონობას დაუმორჩილა ყაზანელი და ასტრახანელი თათრები, – აგრეთვე ბაშკირები, ჩუვაშები, მორდოველები, მარელები, უდმურტები და დასავლეთ ციმბირის ხალხები.
ირანი და თურქეთი შიშით ადევნებდნენ თვალს რუსეთის გაძლიერებას და მის აგრესიულ სვლას სამხრეთისაკენ. ცხადია, ისინი კარგად ხედავდნენ იმ დიპლომატიურ ძაფებსაც, რომელიც რუსეთსა და საქართველოს შორის იბმებოდა.
1501 წელს ირანის შაჰი ისმაილი პირობით შეეკრა თურქეთის სულთანს, რომ საშიშროების თავიდან ასაცილებლად გაეწყვიტათ მთელი საქართველო. „შაჰ ისმაილი აფრთხილებდა სელიმს, რომ საქრისტიანო საქართველოსაგან ცუდი ბოლო მოელის სამაჰმადიანო ოსმალეთსაც და სპარსეთსაცო“ (ს. ფურცელაძე, გ. სააკაძე და მისი დრო, გვ. 53).
კავკასიაში რუსეთის დამკვიდრებით შეშფოთებულმა თურქეთმა გადამწყვეტ ღონისძიებას მიმართა. მან ომის მუქარით აიძულა რუსეთი გაეყვანა ჯარები თერგის ციხიდან. ამრიგად, საქართველო სამი მხრიდან, სამი ძლიერი აგრესორის პირისპირ აღმოჩნდა. მაგრამ ყველაზე დიდი უბედურება ის იყო, რომ საქართველოს მაშინდელი და შემდეგდროინდელი მესვეურებიც, მათგან მხოლოდ ორს ხედავდნენ. მესამე კი, ყველაზე ულმობელი აგრესორი ძმად და მფარველად ეჩვენებოდათ. მათ სრულიადაც ვერ წარმოედგინათ, რომ სწორედ მესამე, მოყვრის ნიღბით მოვლენილი მტერი მოინელებდა საქართველოს. სამეფო-სამთავროთა შორის ატეხილი ბრძოლით და გარეშე მტერთა შემოსევის შედეგად დაუძლურებული საქართველო ხსნას რუსეთთან კავშირში ხედავდა. რუსეთს კი, როგორც ვთქვით, დასახული ჰქონდა მიზნად კავკასიის ხელში ჩაგდება. იგი თავისი პოლიტიკური მიზნების განხორციელებას ადგილობრივი ელემენტების გამოყენებით ცდილობდა. ამ შემთხვევაში მისთვის საუკეთესო დასაყრდენს საქართველო წარმოადგენდა.
რუსეთის ცბიერი პოლიტიკა თავიდანვე აგებული იყო ქართველთა გულუბრყვილობაზე, მათს მხურვალე სარწმუნოებრივ გრძნობაზე.
რუსეთის პოლიტიკურმა ხელმძღვანელებმა იცოდნენ რა საქართველოს გაჭირვებული მდგომარეობა, ისე წარმოუდგინეს ქართველებს საქმის ვითარება, რომ თითქოს რუსეთის ერთადერთი მიზანი ქრისტიანი ქართველების შველა ყოფილიყოს. ამ მოჩვენებითი თანაგრძნობით, 1585 წელს რუსეთის მთავრობამ კახეთის მეფე ალექსანდრე II-ს „მფარველობა“ შესთავაზა.
ცხადია, ალექსანდრემ სიამოვნებით მიიღო „ღვთით მოვლენილი მფარველის“ წინდადება. 1587 წელს მეფე ალექსანდრემ რუსეთის ხელმწიფის ერთგულების ფიცი მიიღო. 1589 წელს კი რუსეთის მეფემ ალექსანდრეს წყალობის სიგელი გამოუგზავნა. კახეთის მაგალითით რუსეთს დაუკავშირდა აგრეთვე ქართლის მეფე გიორგი X. „რუსეთთან დაახლოების გამო კახეთის მეფე განსაკუთრებულ რთულ მდგომარეობაში მოექცა: ერთი მხრით, მას მოსკოვთან კავშირისა და ოსმალეთის „ორგულობისათვის“ სულტანი ემუქრებოდა. მეორე მხრით, ირანის შაჰიც „მოღალატედ“ სთვლიდა ალექსანდრე მეფეს. ამავე დროს ხელშესახები რამ სანუგეშო კახეთისათვის მოსკოვის მეფესთან კავშირს არ მოჰყოლია“ (საქ. ისტ. 1948 წ., გვ. 326).
სწორედ ამ ხანებში ირანში შაჰის ტახტი დაიკავა აბას მირზამ (შაჰაბასმა), კიროსის შემდეგ ირანის ისტორიაში ერთ-ერთმა ყველაზე გამოჩენილმა სახელმწიფო მოღვაწემ. ამ კაცის სახელი განუყრელადაა დაკავშირებული ჩვენი მრავალტანჯული ქვეყნის ისტორიასთან, ვინაიდან რუსული ორიენტაციით გამოწვეული პირველი და ყველაზე ტრაგიკული შედეგი სწორედ შაჰ-აბასის შემოსევა იყო.
ტახტზე ასვლისთანავე შაჰ-აბასმა განსაკუთრებული ყურადღება მიაქცია რუსეთ-საქართველოს შორის გაჩაღებულ დიპლომატიურ ურთიერთობას. მან სწორად შეაფასა სპარსეთისათვის მოსალოდნელი საფრთხე, თუ რუსეთი კავკასიაში დამკვიდრდებოდა. ამიტომ შაჰ-აბასმა პირველ ხანებში საფრთხის თავიდან ასაცილებლად სცადა მოესპო ის პირები, რომელთა მეშვეობითაც საქართველო რუსეთს უკავშირდებოდა. საკუთარი შვილის ხელით მან 1605 წელს სიცოცხლეს გამოასალმა რუსული ორიენტაციის მომხრე, კახთა მეფე ალექსანდრე II. ნელმოქმედი საწამლავით მოუღო ბოლო აგრეთვე რუსეთის მოტრფიალე ქართლის მეფე გიორგი X-ს. მაგრამ აღნიშნულმა ღონისძიებამ შედეგი ვერ გამოიღო. ალექსანდრეს შემდეგ ტახტს იკავებს მისი შვილიშვილი თეიმურაზ I, ხოლო ქართლში გამეფდება ლუარსაბ II, რომლებიც კვლავ რუსულ ორიენტაციას მიჰყვებიან.
შაჰ-აბასმა კიდევ ერთი ღონისძიება იხმარა რუსეთისაგან საქართველოს ჩამოსაშორებლად. მან ქართლ-კახეთის მეფეებთან ნათესაური კავშირის დამყარებით სცადა მდგომარეობის გამოსწორება. ამ მიზნით, ის ცოლად ირთავს ჯერ ლუარსაბ მეფის დას ლელას, შემდეგ კი – თეიმურაზ I-ის დას. ხოლო თვით თეიმურაზს აიძულებს ცოლად შეირთოს ლუარსაბის და ხორეშანი. მაგრამ ვერც ამ ღონისძიებით აღწევს შედეგს. მაშინ შაჰ-აბასი გადაწყვეტს მუხანათური გზით მოუღოს ბოლო რუსთმოყვარე მეფეებს. ამ მიზნით იგი წერილს სწერს ყაზახის ხანს, რომ მოკლას ქართლის მეფე ლუარსაბი, იმავდროულად, მსგავსი შინაარსის წერილს უგზავნის ლუარსაბსაც. მაგრამ ლუარსაბი დაასწრებს ყაზახის ხანს და მოჰკლავს მას.
