გურამ რჩეულიშვილი – Guram Rcheulishvili

გურამ რჩეულიშვილი – Guram Rcheulishvili

მაია ჯალიაშვილი “მარგინალობის ასპექტები გურამ რჩეულიშვილის „ბათარეკა ჭინჭარაულის“ მიხედვით”

„რა სამწუხაროა, გაითქვიფო მასაში, გქონდეს იგივე გრძნობები“, – ეუბნება ელენე ვაჟას გურამ რჩეულიშვილის მოთხრობაში „შუა ზაფხულში ყველგან ცხელა“1.

თვითონ გურამ რჩეულიშვილი ყოველთვის გაურბოდა სხვათა „მსგავს გრძნობებს“ და არც არასოდეს გათქვეფილა მასაში.

რას შეიძლება გულისხმობდეს სწრაფვა მასისაგან თავდაღწევისა? ან როგორ შეიძლება განხორციელდეს იგი? ან ხომ არ არის დაკავშირებული ამგვარი სურვილი ნარცისიზმის კომპლექსთან?

„როგორც ერთია ქვეყანა ვრცელი,
ისე ერთია გალაკტიონი“,

- წერდა მართლაც ერთადერთი პოეტი და არ ერიდებოდა ამგვარი პოეტური განცხადებებისა. ეტყობა, გენიოსები ყოველთვის გრძნობენ თავიანთ განუმეორებლობას და ამიტომაც თამამად და ყალბი თავმდაბლობის გარეშე საუბრობენ საკუთარ გამორჩეულობაზე.

რჩეულები ნებისმიერ საზოგადოებაში ერთგვარი მარგინალები არიან, რადგან გაურბიან ერთფეროვნებას, ჩარჩოებს და სულ მუდამ პიროვნული სრულყოფისკენ მიისწრაფვიან. ასეთებს კარგად იცნობს მსოფლიო თუ ქართული ლიტერატურა, ხან ზედმეტი ადამიანის სახელითაც რომ მოიხსენიებიან ხოლმე. მათი ყველაზე სიღრმისეული არქეტიპი, ალბათ, განკაცებული უფალია, სახარებების იესო ქრისტე, რომელიც ვერ იცნეს ადამიანებმა, რადგან მათ არ ჰგავდა და ჯვარს აცვეს. მსოფლიო ლიტერატურის მარგინალებიდან შეიძლება დავასახელოთ დონ კიხოტი, რომელიც, თავის მხრივ, იქცა მრავალი პერსონაჟის ლიტერატურულ არქეტიპად. Qქართულ მწერლობაშიც ბევრი ცნობილი მარგინალია, მათ შორის, უპირველესად, ალუდა ქეთელაური, ჯოყოლა ალხასტაიძე.. თეიმურაზ ხევისთავი, თუმცა ამ ჩამონათვალში თეიმურაზის ხსენება თითქოს სახამუშოა, მაგრამ მარგინალობა არ გულისხმობს მხოლოდ ერთგვარად იდეალურ სახეებს, თითქმის სრულყოფილებს სიკეთესა და სიყვარულში, არამედ გულისხმობს საზოგადოებისგან გაუცხოებას რაიმე მიზეზითა და მოტივაციით.

მარგინალია ლათინური წარმომავლობისაა და სიტყვასიტყვით ნიშნავს კიდეზე მყოფს, აგრეთვე, გულისხმობს ჩანაწერებს, შენიშვნებს წიგნის ან ხელნაწერის არშიაზე, თუმცა ლიტერატურულ ტერმინად ქცეული ეს სიტყვა უფრო ფართო შინაარსისაა.

ტ.ს. კოლრიჯმა ეს ტერმინი გამოიყენა ედგარ ალან პოს იმ სტატიების ციკლის აღსანიშნავად, რომელსაც პო ბეჭდავდა ამერიკულ ჟურნალებში 1844-1849 წლებში სახელწოდებით „მარგინალია“.

მარგინალობა წინა პლანზე წამოსწევს და გამოკვეთს მასისა და პიროვნების ურთიერთობის თემასაც.

30-იან წლებში ესპანელმა მოაზროვნემ ხოსე ორტეგა ი გასეტიმ დაწერა ცნობილი წიგნი „მასების ამბოხი“, სადაც წარმოადგინა ადამიანი-მასის ვრცელი ანალიზი. „ადამიანი-მასა! ისაა, ვისაც არ შეუძლია როგორც კარგი, ისე ცუდი მხრითაც შეაფასოს თავისი თავი, ვინც თავის თავს აღიქვამს ისეთად, როგორიცაა ყველა და სულაც არ განიცდის ამას, მას მოსწონს ისეთი იყოს, როგორიცაა ყველა“2.

გურამ რჩეულიშვილი ხაზგასმულად განსხვავდებოდა ყველასგან არა მხოლოდ ცხოვრების სტილითა და შეხედულებებით, არამედ ჩაცმის მანერითაც. გურამ ასათიანი იგონებს: „თავისი გარეგნობით გურამ რჩეულიშვილი საგრძნობლად გამოირჩეოდა ზედმიწევნით გამოწყობილ სხვა ახალგაზრდა თბილისელებისაგან: ფართოდ გადაღეღილი, თითქმის შარვლის ქამრამდე ჩახსნილი პერანგის პირი, მოკლედ შეკრეჭილი თმა, ძლიერი, დაჟინებული გამოხედვა… დიდი, უხეში მძიმე ფეხსაცმელები თითქოს მიწისკენ ეზიდებოდნენ მის სხეულს და, ამავე დროს, მთელ მის არსებაში იგრძნობოდა რაღაც მოუსვენარი, ამტყდარი, თითქოს უეცარი ნახტომისთვის გამზადებული ძალა. ის პირველი შეხვედრისთანავე იწვევდა ინტერესს, თითქოს დაჟინებით მოითხოვდა ყურადღებას თავისი პიროვნებისადმი. როგორც ამბობენ, ახლო მეგობრებს იგი გამორჩევით უყვარდათ და ხშირად უთმობდნენ მისი ძლიერი ხასიათის უჩვეულო გამოვლინებებს“3.

მარგინალობას გურამ რჩეულიშვილის მოთხრობათა გმირები რამდენიმე ასპექტით ამჟღავნებენ. ესაა: მარტოობისკენ მისწრაფება (რომანტიკული მარტოობით ტკბობა), გამორჩეულობის შეგრძნება, საზოგადოებასთან დაპირისპირება (ან გაქცევა, ან კონფლიქტი მასთან).

საგულისხმოა, რომ ედგარ პოს აქვს ერთი მოთხრობა სახელწოდებით „ბრბოს კაცი“, სადაც აღწერილია პერსონაჟი როგორ გამოედევნება ერთ უცნაურ ადამიანს, რომელიც ყურადღებას მიიქცევს იმით, რომ თავშეყრის ადგილებისკენ მიიჩქარის. ამ ადამიანს არ შეუძლია მარტო დარჩენა, იგი სულ მუდამ ბრბოსკენ მიისწრაფვის.

მარგინალობის თემა, რა თქმა უნდა, ნიცშესეულ ზეკაცსაც წამოატივტივებს. ზარატუსტრა ქადაგებს ზეკაცზე, რომელიც საზოგადოებას ახალ ღირებულებებს დაუმკვიდრებს.

მარგინალობა სხვადასხვა ეპოქაში სხვადასხვანაირად მჟღავნდებოდა, მოდერნისტებთან იგი გამოვლინდა, როგორც უპირველესად ესთეტიკური საკითხი. მოდერნისტები ქადაგებდნენ სტილის, მხატვრული სახეების არისტოკრატიულობას. სიმბოლოები, ალეგორიები, დაშიფრული მხატვრული სახეები ქმნიდნენ გადაულახავ ბარიერს უბრალო მკითხველისთვის ნაწარმოების სრულყოფილად აღსაქმელად. ტიციანი წერდა გრიგოლ რობაქიძეზე, რომ მწერალს არც ერთი მხატვრული სახე არ მიუტანია მსხვერპლად, რომ უფრო გასაგები ყოფილიყო.

გურამ რჩეულიშვილი რეალისტი მწერალია და მისი მხატვრული სახეებიც გამჭვირვალე და გასაგებია. მარგინალობა მასთან არა მხატვრული სახეების სისტემის, არამედ უჩვეულო პერსონაჟების ხატვაში მჟღავნდება.

გურამ რჩეულიშვილის მოთხრობებში ხშირად გვხვდებიან მარგინალი პერსონაჟები, მათ შორის, მუნჯი ახმედი, ნათელა, შპილკა, ირინა, უსახელო უფლისციხელი და სხვა. საგულისხმოა, რომ არა მხოლოდ ადამიანებს, არამედ ცხენებსაც გამორჩეულებს ხატავს, მაგალითად, სალამურასა და თვირთვილას.

