კასპარ დავიდ ფრიდრიჰი "ქალი ფანჯარასთან"

კასპარ დავიდ ფრიდრიჰი “ქალი ფანჯარასთან”

კოკა ბრეგაძე – სივრცის აგება და დაშლა რომანტიკულ და მოდერნისტულ მხატვრობაში

გერმანელი რომანტიკოსი მხატვრის, კასპარ დავიდ ფრიდრიჰის (1774-1840) ფერწერაში სივრცის პროეცირება იმთავითვე უკავშირდება რომანტიკულ მსოფლმხედველობრივ პოზიციებს: კერძოდ, მიუხედავად ე. წ. ტრაგიკული ცნობიერებისა (das tragische Bewusstsein), რომელიც დამახასიათებელია როგორც, ზოგადად, რომანტიზმისათვის (მწერლობაში – ლ. ტიკი, ე. თ. ა. ჰოფმანი, ი. ფონ აიჰენდორფი, ქლ. ბრენტანო და სხვ.; მუსიკაში – ლ. ვან ბეთჰოვენი, რ. ვაგნერი და სხვ.), ისე ფრიდრიჰის ფერწერული ტილოების პერსონაჟების, ან მისი ლანდშაფტური ფერწერისთვისაც (იხ. მისი “ბერი ზღვასთან” [1808-1810], ან “დილის ნისლი მთაში” [1808], “სააბატოს ნანგრევები მუხნარში” [1808-1810]), ამ რომანტიკოსი მხატვრის ფერწერაში (ისევე როგორც ზემოთ ჩამოთვლილ რომანტიკოს ავტორებთან) მაინც მოცემულია ე. წ. რომანტიკული სწრაფვა (Sehnsucht) საღვთო ტრანსცენდენტურობისაკენ, ანუ იმ დაკარგული ჭეშმარიტი ეგზისტენსისაკენ, რომლისკენ სწრაფვას ზღუდავს, ერთი მხრივ, პროტაგონისტის წარმავალი და სასრული არსი, მეორე მხრივ, თავად ყოფიერების შეზღუდული და სასრული არსი, გამომდინარე იქიდან, რომ ეს ორი მოცემულობა დროით და სივრცით შემოსაზღვრული ემპირიული განზომილებანია.

ამ აპრიორული სწრაფვის მდგომარეობიდან გამომდინარე, ფრიდრიჰის ფერწერული ტილოების პერსონაჟებისათვის მუდმივად დამახასიათებელია ეგზისტენციის ე. წ. ზღვრისეულ სიტუაციაში (“Grenzsituation”)(კ. იასპერსი) ყოფნა, ანუ რომანტიზების/გარომანტიულების (“Romantisieren”) (ნოვალისი) სიტუაციაში ყოფნა, როდესაც ეგზისტენციალურ ზღვარზე მყოფი პროტაგონისტი ცნობიერებისეული ნებელობის საფუძველზე საკუთარ სულში ავითარებს სასრულობაში უსასრულობის, წარმავლობაში წარუვალის, ემპირიულში ტრანსცენდენტურობის დაფუძნების პროცესს:

“სამყარო უნდა გარომანტიულდეს. ასე მოვიპოვებთ კვლავ პირველ-საზრისს. გარომანტიულება სხვა არაფერია, თუ არა ხარისხობრივი პოტენცირება. ამ ოპერაციის დროს ხორციელდება მდაბალი თვითობის მაღალ თვითობასთან იდენტიფიცირება. ისევე როგორც ჩვენ წარმოვადგენთ ამგვარ ხარისხობრივ პოტენცირებათა რიგს. ეს ოპერაცია ჯერ კიდევ შეუცნობია. როდესაც მე უბრალოს დიად აზრს ვანიჭებ, ჩვეულებრივს იდუმალებით ვმოსავ, ნაცნობს შეუცნობლად გადავაქცევ, სასრულს უსასრულობას ვანიჭებ, მე სამყაროს ვარომანტიულებ. და პირუკუ, იგივე ოპერაცია შეესაბამება უმაღლესს, შეუცნობს, მისტიკურსა და უსასრულოს. რომანტიკული ფილოსოფია. ამ შეერთებით ხდება ლოგარითმიზება და მიიღება კარგად ნაცნობი გამოხატულება. Lინგუა რომანა. ცვალებადი ამაღლება და დამდაბლება” (ნოვალისი 1977-1988: 545).

სწორედ ეს არის ცნობილი რომანტიკული ირონია (die romantische Ironie) (ფრ. შლეგელი), როდესაც სუბიექტი საკუთარ შემეცნებასა და ეგზისტენციაში ავლენს პარადოქსის ნიჭს, ანუ საკუთარ შეზუდულ ანთროპოლოგიურ არსსა და ეგზისტენციაში გამოიმუშავებს პოტენცირებულ, ანუ ახალ ხარისხში აყვანილ, ამაღლებულ წარმოდგენას საკუთარ ანთროპოლოგიურ არსზე, საკუთარ ეგზისტენციასა და ყოფირეებაზე, რაც, თავის მხრივ, გულისხმობს თავისებურ რომანტიკულ ეთიკურ აქტს – საკუთარი და სამყაროს ემპირიული შეზღუდულობის აპრიორულ გადალახვას, ანუ ტრანსცენდირების პროცესის დაფუძნებას.

ამასთან, რომანტიკული ირონია გულისხმობს შეუთავსებელი მოცემულობების (მაგ. ხილული და უხილავი სინამდვილის, გრძნობადი და ზეგრძნობადი სამყაროებისდა ა. შ.) აპრიორულ თანაარსებობასა და ურთიერთგამომდინარეობას.

ფრიდრიჰის ფერწერული ტილოების პოეტიკა სწორედ რომანტიკული ირონიისა და გარომანტიულების კონცეპტებს ეფუძნება, როდესაც სასრულობაში ხდება უსასრულობის პორეცირება და ინტეგრირება, და პირიქით. ამის ბრწყინვალე ნიმუშია ფრიდირჰის ცნობილი ტილო “ქალი ფანჯარასთან” [1822], სადაც გამოსახულია ტრანსცენდირების პროცესში მყოფი პროტაგონისტი, რომელიც თავის ცნობიერებაში აფუძნებს რომანტიკულ ირონიას, გარომანტიულების პროცესს, ხოლო თავად ფერწერული ტილოს სივრცობრივი განფენა ასევე ემყარება რომანტიკულ ირონიას, ანუ გარომანტიულების პროცესს: ოთახის სასრულობაში ინტეგრირებულია და თანაარსებობს უსასრულობა, რასაც, ერთი მხრივ, ავითარებს პროტაგონისტის ქცევა _ ზეცისკენ მიქცეული და მზერა და ჭვრეტის პროცესი, მეორე მხრივ, ზეცისა და ოთახის დისპოზიცია _ “აქ მოცემულია სიახლოვე და სიშორე, ვიწრო ინტერიერი და დიადი შორეთი, აქაურობასა და “ახლაში” ჩაკეტილობა და ნატვრითმოსილი მზერა, მომენტები, რომლებიც ნოვალისის ცნობილ დეფინიციას მოგვაგონებენ (იხ. ზემოთ – კ. ბ.)” (ვოლფი 2003: 15).