რაკი ლუარსაბი გადარჩა, შაჰ-აბასი ახლა საიდუმლო წერილს უგზავნის თეიმურაზს და ატყობინებს, რომ ლუარსაბს გადაწყვეტილი აქვს შენი სიკვდილი და ამ გზით შენი სამეფოს დაჭერაო, – ამიტომო, სწერს იგი თეიმურაზს, დაასწარი და შენ მოჰკალი ლუარსაბი და მის სამეფოს შენ მოგცემო. ასეთივე შინაარსის წერილი მან ლუარსაბსაც გაუგზავნა. შაჰაბასი მასაც აფრთხილებს, რომ თეიმურაზს შენი სიკვდილი უნდა და ურჩევს, რომ შენ დაასწარი მას, მოკალ იგი და კახეთს შენ მოგცემო. მაგრამ ისინი არ წამოეგნენ შაჰ-აბასის დაგებულ ანკესს. კარისკაცთა რჩევით მათ წერილების შინაარსი ურთიერთს გააცნეს, რითაც გამომჟღავნდა შაჰაბასის მზაკვრობა.
შაჰ-აბასის ამ განზრახვის ჩაშლის შემდეგ ყველა გზა უკვე ამოწურული იყო რუსეთისაგან საქართველოს ჩამოცილებისა. პირიქით, რაც დრო გადის, ქართლ-კახეთის მეფეები (განსაკუთრებით თეიმურაზ I) კიდევ უფრო მეტად უახლოვდებიან რუსეთს. „ამის უკან, რის მომლოდინე უნდა ყოფილიყო ყოველი გონივრული ხელმწიფე სპარსეთისა საქართველოსაგან?! რა ღონისძიებაღა დარჩენილიყო, რომ სპარსეთი ასცდენოდა იმ საშინელს მომავალს, რომელიც მოელოდა ამგვარი მძლავრი სახელმწიფოს დამეზობლებით? ერთადერთი ღონე იყო… ან მოსპობა ქართველთ სახელისა, ან გაწირვა სპარსთა საბოლოვოსი. რაღა თქმა უნდა, როდესაც სხვა მეცადინეობა არ გაუვიდა, აბასმა არჩია, თავის სახელმწიფოს დაღუპვას, ბოლოს მოღება საქართველოსი. ამას არა ჰხედავდნენ დღევანდლამდისაც ჩვენი მემატიანე და მწერალნი, რომელთაც ყველა უბედურებაში ხელი ჩამოაწმინდეს სააკაძეს“ (ს. ფურცელაძე, სააკაძე და მისი დრო, გვ. 56-57).
უნდა ითქვას, რომ „იმ გზას, რომელსაც დაადგნენ მეფენი კახთა მეფის ალექსანდრე მეორიდან დაწყობილი, ვიდრემ თეიმურაზისა და ლუარსაბამდის, სააკაძე არა ჰხედავდა საქართველოსათვის საკეთილოდ“ (იქვე, გვ. 92). ჩვენ აღარ შევუდგებით იმ უბედურებათა აღწერას, რაც კახეთს დააწია შაჰ-აბასმა რუსეთთან დაკავშირების გულისათვის. ეს თითქმის ყველასათვის ცნობილია.
რაც შეეხება რუსეთის „დახმარებას“ საქართველოს მიმართ, იმაში გამოიხატა, რომ მოციქულები გააგზავნეს ირანში შაჰ-აბასთან თხოვნით – ლუარსაბ მეფის, თეიმურაზის დედისა და შვილების ტყვეობიდან გასანთავისუფლებლად. შაჰ-აბასი ისედაც შეშფოთებული იყო საქართველოში რუსეთის დამკვიდრების საშიშროებით, და, ახლა რუსთა მოციქულების აშკარა გამოსვლამ ქართველთა „მფარველის“ როლში, მთლად გააცოფა იგი: „ეს ფაქტი გახდა ერთ-ერთი მიზეზი შაჰ-აბასის მიერ ლუარსაბისა და ქეთევანის მოკვლისა“ (იქვე, გვ. 66).
განა ცხადი არ არის, რომ, თუ მაშინ საქართველო არ დაუკავშირდებოდა რუსეთს, რომელსაც მხოლოდ საკუთარი მიზნები ამოძრავებდა, აუცილებლად ასცდებოდა იგი შაჰ-აბასის გამანადგურებელ შემოსევებს? ამ პირობებში საჭირო იყო არა უაზრო ხელის პოტინი რუსეთისაკენ, არამედ როგორც თურქეთთან, ისე ირანთან ფრთხილი პოლიტიკის წარმოება, – თუნდაც დარჩენა გარკვეულ მომენტამდე იმ ვასალურ მდგომარეობაში, რომელშიც მაშინ საქართველო იმყოფებოდა.
რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობის ისტორიაში უნდა აღინიშნოს ერთი მეტად საყურადღებო მომენტი. ქართველი მეფეები უმეტეს შემთხვევაში ისე სთხოვდნენ საჯაროდ დახმარებას რუსეთს და შედიოდნენ მის ეგრეთწოდებულ „მფარველობაში“, რითაც უაღერსად აღიზიანებდნენ ირან-ოსმალეთს და ამხედრებდნენ საქართველოს წინააღმდეგ, რომ სრულებითაც არ სწავლობდნენ თვით რუსეთის შესაძლებლობასა და მისწრაფებას ქართველთა დასახმარებლად. მაგალითად, თეიმურაზ I რუსეთს დაუკავშირდა ირანის წინააღმდეგ და დახმარებას სთხოვდა, როცა თვით რუსეთი წელში იყო გაწყვეტილი პოლონელი ინტერვენტებისა და მათ წარმომადგენელ ცრუ დიმიტრებთან ბრძოლაში. რა დახმარება შეეძლო ასეთ პირობებში რუსეთს, დიდი სურვილიც რომ ჰქონოდა ამისთვის? აი, რას სწერს ამის შესახებ ჩვენი სახელგანთქმული ისტორიკოსი ივანე ჯავახიშვილი: „როგორც გამოირკვა, საქართველოს რუსეთის სამეფოსა და რუსი ხელმწიფის შესახებ მაშინ ნამდვილი წარმოდგენა არ ჰქონია. ამ ქვეყნისა და მისი მბრძანებლის შესახებ საქართველოს მეფე-მთავრებისათვის ცნობის მიმწოდებლები თავიდან შემთხვევითი პირები იყვნენ, რომელთაც სხვათაგან გაგონილის მოთხრობა შეეძლოდ მხოლოდ. ამ ზეპირი, ზერელე ნაამბობით საქართველოს პოლიტიკის ხელმძღვანელებმა მაშინდელი რუსეთი საქართველოსთან ტერიტორიულად უკვე მოახლოვებულ ქვეყნად და მისი ხელმწიფე უძლეველ და უქრისტიანეს მეფედ წარმოიდგინეს, რომელსაც მარტო მაჰმადიანთა დამარცხება და აღმოსავლეთის დაჯაბნულ ქრისტიანების დახმარებით უღვივოდა გული“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტ. ტ. V, გვ. 55).
სხვათა შორის, იგივე მიზეზით უნდა აიხსნას ქართველი ერისათვის უაღრესად ჩირქის მომცხები ის ფაქტი, რომ საქართველოსა და მთელს მახლობელ აღმოსავლეთში ხატად ქცეულ ულამაზეს და უდარბაისლეს ქალს – მეფე თამარს ქმრად მოჰგვარეს ყივჩაღეთში შეხიზნული მაწანწალა, ყოვლად ზნედაცემული გიორგი რუსი.
რამდენადაც კავკასიაში რუსეთის დამკვიდრება საქართველოს თაოსნობით ხდებოდა, ამიტომ შაჰ-აბასმა თავდაპირველად გადაწყვიტა საქართველოს ტერიტორიაზე ქართველი ერის სავსებით აღმოფხვრა და იქ სპარსელთა დასახლება. მაგრამ ქართველთა გმირულმა წინააღმდეგობამ შაჰ-აბასს ხელი ააღებინა ამ გეგმაზე. ირანი ბოლოს იმით დაკმაყოფილდა, რომ საქართველოს მეფედ გამაჰმადიანებული როსტომი დანიშნა.