ამჯერად ჩვენ მხოლოდ მზიას წარმოვაჩენთ მოთხრობა „ბათარეკა ჭინჭარაულის“ პერსონაჟს.

„ამერიკელმა მეცნიერმა რობერტ პარკმა 50-იან წლებში დაამკვიდრა ცნება „მარგინალური ადამიანისა“,-წერს გურამ კანკავა წერილში „მარგინალური ადამიანი“ და იქვე განაგრძობს: „პარკის განმარტებით, მარგინალურნი არიან ის ადამიანები, რომლებიც ზღვარზე იმყოფებიან ორ ან მეტ სოციალურ სამყაროთა შორის, მაგრამ არ მიიღებიან არც ერთი მათგანის მიერ, როგორც მათი სრულუფლებიანი მონაწილეები.

მარგინალური ადამიანის ნიშნებად პარკი შემდეგს მიიჩნევდა: სერიოზული დაეჭვება თავის პირად ღირებულებაში, მეგობრებთან კავშირების გაურკვევლობა და მუდმივი შიში-უარყოფილ იქნას მათ მიერ, ვიდრე მოექცეს დამცირების საშიშროებაში, ავადმყოფური მორცხვობა, მარტოობა და გადაჭარბებული მეოცნებეობა. გადამეტებული შფოთვა მომავალზე და ძრწოლა ყოველი გაბედული წამოწყების გამო, უუნარობა ტკბობისა და დარწმუნებულობა იმაში, რომ გარშემო მყოფნი უსამართლოდ ეპყრობიან“4.

გურამ რჩეულიშვილი გამორჩეულობას აუცილებლობად მიიჩნევდა რაიმე ღირებულის შესაქმნელად. მოთხრობა „ბათარეკა ჭინჭარაულში“ წერს კიდეც: „ყველაზე კარგს კი მათგან იგი დაწერს, ვინც სხვაზე მეტად და ღირსებით იტანჯება ვერმიღწეულის ვნებით შეპყრობილი“5.

ამ მოთხრობაში მწერალი ხევსურთა ცხოვრებაზე მოგვითხრობს და ხაზგასმით წარმოაჩენს ამ კუთხის განსაკუთრებულობასა და განსხვავებას სხვათაგან. „მხოლოდ ეს კუთხე გაუწირავთ ღმერთებს ციცაბო ფერდობებისა და ბასრი ჭიუხების ანაბარად“. აქაურებისთვის ბუნებას თითქოს გამორჩეული ხასიათიც ჩამოუყალიბებია. აქ უფრო გამოკვეთილია „მარტოკაცის ბრძოლა ბუნებასთან თუ საკუთარ კერპ ხასიათ-ვნებებთან“. მწერლის აზრით, „აქ პოეზია განუკითხავად ბატონობს პროზაზე, პოეზია თავისი ულოგიკო ვნებებითა და გამოხატვის შეუდარებელი დრამატული სიმშვენიერით“. მწერალი თვით შატილსაც წარმოაჩენს, როგორც ლექსს. გვახსენდება გიორგი ლეონიძის ლექსის სტრიქონები, „რა საჭიროა ლექსისთვის ტაში, ყველა ხევსური, ვიცი, დანტეა“.

ლეგენდადქცეული შატილის ფონზე იხატება ხევსურული კოშკი და მისი ბინადრები, უპირველესად 13 წლის მზია, ოცნებაში ჩაკარგული პატარა ქალი, რომლის გული სავსეა „ულოგიკო ვნებებითა“ და რომლის ამბავსაც მწერალი გვიხატავს შეუდარებელი „დრამატული სიმშვენიერით“. პოეტურად არის გამოკვეთილი მზიას ხასიათი. მთელი მოთხრობა კი პოეტურ პროზას ჰგავს შინაგანი რიტმითა და განწყობილებებით.

ხევსურეთში ცხოვრობენ „ჯვარპერანგიანი“ ვაჟები, რომლებიც სირცხვილის ჭამას სიკვდილს არჩევენ, ამ გარემოში სხვაგვარად ცხოვრება თითქოს წარმოუდგენელია. როგორც გურამ რჩეულიშვილი წერს: „ახლაც კი, ნახევრადდანგრეული შატილის მნახველს ეგონება, რომ ბერძენთა ღმერთებმა ოლიმპოს მიტოვების შემდეგ აქ გადმოინაცვლეს, ამ პოლისში, რომელიც არავის სჭირდებოდა და არასდროს თვითონ არ მოაგონებდა სამყაროს“. თვითონ შატილიც იხატება, როგორც ერთგვარი მარგინალი, კიდეზე მყოფი, გამორჩეული თავისი ბუნებით, ხალხით, ტრადიციითა და ზნე-ჩვეულებებით.

მოთხრობაში აღწერილი დრამა მეტად მცირე დროში ვითარდება, მაგრამ შედარებით ვრცელი ექსპრესიული შესავალი აქვს, სადაც წარმოჩენილია დაზამთრებული ხევსურეთი, როგორც ლაბირინთი, რომლის „წვერშიც“ ცხოვრობს ბათარეკა ჭინჭარაული. ზღაპრული კოშკივით წამოიმართება მკითხველის წარმოსახვაში ბათარეკა ჭინჭარაულის სამოსახლო და თვით პატრონი, რომელიც თოვლის გამო კოშკშია შეკეტილი და გამოდარებას გმინვით ელოდება, აღარ შეუძლია უქმად ჯდომა და ნადირობისა თუ სისხლის აღების გარეშე სიცოცხლე.

გარემოს მოწყვეტილია ბათარეკას ასული მზიაც, მაგრამ სულ სხვა მიზეზით. იგი კოშკში ცხოვრობს მზეთუნახავივით. მისთვის არ არსებობს დროის ჩვეული მდინარებაც კი. იგი გაჰყურებს თავისი კოშკის ვიწრო სარკმლიდან ბუნებას, დღისით თუ ღამით და საკუთარი თავით ტკბება, თუმცა ეს ტკბობა არის შინაგანი განცდა საკუთარი სილამაზისა. მზიას ხომ სარკეც არა აქვს, მაგრამ შინაგანად გრძნობს თავის სილამაზეს სადღაც გულის სიღმეში.

მისი სახე გაკვირვებულ, გაბრწყინებულ თვალებადაა ქცეული, მიუხედავად იმისა, რომ იგი მარტოა, იგი ჰარმონიაშია მთელ სამყაროსთან, თითქოს მისი ნაწილია, მისი გრძნობა ეთანხმება ბუნებას, ამიტომაც წერს მწერალი, რომ „შეყვარებულია ყველაფერი მის გარშემო.“ კოშკის უბრალო ნივთები კი მისთვის იდუმალის სიმბოლოებია, რომლებიც უცნაურსა და უცხოზე ეჩურჩულებიან. ყველა საგანს შეჰყვარებია მზია. „სიპისგან დატეხილი კედელი უხმოდ პირქუშად გამოუმჟღავნებლად. დიდი ოთხკუთხედი კიდობანი ვაჭრულ-მზაკვრული იერით ათას სიყვარულს ჰპირდება“. გვახსენდება ვაჟა-ფშაველას „ია“, რომელიც ირგვლივ ყველასა და ყველაფერზეა შეყვარებული და მისითაც ასევე არიან აღტაცებულნი ბუნების შვილები. მზიას სამყარო მისივე სულია. ამ პატარა გოგონას თვალებით არეკლილი გარემო უცხო ხმებით ჩურჩულებს. მისი თვალებით არეკლილი სამყარო განსხვავდება იმისაგან, რასაც სხვები ხედავენ და ირეკლავენ.

საგულისხმოა, რომ როგორც ყველა ხევსურ ქალს, მზიასაც ოთხი სახელი აქვს. მზია, თამარი, სანდუა და ბუბა, თუმცა, მას მხოლოდ ორი ქართული სახელი-მზია და თამარი უყვარს, დანარჩენი ორი კი ეჯავრება, რადგან ისინი ქვეშეცნეულად უყვებიან მომავალ ქმართან ერთად ცხოვრებაზე, ყოველდღიურ ჯაფაზე, მას კი ვერ წარმოუდგენია ამგვარი რამ. მის წარმოსახვაში ყოფითი საზრუნავები არ არსებობს. იგი, მართლაც, მზეთუნახავია, რომელიც როგორც კი კოშკიდან გამოვა და ჩაებმება ცხოვრებისეულ ფერხულში, მაშინვე დაკარგავს თავის ღვთაებრიობას, ზეციურობასა და ერთგვარ საიდუმლოებას.