აქედან გამომდინარე, ვსაუბრობთ კ. დ. ფრიდრიჰის პერსონაჟებზე, როგორც ტრანსცენდირებად პრესონაჟებზე, როგორც რომანტიკული ირონიის განმავითარებელ პერსონაჟებზე, პარადოქსის ნიჭით აღჭურვილ პერსონაჟებზე, რომლებიც ზღვრულ სიტუაციაში მყოფნი ავითარებენ სამყაროს გარომანტიულების/რომანტიზების პროცესს და ისრაფვიან ტრანსცენდენტურობისაკენ, რასაც ფრ. შლაიერმახერი უწოდებს “გაუნელებელი სწრაფვის განცდას” (“Das Gefühleiner unbefriedigten Sehnsucht”),“უსასრულობასთან კავშირს” (“Zusammenhang mit dem Unendlichen”)და “უნივერსუმის ჭვრეტას” (“Das Anschauen des Universums”).შესაბამისად, ფრიდრიჰის ფერწერაში ამ ღვთაებრივ და, ამავდროულად, დაკარგულ და მიუწვდომელ ტრანსცენდენტურობას, რომელსაც რომანტიკოსები ასევე უწოდებენ უსასრულობას (das Unendliche) (ფრ. შლაიერმახერი, ფრ. შლეგელი, ნოვალისი) ან უნივერსუმს(das Universum) (ფრ. შლაიერმახერი, ფრ. შლეგელი),სიმბოლურად განასახიერებს მის ტილოებზე პროეცირებული (ძირითადად) ლურჯი/ლაჟვარდოვანი ფერთამეტყველებით პროეცირებული შემდეგი სივრცული განზომილებანი – ზეცა (“საღამო” [1824]) ან ქალაქური ლანდშაფტი (ქალაქი, როგორც ზეციური იერუსალიმი _ შდრ. “ქალაქი მთვარის ამოსვლისას” [1817], “იალქნიან გემზე” [1819]), ან თავად ბუნება (შდრ. “ნისლი” [1807], “ბოჰემიის ლანდშაფტი” [1810-1811], “დილა რიზენგებირგეში” [1810-1811], “დილა” [1821] და სხვ.).*

_____________________

* შდრ.: “ბუნების ესთეტიზების პროცესში ამავდროულად ვლინდება რომანტიკოსი ავტორის მიერ ბუნების არსის მითო-საკრალური გააზრება: ანუ, ბუნებისადმი რომანტიკოსი ავტორისა, თუ მისი ლირიკული გმირის სწრაფვა უკვე არის არა ზედაპირული სენტიმენტალური გრძნობების გამოწვევისა და აღძვრის საშუალება, არა ერთჯერადი ემოციების აღძვრის საშუალება, არამედ სამყაროს სულისა (ჭელტსეელე) და უსასრულო ტრანსცენდენტურობის მუდმივი ცხოველმყოფელი სიღრმისეული განცდის გამოწვევის საშუალება, რასაც საფუძვლად უდევს ბუნების შესაქმესეულ ცოცხალ არსად, ღვთის ქმნილებად, ღვთაებრივი საწყისის შემცველ ფენომენად გააზრება. ამგვარად შემეცნებული და შემოქმედებით პროცესში მოქცეული ემპირიული ბუნება უკვე იძენს სახისმეტყველებით ესთეტიკურ ღირებულებას, მას უკვე სიმბოლური დატვირთვა ენიჭება და რომანტიკოსების მხატვრულ ტექსტებსა თუ ფერწერულ ტილოებზე უმეტესწილად ფუძნდება, როგორც დაკარგულ პარადიზულ ყოფაზე ალუზია და საღვთო ტრანსცენდენტური სივრცის მხატვრული სიმბოლო” (ბრეგაძე 2012: 126-127).

აქედან გამომდინარე, ფრიდრიჰთან სივრცე ისეა კონსტრუირებული, რომ პროტაგონისტის, ან მაყურებლის მზერა იმთავითვე მიმართულია სივრცეში, ანუ უსასრულობაში გაჭრისაკენ; სივრცე თანთადათანობით იხსნება და მთლიანდ მოიცავს როგორც პროტაგონისტის, ისე მაყურებლის ცნობიერებასა და ნებელობას: ანუ, როგორც პროტაგონისტი, ისე მაყურებელი აპრიორულად ჩართულია ტრანსცენდირების პროცესში, სივრცეში გაღწევის პროცესში, ანუ ღვთაებრიობისაკენ სწრაფვისა და მასთან შერწყმის პროცესში (შდრ. ფრიდრიჰის შემდეგი ფერწერული ტილოები: “ბაღის ტერასა” [1811-1812], “ქალაქი მთვარის ამოსვლისას” [1817], “კირქვის კლდეები კუნძულ რიუგენზე” [1818], “მოგზაური ნისლის ზღვის წინაშე” [1818], “ქალი ჩამავალი მზის წინაშე” [1818-1820], “ქალი ფანჯარასთან” [1822], “ორი მამაკაცი მთვარის ჭვრეტისას” [1819-1820], “ქალი და მამაკაცი მთვარის ჭვრეტისას” [1824] და სხვ.).

აქ კი იკვეთება ფრიდრიჰის ფერწერის პოეტიკის ის თავისებურება, რასაც გერმანული რომანტიზმისა და გერმანულენოვანი მოდერნიზმის ცნობილი მკვლევარი სილვიო ვიეტა “გეომეტრიულობასა” და “კონსტრუქტიულობას”(“Konstruktivismus”) უწოდებს (ვიეტა 2001: 133, 143), რომელსაც უფუძნება, ერთი მხრივ, ფრიდრიჰის ფერწერული ტილოების დინამიკური სივრცული განფენა და, მეორე მხრივ, თავად მაყურებლის მიერ სივრცის აღქმისა და ჭვრეტის ინტენსივობა:

„მჭვრეტელი პროტაგონისტი სურათებში ისეა შემოყვანილი, რომ სურათში არა მხოლოდ ლანდშაფტის სივრცე იხსნება, არამედ თავად ლანდშაფტის ჭვრეტა ზურგშექცეული მჭვრეტელი პროტაგონისტის პერსპექტივიდან აიგება. დახატულია არა მხოლოდ ლანდშაფტი, არამედ დანახულის ხედვა. ხოლო სურათის მჭვრეტელი თავად სურათის მჭვრეტელ პროტაგონისტთან ერთად გამოდის წინაპლანზე, რომელიც სურათის მჭვრეტელს ხედვის არეალს უჩვენებს. შედეგად სურათში მოცემულია რეფლექსია ხედვის აქტზე: ხედვის ხედვა (“Das Sehen des Sehens”) და მასში სურათის მჭვრეტელისმონაწილეობა. [...] ფრიდრიჰის პროტაგონისტები სურათის მჭვრეტელი სუბიექტის ხედვაში არიან ინტეგრირებულნი. [...] ფრიდრიჰი თავის მოტივებს სივრცისა და კომპოზიციის გეომეტრუილ აგებას უქვემდებარებს: კასპარ დავიდ ფრიდრიჰის სურათები გეომეტრიზებული მზერის პროეცირებაა“ (ვიეტა 2001: 137-138; 140, 142-143).

ამგვარად, სივრცის აგება ფრიდრიჰის ტილოებზე იმთავითვე მიმართულია მაყურებლის მზერის ერთ წერტილში, ამ შემთხვევაში, ლანდშაფტური ან ზეციური სივრცის სიღრმეში კონცენტრირებაზე (“მაგეომეტრიზებელი მზერა”//“geometrisierender Blick”) როდესაც სურათის პროტაგონისტის ჭვრეტის აქტის ინტენსივობის საფუძველზე ხორციელდება თავად მაყურებლის მზერაზე ზემოქმედება. შედეგად მაყურებლის მზერა ერთ წერტილზე კონცენტრირდება და გაჭრილია ფერწერული ტილოს ლანდშაფტურ ან ზეციურ სივრცეში. გარდა ამისა, მაყურებლის მზერაზე “იძულება” და მისი სივრცეში აპრიორული გაჭრისა და თავად სივრცის დინამიკური განფენის ფუნქცია ამავდროულად აკისრია ფერწერული ტილოს ნაპირებს, რომლებიც ან ოთახის გეომეტრიზებული სივრცითაა მოცემული (შდრ. “ქალი ფანჯარასთან” [1822]), ანდა სურათის კიდეზე გამოსახული კლდეების სამკუთხა ფორმებით (შდრ. “კირქვის კლდეები კუნძულ რიუგენზე” [1818]) (ლანკჰაიტი 1978: 691-692).