თუ რა დამღუპველი იყო საქართველოსათვის რუსული ორიენტაცია და იმ პირობებში შედარებით სასარგებლო სპარსეთისადმი მოჩვენებითი ერთგულება, კარგად ჩანს ერთის მხრივ იმ საშინელი შედეგებით, რაც საქართველოს რუსეთთან დაკავშირებამ მოუტანა, ხოლო მეორეს მხრივ იმ ხელსაყრელი პირობებით, რაც საქართველოს შეექმნა სპარსეთთან ნორმალური ურთიერთობის დამყარებით, როსტომის მეფობის ხანაში და მას შემდეგაც, ვიდრე ვახტანგ VI-მ კვლავ არ გადაიკიდა სპარსეთი და ოსმალეთი ისევ რუსეთთან დაკავშირების მეოხებით. შემცდარია, ვინც როსტომს ანტიპატრიოტად თვლის და უარყოფით შეფასებას აძლევს მისი მეფობის ხანას. როსტომი იყო საქართველოს დიდი მოჭირნახულე, კარგი ორგანიზატორი და ნიჭიერი პოლიტიკოსი. თანაც, საუკეთესოდ შერჩეული კანდიდატი საქართველოსა და სპარსეთს შორის იმ დაძაბული ურთიერთობის ხანაში. მდგომარეობა თეიმურაზ I-მა და ლუარსაბ II-მ გაამწვავეს თავიანთი უგუნური პოლიტიკით, რაც საქართველოს ზღვა სისხლის ფასად დაუჯდა. ხოლო როსტომმა ფრთხილი და წინდახედული პოლიტიკის წყალობით დააშოშმინა გამძვინვარებული ირანი და გრანდიოზული მუშაობა ჩაატარა დანგრეული საქართველოს აღსადგენად. როსტომის დროს შეწყდა სპარს-ოსმალთა თარეში. მშვიდობიანობა და წესრიგი დამყარდა ქვეყანაში. დაიწყო დანგრეული ქალაქებისა და სოფლების ხელახლა გაშენება. ძველი ქალაქების აღდგენასთან ერთად როსტომის თაოსნობით აშენდა ახალი ქალაქიც (დღევანდელი წითელქალაქი). დიდი ყურადღება ექცეოდა სავაჭრო გზების დაცვასა და მოვლას, გაშენდა ქარვასლები, ხიდები, ციხე-გალავნები და სხვ. როსტომის დროს აშენდა მდ. ხრამზე „გატეხილი ხიდი“.
საქალაქო ცხოვრებასთან ერთად კვლავ აღორძინდა სოფლის მეურნეობაც. აღდგენილ იქნა არა მარტო ძველი სარწყავი სისტემა, არამედ ბევრი ახალი არხიც გაიყვანეს, მათ შორის ძევერისა, ტყიურეთისა, კარალეთისა, გარეჯვრისა და თორტიზისა.
ქვეყნის აღმშენებლობასთან ერთად საკმაოდ ნაყოფიერი მუშაობა წარმოებდა კულტურის სფეროშიც. როსტომის სახელოვანი მეუღლის მარიამ დედოფლის ბრძანებით გადაიწერა „ქართლის ცხოვრება“. ფარსადან გორგიჯანიძემ შეადგინა „საქართველოს ისტორია“. მე-17 საუკუნეში შეიქმნა „ვეფხისტყაოსნის“ დასურათებული ხელნაწერები. შემოქმედებითი მუშაობა ლიტერატურაში, ისტორიაში და სხვა დარგებში კიდევ უფრო გაიზარდა მომდევნო ხანაში, ვახტანგ VI-ის მეფობის დროს. განათლებისა და კულტურის მთელ საქმიანობას უშუალოდ მეფე ვახტანგ VI ხელმძღვანელობდა. ვახტანგის ინიციატივით და ანთიმ ივერიელის დახმარებით საქართველოში 1709 წელს მოეწყო პირველი ქართული სტამბა. მანვე შეადგინა ქართული სამართლის კრებული. ვახტანგ VI-ის დროს შემოქმედებით მუშაობას ეწეოდა კულტურის არაერთი გამოჩენილი მოღვაწე, მათ შორის სულხან-საბა ორბელიანი, ვახუშტი ბაგრატიონი და სხვები.
ერთი სიტყვით, ქართველი ხალხის ცხოვრება ნელ-ნელა კალაპოტში ჩადგა. საქართველოს ოდინდელი ძლიერების აღსადგენად საჭირო იყო მხოლოდ გარეშე ხელშემწყობი პირობები და თანდათანობით საქართველოს გაერთიანება. ეს კი ბევრად იყო დამოკიდებული იმაზე, თუ საქართველოს მესვეურები რამდენად წინდახედულ პოლიტიკას აწარმოებდნენ მეზობელ ქვეყნებთან. სწორი საგარეო პოლიტიკა ხომ ყველაზე აუცილებელი პირობაა სახელმწიფოს არსებობა-განვითარებისათვის, ვინაიდან ერთ არასწორ პოლიტიკურ ნაბიჯს შეუძლია რამდენიმე საათში დაანგრიოს ათასწლობით ნაგები ქვეყანა.
საუბედუროდ, ვახტანგ VI რამდენადაც ძლიერი იყო კულტურული მოღვაწეობის სფეროში, იმდენადვე იგი სუსტი პოლიტიკოსი აღმოჩნდა. „ვახტანგ VI იყო კულტურის გატაცებული მოტრფიალე, მწიგნობარი, მაგრამ არ იყო არც ჯარის სარდალი და არც ისეთი მმართველი, როგორიც სჭირდებოდა მაშინ დანგრეულ საქართველოს. მას არ ჰქონდა ფოლადის სული, არც მას და არც თეიმურაზ II-ს და ერეკლე II-ს“ (არტურ ლაისტი, საქართველოს გული, წიგნი II, გვ. 74). ვახტანგ VI-მ თავისი პოლიტიკური წინდაუხედაობით საშინელ განსაცდელში ჩააგდო საქართველო, ამ შემთხვევაშიც საქართველოს დაღუპვის მიზეზი „ერთმორწმუნე“ რუსეთი შეიქნა.
მას შემდეგ, რაც რუსეთის სამეფო ტახტზე ავიდა პეტრე I, რუსეთის აგრესიულმა პოლიტიკამ კიდევ უფრო აქტიური ხასიათი მიიღო. პეტრე I-მა დაიწყო ბრძოლა ჯერ თურქეთთან, ყირიმის ხელში ჩასაგდებად, ხოლო შემდეგ შვედებთან – ბალტიისპირეთის დასაპყრობად. შვედებთან ბრძოლა მან წარმატებით დაამთავრა. რუსეთმა ზღვაზე გასასვლელი მოიპოვა.
დაპყრობითი ომების გარდა, პეტრე I-მა დიდი ყურადღება მიაქცია რუსეთში ვაჭრობა-მრეწველობის განვითარებას. რუსეთის ვაჭრობის გაფართოების მიზნით მან გადაწყვიტა, ხელში ჩაეგდო ჯერ სპარსეთის ბაზარი, ხოლო იქიდან ინდოეთში შეჭრილიყო. იმისათვის, რომ ეკონომიურად ხელში ჩაეჭირა სპარსეთი და იქ თავისი გავლენა განემტკიცებინა, საჭირო იყო ჯერ კავკასიაში დამკვიდრებულიყო. პეტრე Iმა გადაწყვიტა კავკასიაში მცხოვრები ქრისტიანები გამოეყენებინა როგორც დამხმარე ძალა თავისი გეგმის განსახორციელებლად.