უცნაურია, როგორ გაჩნდა ასეთი ქალი შატილის კოშკში, მას ხომ არც შრომა შეუძლია, არც მოზელა და, რაც მთავარია, არც სურვილი აქვს რაიმეს გაკეთებისა. მისი საქმე მისივე ოცნებებია და მისივე წარმოსახვის მდიდარი და უცნაური სამყარო. „იგი დადის უზომოდ შეყვარებული თავის თავზე, კიბეებზე, და ისეა ამ გრძნობით ისეა გაბრუებული, რომ სიტყვებით ამ სიყვარულსაც კი ვერ არქმევს სახელს. კიბეზე ასვლისას ხშირად ეჩვენება, თითქოს წინა საფეხურს უფრო უყვარს, ვიდრე იმას, რომელზედაც ფეხი უდგას“. მისი სიყვარული მშვენიერია და თან უსუსური და ის არის თვითონ ხორცშესხმული სიყვარული, რომელიც არც არაფერს ითხოვს, არც არაფერს გასცემს. ის უბრალოდ თავის არსებობას ამგვარად ადასტურებს ამ სამყაროში.

ნათელას ცხოვრება არის ხანგრძლივი მოლოდინი დიდი, უცნაური სიყვარულისა. „ზის ქურქში გამოხვეული უცნაური არისტოკრატი ქალი, რომელიც ბუნებამ აქ შატილში გააჩინა და ელის“. ნათელა ყველაფერს გასაოცარი სისავსით აღიქვამს, მაგრამ ადამიანებთან უბრალო, ყოფითი ურთიერთობები არ შეუძლია, მშობლებსაც კი არ ელაპარაკება. იგი თითქოს არაფერს ანაწევრებს.

მზია ცხოვრობს სიზმრებში და მის წარმოსახვაში არც არის გამოყოფილი სიზმარი და რეალობა. იგი ხშირად ხედავს ჯიხვებზე მონადირე ვაჟს, ოჩოპინტრე რომ გაანაწყენა. მონადირე დაისაჯა და მას ნადირობა აეკრძალა, არადა, მას ნადირობის გარდა სხვა არაფერი შეუძლია. ამიტომაც დაეხეტება თოვლსა და წვიმაში, დღისითა და ღამით. ჩამოხმა, ბოლოს ნადირთა მბრძანებელმა შეისმინა მისი ვედრება და შეუნდო, კვლავ მისცა ნადირობის ნება, მხოლოდ ხარირემის მოკვლა აუკრძალა. დიდხანს ითმინა ვაჟმა, მაგრამ ბოლოს ცდუნებას ვერ გაუძლო და ხარირემის მოსაკლავად ისარი მოზიდა, მაგრამ მკლავი მაშინვე გაუშეშდა და ძარღვები ისე გადაეჭიმა, მუსიკალურ საკრავად გადაიქცა. „მხოლოდ საისრე მარჯვენა ხელი დარჩა თავის ნებაზე მოძრავი, ჩამოჰკრავდა იმ ხელს სიმებად ქცეულ ძარღვებს და მღეროდა, რადგან არაფერი შეეძლო ნადირობისა და იმ ვნების გამოხატვის გარდა, რომელსაც მასზე მოგონებით სიმებს ათქმევინებდა“. (ორფეოსის თქმულების ერთი ვარიანტის მიხედვით მისი ქნარის სიმები გარდაცვლილი მგოსნების ძარღვებისგან იყო გაკეთებული).

ასე ცხოვრობს მზია რეალობის მიღმა, მაგრამ ბოლოსდაბოლოს დგება დრო, როდესაც მას კონფლიქტი მოსდის გარემოსთან, რომელიც მამის სახით ევლინება. მამა ამ შემთხვევაში განასახიერებს სამყაროს, დამკვიდრებულსა და სწორხაზოვანს, შვილი კი გადახვევას, სხვა გზის არჩევას. ამ „გზიდან ცდომას“, რაც სხვათაგან განსხვავებულობაში მჟღავნდება, ვერ ეგუება მამა.

ბათარეკა ჭინჭარაული ერთ მშვენიერ დღეს შეამჩნევს, რომ შვილი არაფერს აკეთებს სახლში, თუმცა მამის გაბრაზებას მზია აგებებს პოეზიას და რაღაც უცნაურ სინათლეს, რომელიც მისი თვალებიდან იფრქვევა. გაბრაზება მზიასთვის უცხოა, რადგან წარმოუდგენელია მისთვის ჩვეულებრივი საზრუნავები, რაც ყოფით ყოველდღიურობაშია, ამიტომაც არის, რომ მამა როდესაც დაუღრიალებს:»რად არ ეხმარები დედასა, ქალაუ!» მზიას არ შეუძლია ამ სიბრაზის მიღება. ის, როგორც მწერალი წერს, მართალი იყო თავის თავთან და მისთვის არაფრისმთქმელი იყო ეს ბრალდება. ბათარეკა თითქოს გრძნობს, რომ შვილმა აჯობა სიმართლეში. გურამ რჩეულიშვილი საოცარი ოსტატობით ხატავს მამა-შვილის შინაგანად დაძაბულ ეპიზოდს.

„ბათარეკამ თითქოს გაიგო, რომ შვილმა აჯობა სიმართლეში, რომ არაფერი იყო სახლში გასაკეთებელი, და უცებ დაიმორცხვა ოჯახის საქმით ანთებულმა მზიას წინ.

ეს დამარცხება ასე გამოხატა მან:

- ქალაუ!

- ა!

- რისი მაქნისი ხარ შინ ტყუილა მჯდომარე?!

- ა! მამავ…

- ათასი ჭირი, ქალო!!! – დაიგრგვინა კაცმა.

არ უნდოდა მზიას ამ სიტყვების გაგება და შეწუხებულმა სარკმლისკენ მიიხედა.

ქალიშვილის თვალების მოშორებამ გონს მოაგო ბათარეკა და იმ ბრაზის გადმონთხევის საშუალება მისცა, რომელიც თავისი თავისადმი იგრძნო შვილის დანახვისთანავე. ეს ბრაზი იმ დანაშაულიდან მოდიოდა, რომელშიც მას ბრალი არ ჰქონდა და რომლის გამოსწორებაც მას არ შეეძლო. ერთ ვნებად შეიკრა ის რაღაცის წინააღმდეგ ამხედრებული, სილის გაკვრით დაანთხია ქალიშვილს ყველაფერი და კიბეებზე დაეშვა ბუბუნით.

თვითონ ვეღარ გაბედა კაცმა ზევით ასვლა და მეორე დღეს, სადილობისას ავადმყოფი დედა გაუგზავნა საჭმლით შვილს. ჭერხოს შუაში გამქრალ შუაცეცხლის ჯაჭვზე ჩამოეხრჩო მზია ბათარეკას ასულს თავი“.

ასე გამოხატა მზიამ თავისი წინააღმდეგობა მამის წინაშე. ეს რაღაც ზღვარდაუდებელი, ენით აუწერელი სიამაყის გამოხატულებაა, ერთი მხრივ, და, მეორე მხრივ, იმის გაცნობიერება, რომ მისი ადგილი აქ არ არის, რომ ის ვერ ჩაეწერება ამ გარემოში, რომ ვერასოდეს შეასრულებს იმას, რასაც ეს საზოგადოება მოითხოვს მისგან.

სამწუხაროდ, ცხოვრება არ არის ზღაპარი. მზია კი თითქოს ზღაპრის განზომილებიდან რეალობაში შემთხვევით მოხვედრილი პირია და როდესაც ზღაპარი შემოიჭრება რეალობაში, ის უკვე მიუღებელი ხდება ჩვეულებრივი ყოფისა და ჩვეულებრივი ადამიანებისათვის, თუნდაც ისეთი ახლობლისთვის, როგორიც მშობელი მამაა.

ბათარეკა გრძნობს, რა თქმა უნდა, შვილის განსხვავებულობას და გარკვეულ დრომდე ითმენს ამას, მაგრამ როდესაც იგი მოიწადინებს ამის გაცნობიერებას, ეს მოხდება სწორედ შვილთან პირისპირ საუბრისას, მამა და ქალიშვილი სრულიად საპირისპირო მხარეს აღმოჩნდებიან. მამა სილის გაწვნით თითქოს თავიდან იშორებს და მოიკვეთს შვილს. მზია, რა თქმა უნდა, გრძნობს დიდ სულიერ ტკივილსა და ზეციდან მიწაზე ჩამოვარდნის სიმწარეს. მამა მზიასგან მოითხოვს იმას, რაც გოგონასთვის ერთფეროვნებასთან, უღიმღამო ყოფასთან არის დაკავშირებული.

მზიას სულიერი სისავსე რეალობასთან ასეთი უხეში, სასტიკი შეხებით თითქოს დაირღვა. მისი არსებობა ხომ მცენარისას ჩამოჰგავს და ამგვარად ღვთისთვის მოსაწონს. უფალი რომ მიუთითებდა მოწაფეებს ველის შროშანებზე, მათსავით იცხოვრეთო. „განიცადეთ შროშანნი ველისანი, ვითარ-იგი აღორძნდის! არა შურებინ, არცა სთავნ. ხოლო გეტყვი თქუენ, რამეთუ არცაღა სოლომონ ყოველსა მას დიდებასა მისსა შეიმოსა, ვითარცა ერთი ამათგანი“ (მათე 6, 28-29).