ედუარდ ჰოპერი "ქალი ფანჯარასთან"

ედუარდ ჰოპერი “ქალი ფანჯარასთან”

ედუარდ ჰოპერის (1882-1967) მოდერნისტულ ფერწერაში კი უკვე მუდმივად მოცემულია მოდერნიზმის ეპოქის ადამიანის დისოცირებული, დარღვეული/განრღვეული ეგზისტენციალური ვითარება, ჟ. ბოდრიარის ანალოგიით თუ ვიტყვით, მოცემულია თავისებური “მოდერნისტული მგრძნობელობა” – გაუცხოების პროცესი, პარადიზული ყოფიერებისა და ეგზისტენციის საბოლოო დაკარგვა, ეგზისტენციალური შიშით შეპყრობილობა, თვითიდენტობის ვერმოპოვება, კომუნიკაციის შეუძლებლობა და საგანთსამყაროს განზომილებებით საბოლოო თვითშემოსაზღვრა. ყოველივე ამის მეტაფორებად ჰოპერის ტილოებზე მოცემულია სიცივის, სიჩუმისა და სიცარიელის ტოპოსები (შდრ. “სახლი რკინიგზასთან” [1925], ან “ექსკურსია ფილოსოფიაში” [1959]) (რენერი 2009: 85):

„ჰოპერთან ასახულია მარტოობა, ასევე მარტოობისგან მოგვრილი საშინელების განცდა. ჰოპერი აფიქსირებს ადამიანებს შორის არსებულ მდუმარე, ამოუვსებ დისტანციას, გაქვავებულ მდგომარეობაში მყოფ ადამიანს, რომელიც გამოკეტილია თავის სასრულობაში, რაც მარადისობად ევლინება მას. [...] მისი სუბიექტურობა ამ ცარიელ სივრცეში/ოთახში საკუთარ თავთანაა დარჩენილი და იგი ამ სიცარიელეში ქრება“ (შმიდი 1999: 19, 25).

ამიტომაც, რომანტიკოსებთან და, მათ შორის, ფრიდრიჰის ფერწერულ ტილოებზე დომინირებული დინამიკური და ცხოველმყოფელი სივრცე, როგორც ტრანსცენდირების ტოპოსი და ტრანსცენდენტურობის სიმბოლო, ჰოპერის ტილოებზე უკვე დარღვეული და გაუქმებულია: ჰოპერის ტილოებზე სივრცე კი არ იხსნება, არამედ იგი ხშირად „ჩამოჭრილია“, იზღუდება და ვიწროვდება, რაც სიმბოლურად განასახიერებს რომანტიზმისეული უსასრულობის რღვევასა და ადამიანის ემპირიულ სასრულობაში აპრიორულ მოქცევას. შესაბამისად, ეს დავიწროებული სივრცე არც პროტაგონისტში და არც მაყურებლში აღარ იწვევს ტრანსცენდირებას, არამედ აინტენსივებს მოდერნიზმის ეპოქის ადამიანის სასრულობაში საბოლოო დეტერმინებულობას (შდრ. ოთახი/შენობა, როგორც სუბიექტის სასრულობისა და ეგზისტენციალური გამოუვალობის ტოპოსი ფრ. კაფკას პროზაში, ან ფ. ფელინის ფილმში “8 1/2”). შემთხვევითი არაა, რომ სივრცისაკენ მიქცეული ჰოპერის პროტაგონისტების მზერა მუდმივად ეხლება გარეთ მყოფ ფუნქციონალურ შენობებს, ანუ მოდერნიზმის ეპოქის მიერ მოტანილ კონსტრუქციებს, რომლებიც აბრკოლებენ პროტაგონისტის მზერას ტრანსცენდენტურობისაკენ. ამიტომაცაა, რომ ჰოპერთან ფრიდრიჰისეული ზეცა (Heaven) უკვე გადაქცეულია ცად (Sky) (მანფრედ ფრანკი) _ შდრ. ჰოპერის შემდეგი ფერწერული ტილოები: “სახლი რკინიგზასთან” [1925], “კვირა დილა” [1930], “ოთახი ბრუკლინში” [1932], “ოთახი ზღვის პირას” [1951], “დილის მზე” [1952], “სასტუმრო რკინიგზასთან” [1952], “ოფისი პატარა ქალაქში” [1953], “მზის შუქი კაფეტერიაში” [1958], “ექსკურსია ფილოსფიაში” [1959]).

დამოწმებული ლიტერატურა:

ბრეგაძე 2012: კ. ბრეგაძე, ზღვის სახისმეტყველება კასპარ დავიდ ფრიდრიჰის ფერწერაში

(გვ. 124-143); წიგნში: კ. ბრეგაძე, გერმანული რომანტიზმი, ჰერმენევტიკული ცდანი, გამ-ობა “მერიდიანი”, თბილისი, 2012.

ვიეტა 2001: S. Vietta, Ästhetik der Moderne. Literatur und Bild, Fink: München, 2001.

ვოლფი 2003: N. Wolf, Caspar David Friedrich (1774-1840). Der Maler der Stille, Taschen: Köln, 2003.

ლანკჰაიტი 1978: K. Lankheit, Caspar David Friedrich (S. 683-707); in: Romantik in Deutschland, hrsg. von R. Brinkmann, Metzlersche Verlagsbuchhandlung: Stuttgart, 1978.

ნოვალისი 1977-1988: Novalis:Schriften. Die Werke Friedrich von Hardenbergs, Bd II; hrsg. von Paul Klukhohn und Richard Samuel. 3., nach den Hand­schriften ergänzte, erweiterte und verbesserte Auflage in 4 Bdn und 1 Begleitband, Stuttgart, 1977-1988.

რენერი 2009: R. Renner, Edward Hopper (1882-1967), Transformation der Wirklickeit, Taschen: Köln, 2009.

შმიდი 1999: W. Schmid, Philosophie der Lebenskunst. Eine Grundlegung, 4. Aufl., Shurkamp: Frankfurt/M., 1999.