ამ მიზნით 1720 წელს მან ვახტანგ VI-ს თავისი წარმომადგენლის პირით ირანის წინააღმდეგ გამოსვლა მოსთხოვა. პეტრე I-ის ელჩმა ისე თვალთმაქცურად წარმოუდგინა საქმე ვახტანგ VI-ს, რომ ვითომც პეტრე Iს გაეგოს, რომ ერთმორწმუნე ქართველებს მაჰმადიანები ავიწროებდნენ და ამის გამო გაბრაზებულს გადაეწყვიტოს ირანის წინააღმდეგ გალაშქრება. ვახტანგ VI-მ ეს თაღლითური ტრიუკი სინამდვილედ მიიჩნია. პეტრე I-ის შემოთავაზებული წინადადება ქართველებისადმი „უანგარო დახმარებისა“, როგორც თვით ელჩიც უმტკიცებდა, ვახტანგ მეფემ რუსთა მხურვალე სარწმუნოებრივ გრძნობებს მიაწერა. გულუბრყვილო ვახტანგ VI-მ, ალბათ, გონებით თვალით წარმოიდგინა კიდეც საქართველოს „დასახმარებლად“ ასტრახანის გზით მომავალი მართლმადიდებელი რუსეთის ჯარი: „ჯარს წინ მოუძღვის ღვთისმშობლის ხატით შუბლშეჭმუხვნილი პეტრე I. აღშფოთებულია!.. ალბათ, მაჰმადიანთა თავხედობით. თმა გასთეთრებია და შუბლი დაღარვია ერთმორწმუნე ქართველებზე ფიქრით. ჯარს აჩქარებს, სურს მალე მიეშველოს გაჭირვებულ ქართველებს…“
დარბზის წევრთა შორის ზოგიერთი უფრო წინდახედული აღმოჩნდა. ისინი ვახტანგ VI-ს უმტკიცებდნენ, რომ სახიფათოა საქართველოსათვის ამ ომში ჩარევაო, მაგრამ ვახტანგ VI ისე იყო დარწმუნებული რუსების კეთილშობილურ მისიაში, რომ მან ყურიც არ ათხოვა საღ რჩევას. პეტრე Iის მოწოდების თანახმად, ვახტანგ VI-მ საჩქაროდ მოაგროვა 40 ათასი ჯარისკაცი და განჯისაკენ გაილაშქრა. თანახმად პაემანისა, ვახტანგი და პეტრე ერთმანეთს შამქორში უნდა შეხვედროდნენ, ამიტომ ვახტანგმაც აქ დაიბანაკა თავისი ჯარით და დაუწყო ლოდინი რუსთა ლაშქარს. 1723 წლის 6 სექტემბერს ვახტანგ მეფის სამხედრო მოქმედების შესახებ უკვე აცნობეს პეტრეს დარუბანდში. პეტრე კი მეორე დღეს აიყარა თავისი ჯარით და ასტრახანში დაბრუნდა.
იმის გამო, რომ სპარსეთის ვაჭრობის ხელში ჩაგდება პრაქტიკულად უფრო რთულ აღმოჩნდა, ვიდრე თეორიულად ეხატებოდა პეტრე I-ს, მან ამ გეგმაზე ხელი აიღო. რაც შეეხება მის მიერ ომში ჩათრეულ და მტრის პირისპირ მიტოვებულ საქართველოს, მართალია, სამხედრო დახმარება ვერ გაუწია, მაგრამ, სამაგიეროდ, ვახტანგ მეფეს იმისთანა „ჭკუაზე დარიგება“ შემოუთვალა, რომ სამხედრო დახმარებას „ნამდვილად სჯობდა“. „ბრძოლა განაგრძეო“, – ურჩევდა იგი მეფეს თავისი ელჩის პირით, და „თუ გაიმარჯვებ, მაშინ დიდად მოიგებ იმიტომ, რომ ურწმუნოთა ბატონობისაგან განთავისუფლდებიო“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 64).
„ვაშა და დიდება მართლმადიდებელ რუსეთს! ამაზე უკეთესი რაღა გინდა? ქართველი ხალხი ორიათასი წელი ებრძოდა დამპყრობლებს, მაგრამ, თუ გამარჯვებით „დიდად მოიგებდა და მტრის ბატონობისაგან განთავისუფლდებოდა, ეს კი აღარ იცოდა“. და „პირველად ქართველებმა ეს უტყუარი ჭეშმარიტება ერთმორწმუნე რუსთა მეშვეობით გაიგეს“. „აი ამის შემდეგ ზოგი ვინმე კიდევ გამოვა და იტყვის – „რუსეთს საქართველოსათვის დახმარება არ გაუწევიაო“. „რა უმადურობაა! მოდი და კიდევ ჰქენი სიკეთე“.
საშინელ განსაცდელში ჩავარდა საქართველო – სპარსეთის წინააღმდეგ ომში მონაწილეობა და რუსეთის მხარეზე დგომა – მისთვის საბედისწერო აღმოჩნდა. რუსეთ-სპარსეთის ომამდე საქართველო მშვიდობიან ურთიერთობაში იმყოფებოდა როგორც სპარსეთთან, ისე ოსმალეთთან. „მას რომ სპარსეთის წინააღმდეგ რუსეთის ომში მონაწილეობა არ მიეღო და რუსეთს ცხადად არ მიმხრობოდა, ოსმალეთისაგან მაინც საქართველოს განსაცდელი არ მოელოდა. პირიქით, სანამ პეტრე I ვახტანგ მეფეს საბედისწერო ნაბიჯს გადაადგმევინებდა, ოსმალეთი არზრუმის ფაშის პირით ვახტანგ VI-ს მფარველობას ჰპირდებოდა. მაგრამ რაკი ოსმალეთმა დაინახა, რომ რუსეთი სპარსეთის დაპყრობას ლამობდა და ქართველებიც მათი მოკავშირენი იყვნენ, რუსების შიშით დაიძრა და ჯერ ერევნიდან თავრიზამდის მთელი ქვეყანა დაიჭირა, ხოლო შემდეგ გამოილაშქრა თვით საქართველოს წინააღმდეგაც…
მაგრამ საქმე მარტო ამით არ დამთავრებულა. როდესაც პეტრე I-მა დაინახა, რომ ოსმალეთი რუსთა სამხედრო მოქმედებით სპარსეთში იმდენად განრისხებული იყო, რომ რუსეთისათვის ომის გამოცხადებას აპირებდა, 12-ივნისს 1724 წელს ოსმალეთთან სწრაფად შეჰკრა ზავი, რომლის პირველ მუხლში რუსთა ხელმწიფემ მთელი აღმოსავლეთი საქართველო ოსმალეთს დაუთმო, თუმცა იგი მას სრულებითაც არ ეკუთვნოდა“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 65-66).
სპარსეთი ხომ კიდევ უფრო უარესად იყო აღშფოთებული საქართველოს მოქმედებით. საქართველოს რუსეთთან მიმხრობამ და სპარსეთის წინააღმდეგ გამოსვლამ „შესამჩნევად გაამწვავა სპარსეთის მძულვარება, და მისი გაშმაგებული მტრობა საქართველოსადმი მთელ მე-18 საუკუნის განმავლობაში აიხსნება უმთავრესად რუსეთისა და საქართველოს დაახლოებით. ამ გარემოებამ აუცილებლივ დააჩქარა საქართველოს პოლიტიკური ნგრევა…“ (არტურ ლაისტი, საქართველოს გული, წიგნი II, გვ.78).
საქართველოში ოსმალებისა და სპარსელების (ხოლო ამ უკანასკნელთა წაქეზებითა და მხარდაჭერით, აგრეთვე ლეკების) თარეშის შედეგად იმდენად მძიმე მდგომარეობა შეიქმნა, რომ ვახტანგ VI-მ მიატოვა მისივე პოლიტიკით გაუბედურებული ქვეყანა და რუსეთში გადასახლდა. მან თან გაიყოლია საზოგადოების საუკეთესო ნაწილი, მთელი ნაღები ერისა, სულ 1200 კაცი. ეს ციფრი ძალზე დიდია იმ დროის საქართველოსათვის, თუ გავითვალისწინებთ, რომ ყველა მათგანი იყო სახელმწიფო და საზოგადო მოღვაწე, გამოჩენილი მეცნიერი და კულტურის მუშაკი.
საქართველოს ისტორიაში ის აზრია დამკვიდრებული, რომ, თითქოს, ვახტანგ მეფე რუსეთში თავისი არაჩვეულებრივად მრავალრიცხოვანი დასით მყუდრო ცხოვრების მოსაპოვებლად კი არ წავიდა, არამედ იგი დახმარების მისაღებად გაემგზავრა და ამ დახმარების ლოდინში ჩარჩა იქაო. ჯერ ერთი, არავითარი გამართლება არა აქვს იმ მძიმე ჟამს მეფის მიერ ქვეყნის მიტოვებას და დახმარების მისაღებად პირადად მის წასვლას რუსეთში. ამისათვის მას შეეძლო თავისი წარმომადგენელი გაეგზავნა. თუ რუსეთის მთავრობას დახმარების გაწევა სურდა, იგი ამ შემთხვევაშიც დაეხმარებოდა. მეორეც, თუ ვახტანგ VI მხოლოდ დახმარების მისაღებად მიდიოდა და მალე უკან დაბრუნებას აპირებდა, რა საჭირო იყო თან რომ გაიყოლია 1200 კაცი?!.