„მზია ქვებს შორის ამოსული ყვავილივით ნაზია და საკვირველი“, – შენიშნავს თამაზ ჭილაძე. მისი აზრით, „მზიას სული ისეთი ფაქიზია, თითქოს აპრილის ქარის ფრთაზე ასვენიაო. მისი ფიქრი თუ სიზმარი სავსეა მთვარითა და მზით, ვარსკვლავებითა და აყვავებული რტოებით. ვინც კი შეხედავს, ყველას უკვირს, უცნაურია, საიდან გამოვიდა ასეთი ქალი შატილის კოშკშიო“. მის გვერდით ცხოვრობს მამამისი, ბათარეკა ჭინჭარაული, ავაზაკივით უჟმური ხასიათითა და ქცევით. ბათარეკა თოვლმა კოშკში გამოკეტა, უმოქმედობამ კიდევ უფრო გააბოროტა. აღარ იცის, როგორ გადმოანთხიოს დაგროვებული ენერგია და ღონე. ერთ დილით მან თავის ქალიშვილზე შეაჩერა მზერა, თითქოს პირველად დაენახოს ოცნებებს გადაყოლილი შვილი. სიბრაზე წაეკიდა ბათარეკას. „ისევე როგორც საქონლის პარსვისას ამხანაგის უმოქმედობის დროს სჩვეოდა“. უცებ ინსტიქტით იგრძნო იმ უფსკრულის სიღრმე, მას რომ თავისი ქალიშვილისგან ყოფდა და თითქოს რაღაცის წინააღმდეგ ამხედრდაო, გამეტებით სილა შემოჰკრა ქალიშვილს.

დილით მზია ჯაჭვზე ჩამოკიდებული იპოვეს.

ეს მოთხრობა თავისი ჟღერით შორდება შატილის კოშკებს და კიდევ ერთხელ მოგვაგონებს, თუ რა დიდი გაფრთხილება სჭირდება იმას, რასაც ადამიანის ოცნება ჰქვია“6.

გურამ ბენაშვილის აზრით, „ამ კონკრეტულ შემთხვევაში თითქოს იდეალიზებულია გარესამყაროსთან გმირის მიმართების მოდუსი. ბუნებისა და ლირიკული გმირის ურთიერთობა უინტიმეს ხმებს გამოსცემს; ლეგენდებსა თუ გადმოცემაში დაუნჯებული რომანტიკული სამყარო მწერლისათვის სანუკვარ ფიქრთა მოძალების ნოყიერი ნიადაგია. მძლავრი ინტუიცია უნიკალური წვდომის საშუალებით ითვისებს, ორგანულ განცდად გაიშინაგნებს ძველის სურნელისა და კოლორიტის იდუმალ ბუნებას. აშკარაა წარსულის გაცნობიერების მაღალი პოეტური ნიჭი, ნიჭი ბუნების სიყვარულის მხატვრულ განჭვრეტამდე ამაღლებისა. ადამიანთა არქაული საცხოვრისი, თავისი ყოველდღიური ჩვეულებრიობით მისთვის სილამაზისა და მაღალმხატვრული განცდის დიდებული ობიექტი, უმნიშვნელოვანესი კი მაინც ის არის, რომ ბუნებისა და ადამიანის ცხოვრება განუყოფელ პლანში იხილება, ვითარცა ერთმანეთის შემავსებელნი და ერთარსებად ქცეულნი.-აი, მწერლისთვის ყოფიერების ჰარმონია“7.

მზიას მარგინალობა შესაძლებელია დავუკავშიროთ რუსთველისეულ „სხვაგან“ ყოფნას, ნესტანზე რომ წერს პოეტი:

„ანუ არის ბრძენი ვინმე, მაღალი და მაღლად მხედი,
არცა ლხინი ლხინად უჩანს, არცა ჭირი ზედა -ზედი,
ვით ზღაპარი, ასრე ესმის უბედობა, თუნდა ბედი,
სხვაგან არის, სხვაგან ფრინავს, გონება უც, ვითა ტრედი“.

„სხვაგან“ ყოფნისკენ სწრაფვა მზიას ინსტიქტის დონეზე, არაცნობიერში უძევს. Aამგვარად იგი ამჟღავნებს დაფარულისკენ, ღვთაებრივისკენ მისწრაფებას უპირველესად სიყვარულის გზით. სწორედ ღვთაებრივია ის, რისი მოლოდინიც მას ასე აბრუებს. „ის ყველაფერში ხედავს მას, დიდი ანთებული თვალებით, გრძელი გაკვირვებული წამწამებით ყველაზე პატარა საგანსაც კი არ უშვებს თავის გარშემო შეუყვარებლად“.

ამ სიყვარულს, რა თქმა უნდა, „ჭკვიანნი ვერ მიხვდებიან“, მათ შორის, სოფელი თუ მშობლები, ამიტომაც გაირიყება მზია თავის სამყაროში და თავისთავში ჩაკეტილი სულ სხვა სანახებს ჭვრეტს. როგორც კი აუკრძალავენ მას ამ „სხვაგან ყურებას“, იგი თავს იკლავს, რადგან მზიას სიცოცხლე „აქ“ და „ამ“ დროში შეუძლებელია.

ასე რომ, მზია თითქოს სიმბოლოა მშვენიერებისაც, რომელიც წარმავალ წუთისოფელში ვერ სძლებს. აქ არის ანალოგია მარიტასთან გიორგი ლეონიძის „ნატვრის ხიდან“.

ამგვარად, მზია მარგინალია, რადგან დრო-სივრცის მიღმა გაღწევას ცდილობს თავისი ოცნებით და ზღაპრის განზომილების „მორგებას“ ყოფასთან, რაც მარცხით მთავრდება.

დამოწმებული ლიტერატურა:

1. გურამ რჩეულიშვილი, „შუა ზაფხულში ყველგან ცხელა“, წიგნში: „სად გაექცევი ზამთრის ღამეს“, თბ. 1985, გვ. 71.

2. ხოსე ორტეგა ი გასეტი, „მასების ამბოხი“, თბ. 1993, გვ. 7.

3. გურამ ასათიანი, „გურამ რჩეულიშვილი“, წიგნში: „თანამდევი სულები“, თბ. 1983, გვ. 243.

4. გურამ კანკავა, მარგინალური ადამიანი. ჟ. „ქართული ენა და ლიტერატურა სკოლაში“, №3, თბ.1981, გვ. 3.

5. გურამ რჩეულიშვილი, „ბათარეკა ჭინჭარაული“, წიგნში: „სად გაექცევი ზამთრის ღამეს“, თბ. 1985.

6. თამაზ ჭილაძე, გურამ რჩეულიშვილის ხსოვნა, წიგნში: „პირველად იყო სიტყვა“, თბ. 1993, გვ. 140.

7. გურამ ბენაშვილი, მწერლის ამაყი და კეთილშობილი სილუეტი, წიგნში: „რანი იყვნენ და რანი არიან“, თბ. 1991, გვ.255.

ლიტერატურული ძიებანი 2002 №24

სვანეთი. სოფელი მულახი. ვიტორიო სელას ფოტო

სვანეთი. სოფელი მულახი. ვიტორიო სელას ფოტო

ნიკოლოზ ვაჩეიშვილი, გიგი თევზაძე “სვანური კოშკები და სვანეთის მაღალი ხელოვნება”
ისტორია და ჰიპოთეზა

სვანური კოშკების კომლექსები, ეკლესიების სიმრავლე, მაღალტექნოლოგიური მშენებლობის და ხელოსნობის ცოდნის კვალი, მესტიის მუზეუმში დაცული მაღალი ხელოვნების ნიმუშები – ეს ყველაფერი არის იმ სახელმწიფო პროექტის შედეგი, რომელიც სამი საუკუნის განმავლობაში (XI-XIII საუკუნე) ხორციელდებოდა სვანეთში და მიზნად ისახავდა სვანეთის ქცევას კავკასიის სამხედრო, რელიგიურ, კულტურულ და ტექნოლოგიურ ცენტრად. ამ მიზნით:

1. აშენდა საფორტიფიკაცო ზღუდე ჩრდილო კავკასიდან მოსალოდნელი საფრთხის წინაამღდეგ (სვანური კოშკების კომლექსები);
2. შეიქმნა სისტემა, რომელსაც ჩრდილო კავკასიაში ქრისტიანული მისიონერობის ცენტრის ფუნქცია უნდა შეესრულებინა (ეკლესიების სიმრავლე და მათი განლაგების სიმჭიდროვე);
3. იქმნებოდა კულტურის და ტექნოლოგიების განვითარების/პრეზენტაციის ცენტრები, რომლებიც ჩრდილო კავკასიაში მცხოვრები ხალხების მიზიდულობის და დაინტერესების ადგილებად უნდა ქცეულიყო (მაღალი ხელოვნების და ტექნოლოგიის შემორჩენილი კვალი).