წყარო: ჟურნალი “სემიოტიკა” http://semioticsjournal.wordpress.com

გალაკტიონი - Galaktion Tabidze

გალაკტიონი – Galaktion Tabidze

ცირა ყურაშვილი – გადია, ვარდები, კრაზანები, ყველი და მსხალი

ეს დაახლოებით ერთი წლის წინ იყო. მაშინ ბიბლიოთეკის იშვიათ გამოცემათა განყოფილებაში ვმუშაობდი. მერე, ზაფხულის პერიოდში ჩემი პოლიტიკური შეხედულებები გამერდინებული არ აღმოჩნდა და კიდეც დამითხოვეს შავწყალა და სისხლდუბელა ადამიანებმა.
იმ დღეს კი ჩვეულებისამებრ ძველ გამოცემათა გაცრეცილ-გაფიცხებულ ფურცლებს ვათვალიერებდი. უცებ, მოულოდნელ-სასიხარულოდ გალაკტიონის ვრცელი ლექსის “გადია”-ს პუბლიკაციამ მიიპყრო ჩემი ყურადღება. ლექსს სათაურქვეშ “ფრაგმენტი” ეწერა, რაც მოწმობდა, რომ დიდ პოეტს იგი პოემად ჰქონდა ჩაფიქრებული. ლექსი, ამავე სათაურით “გადია”, მახსოვდა გალაკტიონის სხვადასხვა გამოცემებიდან, მაგრამ ის სულ რამდენიმესტროფიანი იყო, აღმოჩენილი ლექსი კი მეტად ვრცელი გახლდათ – 24 სტროფი და მოიცავდა იმ ლექსებსაც, რომლებიც დამოუკიდებელი სახით იკითხება სხვადასხვა გამოცემებში.
გადავიკითხე ეს ვრცელი ლექსი, მტკიცედ ნაჭედი, ცრემლებით გაჟღენთილი გულის ლმობიერი სიყვარულით დაწერილი, მიძღვნილი მოხუცი ქალისადმი (ერთ-ერთი მისი ხელნაწერი სწორედ ასე არის დასათაურებული “მოხუცი ქალი”) და დამაინტერესა, ვინ იყო ეს “კეთილი ძველი ქართველი ქალი, ვისი გზაც სულის სიდიადეა” – დედა, მაკრინე ადეიშვილი? (ჩემო გატუნია), განდეგილი – დომინიკა ერისთავი? ის ხომ სალომინაოდან იყო, ჭყვიშიდან არცთუ შორეული სოფლიდან და გალაკტიონს სიყმაწვილეშივე შეეძლო ამ მშვენიერ, დახვეწილ, კეთილი ზნის ქალბატონს, ილიასა და აკაკის უმცროს მეგობარ მწერალს დაკავშირებოდა? მაგრამ დომინიკა ერისთავი ლექსის დაბეჭდვის დროს 56 წლის თუ იქნებოდა, ლექსი კი მოხუც ქალს ეძღვნება. იქნებ სხვა ვინმე? და ვინ?
თუმცა მთავარი სხვა რამ იყო, მე ამ ლექსმა აღმაფრთოვანა, გამალამაზა, გამამშვენიერა. ამიტომ დავიწყე მისი ამ სახით ძებნა სხვადასხვა გამოცემებში, რათა არ მეპოვნა და მხოლოდ ჩემი აღმოჩენით გამეხარებინა ლიტერატურაში ლმობიერი სიყვარულის მაძიებელი მკითხველები, რადგან შმაგი და ბოროტი სიყვარულის ბიოგრაფიებით ხომ ისედაც აღსავსეა მთელი ლიტერატურული სამყარო. მე კი უკვე დიდი ხანია საკუთარ თავს ვუთხარი: აღარ მსურს ამ ნათელშემოძარცვული, სამოთხიდან გამოძევებული, საშოუშვილო და ძუძუხმელი ლიტერატურის ბოცვერი ვიყო, სატლეკად ტკბილი რძის საფირმო ლირიკას რომ სთავაზობენ ლიტერატურულ ჟურნალთა სჯულისმდებელნი. ამ ლირიკაში მეტწილად ყვითელი ტკიპები დაცურავენ საქმიანად და ერთი ტკიპა თუ იქნება მასში, რომ მოცოცხლდეს, ან მოცოცხოს, ანდა პირიქით, აქეთ მოცოცდეს – გულიგულისკენ. მე ჩემსას ვეძებ, აი უკვე ვიპოვე ჩემი, ამას მკითხველს გავუზიარებ.
მაგრამ სანამ მკითხველს გავუზიარებ, მაინც ვეძიებ და ძიებისას ნამდვილ აბლაბუდაში ვიხლართები, ვერც წინ მივდივარ, ვერც უკან ვიხევ, ვერაფრით ვარკვევ, პოემის ფრაგმენტი დაშალა და დაანაკუწა გალაკტიონმა ცალკეულ ლექსებად, თუ პირიქით ცალკეული ლექსები მოაქცია ერთ მთლიან კომპოზიციურ ქარგაში. ამის გაგება იმად მესაჭიროება, რათა გავარკვიო, არის თუ არა იგი ცნობილი ამ ვრცელი სახით მკითხველი საზოგადოებისათვის. სათითაოდ მივმართავ გალაკტიონის უზარმაზარი მემკვიდრეობით დაინტერესებულ ლიტერატორებს, მაგრამ მათთან ხომ ვერასოდეს ვერაფერს მიაკვლევ, როცა რაიმე გესაჭიროება. აქ მხოლოდ ერთია ცხადი: ისინი ან თავიანთი განცდების ენაზე გესაუბრებიან, ან ცდილობენ “დაგაბოლონ”. გალაკტიონის პოეზიაში კი სახმარად მხოლოდ ერთი არს, ეს მისი ლექსით მოგვრილი ტკბობაა.
დიახ, ვერაფრით ვარკვევ, რადგან დიდი პოეტი ვირტუოზია, აწყობაც და დაშლაც ერთნაირად ხელეწიფება. მე კი რაც ეს ვრცელი ლექსი ვიპოვე, მაწუხებს და მაშფოთებს, როცა მის ნაწილებს დაშლილ-დანაკუწებული სახით ვპოულობ სხვადასხვა გამოცემებში. თითქოს ცოცხალ არსებას ხერხემალი გამოსცლოდეს, მოღვენთილიყოს, ცალ-ცალკე წასულიყოს მისი თვითეული ნასხამი.
რამ აიძულა დიდი პოეტი ასე უწყალოდ მოპყრობოდა ამ საოცარ შედევრს? (დაშალა, უეჭველად დაშალა!)
ლექსი 1921 წელს არის დაბეჭდილი, ერთ-ერთი გაზეთის საახალწლო ნომერში. მომდევნო თვე, თებერვალი კი ორი უმძაფრესი მომენტით აღინიშნება მის ცხოვრებაში: ხდება გასაბჭოვება და ის წვავს მთელ თავის ახალგაზრდობისდროინდელ არქივს, წვავს გზნებებს და ოცნებებს და ასეც განიცდის, თითქოს სიყმაწვილე მოჰკვდომოდეს. ვიცი, კი? რომელი რომელს უსწრებდა, პირადი ზოგადს, თუ ზოგადი პირადს, ან ზოგადი პირადთან რამდენად იყო კავშირში? (უეჭველად იქნებოდა!) მაგრამ თუ ეს საახალწლო ნომერში დაბეჭდილი ლექსი ვრცელია, 1922 წელს გამოცემულ ლექსთა კრებულში, სადაც გალაკტიონს თემატურად აქვს ლექსები დალაგებული, იგი ნაკუწების სახით არის სხვადასხვა თემებს ამოფარებული. რა ხდება? რაკი ჩვეოდა წიგნის საერთო სტილისთვის შეეხამებინა ლექსები, თემატიზმის ერთგულებამ იძალა მასში? თუ მენშევიკების გაზეთში დაბეჭდვის კვალი გააქრო? ეს პერიოდი ხომ რეპრესიების დასაწყისის ხანაა?
დაშალა, თუ ააწყო?
ააწყო, თუ დაშალა?
რამდენად საიმედოა ამ დანაკუწებულ ლექსებზე თარიღებად მიწერილი “არტისტული ყვავილების” გამოცემის წინარე წლები? (ვითომ ააწყო?!) ხომ გვახსოვს, როგორ ნაიბარაზე აწერდა ლექსებს თარიღებს. ყოველშემთხვევაში პოეტის ბოლო ოცდახუთტომეულშიც ამ ლექსების პირველ პუბლიკაციად 1927 წელია მითითებული. ჩემს მიერ ნაპოვნი საგაზეთო პუბლიკაცია უცნობია შემდგენელთათვის, თუ გაზეთში დაბეჭდვა არ ჩაითვლება?