მთავრობის მიერ ხალხის ასე ღვთის ანაბარად მიტოვების შემდეგ რუსეთში გახიზვნა, როგორც სენი, ისე მოედო ქვეყანას. მეფის მიბაძვით ყველა რუსეთში გარბოდა მშვიდი ცხოვრების საძიებლად. საქართველოს მიწა-წყალზე კი ბაში-ბუზუყები მკვიდრდებოდნენ. ვახტანგ VI-ის აღნიშნული მოქმედება ერის ღალატია. ისტორია ვალდებულია, სათანადო მსჯავრი დასდოს მის დანაშაულებრივ საქციელს.
მაგრამ, ეს მხოლოდ ვახტანგ VI-ზე ითქმის? აიღეთ, თუნდაც თეიმურაზ I. როგორც ვახტანგ VI, ისე თეიმურაზ I-ც, თავის ქვეყანაში მეფობდა მანამდე, სანამ სიმშვიდე იყო და ხელს არავინ უშლიდა ლექსების წერაში. მაგრამ, რაწამს ერს განსაცდელი დაადგებოდა, მისივე მცდარი პოლიტიკის წყალობით, იმ წუთშივე მიატოვებდა ხალხს უმწეოდ და იმერეთში გარბოდა მყუდრო თავშესაფრის საძებნელად. ქვეყანას მაშინ უნდა პატრონობა, როცა თავზე გასაჭირი ადგას, თორემ გაშლილ სუფრაზე ყველა მოახერხებს თამადობას. შაჰ-აბასის შემოსევების შედეგად კახეთი ცეცხლში იწვოდა. „თეიმურაზ I კი შტვირის გუდით იმერეთში კარი-კარზე დაწანწალებდა და „შაიფარვანიას“ ლათაიობდა“-ო – წერდა აკაკი წერეთელი (აკაკის კრებული, XI, 1897, გვ. 27). მართლაც და, ქვეყნისთვის ისეთ შავბნელსა და ქარტეხილებით აღსავსე ხანაში, როგორიც შაჰ-აბასის ეპოქაა, ნუთუ სახელმწიფოს მმართველს მეტი საქმე არა ჰქონდა, რომ ლექსების საწერად მხართეძოზე წამოწოლილს მუზებზე ეფიქრა?
საქართველოს ისტორიაში არცთუ ცუდი რეპუტაციით სარგებლობს თეიმურაზ I-ის პაპა, რუსეთის მოტრფიალე ალექსანდრე II. ამ კაცის სახით თუ როგორი პატრონი ჰყავდა ქვეყანას, ნათლად ჩანს მისივე „საპროგრამო“ სიტყვიდან: „რამე თუ ესრეთ შენ (გაშენებული) იყო კახეთი, ვითარ ძნიად (ძნელად) სადმე იპოვებოდა სანადირონი, და ალექსანდრე (კახთ მეფე) ფრიად მოყვარე იყო ნადირობისა, რამეთუ იტყოდაცა: „ახ ნეტარძი (ნეტავი) ოხერ მექმნეს (გამიოხრდეს) კახეთი, რათა მაქვნდეს სანადირონი მრავლად“ („ქართლის ცხოვრება“, ტ. II, გვ. 110).
აი, ასეთ მეფეებს საპატიო ადგილი უჭირავთ საქართველოს ისტორიაში, მეტწილად რუსული ორიენტაციის გამო, და დიდი მოწიწებით იხსენიებენ, მიუხედავად მათი უნიათობისა, ქვეყნის წინაშე გულგრილობისა და დანაშაულებრივი მოქმედებისაც კი. სწორად შენიშნავდა კონსტანტინე გამსახურდია, რომ „ხელახლა შეფასებას მოითხოვენ საქართველოს ისტორიის გმირები“.
ირან-ოსმალთა ბატონობა 20 წელიწადს გაგრძელდა. ისინი რიგრიგობით ძარცვავდნენ და აოხრებდნენ ქვეყანას. ლეკთა ყაჩაღური ბანდების თარეშის შედეგად ხომ ისეთი ვითარება შეიქმნა, რომ თავის გამოყოფა არ შეიძლებოდა გარეთ. ქართველ ხალხს შაჰ-აბასის დროსაც კი არ უნახავს ასეთი საშინელი ხანა, ამიტომაც, საქართველოს ისტორიაში ეს პერიოდი ცნობილია როგორც ძნელბედობის ხანა.
აი, რა დღეში ჩავარდა „ერთმორწმუნე“ რუსეთის გადამკიდე ჩვენი ქვეყანა. თვითონ მათ, ვისი მიზეზითაც დაღუპვის პირამდე მივიდა საქართველო, თავს უშველეს. შემოსეულ მტერს კი შეძლებისდაგვარად ისევ ხალხი უმკლავდებოდა.
თითქოს კატასტროფა გარდაუვალი იყო. მაგრამ ქართველი ხალხის დაუცხრომელმა ენერგიამ აქაც გაუძლო თავს დატეხილ განსაცდელს. თავგანწირული ბრძოლით უკუგდებულ იქნა ჯერ ოსმალობა, ხოლო შემდეგ – ყიზილბაშობა. საქართველო აღდგა! ირანის შაჰმა გააუქმა ის ძველი წესი, რომლის მიხედვითაც ქართველი მეფეები მოვალენი იყვნენ მაჰმადიანობა მიეღოთ და 1744 წელს თეიმურაზ II – ქართლის მეფედ, ხოლო მისი შვილი ერეკლე II კახეთის მეფედ დანიშნა.
თეიმურაზმა და ერეკლემ პირველ ხანებში დიდი ენერგია გამოიჩინეს სახელმწიფოს აღდგენისა და მტრისაგან თავდაცვის საქმეში. ქართველმა ხალხმა საკუთარ ძალებზე დაყრდნობით ფართო კულტურულაღმშენებლობითი მუშაობა გააჩაღა. 1749 წელს კვლავ ამუშავდა გაუმჯობესებული სახით თბილისის სტამბა. გაიხსნა ფილოსოფიის სემინარია თბილისში (1755 წ.). საფუძველი ჩაეყარა სამთამადნო წარმოებას. გაჩაღდა ვაჭრობა-მრეწველობა და სხვ. მხოლოდ საგარეო უშიშროების უზრუნველყოფაღა იყო საჭირო ქვეყნის კიდევ უფრო თვალსაჩინო აღორძინებისათვის. მტრისაგან თავდაცვის სრული უზრუნველყოფისა და წარსული ძლიერების აღსადგენად კი აუცილებელი იყო ქვეყნის გაერთიანება.
ამ მხრივაც თვალსაჩინო ნაბიჯი გადაიდგა ერეკლეს მოღვაწეობის პირველ პერიოდში. თეიმურაზმა და ერეკლემ ჯერ არაგვის, ხოლო შემდეგ ქსნის საერისთაოები გააუქმეს და უშუალოდ მეფის ძალაუფლებას დაუმორჩილეს. 1762 წელს კი, თეიმურაზ II-ის გარდაცვალების უმალ, ერეკლემ თავი ქართლ-კახეთის მეფედ გამოაცხადა, რითაც ქართლ-კახეთი ერთ სამეფოდ გაერთიანდა. ერეკლეს ძალაუფლებას დაემორჩილნენ აგრეთვე განჯის, ყარაბაღის, ნახჭევანისა და ერევნის სახანოები.