ანტიკურ პერიოდში და ადრეულ შუა საუკუნეებში სვანეთის ტერიტორიაზე გადიოდა, როგორც ჩრდილო კავკასიისკენ, ასევე, შავი ზღვისაკენ მიმავალი სავაჭრო გზა: კოდორის ხეობის გავლით მოგზაურს ადვილად შეეძლო მიეღწია შავი ზღვის სანაპირომდე, სადაც ჯერ კიდევ ბერძნების დროს და მათ მიერ აშენებული სავაჭრო ფორტები ეგულებოდა. სავაჭრო ფორტებიდან კი გახსნილი იყო საზღვაო გზა როგორც ცენტრალური ევროპისაკენ (დასავლეთით), ასევე ბიზანტიისაკენ (სამხრეთით) და შავი ზღვის ჩრდილოეთ სანაპიროზე მაცხოვრებელი ხალხებისაკენ.
სვანეთი
ამიტომ, ამ გზას, როგორც სავაჭრო და სამხედრო პოტენციალის მქონეს, დიდი მნიშვნელობა ენიჭებოდა. მე-6 საუკუნის ბოლომდე, ამ გზაზე კონტროლის მოსაპოვებლად, სპარსეთის და ბიზანტიის სახელმწიფოებს შორის რამდენიმე ბრძოლა მოხდა. შესაბამისად, სავაჭრო-სამხედრო გზის არსებობის გამო, მხარე მდიდარი იყო. ჰეროდოტეს ცნობით, სვანებს ამ პერიოდში 200 000-იანი ლაშქარის გამოყვანა შეეძლოთ. როგორც ჩანს, ამ ლაშქარში არა მარტო გზის გაყოლებაზე მცხოვრები სვანები, არამედ, ჩრდილო კავკასიაში მოსახლე ხალხიც ერთიანდებოდა.

მე-5 საუკუნეში დაწყებული რეგიონალური აციების გამო (ე.წ. „რომანული კლიმატური ოპტიმიმუს დასასრული“), შავი ზღვისკენ მიმავალი გზა ჩაიკეტა (გზის ყველაზე მაღალი წერტილი, კოდორის უღელტეხილი, ზღვის დონიდან 2000 მეტრზეა). ასევე, კლიმატური პირობების გაუარესების გამო, გართულდა ჩრდილო კავკასიელ ხალხებთან ურთიერთობა. სვანეთი მე-10 საუკუნემდე არსებობდა, როგორც ჩიხი, სადაც მიმავალი გზა წყდებოდა და იმის იქით არასაით გრძელდებოდა.

მე-10 საუკუნეში კვლავ დაიწყო დათბობა (ე.წ. „შუა საუკუნეების თბილი პერიოდი“). ამ პერიოდში ჰაერის ტემპერატურამ ვერ მიაღწია რომანული კლიმატური ოპტიმუმის დონეს, შესაბამისად, კოდორზე გამავალი გზა შავი ზღვისაკენ ვერ აღდგა. სამაგიეროდ, ამ დათბობამ გაანთავისუფლა ჩრდილო კავკასიაში გადასასვლელები, მყინვარებმა უკან დაიწიეს და აღდგა იმ გზების უმეტესობა, რომლებიც მე-6 საუკუნემდე ჩრდილო კავკასიას სვანეთთან აკავშირებდა.

Picture2
მე-10 საუკუნის ბოლოდან ქართველი მეფეები იწყებენ საქართველოს, როგორც რეგიონის უპირობო ლიდერის პროექტის განხორციელებას. ცხადია, ჩრდილო კავკასიაში მაცხოვრებელ ხალხთან ურთიერთობა, როგორც უსაფრთხოების, ასევე, ექსპანსიის მიმართულებით, მნიშვნელოვანი იყო. სწორედ ამ დროს გაჩნდა სვანეთის, როგორც ჩრდილო კავკასიასთან ურთიერთობის მთავარი ფორპოსტის იდეა და ამავე დროს უკავშირდება სვანური კოშკების კომპლექსების მშენებლობაც: 3
სვანური კოშკების კომპლექსები აშენებულია ჩრდილო კავკასიიდან გადმოსასვლელების ძირში: იმ გათვლით, რომ უღელტეხილებიდან ჩამოსულ ჯგუფს კოშკების კომპლექსზე უნდა გაევლო. თუკი ამ ჯგუფის მიზანი საომარი მოქმედება იყო, მათ პრაქტიკულად გადარჩენის შანსი არ ჰქონდათ.

სწორედ იმიტომ, რომ უღელტეხილებზე მხოლოდ უთოვლო პერიოდში შეიძლებოდა გადმოსვლა, სვანური კოშკების კომლექსები ააშენეს, როგორც საზაფხულო შენობები, გათბობის სისტემების გარეშე. სავარაუდოა, რომ მათი გამოყენება მხოლოდ უთოვლო პერიოდში ხდებოდა.

ის, რომ სვანეთი მე-11-13 საუკუნეებში ვითარდებოდა, როგორც ჩრდილო კავკასიიდან დაცვის ზღუდე, მაგრამ, ამავე დროს, ჩრდილო კავკასიისაკენ საქართველოს სამეფოს ექსპანსიის ფორპოსტი, ამავე პერიოდში გამოყენებითი ხელოვნების და საკულტო მშენებლობების აღმავლობით და მაღალი ხარისხითაც დასტურდება: ამ პერიოდში არის შექმნილი მაღალი ხელოვნების ნიმუშები და აშენებულია ეკლესიების უმეტესობა.

სვანეთის დიდ მნიშვნელობას X-XIII საუკუნეების საქართველოსათვის ყველაზე კარგად ასურათებს ლატალის მაცხოვრის ეკლესიის დემეტრე I-ს (1125-1156) მეფედ კურთხევის ფრესკა, სადაც მეფეს სამეფო მახვილს სვანთა ერისთავი გადასცემს.

დემეტრე I-ის მეფედ კურთხევის სცენა. მარცხვარიშის ფრესკა

დემეტრე I-ის მეფედ კურთხევის სცენა. მარცხვარიშის ფრესკა

ასევე, ჯერ-ჯერობით ერთადერთი პოლიტიკური პლაკატი-ხატი, სადაც წმინდა გიორგის მიერ ურჩხულის განგმირვის ცნობილი თემა გადათამაშებულია წმინდა გიორგის მიერ იმპერატორ დიოკლიტიანეს (ჩვ. წ. 245-311) (ქრისტიანობის მოწინაამღდეგე იმპერატორის, რომლის დროსაც აწამეს წმინდა გიორგი) მოკვლის სცენად, სადაც წმინდა გიორგი გაერთიანებული საქართველოს მეორე მეფე გიორგი I-ზე (1014-1027), ხოლო დიოკლიტიანე, იმდროინდელი ბიზანტიის იმპერატორის, ბასილ II-ზე (976-1025) მიმთითებელ ნიშნებს ატარებს. სავააუდოა, რომ ეს პლაკატი-ხატი არის რეაქცია ჩვ. წ. 1014-1023 წლებში საქართველოს და ბიზანტიის გართულებულ ურთიერთობაზე და ომზე (1021-1023), რომელიც ბიზანტიის გამარჯვებით დასრულდა.

სვანეთი

სვანეთი

ჩრდილო კავკასიიდან ზემო სვანეთში არსებული 11 გადმოსასვლელი. ყოველი გადმოსასვლელის ძირას კოშკების კომპლექსებია განლაგებული.

შესაძლებელია, ქართველი მეფეები ასე ცდილობდნენ ჩრდილო კავკასილი ხალხებისათვის მიზიდულობის ცენტრების შექმნას: მაღალი კულტურით/ტექნოლოგიებით მოხიბვლით და ქრისტიანობის გავრცელებით. ამ მოსაზრებას ადასტურებს ისიც, რომ ჩრდილო კავკასიაში ქართული ეკლესიები სწორედ ამ პერიოდშია (მე-11-13 საუკუნეები) აშენებული.
დაღესტანი
მე-11 საუკუნის ქართული ეკლესია დათუნა დაღესტანში. წყარო: http://www.batsav.com/pages/georgian-churches-north-caucasus.html 6

სვანეთი მე-11-მე-13 საუკუნეებში ვითარდებოდა, როგორც ჩრდილო კავკასიიდან ქვეყნის დაცვის და ამავე დროს, ჩრდილო კავკასიის მიმართულებით ქვეყნის საზღვრების გაფართოების ცენტრი. სვანეთის კოშკების ყველა კომპლექსი ამ პერიოდშია აშენებული. ამ პერიოდში აშენებული კოშკები შუა საუკუნეების არქიტექტურის ნიმუშებია: არა მარტო იმის გამო, რომ არცერთი კოშკი არ დანგრეული მიწისძვრის ან ზვავის გამო, არამედ, მშენებლობის ტექნიკის გამოც: ზოგიერთი კოშკის ზედა მხარეც კი რამდენიმე ტონიანი ქვებითაა ნაშენები.