აი, ასეთ ძიებაში ვიყავი, სანამ სამსახურიდან დამითხოვდნენ და კვლევის გაგრძელების საშუალება მომეცემა, ამიტომ ახლა მხოლოდ აქაურ განცდებზე თუ ვისაუბრებ, სადაც ვარ:
წვიმს, ფანჯრიდან მოსჩანს ნისლში ჩაძირული ბონკოს ღელის მიდამოები. უჩვეულო აგვისტოა, გრილი, წვიმიანი. ძროხა კოკოჩინას უკვე მოვუნაცვლე, სხვაგან გადავაბი, ნამდვილი დინოზავრია, ვეებერთელა, ძოვს, ძოვს, კითხულობს ბონკოს მიდამოების რომანს, თავს არ იღებს ზემოთ. დილით, როგორც კი გამოვწველი, გულაბი მსხლის ძირთან მიდანდალდება, ხარბად ნთქავს წვნიან ნაყოფს. მეც იქვე ვტრიალებ, ყუნწებს ვაცლი მსხლებს, რომ ყელში არ გაეჩხიროს, თან ვფიქრობ, უგუნური პოლიტიკის გამო ვინ იცის, ქალაქში რამდენს ენატრება ეს გულაბი მსხალი, არადა ხილს მიაქვს ცა და მიწა, როგორც აქ იტყვიან, ლპება ცისქვეშ. არ დავალპოთ, ჭამე კოკოჩინა, ჭამე, კარგად მოგაწველინებს. რძეს დავკვეთავ, ფუშფუშა ყველს ამოვიყვან, ქალაქში ხომ მეც მენატრებოდა ყველი. სწორედ ეს ვთქვი, იმ უგუნურების შესახებ, რის გამოც ადამიანებს ენატრებათ საკვები, ვთქვათ ყველი და მსხალი. ამისთვის გამათავისუფლეს სამსახურიდან, კოკოჩინა, შავწყალა და სისხლდუბელა ადამიანებმა. და შემაწყვეტინეს კვლევა ისეთი მნიშვნელოვანი საქმისა, როგორიც არის გალაკტიონის პოემა “გადია”, ფრაგმენტი. წუხელ კრაზანები დაგვესხნენ თავს, კოკოჩი, ყვითლები, მაღალფეხება კრაზანები, მათი თავდასხმა ხომ ძალიან საშიშია, მათი ნესტარი დანასა ჰგავს, ხომ გამოვცადე, ვებრძვი, კოკოჩინა, შხამიანი პულვერიზატორით და ცოცხით. მაგარი აბჯარი აქვს კრაზანებს, იოლად ვერ მოერევი, მაგრამ ბრძოლას წინ რა უდგას, კოკოჩი, სანამ მთლად მოუშხამავთ მომავალი.
ხვალ ჭყვიშში წავალ, ეს აუცილებელია, შუამთის გადასახვევიდან ფეხით, თუნდაც ვერაფერი ვნახო იქ საგულისხმო. იასამანთან გავჩერდები, ოწინარიდან წყალს ამოვიღებ, მეფისჭალას გავხედავ. საზამთროების გორები აქვთ ამ დროს ეზოებში ჭყვიშელებს, კობრები ჰყავთ წითელხახადაღებული ლეღვის ხეებზე, გზაგზა ჩამოკრიფე, ვინ დაგიშლის.
მაკრინე ადეიშვილი?
დომინიკა ერისთავი?
ვარდისფერი თოვლი? დომინ, დოვენ, დოვლი?
“სარკეში თეთრი თმები თოვდება და საათიდან სამოცდაათი წელი გადია გიახლოვდება”, მაგრამ თუ ამ დროს დომინიკა ერისთავი მხოლოდ 56 წლის არის? დედა, მაკრინე ადეიშვილი? რამდენი წლისაა ამ დროს მაკრინე ადეიშვილი? იქნებ ხანდაზმული ქალის ზოგადი სახეა? მერე, რამდენად უხერხდება პოეტს, ზოგად სახეს ამხელა ლმობიერი სიყვარული დააფრქვიოს?
დაშალა თუ ააწყო ეს ფრაგმენტი გალაკტიონმა? ბროლის ლარნაკივით რომ არის და ბზარსაც ვერ უპოვნი?
მოდი, დაველოდოთ მკითხველთა და ლიტერატურისმცოდნეთა გამოხმაურებას და თუ ცნობილი არ არის ვრცელი, 24 სტროფიანი ლექსი სახელწოდებით “გადია”, გამოგიგზავნით, გამოაქვეყნეთ ისე, როგორც მიიღებთ, ზუსტად ავკრიფე, მძიმეც კი არსად გამომრჩენია. მე ამ ლექსმა ლმობიერი სიყვარულის, გულში ჩაღვრილი ცრემლის უსაზღვრო ძალა მაგრძნობინა, ის მსჭვალავდა გალაკტიონს, როცა მოხუც ქალზე ფიქრობდა, მან დამაფიქრა ჩემი გრძნობის ნამცეცობაზე, მე ამ ლექსმა გამალამაზა, თქვენც ძალიან მოგეწონებათ.
გადია, ვარდები… ჰო, ვარდები დამრჩა, ის იქ არის, ლექსში იყნოსავთ ვარდების სურნელს.

წყარო: “ახალი საუნჯე” http://lightgroup.ge

გალაკტიონი - Galaktion Tabidze

გალაკტიონი – Galaktion Tabidze

გალაკტიონ ტაბიძე – გადია (ფრაგმენტი)

გადია ჩემი სიზმრის სიალით
ასე არასდროს არ დაისრულა
ის ირონიამ ფრთით უშუალით
წარსულ დღეებში გადაისროლა.
ის დაყრდნობილი უღონო ხელებს
სიყმაწვილისას დაყურებს სურათს
და ჩარჩოებში ძვირფას სახელებს
ითვლის ბავშვივით და უსუსურათ.
ბზა, სახარება, სარკე, საათი…
სარკეში თეთრი თმები თოვდება
და საათიდან სამოცდაათი
წელი, გადია, გიახლოვდება.
ლბილ ბალიშებზე ისვენებს კატა,
ნებიერების ბნელი ასული,
ცეცხლმა კანკალით შემოახატა
კედელს მოხუცი წრიდან გასული.
მე კი მოღრუბლულ დღით მოწყენილი
ავიღებ მანონს, სადაც ზონარად
მჭკნარი ალოე არის შთენილი
უკეთეს დროთა მოსაგონარად.
აჰა, ბინდდება, კვლავ დამესია
მწყურვალებათა ფიქრი – ობობა,
ყოველგვარ შხამზე უშხამესია
შეღამებებით ავადმყოფობა.
თითები ელის საყვარელ თითებს
როს ფარდებიდან მოდის ზმანება
და ყოველ სახლში ღამეებს ითევს
პიანინოთა ახმოვანება.
რამდენი ქალი, მღერალი ქალი
შეიმოსება ბინდით, დათვალე!
აშრიალდება მრავალი ხალი
და გატაცებათ ცა მოშავთვალე.
რამდენს უეცარს ველოდი ამბორს
რამდენს ველოდი ფრთეებს აღსავალს
მხოლოდ ახალ წლის ბინდებში ამბობს
მუსიკა თავის თავგადასავალს.
წელს გადაიწვენს ხელი მინაში
თვალს მიულულავს კოცნის მკვეთრება
და როგორც ლანდი ლოენგრინეში
ლანდს სიჩუმეზე შეევედრება…
ამნაირ ამბებს – ძალიან მწრალი
თვალებით უსმენს ჩემი გადია,
კეთილი ძველი ქართველი ქალი
ვისიც გზა სულის სიდიადეა,
არა აქ უნდა ნახოთ, არამედ
იქ სადაც ლოცვა და ზარებია
და შორეული ეპოქის ღამედ
კანკელი ფერებს შეჰფარებია.
სვეტიცხოველში ეშვება მაშინ
გაოცებული ლანდი-აგატი
და უუძველეს მინაში ნაშენ
სხივების ცვივა ბროლთა ნაკადი.
ფანტასტიური-ოცნებიან დღეს
ქერუბიმების მოესმის კვდომა
მას შეუყვარდა ყოველივე ეს
ახალი წელი, ბზობა, აღდგომა.
გადია, ლაჟვარდ სირმა რეული
გუმბათების ქვეშ ხატებს ევლები
შორეული და სიზმარეული
გეჩვენებიან სასუფევლები.
კვლავ გუმბათიდან უნაზეს ლილას
განგიალებენ სნეულ ფერებით -
შავ მარმარილოს, თეთრ მარმარილოს
და მარმარილოს ვარდის ჩქერებით.
გწყურია, ოდეს სანთლები ელავს
წაიღო სულის აურზაური -
ბაგით შეეხო მადონას ხელებს
და იგრძნო სუნთქვა არაქაური.
მაგრამ მე რა ვქნა, მე ვისაც სული
მაქვს დაწეწილი მწარე ქარებით
ვინც გატაცება არ ვიცი სრული
არც სიხარულით, არც მწუხარებით.
მე, ვისაც მტანჯველ აზრად გაუარს
დაკმაყოფილდეს ისევ ტფილისით.
ვინც ღამით დასწვავს შოპენგაუერს
რომ უფრო მძაფრად იგინოს დღისით.
გადია! მე ხომ ღამის ლანდები
მიგვიანებენ საყვარელ ნდომას,
მე ყველაფერში ვეჭვიანდები
და ტაძრებშიაც ვხედავ შეცდომას,
მე დემონები დაფარულ შხამით
მომაგონებენ ქროლვით, მარადით
რომ უიმედოთ მივქროდი ღამით
გატეხილ შუბით და მუზარადით.
აჩრდილმა მაღალ ლურსმებს აკიდა
ჩონჩხები, ძვლები მაღალ რიგებით
დაფარულია გრძელი მაგიდა,
შავი წიგნით და ალემბიკებით.
ობობებიან კუთხეში დივანს -
ვხედავ: ვით გიოტე ზის იქ სატანა
გადაეზმანა კედლებს, აივანს
და ღამემ სულში შემოატანა.
გაქრა, გადია, ვარდები რგული.
იმ ჩვენ ყვავილებს მოედო ცელი
გადია… ქარმა წაიღო გული
და ათასცხრაას მეოცე წელი.