ქვეყნის კონსოლიდაციის პროცესში დასავლეთ საქართველომაც გარკვეულ წარმატებას მიაღწია. ამ დროს იმერეთში სოლომონ I მეფობდა. სოლომონმა თავისი მოღვაწეობა დაიწყო მაჰმადიანობის გავრცელებისა და ტყვეებით ვაჭრობის წინააღმდეგ ბრძოლით. ორივე ეს საკითხი მან დადებითად გადაჭრა. დიდი წარმატებები მოიპოვა მან აგრეთვე ოსმალო დამპყრობთა წინააღმდეგ ბრძოლაში. 1757 წელს სოლომონ მეფემ ხრესილის ბრძოლაში სასტიკად დაამარცხა თურქეთის ჯარი და თურქეთმაც ქვეყნის საბოლოო დაპყრობაზე ხელი აიღო. სოლომონის გამეფებამდე ბრძოლა ჰქონდათ გაჩაღებული იმერეთის მეფესთან ძალაუფლებისათვის არა მარტო დადიანსა და გურიელს, არამედ რაჭისა და არაგვის ერისთავებსაც. სოლომონმა დაამარცხა ერისთავები და საერისთაოები უშუალოდ მეფის ძალაუფლებას დაუმორჩილა. მან შემოირიგა აგრეთვე დადიანი და გურიელი. ასე რომ, 1759 წელს, დასავლეთ საქართველოს საეკლესიო და საერო ფეოდალების საგანგებო კრებაზე, რომლის უმნიშვნელოვანესი გადაწყვეტილება იყო ტყვეებით ვაჭრობის აკრძალვა, სოლომონ I უკვე „მთელი დასავლეთ საქართველოს საერთო საქმეებში ხელმწიფედ გამოდიოდა, ხოლო მთავრები (დადიანი, გურიელი) და თავადები მისი „მორჩილი და ბრძანებისა აღმასრულებელნი“ იყვნენ. ეს მოვლენა სოლომონ მეფისა და იმდროინდელი ქართველი საზოგადოების მოწინავე ნაწილის დიდი გამარჯვება იყო“ (საქართველოს ისტორია, 1948, გვ. 392).
ერთი სიტყვით, ძირითადად უკვე გაერთიანდა, როგორც აღმოსავლეთი, ისე დასავლეთ საქართველო. ამის შემდეგ საჭირო იყო საქართველოს ორივე ნაწილის ერთ სამეფოდ გაერთიანება, ეს კი ყველაზე უკეთესი გარანტია იქნებოდა იმისათვის, რომ ქართველ ხალხს წარმატებით მოეგერიებინა მტერი და შეენარჩუნებინა დამოუკიდებლობა. არა უშედეგო და დამღუპველი ხელის პოტინი ცბიერი რუსეთისაკენ, არამედ საქართველოს გაერთიანება და ირან-ოსმალეთთან მოქნილი დიპლომატიის წყალობით მშვიდობიანი, კეთილმეზობლური ურთიერთობის შენარჩუნება – აი, სად იყო საქართველოს ხსნა. ირან-ოსმალეთისა და კავკასიის წინააღმდეგ რუსეთის მზარდი ზეწოლის პირობებში, ამ ქვეყნების საღი დიპლომატია მოითხოვდა არა ურთიერთდაპირისპირებას, არამედ მჭიდრო შეკავშირებას ჩრდილოეთის ურჩხულის შესაჩერებლად.
ირან-ოსმალეთი ამას დროზე მიხვდა და ხვეწნა-მუდარით იკლებდა ქართველ მეფეებს, ოღონდაც თავი დაენებებიათ რუსეთისათვის და ხელს არ ახლებდნენ საქართველოს. მაგრამ, როგორც ზემოთ ითქვა, საქართველოს მესვეურები იმდენ სიკეთესა და ბედნიერებას მოელოდნენ „ერთმორწმუნე რუსეთისაგან“, რომ ყურსაც არ ათხოვებდნენ ამ საღ რჩევასა და თხოვნას.
ამგვარად, ქართველი ერის შემაკავშირებელი პროცესი შესამჩნევი წარმატებებით ვითარდებოდა მე-18 საუკუნის მეორე ნახევარში. უკვე შეიქმნა კიდეც ხელსაყრელი მომენტი საქართველოს გასაერთიანებლად. საქართველოს გაერთიანების საკითხი თვით ხალხშივე მომწიფდა. როგორც დასავლეთ, ისე აღმოსავლეთ საქართველოს პროგრესული საზოგადოების წარმომადგენლები, უდიდესი ენთუზიაზმით მოეკიდნენ ამ ისტორიულ საქმეს. მაგრამ გადამწყვეტ მომენტში ერეკლემ ვერ გამოიჩინა საჭირო სიმტკიცე და ეს დიდებული წამოწყება ჩაიშალა.
ჩვენ ამ საკითხზე უფრო დაწვრილებით ქვემოთ შევჩერდებით. ამჯერად კი მკითხველის ყურადღებას მივაპყრობთ ერეკლეს საგარეო პოლიტიკას და ამ პოლიტიკით გამოწვეულ შედეგებს. ერეკლეც, თავის საგარეო პოლიტიკაში, ისევე როგორც მისი წინამორბედი მეფეები ალექსანდრე I-ის შემდეგ, ხელმძღვანელობდა რელიგიის ერთობის აბსურდული მოტივებით. იგი ერთმორწმუნეობის გაცვეთილ დოგმებს აჰყვა და ამის შედეგად აღმავალი გზით მიმავალი ქვეყანა უფსკრულისაკენ დააქანა, და ბოლოს, გადაჩეხა კიდეც. რუსული ორიენტაციით გამოწვეულმა წარსულის მწარე გამოცდილებამ საქართველოს მესვეურებს ჭკუა ვერ ასწავლა. „საქართველოს მეფენი, თითო-ოროლას გარდა, თითქო სხვა საქმე აღარა ჰქონდათ-რა, მარტო ამ პროტექტორატისათვისა ზრუნავდნენ“ (ალ. ფრონელი, მთიულეთი 1804 წ., გვ. 218).
ჯერ კიდევ თეიმურაზ II-მ 1752 წელს რუსეთის მეფე ელისაბედს ელჩები გაუგზავნა და მაჰმადიან მეზობლებისაგან მფარველობა სთხოვა. მაგრამ რუსეთის მთავრობამ ამ თხოვნაზე უარით უპასუხა. „რუსეთს არავითარი სურვილი არ ჰქონდა, რომ საქართველოს გულისათვის ოსმალეთს და სპარსეთს წასჩხუბებოდა. მშვიდობიანობა იყო და საქართველო მაშინ რუსეთს არ ესაჭიროებოდა.
მაგრამ თექვსმეტი წლის შემდგ, 1768 წელს, როდესაც ოსმალეთმა რუსეთს ომი გამოუცხადა და რუსეთი უნებლიედ ბრძოლაში უნდა ჩაბმულიყო, მაშინ მისთვის საქართველო, რასაკვირველია, ძალიან გამოსადეგი იქნებოდა და ამიტომ საქართველოს არსებობაც გაახსენდა“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 68).
იმისათვის, რომ უფრო წარმატებით ეწარმოებინა ომი თურქეთთან, რუსეთის მთავრობამ გადაწყვიტა, თურქეთის წინააღმდეგ თავის სასარგებლოდ ომში ჩაეთრია თურქეთის მეზობელი ქრისტიანი ერები (ბერძნები, სლავები, ქართველები). მაგრამ ქართველების გარდა, სხვამ ყველამ სათანადო წინდახედულება გამოიჩინა და რუსეთის მთავრობის მიერ დაგებულ მახეში არ გაებნენ.
სოლომონი და ერეკლე დაეთანხმნენ რუსეთის მთავრობის წინადადებას ოსმალეთის წინააღმდეგ ომში მონაწილეობაზე იმ პირობით, რომ რუსეთს საკმაო რაოდენობის ჯარი გამოეგზავნა საქართველოში. სწორედ ამ დროს, როცა რუსეთის მთავრობის ელჩი ერეკლესთან თბილისში ჩამოვიდა იმ თვალსაზრისით, რომ იგი დაეყოლიებინა ოსმალეთის წინააღმდეგ ომში მონაწილეობის მისაღებად, თბილისშივე, მეფე ერეკლესთან მოვიდნენ თურქეთის წარმომადგენლები თხოვნით, რომ ოღონდაც საქართველო არ ჩარეულიყო რუსეთ-თურქეთის ომში და თურქეთი არ დაარღვევდა მშვიდობიან ურთიერთობას საქართველოსთან. მაგრამ ერეკლე დემონსტრაციულად მიემხრო „ერთმორწმუნე რუსეთს“.