მე-10 საუკუნეში დაწყებული შუა საუკუნეების თბილი პერიოდი დასრულდა მე-13 საუკუნის ბოლოს, მე-14 საუკუნის დასაწყისში. უღელტეხილები კვლავ ჩაიკეტა. აციების ახალი პერიოდი მე-19 საუკუნის დასაწყისამდე გრძელდებოდა. შესაბამისად, დასრულდა და დავიწყებას მიეცა სვანეთის განვითარების ის პროექტი, რომლის შედეგებსაც – სვანურ კოშკებს, ეკლესიებს, მაღალი ხელოვნებით შესრულებულ ხატებს და ფრესკებს, იმდროინდელი მაღალი ტექნოლოგიის ნაშთებს – დღეს ვუყურებთ.

გიგი თევზაძე, ნიკოლოზ ვაჩეიშვილი
2014. 06-09.

ბიბლიოგრაფია:

1. ათანელიშვილი გიორგი. სვანეთის საკითხი ბიზანტია-ირანის დიპლომატიურ ურთიერთობაში: 562-590 წწ.. – თბ. : საბჭ. საქართველო, 1959;
2. არღვლიანი ირაკლი. ეთნოლოგიური ძიებანი : სვანეთი I / [რედ.: თ. მიბჩუანი] ; ექვთიმე თაყაიშვილის სახ. საქ. საისტ. საზ. აფხაზეთის ორგანიზაცია. – თბ., 2003;
3. ბუხრაშვილი, პაატა. წმინდა გიორგი – დიდების მხედარი. (გამოუქვეყნებელი). 2014.
4. Crowley, Thomas J.; Lowery, Thomas S. (2000). “How Warm Was the Medieval Warm Period?”. AMBIO: A Journal of the Human Environment 29: 51; Jones, P. D.; Mann, M. E. (2004). “Climate over past millennia”.Reviews of Geophysics 42 (2): 2002.
5. Desprat, S., Goñi, M.F.S. and Loutre, M.-F. 2003. “Revealing climatic variability of the last three millennia in northwestern Iberia using pollen influx data”. Earth and Planetary Science Letters 213: 63-78. Röthlisberger, F. (1986), 10,000 Jahre Gletschergeschichte der Erde, Sauerländer.
6. გასვიანი გერონტი. დასავლეთ საქართველოს მთიანეთის ისტორიის საკითხები : [სვანეთი]. – თბ. : საბჭ. საქართველო, 1979;
7. გასვიანი, გერონტი. ნარკვევები შუა საუკუნეების სვანეთის ისტორიიდან / [რედ.: გ. მარგიანი] ; საქ. მეცნ. აკად., ივ. ჯავახიშვილის სახ. ისტ., არქეოლოგიის და ეთნოგრაფიის ინ-ტი. – თბ. : მეცნიერება, 1991;
8. გეგეშიძე, მიხეილ. ბუნებრივი სტიქიები. განსახლებისა და დასახლების ფორმები (სვანური კოშკები). თბილისი. 1984;
9. გელოვანი, არჩილ. სვანეთის კულტურის ისტორიიდან / თბილ. ი. ჭავჭავაძის სახ. დ/ე და კულტურათა სახ. ინ-ტი. – თბ. : ეგრისი, 1998;
10. ზემო სვანეთის თანამედროვე ყინვარები და ძველი გამყინვარების ნიშნები : [სტატიების კრებული / ავტ.: გ. კურდღელაძე, შ. ინაშვილი, თ. ლაშხი, გ. კალანდაძე ; სარედ. კოლეგია: თ. დავითაია (მთ. რედ.) და სხვა] ; საქ. სსრ მეცნ. აკადემია. ვახუშტის სახ. გეოგრაფიის ინ-ტი. – თბ. : მეცნიერება, 1966;
11. ინგოროყვა პავლე. სვანეთის საისტორიო ძეგლები / საქ. სსრ მეცნ. აკად., ისტორიის ინ-ტი. – თბ.1941;
12. კაკრიაშვილი, ნაპო. უშგული-სვანეთის საქართველოს ევროპის სათავე თბილისი. უნივერსალი, 2010;
13. კვიციანი, იოსებ. სვანეთი II : (ეთნოლოგიური ძიებანი) / [რედ.: ვ. შამილაძე]. – თბ. : ენა და კულტურა, 2003;
14. Patterson, William Paul (1995), Stable isotopic record of climatic and environmental change in continental settings, University of Michigan;
15. სვანეთი: [სტატიების კრებული] / ს. ჯანაშიას სახ. საქ. სახელმწ. მუზეუმი, სვანეთის კომპლექსური შესწავლის კომისია. – თბ. : მეცნიერება, 1977;
16. ქალდანი, ანზორ. კოშკების სამყაროში: [ზემო სვანეთის გეოგრაფიულ-ისტორიული მიმოხილვა]. – თბ. : საბჭ. საქართველო, 1978;
17. ჩართოლანი, შოთა. კოდორის ხეობის “დალ”-ის მხარის არქეოლოგიური ძეგლები = თბილისი. “მწიგნობარის” გამ-ბა და სტ., 2010;
18. ჩართოლანი, შოთა. მასალები სვანეთის არქეოლოგიისათვის / ივ. ჯავახიშვილის სახ. ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინ-ტი. – თბ.1976;
19. ჩართოლანი, შოთა, ძველი სვანეთი / [რედ.: ო. ჯაფარიძე] ; საქ. მეცნ. აკად. არქეოლ. კვლევის ცენტრი. – თბ. : კერა XXI, 1996;
20. ხარაძე, რუსუდან, სვანეთის სოფელი ძველად / საქ. სსრ მეცნ. აკად., ივ. ჯაფახიშვილის სახ. ისტორიის ინ-ტი. – თბ. : საბჭ. საქართველო, 1964

ოთარ ჭილაძე, მურმან ჩაჩუას ფოტო

ოთარ ჭილაძე, მურმან ჩაჩუას ფოტო

ოთარ ჭილაძე “ადამიანი გაზეთის სვეტში”