1921 წელი

კირილე, გ. შავგულიძე, დ. კლდიაშვილი - ”სამანიშვილის დედინაცვალი”, 1937

დავით კლდიაშვილი “როსტომ მანველიძე”

მანველიძეები იმერეთის აზნაურთა გვარს ეკუთვნიან; იმ გარემოებით, რომ არც ერთ მანველიძეთაგანს გადათქმული გვარი არ რქმევია, რაც ხშირად იციან იმერეთში მომრავლებულ მოგვარეთა გასარჩევად, დიდად იწონებდნენ თავს და ამ შემთხვევას ისე ხსნიდნენ, თითქოს მათთან მორიდებისა და შიშის გამო ვერ უბედავდნენ გვარის გადარქმევას.

თავიანთ გვარის წარჩინებულებაზე სიტყვა მუდამ ენაზე ეკერათ და ამ წარჩინებულების დასასაბუთებლად მოჰყავდათ ამბავი, ვითომ ერთ მეფეს, რომელს – ბაგრატს, ფარნაოზს თუ ალექსანდრეს – ამას გვარში დაცული ზეპირგადმოცემა გარკვევით არ აღნიშნავდა, ერთი მანველიძეთაგანი კარის კაცად ჰყოლია. ისე დაწინაურებულა, რომ მეფეს მისთვის სახლთუხუცესობაც კი უბოძებია. თუმცა მოკლე ხნით შერჩენია ეს საპატიო თანამდებობა, რადგან ჩვეულებრივი არეულობა მომხდარა, მეფე გადაუგდიათ, მოუკლავთ და ამასთან ერთად დაღუპულა მისი მსახური, ისე რომ მისი სახელიც კი დაკარგულა.

ამ ზღაპრული სახლთუხუცესის შემდეგ მანველიძეთა გვარი მაინცდამაინც არავის უსახელებია, თუ სათვალავში არ მივიღებთ რამდენიმე ყმაწვილს, რომელთაც მათმა არა საკადრისმა საქციელმა ციმბირში ამოაყოფინა თავი. მაგრამ მანველიძეებს მაინც დიდად მოჰქონდათ თავი, ძვირად თუ ვისმეს იტოლებდნენ და სხვა აზნაურებში არჩევდნენ თავიანთ თავს.

რადგან მანველიძეთა დიდება ბუნდოვანი წარსულის ამბებზე იყო დამყარებული, იგი ადვილად დავიწყებას ეძლეოდა და საჭირო ხდებოდა ხშირხშირად ამ შორეული ამბების გახსენება და ჩაგონება სხვებისათვის, ნამეტურ იმ ვიგინდარებისათვის, რომლებმაც ამ ბოლო დროს თავი წამოჰყვეს და ტუტუცურად ტუჩს უბზუებდნენ წარსულისაგან ნაანდერძევ დიდებულებას და დასცინოდნენ ზღაპრულ ამბებზე აშენებულ ამაყობას. ამგვარ ჩაგონებას არა ერთხელ გამოუწვევია აყალმაყალი, ბევრი უსიამოვნება შეუხვედრებია მანველიძეთათვის, მაგრამ ესენი მაინც თავისას არ იშლიდნენ და არავითარ შფოთს არ ერიდებოდნენ. ამგვარმა დაურიდებლობამ ამას წინათ, მაგალითად, მხიარული ქორწილი გააუგემურა და კინაღამ სისხლითაც შეღება.

ერთი მანველიძეთაგანი საკმარისად ჩამოქვეითებული თავადის ქალზე იწერდა ჯვარს. სიძის სახლიკაცმა სახელდახელო შემთხვევად მიიჩნია აეხსნა შეკრებილ საზოგადოებისათვის, თუ რა ღირსშესანიშნავი ამბავი ხდებოდა, აეხსნა, რომ დიდებულ სახლთუხუცესის და სხვათა გამოჩენილ მანველიძეთა შთამომავალი ანახლებდა კავშირს მათსავით დიდებული თავადის ოჯახთან, რომლის წინაშე ერთ დროს თრთოდა მთელი ქვემო მხარე, და ამ განახლებული კავშირით ვითომ საფუძველი ეყრებოდა ქვემო და ზემო მხართა აღორძინებას და აყვავებას ამ ორ გვართა გავლენის ქვეშ იმავე დიდებით, როგორც ეს წინათ ყოფილა.

რასაკვირველია, მჭევრმეტყველის განმარტება გაზვიადებული იყო, ახსნა სრულიად უსაჭირო და უმნიშვნელო. სამაგიეროდ ზოგიერთთათვის საოხუნჯო მასალად გამოსადეგი აღმოჩნდა, რამაც გულზვიადი ორატორი ისე გააბრაზა, რომ გულმოსულმა თავი ვეღარ შეიკავა, მთელ საზოგადოებას უშვერი სიტყვებით მიმართა, და, რაც სრულიად საჭირო აღარ იყო, სიტყვას ფურთხი მიაყოლა. შეგინების მაგივრად – ერთი ყვირილი, მიწევ-მოწევა და ჩვეულებრივი ხანჯლებზე ხელის გასმა.

ამგვარი ჩხუბი-დავიდარაბით ცდილობდნენ მანველიძეები თავიანთი გვარის დიდებულებისა და წარჩინებულების დაცვას. სხვა გზა ვერ გამოენახათ. ცხოვრება კი თავისას შვრებოდა: გვარი შეუბრალებელ კლებაში შეჰყავდა, გადაქაჩულ აზნაურებს უკან-უკან წევდა, დღედადღე გაჭირვებას უმატებდა. ყველას ხასიათი გამოუცვალა. ზოგი ისე გაამწარა, რომ ბზიკს დაამსგავსა, ზოგი ისე გაწყვიტა წელში, რომ ყველაფერზე გული გაუგრილა და თვით დიდებულ სახლთუხუცესის ხსენებასაც ავიწყებინებდა.

როსტომ მანველიძე თავის დროზე თავმომწონე მანველიძე იყო. ყმაწვილობისას გული საგმირო საქმეებისათვის უძგერდა; სხვებსავით შემთხვევაზე იგიც გამოწყობილა თოფ-იარაღით, შემჯდარა ცხენზე, ჯარიანობაში მონაწილეობა მიუღია და ჩხუბსაც დასწრებია, გულადობა და ვაჟკაცობა გამოუჩენია, რისთვისაც იუნკრის ჩინითაც ყოფილა დაჯილდოებული. თავის დროზე იუნკრობაც ხარისხი და ჩინი იყო, მრავალთათვას სახარბიელო და სანატრელი და საძებარი, როგორც წარმატებისათვის ერთი საფეხური. მაგრამ ბედმა ამ საფეხურს როსტომი აღარ გადააშორა. დროთა ვითარებაში კი ხარისხი ისე გაახუნა, რომ ამ ბოლო დროს როსტომს საწყენადაც ურჩებოდა, თუ ვინმე გაუხსენებდა მის იუნკრობას. თუ რამ შერჩა როსტომს მისი ვაჟკაცობისა და გულადობის მოსაგონებლად – ეს წითელ კანტჩაყოლებული ლურჯი შარვალი, რომელსაც იგი ატარებდა, როგორც ცხენოსან ჯარში ნამსახური პირი.

ბატონყმობის გაყრიდან ბედნიერად გამოვიდა როსტომი. რაღაც მისდა იღბლად შერჩა ერთი ნაყმევი, დღეს მასავით მოხუცებული დათია, რომელმაც აღარც თავისუფლება დაეძია, აღარც ცოლი, აღარც შვილი, აღარც საკუთარი ოჯახი და როსტომს შეეკედლა განუშორებლად. თავისნება კაცი იყო დათია, მაგრამ მისგან ყველაფერი მოსათმენი იყო, რადგან როსტომის ოჯახში იგი მოურავიც იყო, მზარეულიც, ხაბაზიც, თავიცა და ბოლოც. ძალიან უწყობდა ხელს თავის გუნებაში დათია თავის ნაბატონარს. მეტად მეცადინეობდა იგი, რომ მანველიძეთა საკადრისი ცხოვრებით ეცხოვრებინა, მაგრამ ყოველივე ამაო ხდებოდა. შემოსწრებულ ცხოვრების შეუბრალებელი პირობები თავისას შვრებოდნენ – მანველიძის ოჯახი უკან-უკან მიდიოდა, უკან-უკან მიჩოჩავდა, მუდამ დღე კლებაში იყო.