რუსეთის მთავრობამ საიდუმლო დავალებითა და ჯარით საქართველოში გამოაგზავნა გენერალი ტოტლებენი. როგორც შემდეგში, რუსეთის მთავრობის მიერ, ტოტლებენის ხელით განხორციელებულმა ავანტიურამ დაადასტურა, რასაც ზედ ემატება რუსეთის მთავრობის წარმომადგენლის გრაფ პანინის საიდუმლო წერილი ტოტლებენისადმი, ხოლო შემდეგ ეკატერინე II-ის საიდუმლო წერილი სუხოტინისადმი, რუსეთის მთავრობის გეგმა საქართველოს მიმართ იმაში მდგომარეობდა, რომ ერთის მხრივ, საქართველო, როგორც ბრმა იარაღი, რუსეთს გამოეყენებინა თავისი ინტერესებისათვის თურქეთის წინააღმდეგ საბრძოლველად, ხოლო მეორეს მხრივ, ამ ბრძოლაში მუხანათური გზით მოესპო ქართველთა ჯარი თავის მეფიანად და შემდეგ დაპატრონებოდა უმწეოდ დარჩენილ ქვეყანას. ერეკლესა და სოლომონს ოდნავადაც არ შეპარვიათ ეჭვი ქართველთა მიმართ რუსების უანგარობასა და კეთილგანწყობილებაში. მათ ეგონათ, რომ ახლა კი ვეღირსეთ რუსეთისაგან ნანატრ მფარველობასო.
„ქართველთა საშველად“ მოვლენილი ტოტლებენი „რუსი ჯვაროსნებით“ აღმოსავლეთ საქართველოში შემოვიდა 1769 წელს, ხოლო 1770 წელს ერეკლემ და ტოტლებენმა ახალციხის საფაშოზე გაილაშქრეს. ისინი აწყურის ციხეს მიადგნენ და იქ გამაგრებულ ოსმალებს შეუტიეს. მაგრამ, სწორედ იმ დროს, როცა ბრძოლა გაჩაღდა, ტოტლებენმა გამცემლურად მიატოვა ქართველი ჯარი მტრის პირისპირ და უკან გამობრუნდა.
თავზარდამცემი იყო ქართველი მეფისა და მხედრობისათვის ტოტლებენის მოღალატური საქციელი. „რუსეთისავე წყალობით და რუსთა გულისათვის ოსმალეთთან ომში ჩათრეული აღმოსავლეთ საქართველო რუსეთის ჯარის სარდლის მიერვე მრავალრიცხოვანი მტრის წინაშე მუხანათურად მარტოდ-მარტო იყო დატოვებული. საშინელი მდგომარეობა შეიქმნა, მაგრამ ამ უაღრეს განსაცდელის დროსაც ერეკლე მეფის დიდებულმა სამხედრო ნიჭმა იხსნა ჩვენი ერი და სამშობლო სხვაფრივ აუცილებელ განადგურებისაგან“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 69).
როგორც ცნობილია, ერეკლემ, ბრწყინვალე სამხედრო გეგმისა და ხერხის წყალობით, სასტიკად დაამარცხა თურქთა მრავალრიცხოვანი ჯარი ჯერ ადგილობრივად და ბოლოს ასპინძასთან. რაც შეეხება გენერალ ტოტლებენს, როგორც ითქვა, რუსეთის მთავრობის გეგმისამებრ, „მეფის ტახტიდან ჩამოგდება და საქართველოს დაპყრობა დიდი ხანია გადაწყვეტილი ჰქონდა“ (საქართველოს ისტორია, 1948, გვ. 394). ამიტომ, უკუიქცა თუ არა აწყურიდან, იმ იმედით, რომ ერეკლე თავისი ჯარით აუცილებლად განადგურდებოდა თურქებთან ბრძოლაში, „მან ქართლის დაპყრობის საკითხი რუსთა კორპუსის სამხედრო საბჭოში დასვა და დასტურიც მიიღო. ამ საქმეში ტოტლებენის ერთგული მოკავშირეები იყვნენ ქართლის რეაქციონერი თავადებიც.
გენერალმა საქმე დაიწყო: ციხე-ქალაქების დაჭერასა და ხალხის რუსი ხელმწიფის ერთგულებაზე დაფიცებას შეუდგა. მაგრამ ერეკლეს ენერგიულმა მოქმედებამ ტოტლებენი შეაშინა და მას განზრახვაზე ხელი ააღებინა“ (იქვე, გვ. 394).
ზოგიერთი ჩვენი ისტორიკოსი, კერძოდ კი, 1957 წელს გამოცემული წიგნის – „ასპინძის ბრძოლის“ ავტორი კ. მაჭარაძე, იმისათვის, რომ ჩამორეცხოს ლაქა რუსეთის მთავრობას საქართველოს წინაშე ჩადენილი მუხანათობისათვის, ცდილობს ისე წარმოადგინოს საქმე, რომ, თითქოს, ტოტლებენს წინასწარი დავალება კი არ ჰქონოდეს იმ მოქმედებათა შესახებ, რომელიც მან საქართველოში ჩაიდინა, არამედ ყველაფერი გამოწვეული ყოფილიყოს ტოტლებენის ავანტიურისტული ბუნებით, მისი პირადი თვითნებობით.
სინამდვილეში ტოტლებენი რომ მთავრობის მიერ მიცემული ინსტრუქციებით ხელმძღვანელობდა და მის მოქმედებაში არავითარ თვითნებობას არ ჰქონია ადგილი, ამას ადასტურებს მთელი რიგი ფაქტები: 1. „1770 წლის 12 მაისს ტოტლებენი საქართველოდან პეტერბურგში წერილს აგზავნის, რომ ტომსკის პოლკის შეერთებისთანავე, განზრახული აქვს დაუყოვნებლივ თბილისზე დაიძრას – მთელი საქართველო რუსეთის ხელისუფლებას დაუმორჩილოს; ერეკლეს, ამას წინათ მიღებული ანდრიას ორდენი ჩამოართვას და გაგზავნოს პეტერბურგში ან შავი ზღვისაკენ განდევნოს“. ამას ადასტურებს პ. ბუტკოვი, ასევე, სოლოვიოვი (იხ. პ. გუგუშვილი, საქართველოსა და ამიერკავკასიის ეკონომიკური განვითარება XIX-XX სს., ტ. I, 1949, გვ. 364). ეს წერილი ცხადად მეტყველებს, რომ ტოტლებენი არათუ თვითნებურად არ მოქმედებდა, პირიქით, თავისი მოქმედების ყოველ დეტალს ხელისუფლებას უთანხმებდა.
2. რუსეთის პირველი მინისტრი, გრაფი პანინი საქართველოში წარმოგზავნილ ტოტლებენს სწერდა: „უნდა ეცადოთ საქმე საქართველოში ისე მოაწყოთ, რომ ყველაფერი ჩვენი „ხელმძღვანელობით ხდებოდეს“, თვით ქართველებს კი ისე ეგონოთ, ვითომც ისინი თავიანთი მთავრობის განკარგულებას ასრულებდნენ. თვით მთავრობაც დარწმუნებული იყოს, თითქოს ყველაფერი მისი სურვილისა და ნების თანახმად ხდებოდეს. ერთი სიტყვით, ყოველი ჩვენი წადილი განხორციელდეს, მაგრამ იმნაირად კი, რომ სული აქაური (ე. ი. რუსული) იყოს, სხეული კი ქართულიო“. „მაშასადამე, რუსეთის მთავრობას უნდოდა, რომ ქართველები უსულო იარაღივით გამოეყენებინა თავისი პოლიტიკური მიზნებისა და ზრახვების მისაღწევად“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 90-91).