მე მარცვალი ვარ ღმერთის კალთიდან გადმოვარდნილი
და ღმერთმა იცის, რა მელოდება
ჩიტის ჩიჩახვი, თუ ქვის საწოლი,
ეკალ-ბარდები, თუ თბილი ხნული.
მე არ მეგონა, თუ ასე ძნელი იყო სიკვდილი.
სუსტი ყოფილა ადამიანი, რადგან არ იცის,
როგორ იმართლოს ან ვის წინაშე იმართლოს თავი.
ამიტომ ვკვდები და ველოდები სამარადისო წყვდიადს და დუმილს.
თანდათან ვეღარ ვარჩევ სახეებს უიარაღო დემონსტრანტების,
რომლებიც უკან იხევენ ნელა და მკაცრ პეიზაჟს უერთდებიან.
უერთდებიან, ან ისე ჰგვანან, რომ უკვე ვეღარ გამირჩევია:
ხისგან სხეული, ქვისგან სახე, ცისგან თვალები.
ადამიანი ჰგავს იმ ქვეყანას, რომელსაც მისი სამშობლო ჰქვია,
ხოლო სამშობლო თავს ურჩევნიათ ადამიანებს და არა მონებს.
არა სხეულის, არამედ სულის საჭურისობას ნიშნავს მონობა,
და ვინც სხვას ართმევს თავისუფლებას, მონაა ისიც.
ბედნიერია ყოველი თვალი, თუკი სიმართლეს უყურებს იგი.
მე ასე მჯერა და ჩემი სული ნათდება,
როგორც მინდვრის ნაწილი მაშხალის შუქზე,
მაგრამ მთავარი წყვდიადში რჩება,
რადგან იმ მინდორს არც საწყისი აქვს, არც დასასრული.
ამიტომ ვკვდები, ვკვდები და ჩუმად საკუთარ სისხლის გუბეში ვწევარ
და ველოდები სამარადისო წყვდიადს და დუმილს.
ჩემი სხეული სისხლის გუბეზე ხიდივითაა გადამხობილი დასასჯელებსა და დამსჯელებს შორის.
მალე დასრულდა ჩემი ცხოვრება: შეუგნებელიც და შეგნებულიც,
მაგრამ სიცოცხლე ჯერ არასოდეს არ მდომებია ასე მტანჯველად.
ასე არასდროს მომნატრებია დედა და წყალი და ძველისძველი ჩემი საწოლი.
მე იმ საწოლზეც ვწვებოდი ხოლმე ასე უძრავად,
რომ დამესვენა და განმეცადა საამო გრძნობა თავისუფლების.
ასე საგანი აწვება საგანს, გამოთიშული ტანის სიმძიმით.
ახლა ჩემს ტანში სხედან ტყვიები,
როგორც მხეცები ღრმა სოროებში და თუ ქვეყანას მართლა მოაკლდა ეს რამდენიმე გრამი სიკვდილი,
მე კმაყოფილი ვიქნები ამით,
მაგრამ არ მინდა და არც მგონია,რომ ჩაეტიოს გაზეთის სვეტში ჩემი ვნებები და სურვილები.
ჩემი სიკვდილის ერთადერთ მიზეზს სიცოცხლე ჰქვია,
ხოლო გაზეთი ადვილად კვდება, როგორც ფრინველი.
სამარადისოდ მოვწყდი ქვეყანას,
რადგან სამხედრო წესდების მუხლებს მთლად ვერ დაემთხვა ჩემი სურვილი.
ვერც ამ მუნდირმა ვერ გამიდევნა მარადიული ეჭვი და შიში და მეც ტკივილით მოვწყდი ქვეყანას,
როგორც წყდებიან საკრავს გამები.
ხნულს ვერ მონახავს ყველა მარცვალი, რომ პურად იქცეს და დააპუროს მშიერი ხალხი,
ანდა ხედ იქცეს და მის ტოტებზე ჩამოჯდეს ხოლმე ჩიტების გუნდი.
ამიტომ ვწევარ და ველოდები სამარადისო წყვდიადს და დუმილს.
ჯარი სამშობლოს მტრისაგან იცავს და სიცოცხლესაც მხოლოდ სამშობლო მოსთხოვს ჯარისკაცს.
ვერც ჯარისკაცი ვერ ეტყვის უარს, თუ აქვს და იცის საკუთარ ჭერის და პურის გემო.
თუ მზეს აფასებს და თუ კუსავით ყოველთვის თან არ დაათრევს ჯავშანს.
თუ შეუძლია, რომ მოიკვეთოს ფეხები, რომელსაც გადაჰყავს გზიდან და დაითხაროს თვალები,
რომელიც აცდუნებს მხოლოდ…
ფიქრის უფლება ყოფილა თურმე ყველაზე ძვირი,
რადგან ცხოვრების ავანჩავანი ფიქრში ირკვევა,
ხოლო სიცოცხლეს ვერ დაგიბრუნებს ვერც ერთი ღმერთი.
მე კი ვფიქრობდი გზითა და სიცხით გაბრუებული და დაქანცულიც,
ყაზარმის დოლითა და საყვირებით დაფეთებულიც.
ჯერ არ არსებობს ტვინის რენდგენი და ვერ გაიგებ,
რას ფიქრობს კაცი, მაგრამ გჯეროდეთ, რომ ვერასოდეს ვერ შეათავსებს ბოროტს და კეთილს.
ბევრი კანონი არსებობს ქვეყნად, მაგრამ მე მწამდა ერთი კანონი:თავისუფლების და სიყვარულის.
მაინც ყველასთვის უცხო ვარ ახლა. ამხანაგებმა დამცხრილეს ტყვიით,
ხოლო საბრალო დემონსტრანტებში ჯერ არ ჩამქრალა ეჭვი და შიში.
არ შეიძლება, რომ მტრები იყვნენ უიარაღო დემონსტრანტები.
არ შეიძლება, რომ უსასრულოდ მხოლოდ ძლიერი იყოს მართალი,
მაგრამ თუ სხვებიც არ მიეხმარნენ, როგორ დაიცავს სიმართლეს სუსტი.
მე კი ჩუმად ვარ, როგორც მარცვალი ღმერთის კალთიდან გადმოვარდნილი და ღმერთმა იცის, რა მელოდება ჩიტის ჩიჩახვი თუ ქვის საწოლი, ეკალბარდები თუ თბილი ხნული.
მე ჯერ მინდოდა, რომ მესარგებლა ღამის წყვდიადით,
დემონსტრანტებს შევერთებოდი და ჩემი სისხლი მიმეცა მათთვის,
როგორც ნიშანი პატიოსნების და ერთგულების.
პატივისცემის ღირსია ყველა, ვისაც სამშობლო შერჩა და უყვარს;
ვისაც სამშობლო უყვარს და ცდილობს, აღარ დაადგას ქედზე უღელი,
არ დაამციროს ადამიანთა ყველაზე დიდი მონაპოვარი,
ყველა ნაყოფზე ტკბილი ნაყოფი: თავისუფლება. მე წასვლა მსურდა,
მაგრამ გუშაგი სიგარეტს სწევდა და სიგარეტის წითელი თვალი გზას მიკეტავდა,
ხოლო ჯარისკაცს, რომელიც ბანაკს ტოვებს თავისით, გუშაგის ტყვია ელის კეფაში.
მე არ მჯეროდა, რომ გაიგებდა ჩემს პატიოსან სურვილს გუშაგი.
არ მინდოდა, რომ ასე ადრე მოეჭრათ ჩემი ცხოვრების ტოტი,
ძლივს ამოზრდილი და მოხიბლული ამქვეყნიური წვიმით, ქარით, მზითა და თოვლით,
ცითა და ზღვებით და იმ სოფლელი გოგოს სურნელით.
ნუთუ საკუთარი სისხლის გუბეში უნდა მეცქირა ჩამავალი მზისთვის…
ნუთუ ვერასდროს ვერ მოერევა და ვერ განდევნის ბოროტს კეთილი.
თუ სიკეთეა სულის საწყისი, ვიღას სჭირდება ამდენი სისხლი და რატომ კვდება ადამიანი,
თუ დამტკიცება უნდა სიმართლის?! რატომ ვერ ძღება ყველას სტომაქი კუთვნილი პურით,
წყლითა და ჰაერით?!..ადამიანი უფრო მეტია, ვიდრე ჰგონია,
მაგრამ აქამდე ვერ უპოვნია საბრალოს თავი და გადის მისი მოკლე ცხოვრება შურში,
მტრობასა და სიძულვილში. შენ რატომ უნდა გეძინოს ცუდად, მე თუ რაღაცით ვარ ბედნიერი..
ან რატომ უნდა გეძინოს მშვიდად, როცა მე ვწევარ სისხლის გუბეში.
უცნაურია, მაგრამ ჩემსავით ბევრს ჩაუყლაპავს ბოლო ცრემლები:
სიმწრის, სიბრაზის და სინანულის…მეც, რა თქმა უნდა, ვნანობ სიცოცხლეს…
ძალიან მალე დასრულდა იგი, მაგრამ არ ვნანობ ასე რომ მოვკვდი;
რაღაცას ნიშნავს ასე სიკვდილიც; რაღაცას ნიშნავს,
რადგან ამქვეყნად, გარდა ბოროტისა, არის კეთილიც.
ბევრია ჩემზე პატიოსანი, ჩემზე ჭკვიანი, მოყვარულიც და,
როგორც ტყიდან მეორე ტყეში გადააქვთ ქარებს თესლი ხეების,
ისე გადადის გულიდან გულზე ჩვენი ფიქრები, სურვილები.
ცა ხომ ვრცელია, მაგრამ ამ ცაშიც ეჯახებიან ღრუბლებს ღრუბლები.
ამ შეჯახებას მოაქვს ქუხილი, ქუხილს კი ცეცხლი,
რომ შუქით გზა გაინათონ წვიმებმა ბნელში,
ხოლო წვიმები კლდეებსაც რეცხავენ და კაცის გულსაც და,
როგორც ბროლის მაღალ ტაძარში, მთელი ქვეყანა შედის წვიმაში.

ოთარ ჭილაძე, მურმან ჩაჩუას ფოტო

ოთარ ჭილაძე, მურმან ჩაჩუას ფოტო

მალხაზ ხარბედია “ოთარ ჭილაძის მოცემული პირობა”

ბოლო დღეებია სულ ამ სიტყვებს ვიმეორებ:

“და მაინც შენი ეტლის ვარ მგზავრი

და მაინც – შენი გზის ავაზაკი.”

არც კი მინდა ფიქრი იმაზე, თუ რატომ მიზიდავს და მაბრუებს ასე ეს სტრიქონები. კომენტარსა და ტექსტის ანალიზსაც გავურბივარ, მისი საიდუმლოს ამოცნობა მაშინებს, ვუსმენ მხოლოდ საკუთარ ხმას, გულში ან ხმამაღლა ნათქვამ სიტყვებს:

“და მაინც შენი ეტლის ვარ მგზავრი

და მაინც – შენი გზის ავაზაკი.”