კეთილშობილება და მასთან შეკავშირებული სხვადასხვა უფლება უკანასკნელ ხანამდის განუყრელ და განუშორებელ საკუთრებად მიაჩნდა როსტომს. კეთილშობილ აზნაურს პატივი ედებოდა, საქვეყნო საქმეებში ხმა ჰქონდა: არჩევნებში, – მარშლებისა იქნებოდა თუ ბანკისა, – მონაწილეობის მიღების უფლება ჰქონდა და კიდეც სარგებლობდა ამ უფლებით. მართალია, მოლაპარაკე კაცი არასოდეს არ ყოფილა, მაგრამ მეკენჭე იყო და მის მიმხრობას ცდილობდნენ და ხშირად ”პრაგონი” შინ მოსვლია ქუთაისში ჩასასვლელად. ბევრი პატივისცემა ახსოვს იმათგან, ვისაც მიემხრობოდა როსტომი. გასაოცარი მასპინძლობით შეგებებიან, დიდად უსიამოვნებიათ და შინ დაბრუნებულს ბევრი საინტერესო ამბები მოუტანია ქვეყნის გასაბედნიერებლად გარდახდილი ბრძოლის შესახებ.

მაგრამ ამ უკანასკნელ ხანებში, ზოგიერთ მყვირალათა წყალობით, ჯერ ბანკში მოესპო ხმა და გავლენა, შემდეგ, თვითონ კეთილშობილება ჩამორთმეოდა; მარშლების არჩევნებშიაც აღარ მიუშვეს და ქუთაისში აღარ იბარებდნენ, რასაც იგი გაფაციცებით უმალავდა დათიას. თავადაზნაურთა მიწა-წყალზე შემოღებულმა გადასახადმა ხომ სულ დაათავა ყოველგვარი დაკლება და ჩამოთლა, ისე რომ წამოსწრებულმა არეულობამ მხოლოდ ტყუილი შიში გამოაცდევინა, თორემ ჩამოსართმევი, ჩამოსათლელი და ჩამოსაკლები ვეღარაფერი მოუნახა როსტომს.

- გაგვაგლეხკაცონ ბარემც დალოცვილებმა და ის იქნება! – წამოიძახებდა ხოლმე გულნატკენი როსტომი. – რაღა შეგვრჩენია: ყოველივე უფლება ჩამოგვერთვა, წაგვერთვა და ეგ არის!.. რიღათი გაირჩეს კეთილშობილი ადამიანი ამ ჩემ დათიასაგან, არ ვიცი!.. მადლობა ღმერთს, ქონდეს! მოვისვენებთ მაინც!.. მეტი რაღა დაგვემართება?

ალბათ, ვერ ამჩნევდა როსტომი, თორემ ყველაფერზე უარესი იყო ის, რომ მისი ოჯახი ნიავდებოდა, ცივდებოდა, ინგრეოდა.

ერთი ვაჟი ჰყავდა როსტომს და მისი ასავალ-დასავალი არავინ იცოდა, ისე გადაიკარგა სადღაც. მეუღლე იყო მისი, მარიამი, და როგორც ის, ისე როსტომთან შეურცხვენელ მეუღლეობაში ნაყოლი ოთხი ქალიშვილი ოჯახს სრულიად გულს არ უდებდნენ, სრულიად არ დაეძებდნენ, მუდამ საკუთარ ოჯახს გარეთ იყვნენ, გაურბოდნენ თავიანთ უხალისო ბუდეს, მისვლა-მოსვლას უნდებოდნენ: ხან ნათესავებში იყვნენ, ხან კეთილებში, ხან ნაცნობებში, თვითონაც დროს ატარებდნენ და სხვებსაც ეხმარებოდნენ დროს ტარებაში. ამაში კი ზედმიწევნით დახელოვდნენ; ზოგმა დაირა იცოდა შესანიშნავად, ზოგმა სიმღერა, ზოგმა ცეკვა – ლეკური, უზუნდარა, ბაღდადური და, ხანდახან მახლობლებთან, კეკ-უოკიც. ქალიშვილები თამამნი, ლამაზნი და მოხდენილი შეხედულებისანი იყვნენ.

როსტომი ხმას არ იღებდა ქალებისაგან ოჯახის ამგვარ მივიწყებაზე, შეიძლება იმ მოსაზრებითაც, რომ წლიდან წლამდის მათი შინ ყოფნა უფრო გაუჭირვებდა ისედაც გაჭირვებულ ცხოვრებას. სრულიად არ ეწინააღმდეგებოდა როსტომი ქალებს ასეთ მათ წანწალზე და ესენიც შემოიხედავდნენ თუ არა ოჯახში, იქვე იმ ფიქრს და დარდს ეძლეოდნენ, თუ სად და როდის წასულიყვნენ.

ამასწინათ რაღაც შემთხვევით, დედამაც და ქალიშვილებმაც თავი მოიყარეს ოჯახში. რამდენიმე დღის შემდეგ კი ისევ აწრიალდნენ წასასვლელად და ამისათვის მთელი დღე არბენიეს სოფლად დათია, რომ ურემი სადმე ენათხოვრებინა სადგურამდის ჩასასვლელად.

საღამო იყო, დათია რომ დაბრუნდა.

- რა ქენი, ბიჭო?.. – შემოეხვივნენ ქალიშვილები…

- ვერსად ვერ ვიშოვე… არავინ არ გვათხოვა! – თქვა დათიამ.

ქალიშვილებმა თავი მიანებეს ფუთების კვრას და შეზრიალდნენ.

- მძულს აქ მოსვლა! – წამოიძახა უფროსმა ქალიშვილმა თალიკომ.- სიკვდილს უნდა ეღირსო, სანამ აქედან ფეხის გადადგმას მოახერხებდე ადამიანი! დასწყევლოს ღმერთმა აქაურობა!

- მე რომ ზეგ ქუთაისში არ ვიქნე, მომკალით და ის იქნება! – გამწარებით გაიძახოდა ლამაზი ნატალია.

- ზეგ ნუციკო დღეობას იხდის… სიტყვა მივეცი, უსათუოდ ჩამოვალ-თქვა და დათიას წყალობით ყოველგვარ სიამოვნებას უნდა ჩამოვრჩე!

- რა დაგემართათ?.. რა მოგივიდათ? არაფერი საშფოთავი არა გაქვთ – დინჯად წარმოთქვა ქალიშვილების ახმაურებაზე ოთახში შემოსულმა მარიამმა: – თქვენ თქვენი საქმე ქენით, რაც წასაღები გაქვთ, არაფერი დაგრჩეთ… ხვალ ყველანი ერთად წავალთ!.. ბიჭო, მთელი დღე იარე და ერთი ურმის შოვნა გაგიჭირდა?..- მიუბრუნდა იგი დათიას.

- ყოველთვის კი აღარ გვათხოვეს, შე დალოცვილო! ყველას თავისი საქონელი საქნარისათვის ჭირდება… ტყვილა კი არავინ ზის სახლში! – მიუგო დაღლილმა დათიამ.

- როსტომ, ეგებ შენ იშოვო სადმე ურემი! – მიმართა მარიამმა ტახტზე წამოწოლილ ქმარს.

როსტომს თითქოს არ გაეგონოს ნათქვამი, პირველად არც კი განძრეულა.

- ადექი… ადექი… ნუ გეზარება! – არ ეშვებოდა მარიამი.

როსტომი ზანტად წამოდგა, მოითხოვა ჯოხი და როგორც იყო ახალუხის ამარა გასწია ამ შეღამებულში ურმის საძებრად.

- ტყვილა მიდიხარ… არავინ არ გათხოვებს! – გააყოლა სიტყვა დათიამ.

- გაწყვა შენი ენა! – შეუტია მას უმცროსმა ქალიშვილმა პელომ.

- არავინ არ გათხოვებსთ! – ჯიუტად გაიმეორა დათიამ.

- რატომ, ბიჭო? – მიეჭრა მარიამი.

- იმიტომ, რომ ბევრი მიდიხართ ერთად… ორ წყებად წასულიყავით, გერჩიათ… თქვენთვის საქონელს არავინ დაღლის ამისთანა საქნარიან დროს! – არ იშლიდა თავისას დათია.