3. როგორც ცნობილია, რუსეთის მთავრობამ უკან გაიწვია ტოტლებენი, რადგან მან ვერ შეასრულა მიცემული დავალება და მის მაგივრად გენერალი სუხოტინი გამოგზავნა. ტოტლებენის მიერ ქართლის დაპყრობის ცდა რომ პირადი თვითნებობა კი არა, მთავრობის დავალება იყო, ეს ნათლად ჩანს ეკატერინე ³-ის სუხოტინისადმი მიწერილ წერილში. იგი სუხოტინს წერდა: `ტოტლებენის დაწყებული საქმე, ქართველების რუსეთის ერთგულებაზე ძალით დაფიცება – თუ ქართველების ომში მონაწილეობას ხელს შეუწყობს, შეგიძლიათ გააგრძელოთ“ (გ. მაჭარაძე, ასპინძის ბრძოლა, გვ. 115). როგორც იტყვიან, აქ უკვე ზედმეტია კომენტარები. რუსეთის მთავრობის მუხანათური საქციელი საქართველოს მიმართ კიდევ უფრო ცხადად დაამტკიცა შემდგომი დროის მოვლენებმა. წარმოუდგენელია, სადამდე მიდიოდა რუსეთის მთავრობის უსინდისობა, როცა ქართველი ჯარის მტრის პირისპირ ასე ვერაგულად მიტოვებისა და ქართლის დაპყრობის ცდის შემდეგ ისინი ერეკლე მეფეს კვლავ ოსმალეთის წინააღმდეგ საომრად აქეზებდნენ. მაგრამ გგონიათ, რომ ერეკლემ უარყო ამ გამცემთა წინადადება? რუსეთის თვალთმაქცი დიპლომატები ერეკლეს, სოლომონსა და მათ მსგავს ერთმორწმუნეობის დოგმებს აყოლილ ქართველ მეფე-მთავრებს მონუსხულებივით ამოქმედებდნენ თავიანთ ნება-სურვილზე. რუსეთის წარმომადგენლის ლვოვის რჩევით, 1771 წელს ერეკლე კვლავ ახალციხის საფაშოს შეესია და ხერთვისის ციხე აიღო, სადაც თავისი ჯარი ჩააყენა, მაგრამ ამავე ლვოვის წინადადებით, ერეკლემ უკანვე გამოიყვანა ჯარი. ხელმეორედ, 1772 წელს ლვოვმა კიდევ იმდენი მოახერხა, რომ ერეკლე კვლავ დაიყოლია ოსმალეთის წინააღმდეგ ლაშქრობაზე. ერეკლემ და სოლომონმა შეერთებული ჯარით დაარბიეს ახალციხის, ჯავახეთის და არტაანის მხარეები და შინ დაბრუნდნენ. „ორივე შემთხვევა სრულებით ცხადჰყოფს, რომ რუსეთის წარმომადგენელს თავისი მთავრობის გეგმისამებრ საქართველოს დანიშნულებად ამ ომში მიწა-წყლის დაჭერა კი არ მიაჩნდა, არამედ უმთავრესად შესევითა და თარეშის საშუალებით ოსმალეთის მუდმივი შეწუხება, რომ ოსმალეთის მთავრობა ამის გამო იძულებული ყოფილიყო აქ საკმაო ჯარი დაებანდებინა“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 70).
ვინაიდან ტოტლებენმა და სუხოტინმა ვერ შეასრულეს მთავრობის დავალება საქართველოს ანექსიის შესახებ, ხოლო თურქეთთან უკვე საზავო მოლაპარაკება დაიწყო, რუსეთის სახელმწიფოსათვის აღარა ჰქონდა აზრი, რომ საქართველოში ჯარი ჰყოლოდა. ამიტომ, ეკატერინე II-მ 41 აღნიშნული ჯარი უკან გაიწვია. „ერთმორწმუნე“ რუსეთის მთავრობა ოდნავადაც არ დაფიქრებია იმ ფაქტს, თუ რა საშინელ მდგომარეობაში ჩავარდებოდა რუსეთის მიერ თურქეთთან ომში ჩაბმული საქართველო, როცა მისმა ჯარმა საქართველო ასე ღვთისანაბარად მიატოვა. მკითხველი, ალბათ, თვითონვე მიხვდება, თუ როგორი ვითარება შეიქმნებოდა ოსმალეთსა და საქართველოს შორის იმ მოქმედებების შედეგად, რომელიც სოლომონმა და ერკლემ განახორციელეს თურქეთის წინააღმდეგ რუსეთის გულისთვის. შურისძიებით აბობოქრებული თურქები მოსვენებას არ აძლევდნენ ქვეყანას. მეტი ვნების მისაყენებლად მათ ლეკებიც აამხედრეს და საქართველოს შემოუსიეს.
ცხადია, სპარსეთიც ქართველების უკმაყოფილო იყო. სპარსეთი, როგორც ზემოთ ვთქვით, შიშით შესცქეროდა რუსეთის დამკვიდრებას კავკასიაში. ამიტომ, როგორც კი გაიგო ქერიმ-ხანმა, რომ რუსეთთურქეთის ომში საქართველო რუსეთს მიემხროო, თავისი ჯარებით დაუყოვნებლივ საქართველოს წინააღმდეგ გამოილაშქრა. „აი რა მდგომარეობაში ჩააგდო რუსეთის მთავრობამ საქართველო თავისი სამხედრო გამარჯვების გულისათვის“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 71).
უდიდეს განსაცდელში ჩავარდნილი ერეკლე წერილს სწერს გრაფ პანინს. წერილში აღნიშნავს, თუ როგორი კეთილსინდისიერად შეასრულა სიტყვა და დაეხმარა რუსეთს ჯარით ოსმალეთის წინააღმდეგ ბრძოლაში. ამ მოქმედებით კი საუკუნოდ გადაიმტერა ოსმალეთი, სპარსეთი და დაღესტანი. ბოლოს, იგი შველას და დახმარებას სთხოვს რუსეთის იმპერატორს: „თურქები, როგორც შხამიანი გველები, გვეხვევიან ირგვლივ. სპარსელნი გვიცქერენ, როგორც ბრაზიანი ლომები, ლეკები კი ილესავენ კბილებს ჩვენს წინააღმდეგ, როგორც მშიერი მგლები. ყველანი ერთად ბორგვენ შურისძიებით, რადგან ჩვენ, ქართველებმა დავარღვიეთ ზავი მათ მიმართ, და, თუ ისინი მოგვსპობენ მე და მთელ საქართველოს, მაშინ ვინ აგებს პასუხს ღვთის წინაშე, ან რა სარგებლობა ექნება ამით რუსეთის იმპერიას? მოიღეთ მოწყალება ჩვენს მართლმადიდებელ ხალხზე, მე და სრულიად ჩემი ქვეყანა ვსასოებთ ღმერთზე და ყოვლად მოწყალე რუსეთის იმპერატორზე“, – ამ სიტყვებით ამთავრებს თავის წერილს მეფე ერეკლე“ (ს. ქვარიანი, ქართველი ერის ისტორია, გვ. 22).
მაგრამ ერეკლეს ამ თხოვნას არავითარი შედეგი არ გამოუღია. „რუსეთმა თავის მიზანს მიაღწია, ოსმალეთის ომის საფრთხე ზავის გამო უკვე აღარ არსებობდა. ამიტომ საქართველოსაც მისთვის მნიშვნელობა არ ჰქონდა და დანაპირები მფარველობის გაწევა თითქოს დაავიწყდა კიდეც“ (ივ. ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. V, გვ. 71).
ერეკლე და სოლომონი იძულებული გახდნენ თავიანთი წინდაუხედაობით გაფუჭებული საქმე თავისი ქვეყნის ძალებით გამოესწორებინათ. ერეკლემ, როგორც იყო, სპარსეთის მბრძანებელი ქათინაურებით დააშოშმინა. თურქეთის წინააღმდეგ კი, როგორც ერეკლე, ასევე სოლომონი, იძულებული იყვნენ სისხლისმღვრელი ბრძოლები ეწარმოებინათ და ამგვარად დაეცვათ თავი.
რამდენიმე ხნის შემდეგ ერეკლემ როგორც იყო აღადგინა მშვიდობიანი ურთიერთობა მეზობელ ქვეყნებთან, მათ შორის ოსმალეთთანაც. საკუთარ ძალებზე დაყრდნობით მან განამტკიცა ქვეყნის პოლიტიკური მდგომარეობა: ქართლ-კახეთის სამეფოს მორჩილებაში წინანდებურადვე შედიოდნენ: განჯის, ყარაბაღის, ნახჭევანისა და ერევნის სახანოები.