ოთარ ჭილაძესთან ბევრი გზაა (ოღონდ გასავლელი მხოლოდ ერთია, ერთად-ერთი), გზაზე მარტონი მიდიან, გზად იღლებიან, გზაში ტვირთს იხსნიან, ან შუა გზიდან ბრუნდებიან, გზაში ყოველთვის არჩევანს აკეთებენ, გზა ხან გაიხსნება, ხან შეიკვრება, მომსვლელები მოდიან, წამსვლელები მიდიან:

“მეც წავალ, ოღონდ ცოტაც მადროვეთ,

ბარემ შევავსო ბოლო ფურცელიც

და ამოვწურო ეს სიმარტოვე,

ეს ფორიაქი ამოუხსნელი.”

ბოლო ფურცელიც შეივსო, სიმარტოვეც, უსასრულო რომ გვეგონა, ამოიწურა, დასრულდა გზა, სავსე ფორიაქით და დუმილით, თავგადასავლებით და კარჩაკეტილობით.

ბოლო დღეების მანძილზე ამ ლექსსაც ვიზეპირებდი (რომელიც პოეტმა გალაკტიონს მიუძღვნა), მაგრამ მაინც ვერ დავიზეპირე. შეუძლებელია დაიზეპირო ყველაზე მთავარი, მან მხოლოდ უნდა გაიელვოს:

ქუჩებში წვიმდა. მე ვიყავ მარტო.

ვუსმენდი წვიმას და თუთუნს ვწევდი.

და ოთხკედელში მოქცეულ ფართობს

წვიმა ავსებდა საკუთარ სევდით,

მე ჩემი მქონდა და მსურდა მშვიდად

მეძებნა ჩემი სევდის მიზეზი,

მაგრამ ვიღაცა სახურავს მხდიდა

და ჩამდიოდა წვიმა კისერში.

მე ვფხიზლდებოდი და დიდი ბაღი

ბრწყინავდა წვიმის ყალბი მძივებით.

ბრწყინავდა კუბოც, რომელსაც ხალხი

ნელა მისდევდა, როგორც იმედი.

მე აღარ მახსოვს, რა მოხდა ადრე,

ან ჩემს სიყვარულს ვის ვაძალებდი,

მე მახსოვს მხოლოდ, რომ ბებერ ჭადრებს

ეკიდა წვიმის მძიმე ზარები.

და გარეუბნის ნაცრისფერ ღრუბლებს

შეშფოთებული უცქერდა ხალხი,

უცქერდა ჩუმად და სველი კუბო

მიჰქონდა, როგორც ჩამქრალი ჭაღი.

ქუჩებში წვიმდა და წვიმის წვეთებს

არ აწუხებდათ ცოცხლების ხვედრი.

და ყველაფერი მოჩანდა მკვეთრად

წვიმით გაჟღენთილ სიკვდილის გვერდით.

ეს ბოლო სტროფიც ისეთივე მიმზიდველი და გამაბრუებელია, როგორც თავში დამოწმებული სტრიქონები, მაგრამ აქაც, მირჩევნია ნისლოვანება დავტოვო, ვიდრე მკვეთრად დავინახო მისი აზრი.

ოთარ ჭილაძის მაგალითი ყველას გვამხნევებდა. მისი საყვედური მართალი იყო, მისი ჟინი – სანიმუშო (სხვებსაც ასეთ ჟინიანებად გვაჩვენებდა): “ჩვენ, მწერლები, ახალგაზრდებიც და ძველგაზრდებიც ხელს კი არ ვიღებთ უაზრო და უმადურ შრომაზე, ყოველი მორიგი მარცხის შემდეგ კიდევ უფრო მეტი ჟინითა და მონდომებით ვერთვებით ამ აზარტულ თამაშში, და თქვენც, ჩვენი მკითხველები და ლიტერატურის მოყვარულნი, კიდევ უფრო დიდი ინტერესით ადევნებთ თვალს, რომელი ჩვენთაგანი ვერ შეძლებს, კიდევ ერთხელ, არარსებული ლოდის ათრევას არარსებულ მწვერვალზე.”

ოთარ ჭილაძე

იგი არარსებულს, ანდა ღრუბელს ეძახდა იმას, რასაც ქმნიდა, მისთვის მთავარი თავად ღრუბელი იყო, და არა ის, ნელა იცვლებოდა იგი თუ სწრაფად, საავდრო იყო თუ კარგი ამინდის მაუწყებელი. ერთ-ერთ საუბარში “სისულელეც” კი უწოდა მწერლობას და დასძინა: “როცა ქვეყანაში, თუნდაც არასერიოზულად იკითხავენ, გვჭირდება თუ არა მწერლობაო, არათუ მწერლობა, ყველაფერი სისულელეა.” ასეთი არასერიოზულობა დღეს ჩვენს ქვეყანას შავი ღრუბელივით ადგას თავზე.

ზემოთ დამარცხება და ტვირთისგან გათავისუფლება ვახსენე. ოთარ ჭილაძეც სწორედ ასეთი დამარცხებიდან იწყებდა ყველაფერს, ეს იყო მისი ე.წ. “ნეგატიური თეოლოგია”, არსებობის სათავე, გონების დემარში სიცხადის წინააღმდეგ, რომელიც ყველაზე მთავრის გამოუთქმელობით აღწევდა მთავარს. ალბათ აქაა მისი მრავალშრიანი, მეტაფორებით სავსე პროზაული ენის საიდუმლოც. სანიმუშოდ, თუნდაც მისი ინტერვიუები წაიკითხეთ. არც ერთი მათგანი არაა საუბრის ჩანაწერი. ასე, ალბათ, პლატონი წერდა თავის დიალოგებს.

ერთ-ერთ ასეთ, 1993 წელს, აფხაზეთის ომის შემდეგ დაწერილ დიალოგში ამბობდა ოთარ ჭილაძე: “ყველაზე მძაფრად ახლა ვგრძნობ იმ ადამიანების სიდიადეს, რომლებმაც თავიანთი წილი სიცოცხლე იმყოფინეს მიზნის მისაღწევად.” რაც დრო გადის, მით უფრო იმატებს სხვების სიცოცხლის ხარჯზე გაძლიერებული პარაზიტების რიცხვი, რომლებიც ყოველ სეზონზე თითო პატარა მიზანს აღწევენ, და ამიტომაც, “ჯერჯერობით ძნელი სათქმელია, აღმა მივდივართ თუ დაღმა, ვიღვიძებთ თუ გვესიზმრება გამოღვიძება.”

და ამ სიზმარ-ცხადში წავიდა კაცი, რომელიც ერთი ტელეარხისთვის “რუსთაველისა და სახელმწიფო პრემიების ლაურეატია”, მეორესთვის “დიდი ქართველი კლასიკოსი”, მესამისთვის -“ნობელის ლაურეატობის ნომინანტი.”

ოთარ ჭილაძის გზა დასრულდა. და რა უნდა დაიწყოს, რა უნდა დავიწყოთ ჩვენ ამ დიდი გზის დასრულების შემდეგ?

ალბათ უნდა დავიწყოთ ფიქრი ჩვენს შეცდომებზე, უმწიფრობაზე, უვიცობაზე, უწვრთნელობაზე და უგემოვნებაზე, ლეგენდებზე და ცრურწმენებზე, ცრუკერპებსა და ცრუ იმედებზე, სიმართლეზე, სიმწარეზე, შხამზე, შფოთვაზე, მტრობაზე, დაპირისპირებებზე, ანგარიშსწორებაზე, ღირსეულთა დაკნინებასა და უღირსთა განდიდებაზე, მონობაზე, მხედრის ულუფაზე და მონის სალაფავზე, ოცნებებსა და იმედგაცრუებებზე, მიზანზე და მიზნის მიუღწევლობაზე, სიძულვილზე, ცილისწამებებზე, ცოდვებზე, სიამაყეზე და სასჯელზე. ჩვენ უნდა შევიძრათ და შევწუხდეთ, და, რაც მთავარია, უნდა გავარკვიოთ, თუ რატომ იქცა ჩვენი ეროვნული უბედურება ეროვნულ დანაშაულად, ბოლო-ბოლო დაჩაგრულები ვართ თუ მჩაგვრელები? აბუჩად აგდებულნი თუ აბუჩად ამგდებნი?

ყველა ეს კითხვა ოთარ ჭილაძისგან მივიღეთ მემკვიდრეობით, და კიდევ: “პირობას გაძლევთ, პრობლემები არ დაგველევა, ვიდრე ვიცოცხლებთ, ვიდრე ვიცხოვრებთ, ვიდრე გონი შეგვრჩება და, რაც მთავარია, ვიდრე ბრძოლის თავი და სურვილი გვექნება…”

“ლიტერატურული გაზეთი”, 16-29 ოქტომბერი, 2009 წ.

Older Posts »

Categories