- რჩევას არავინ გკითხავს! – გულმოსულად შეუტია მარიამმა და გაშორდა.

დათიას სიტყვა გამართლდა; ხარ-ურემი ვერც როსტომმა იშოვა, ქალიშვილებმა შექნეს ერთი ალიაქოთი. ყოველივე მათი დაწყებულება იშლებოდა. მარიამის და თალიკოს დამხვდური – დედულიდან სადგურზე გამოგზავნილი – უსათუოდ უკან გაბრუნდებოდა, რაკი მათ დანიშნულ დღეს ჩასულს ვერ ნახავდა, ამგვარივე საქმე მოუვიდოდა პელოსაც და კატულიასაც, რომელნიც მამიდისას მიდიოდნენ. ნატალიას ყველაზე უკეთ ჰქონდა საქმე – ერთი დღე რომ დაგვიანებოდა, ზეგ მაინც ჩავიდოდა ქუთაისში და ამხანაგის დღეობას არ დააკლდებოდა; მაგრამ რა: იმ დღის ნამგზავრს, დაღლილს, სად შეეძლო ისეთი მონაწილეობა მიეღო მოლხენაში, როგორც წინა დღით მისულს და დასვენებულს! ქალიშვილების გამწარებას საზღვარი არა ჰქონდა. მარიამიც მეტად გაჭირვებული იყო. ბევრი ჩაქცევა და ჩანგრევა უნატრეს სოფელ ადგილებს და განსაკუთრებით თავისას. ბევრი იწრიალეს, ბევრი იქაქანეს, ბევრიც იკაპასეს და ბოლოს დედის რჩევაზე შეჩერდნენ: დილა ადრიანად ადგებოდნენ, ფუთებს დათიას აჰკიდებდნენ, ფეხით ივლიდნენ რკინიგზის სადგურისაკენ მიმავალ გზაზე მცხოვრებ პელოს ნათლიის სახლამდის, იქ გამოართმევდნენ ურემს და მატარებელს ჩაუსწრებდნენ თავის დროზე.

გადაწყვიტეს და კიდევაც ასე მოიქცნენ მეორე დღეს.

შეღამებული იყო, დათია რომ სადგურიდან დაბრუნდა. მარტოდ-მარტო დარჩენილი როსტომი მოწყენით უჯდა ბუხარს და ნაქურჩელის ცეცხლს ეფიცხებოდა.

- ჩაიყვანე? – უხალისოდ შეეკითხა იგი დათიას და თან, ჩიბუხის ტარის პირიდან გამოუღებლად, ზანტად გააპურჭყა განზე.

- ჩავიყვანე… – მიუგო დაღლილ-დაქანცულმა დათიამ, რომელიც ბუხრის გვერდზე მიეყუდა და გაცივებულ ხელებს თბობა დაუწყო.

- კარგი ქნეს, ფეხით რომ წავიდნენ, თორემ ბევრს გვარბენინებდნენ, ბიჭო, სანამ გავისტუმრებდით! – თქვა როსტომმა.

- აბა რა… მოგვეშობოდნენ თუ!

ორთავე მიჩუმდა.

- ხომ არა დაუბარებია რა, ბიჭო? – რამდენიმე ხნის სიჩუმის შემდეგ იკითხა როსტომმა უფრო იმისთვის, რომ დათიასთან ლაპარაკში გაბმულიყო, თორემ მისთვის სულ ერთი იყო, დაბარებულის ასრულებისათვის თავს არ გაიტეხდა.

- შენთან არაფერი დოუბარებიათ, – მიუგო დათიამ.

- აბა ვისთან, ბიჭო?

- მე დამიბარა ქალბატონმა.

- რაო?

- შეიძლება დამაგვიანდესო და საბუდრები დაბწენიო და თავის დროზე ქათმები დააჯინეო… შეიძლება ზაფხულზე სტუმრიანობა შეგვხვდესო… ქათმები ბლომად დაგვჭირდებაო.

- დიდხანს დამაგვიანდებაო?

- რა ვიცი!.. შეიძლება დამაგვიანდესო… დააგვიანდება უთუოდ, აბა რა!

- ჰოდა ისე ქენი, როგორც დაგიბარა! – და როსტომმა ისევ ზანტად გადააპურჭყა.

მუსაიფი შეწყდა. დათიამ მიიტანა დაბალი ხის საჯდომი და ბატონიც და მოსამსახურეც ხმაამოუღებლად ეთბობოდნენ მბჟუტავ ნაქურჩელის ცეცხლს. მალე ორივეს ყვინთიც მოერია.

- უვახშმოდ ვრჩებით, ბიჭო?! – იკითხა რამდენიმე ხნის შემდეგ, ალბათ, შიმშილისაგან გამოფხიზლებულმა როსტომმა.

- აბა გამკეთებელი ვინ იყო?! მე თელი დღე გზაში ვიყავი გაკრული, – მიუგო დათიამ.

- აბა რაღას ვუყურებთ!.. დავწვეთ ბარემაც და ის იქნება… დილით კი, თუ კაცი ხარ, ცოტა რამ ზაკუსკა მომიხერხე…

როსტომი წამოდგა, გაიზმორა, ერთხელ კიდევ მიუშვირა ზურგი ბუხარს და, რა იგრძნო სითბო, ერთი შეხვანხვალდა, შეინძრა და მძიმე, ზანტი ნაბიჯით გასწია ტახტისაკენ, რომელზედაც დათიამ ქვეშაგებელი დაუწყო, და მოსასვენებლად მიეგდო.

გდებაში ამოკლებდა უხალისოდ მიმდინარე სიცოცხლის დღეებს პატიოსანი აზნაური, დიდებული სახლთუხუცესის მანველიძის შთამომავალი. თითქმის კარგადაც შეეჩვია იგი ამგვარ გდებას, მაგრამ ხანდახან მაინც ისევ გაიღვიძებდა მასში წინანდელი მანველიძე და მაშინ შესაბრალისად მიმართავდა თავის დათიას:

- სულ ასე ვეგდოთ, ბიჭო, ჰა?!

- აბა რას იზამ? – მიუგებდა ერთგული მოსამსახურე, ერთადერთი არსება, რომელიც მისთვის ზრუნავდა და რომელსაც სულით და გულით მისთვის კეთილი სურდა.

- ჯორი შემიკაზმე, თუ კაცი ხარ… გევივლი ერთი სადმე… მეც მომეწყინა, ბიჭო!

- გეიარე მერე… გიშლის ვინმე თუ!

შეჯდებოდა როსტომი თავის გამხდარ. ბებერ ჯორზე, მიადგებოდა მახლობლად მცხოვრებ რომელიმე ნათესავს ან მეგობარს, რომ, მწარე გულით მონდომებულს, ძველებურად მოელხინა და ყმაწვილებთან სმაში შებმულიყო. მაგრამ მეორე-მესამე ჭიქაზე უკვე მთვრალი იყო ხოლმე, მეოთხეზე კი ძილი მოეკიდებოდა და სუფრაზე ხვრინავდა. დაბრუნდებოდა შინ და ისევ მიეგდებოდა თავის გამოყრუებულ სახლში.

ასეთ ცხოვრებას ატარებს დღეს საწყალი როსტომ მანველიძე, რომელსაც აღარც სახლთუხუცესის ჯავრი აქვს, აღარც მარშლების, აღარც ბანკისა, აღარც ოჯახისა; რომელიც აღარც ცოლის ამბავს კითხულობს, აღარც შვილებისას, – კარგად არიან, ავად არიან, სად არიან, ვისთან არიან? თხოვდებიან თუ ისევ ქალიშვილობაშივე ბერდებიან?

თუ ვინმე საქვეყნო საქმეებზე ჩამოაგდებს მასთან სიტყვას – ერთი გაჯავრებით ხელს ჩააქნევს, გესლიანად კარგად შეუკურთხებს და ყველაზე გულგატეხილი, ყველაფერზე გულდაწყვეტილი, ყველასა და ყველაფერს ჯანდაბამდის გზას დაულოცავს, მიყუჩდება და ისევ თავისებურად მიეგდება.

1910 წელი

Older Posts »

Categories